Bolalar she’riyatida hajviy obraz yaratish (80-yillar she’riyati misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	304.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Bolalar she’riyatida hajviy obraz yaratish (80-yillar she’riyati misolida)

Купить

Bolalar she riyatida hajviy obraz yaratish (80-yillar’
she riyati misolida)
’
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDARIJA
1.Tushuntirish qismi - Kirish. …………………………………………………… ... 3
ASOSIY QISM
I BOB . 80-YILLAR O ZBEK BOLALAR SHE RIYATINING O ZIGA
’ ’ ’
XOS XUSUSIYATLARI
1.1. 80-yillar o zbek bolalar she riyatida realistik hajviy obraz yaratish
’ ’
usullari...................................................................................... ...........12
……………
I.2. Bolalar she riyatida satira va yumor .........19
’ ……………………………………
II BOB. O ZBEK BOLALAR SHE RIYATIDAGI MAJOZIY OBRAZ
’ ’
YARATISHDAGI O ZIGA XOSLIKLAR
’
2.1. Hajviylikning shakliy izlanishlardagi badiiy-estetik ahamiyati ……...36
……
2.2. Hajviy she riyatda majoziylik va majoziy obraz…. .……...49
’ …………………
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ......................61
’ …………………………………
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O zbekiston mustaqillikka erishgandan so ng’ ’
respublika madaniy hayotida o ziga xos ma naviy muhi
’ ’ t maydonga keldi. Bu
jarayonda ijod ahlining o tkir so zi alohida ahamiyat kasb etishi haqida
’ ’
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov: Barchamizga ayonki, XXI
’ “
asr intellektual salohiyat, tafakkur va ma naviyat asri sifatida insoniyat oldida
’
yangi-yangi ufqlar ochish bilan birga, biz ilgari ko rmagan, duch kelmagan
’
keskin muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Bugungi murakkab va tahlikali
zamonda yozuvchining bashariyatning ertangi kunini o ylab, odamlarni
’
ezgulikka, insof-diyonatga, mehr-oqibatga qaratilgan haroratli so zi har
’
qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda 1
”, - deb ta kidlaydi.
’
Farzandlarimizning bizdan ko ra bilimli, aqlli, dono va albatta, baxtli
“ ’
bo lishlari kerak ligi ham shunchaki shoir bo lmay, davlatimiz rahbarining
’ ” ’
yosh avlodga chinakam g amxo rligi nishonasidir.
’ ’
Xalqimiz azal-azaldan farzandlarining har tomonlama sog lom, yetuk
’
insonlar bo lib yetishishlarini ko zlabish yuritgan.
’ ’ Bu borada turli tarbiya
vositalaridan, shu jumladan, so z san atidan ham samarali foydalangan.
’ ’
O zbekiston mustaqillikka erishgach, ijod erkinligi uchun keng imkoniyatlar
’
paydo bo ldi; yozuvchi va shoirlar ijodiy biografiyasiga yangi sahifalar ochildi.
’
Hozirda yaratilayotgan badiiy asarlar mohiyat e tibori bilan sho ro davridagi ijod
’ ’
namunalaridan farqlanishi tabiiy. Ayni paytda, adabiyotshunoslik ilmi ham
adabiyotimiz tarixi, hozirgi adabiy jarayonni tadqiq etishda milliy g oya, milliy
’
qadriyatlar, jahon ilm-fanidagi ilg or metodlarga tayanib ish ko ra boshladi.
’ ’
Ma lumki,
’ XX asrning 80-90-yillari, ya ni istiqlol arafasida yozilgan ’
badiiy asarlarda o ziga xos adabiy-estetik pafos mujassam. Xususan, bu davr
’
o zbek bolalar she riyatida hajviy obrazlar galeriyasini kuzatish mumkin. Zero,
’ ’
hajviy asarlar mohiyatan ko zguga o xshaydi: unda har bir kishi muayyan
’ ’
ma noda o zini ko radi, xarakteridagi ba zi salbiy jihatlarini tezroq bartaraf
’ ’ ’ ’
etishga kirishadi. Shuningdek, yosh kitobxon hajviy asarlar orqali ezgulik bilan
1
Karimov I.A. Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor. Toshkent: O zbekiston, 2009. B.
’ – ’ ’ – ’ –
11-12.
3

yovuzlikni, go zallik bilan xunuklikni, diyonat bilan imonsizlikni, to g rilik’ ’ ’
bilan egrilikni bir-biridan ajrata olish imkoniyatiga yanada ko proq ega bo ladi.
’ ’
Binobarin, hajviy asar tabiatiga xos bo lgan kulgi orqali fosh qilish san ati
’ ’
bolalarga do q-po pisa yoki nasihatdan ko ra kuchliroq ta sir ko rsatadi.
’ ’ ’ ’ ’
Bolalar bunday asarlarni o qish bilan o zlaridagi mavjud illatlardan ogoh
’ ’
bo ladi va turli nojo ya xatti-harakatlardan tiyiladi. Adabiyotshunoslikda hajviy
’ ’
asarlar doimo jiddiy e tibor qaratib kelinishining asosiy sabablaridan biri ham
’
shundadir. Ayniqsa, barkamol avlod masalasiga davlat miqyosidagi vazifa sifatida
qaralayotgan bugungi kunda ma naviy madaniyatimiz va umumiy
’
taraqqiyotimizga to sqinlik qilayotgan illatlarni badiiy so z vositasida fosh etish
’ ’
san atini ilmiy asosda o rganish har doimgidan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
’ ’
Qolaversa, muayyan bir davr bolalar adabiyotining o ziga xos - individual
’
xususiyatlariga ilmiy-nazariy baho berish hamda adabiy jamoatchilikda aniq va
teran tasavvur paydo qilish ham mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini
ko rsatadi.
’
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
’ O zbek bolalar she riyatida ’ ’
hajviylik muammosi tadqiqiga bag ishlangan bir qator monografik tadqiqot va
’
risolalar ham kam emas. Ularda o zbek bolalar she riyatida qahramon, badiiy
’ ’
til va uslub, satira va yumor masalalari ijodkor mahorati nuqtai nazaridan u yoki bu
darajada o rganilganini kuzatish mumkin. Bu tadqiqot, monografiya va
’
risolalarda, garchi badiiy ijodga davr bilan bog liq bir yoqlama yondashish
’
holatlari mavjud bo lsa-da, kichkintoylar adabiyotining badiiy o ziga xosligi,
’ ’
tasvirning shartliligi, adabiy tanqidning ushbu muammoga munosabati xususida
e tiborli kuzatishlar o z aksini topgan.
’ ’
Jumladan, Z.Odilovaning O zbek bolalar she riyatida yumor va satira
” ’ ’
(60-70- yillar) nomli tadqiqotida o tgan asrning 60-70- yillari bolalar
” ’
she riyati materiallari asosida satira va yumordan foydalanish mahorati hamda
’
yumorning bolalar she riyatida tutgan o rni masalalari o rganilgan. Tadqiqotchi
’ ’ ’
Quddus Muhammadiy, Shukur Sa dulla, Zafar Diyor, Qudrat Hikmat, Po lat
’ ’
Mo min kabi bolalar shoirlari yaratgan hajviy she rlarni tadqiq etib, satira va
’ ’
4

yumorning tarbiyaviy o rni, kulgi asosida fosh qilish va obraz muammolariga’
umumiy munosabat bildiradi.
Yuqorida qayd etilgan izlanishlar asosan o tgan asrning 60-70-yillari
’
materiallari asosida olib borilgan bo lsa, D.Rajabov va K.Turdievaning
’
tadqiqotlarida 80-90-yillar bolalar adabiyotidagi badiiy mahorat va lirik qahramon
yaratish muammosi tadqiq etilgan.
Biroq bu tadqiqotlarda hajviy she rlar alohida poetik hodisa sifatida maxsus
’
o rganilmagan. Vaholanki, shu davr bolalar she riyatida T.Adashboyev,
’ ’
A.Obidjon, Q.O tayev, R.Tolipov, A.Ko chimov, H.Imonberdiyev, K.Turdiyeva,
’ ’
D.Rajabov, A.Akbar kabi iste dodli shoirlar ijodining kattagina qismini hajviy
’
asarlar tashkil etadi. Ularda kichkintoylar xulq-atvoridagi kamchiliklardan tortib
yangilanayotgan jamiyatimiz taraqqiyotiga to siq bo layotgan illatlargacha
’ ’
qalamga olinadi. Shuningdek, istiqlol davri bolalar she riyatida hajviy obraz
’
yaratish muammosi ham haligacha tadqiqotchilar e tiboridan chetda qolib
’
kelmoqda. Matbuotda chop etilayotgan ayrim maqolalardagina bu masala xususida
ba zi fikr-mulohazalar o rtaga tashlangan, xolos.
’ ’
Shu bois, ushbu bitiruv malakaviy ishimizda o tgan asrning 80-90-yillari
’
o zbek bolalar she riyatidagi hajviy obraz yaratish muammosi badiiy mahorat
’ ’
nuqtayi nazaridan ilk bor tadqiq etilmoqda.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-tadqiqot rejalari bilan bilan
bog liqligi.
’ Mazkur tadqiqot Qarshi davlat universiteti O zbek adabiyoti ’
kafedrasining Hozirgi o zbek adabiyoti muammolari mavzusidagi ilmiy-
” ’ ”
tadqiqot ishlari rejasi doirasida bajarildi.
Tadqiqotning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi XX
asrning 80-90-yillari o zbek bolalar she riyatida hajviylikning o ziga xos tabiati
’ ’ ’
hamda ijodkorlarning hajviy obraz yaratish mahoratini tadqiq etishdan iboratdir.
Tadqiqot vazifalari. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib, quyidagi
vazifalarni amalga oshirish ko zda tutilgan:
’
- o zbek bolalar she riyatida hajviyotning o ziga xos xususiyatlarini
’ ’ ’
aniqlash;
5

- o zbek bolalar she riyatida konsepsiyaning yangilanishi asosida’ ’
hajviyaning yangicha mohiyat kasb etganini ko rsatish;
’
- hajviy obraz yaratish usullari va yo nalishlarini belgilash;
’
- hajviy obraz yaratishdagi poetik mahorat qirralarini ochib berish;
- hajviy obrazlar talqinidagi mushtaraklik va o ziga xosliklarni tadqiq etish;
’
- hajviy obrazlar yaratishda kulgi hosil qiluvchi badiiy unsurlarni aniqlash;
- hajviy she rlarning bolalar estetik didini shakllantirishdagi o rnini
’ ’
belgilash.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Bitiruv malakaviy ishda Tursunboy
Adashboyev, Anvar Obidjon, Qambar O tayev, Rauf Tolipov, Abusaid
’
Ko chimov, Hamza Imonberdiyev, Dilshod Rajabov, Kavsar Turdiyeva,
’
Abdurahmon Akbar kabi istedodli shoirlarning o tgan asrning 80-90-yillarda
’
yaratgan hajviy va yumoristik asarlari tadqiqot uchun asosiy manba qilib olindi.
Shuningdek, ishda bir qator yosh ijodkorlarning hajviy asarlari ham o rni-
’
o rni bilan tahlilga tortildi.
’
Tadqiqotning metodologik asosi va metodlari. O zbekiston Respublikasi
’
Prezidenti I.A.Karimovning milliy mafkura va ma naviy qadriyatlar haqidagi
’
qarashlari, adabiyotshunos olimlarning nazariy mulohazalari, XX asr o zbek
’
bolalar adabiyoti va uning muammolari hamda hajviylik masalalariga
bag ishlangan tadqiqotlar, milliy istiqlol mafkurasiga uyg un ilmiy-nazariy
’ ’
qarashlar mazkur bitiruv malakaviy ishning metologik asosini tashkil etadi.
Ishda M.Qo shjonov, O.Sharafiddinov, A.Rasulov, P.Shermuhammedov,
’
D.Quronov, S.Mamajonov, H.Egamov, O.Safarov, S.Matchonov, I.G afurov,
’
S.Irisxo jayeva, Q.Qahramonov, R.Barakayev kabi olimlarning
’
tadqiqotlaridagi ilmiy-nazariy qarashlarga suyanildi.
Bitiruv malakaviy ishda badiiy asarni tadqiq etishda analitik va qiyosiy tahlil
metodlaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishda o tgan
’
asrning 80-90-yillari o zbek bolalar she riyatida hajviy obraz yaratish
’ ’
muammolari birinchi marta maxsus o rganilmoqda. Ushbu tadqiqotda bolalar
’
6

adabiyotidagi hajviy she rlarning badiiy-estetik qimmati mustaqillik mafkurasi’
tamoyillari asosida poetik mahorat nuqtai nazaridan yaxlit hodisa sifatida tadqiq
etildi.
Ishning ilmiy yangiligi quyidagilar bilan belgilanadi:
- so nggi davr o zbek bolalar she riyatida hajviy obraz yaratish
’ ’ ’
muammolari ilk bor tadqiq etilib, uning o ziga xos xususiyatlari ochib
’
berildi;
- hajviy manzara va obraz yaratishda kulgining tabiati hamda kulgi hosil
qiluvchi badiiy tasvir vositalari tadqiq etildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ishda XX asrning 80-
90-yillari o zbek bolalar she riyatining o ziga xos xususiyatlari va
’ ’ ’
ijodkorlarning hajviy obraz yaratish mahorati tadqiq etildi. Shu bois, mazkur
tadqiqotning nazariy umumlashmalari o zbek bolalar adabiyotining taraqqiyot
’
bosqichlarini belgilashga asos bo ladigan badiiy-estetik qonuniyatlarni
’
ochishga hamda bolalar she riyatining poetik tabiatini keng ko lamda tadqiq
’ ’
etishga xizmat qilishi ishning ilmiy-nazariy ahamiyatini belgilaydi.
Tadqiqotning ilmiy xulosalari va materiallaridan o zbek bolalar adabiyotini
’
badiiy mahorat nuqtayi nazaridan o rganishda, oliy o quv yurtlari, kollej va
’ ’
akademik litseylarda bolalar adabiyoti bo yicha dars mashg ulotlari, maxsus
’ ’
kurs va seminarlar olib borishda, bolalar adabiyotiga doir darslik, o quv
’
qo llanmalari va majmualar tuzishda keng foydalanish mumkinligi uning
’
uning amaliy ahamiyatini ko rsatadi.
’
Bitiruv malakaviy ishning tuzlishi va hajmi. Tadqiqot kirish, ikki
asosiy bob, to rt fasl, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan
’ ’
iborat.

7

I bob. 80-yillar o zbek bolalar she riyatning o ziga xos xususiyatlari.’ ’ ’
Ma lumki, bolalar adabiyotidagi axloqiylik so qmoqlari nihoyatda turli-
’ ’
tuman va o ziga xos turfa xususiyatlarga ega bo lsa-da, hayratlanarli jihati
’ ’
shundaki, ularning barchasi shoirni hajviyot yo liga olib chiqadi. Chunki biz
’
murojaat qilayotgan kitobxon yoxud tinglovchining o zi ham tabiatan shunday.
’
Bolalar tabiatida uchraydigan sho xlik, o yinqaroqlik, maqtanchoqlik,
’ ’
dangasalik, yolg onchilik, chaqimchilik, ochofatlik kabi xususiyatlar hajviy
’
asarlar uchun asosiy tasvir unsurlari sanalishi bois o zbek bolalar she riyatining
’ ’
kattagina qismini hajviy asarlar tashkil qiladi.
Tabiiyki, bolalar adabiyoti tarixidan mustahkam o rin oladigan asarlarni
’
chin iste dod egalari yaratadi. Shu ma noda professor A.Rasulov yozadi:
’ ’
Kulish, kuldirish hajviyaning yetakchi belgisi. Iste dodli kishilargina
” ’
kuldiradiradilar, kuydiradilar, lozim bo lsa yig latadilar. Mohir san atkorlar
’ ’ ’
satira, hajviyani to laqonli timsol orqali kitobxonga havola etadilar
’ 2
”.
O tgan asrning 80-90-yillari bolalar she riyati bir qator jihatlari bilan
’ ’
avvalgilaridan farqlanadi. Bu davr she riyatida umumshe riyatga xos bo lgan
’ ’ ’
sifat o zgarishlari xarakterlidir. Ma lumki, bu davr o zbek adabiyotida muhim
’ ’ ’
o tish davri- yangicha badiiy tafakkur va poetik izlanishlar davri hisoblanadi. Bu
’
adabiyotda inson ruhiyati, uning ma naviy olamini o ziga xos poetik izlanishlar
’ ’
yangicha poetik obrazlar, ramz va timsollar vositasida ifodalashga e tibor
– ’
kuchaya boshladi. Ijodkor konsepsiyasi, voqelik va badiiy so zga munosabat
’
o zgardi. Badiiy so z insonning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotda yuz bera
’ ’
boshlagan demokratik o zgarishlar odamlar ong-shuurida, tafakkurida aks sado
’ –
berdi. Bu kayfiyat ularning milliy o zligini anglashga, sho ro davriga xos
’ ’
2
Rasulov A. Betakror o zlik. Toshkent: Mumtoz so z, 2009. B. 191.
’ – ’ –
8

bo lgan manqurtlik psixologiyasidan qutulishga bo lgan intilishlarini’ ’
kuchaytirdi. Natijada sho ro davri hayotiga xos illatlar ro y-rost fosh etila
’ ’
boshlandi. Bu hol shu davr adabiyotida o z ifodasini topib, yangilanayotgan
’
badiiy tafakkur sho ro davri psixologiyasiga xos fojealarni haqqoniy aks ettira
’
boshladi. Bolalar she riyatida ham sho ro davridagidek, aldagani bola yaxshi
’ ’ ” ”
qabilidagi asarlar emas, balki ijtimoiy-ma naviy fojelikka sabab bo lgan
’ ’
inqirozlarning badiiy lavhalari aks etgan asarlar yaratila boshlandi.
H.Imonberdiyevning bir qator she rlar shu jihatdan ibratlidir. Shoir
’
O q va Ohu nomli she rlarida yovuzlikni qoralab, uning oxir-oqibat
” ’ ” ” ” ’
halokatga mahkum ekanini qalamga oladi. Ma lumki, o q salbiy mazmunga ega
’ ’
bo lib, ko pchilik tasavvurida raqibni mahv etish uchun qo llaniladi. Biroq u
’ ’ ’
aslida ezgu maqsadlarga ham, yovuz maqsadlarga ham xizmat qilishi mumkin.
O q she ridagi o q majoziy obraz bo lib, garchi u yovuz maqsadda
” ’ ” ’ ” ’ ” ’
ishlatilsa-da, yovuzlikning o zini mahv etishi mumkinligi badiiy lavhalarda
’
gavdalantirilgan.
Yovuz kimsa kamondan o q uzadi. U qora ajal timsolida nishon izlab uchib
’
borarkan, yo lda ona jayronga ro baru keladi. Ona jayron uyda bolalari
’ ’
kutayotganini aytib, o ziga tegmasligini so rab yolvoradi. O q nishondan voz
’ ’ ’
kechib, jayronning yonidan o tib ketadi. Yo lida duch kelgan chinor ham
’ ’
bag ridagi inlarda polaponlar borligini aytib faryod soladi. Shunda o q bu
’ ’
nishondan ham voz kechib, Yerga ona zaminga yuzlanadi. Ona zamin esa shusiz
–
ham yurak-bag ri o chmas dog , yuz minglab yara-chaqasi borligini aytib, unga
’ ’ ’
tanbeh beradi. Chorasiz qolib holdan toygan o q yana otilgan joyiga qaytib keladi.
’
She r quyidagicha ibratli xulosa bilan yakunlanadi:
’
Xuddi shu payt shum kishi
Boshqa o qni joylardi.
’
Alam-la qayrab tishin,
Kimlarnidir poylardi.
U quloq ham qoqmadi
Ajalning sharpasiga.
9

Uchib kelib sanchildi
O q shundoq orqasiga...’ 3
Geometriya fanida o z o qi atrofida parallel ravishda harakatlanayotgan
’ ’
predmet oxir-oqibat harakat boshlangan joyga qaytib kelishi haqidagi qonun bor.
Shoir o z she rini maktab o quvchisi, ya ni yosh bola yaxshi biladigan ushbu
’ ’ ’ ’
qonunga muvofiq tarzda yaratgan. Demak, kamon o qining Yer atrofini bir marta
’
aylanib, yana o zi otilgan joyga qaytib kelishi va yovuz niyatli odamning orqasiga
’
sanchilishi ham ramziy yo sinda ishonarli tarzda tasvirlangan. Asarni o qigan
’ ’
yosh kitobxon esa: Birovga choh qazisang, unga o zing tushasan degan
” ’ ”
o zbek xalq maqolini eslaydi va uning naqadar to g riligiga yana bir bor imon
’ ’ ’
keltiradi.
Kuzatishlarga qaraganda, bolalar uchun yaratilgan she riy asarlarning
’
aksariyati bola tabiatini ochishga va odob-ahloq mavzisiga bag ishlanadi. Buning
’
asosiy sababi ushbu asarlar kichkintoylarning bu nima , nima yaxshi-yu, nima
” ” ”
yomon tarzidagi to xtovsiz savollariga o ziga xos javob tarzida
” ’ ’
yaratilishidadir. Ayni shu holat bolalarga bag ishlab yaratilgan ko plab
’ ’
dostonlarga ham xos xususiyat hisoblanadi.
O zbek bolalar adabiyotida bevosita bolalar she riyatida poetik vositalar
’ ’
orqali satirik obraz yaratish mahorati masalasiga bag ishlangan, o zbek bolalar
’ ’
adabiyotida bevosita bolalar hayotidan olib yozilgan satirik she rlar, aslida,
’
unchalik ko p emas. Jumladan, Quddus Muhammadiyning Dum ,
’ ” ”
Tugmacha , G afur G ulomning Nortojining kurak tishi , Po lat
” ” ’ ’ ” ” ’
Mo minning Salimjon nimjon kabi she rlarini satirik asarlar sifatida
’ ” – ” ’
baholash mumkin. Ulardagi satirik qahramonlar o zining yolg onchiligi,
’ ’
tuhmatchiligi, yalqovligi, dangasaligi, tozalikka rioya qilmasligi, darslarni
o zlashtirmasligi kabi illatlari bilan ma lum va mashhur. Mazkur she rlarda
’ ’ ’
hajviy obrazlarning satirik qiyofasi kulgu vositasida fosh etiladi va, ayni paytda,
ularning ushbu illatlardan tezda forig bo lishi g oyasi ham ilgari suriladi. Bu
’ ’ ’
o rinda shuni ham qayd etish kerakki, bu tipdagi she rlarda bolalarning satirik
’ ’
3
Imonberdiyev H. G aroyibkent hangomalari. Toshkent: Cho lpon, 1994. B.63.
’ – ’ –
10

qiyofasini chizishda ijodkorlar majoziy detal va tasvirlardan samarali
foydalanganlar.
O tgan asrning 80-90-yillari o zbek bolalar she riyatida bevosita’ ’ ’
bolalarning satirik obrazi yaratilgan she rlarning kam uchrashini, ular ko proq
’ ’
majoziy va allegorik obrazlar shaklida namoyon bo lishini kuzatish mumkin.
’
Bevosita bolalar hayotidan olib yozilgan she rlarda esa satirik qahramonlar
’
chaqimchilik, o yinqaroqlik, vijdonsizlik kabi illatlari bilan ajralib turadi. Bular
’
salbiy hodisa sifatida beg ubor kulgu va ramziy detallar orqali ochib beriladi.
’
Bolalar adabiyotida ushbu illatlarni qoralagan she rlar ko p. Shu bilan birga,
’ ’
bunday she rlarda ijtimoiy-ma naviy motivlar kuchayganini ham qayd etish joiz.
’ ’
Jumladan, R.Tolipovning Bitta yomon , Bir majlis , A.Ko chimovning
” ” ” ” ’
O rtalik , Mish-mishvoy , Men g iybatchi emasman , Xiyla ,
” ’ ” ” ” ” ’ ” ” ”
R.Nazarning Dahshat , Zoologiya muallimining hikoyasi , Ta til ,
” ” ” ” ” ’ ”
Uyquchining armoni , Bahs , Hamyon , Ota-onalar majlisi ,
” ” ” ” ” ” ” ”
Kutubxonachi minbari , Tartib , Qirdagi lolalar , Jur atsiz
” ” ” ” ” ” ” ’
o g lon , U.Shukurovning Bir a lochi, bir yalqov , H.Imonberdiyevning
’ ’ ” ” ’ ”
Alixo ja Xo jaali , Hamyon , Turdi, o g ri va Ketmonvoy ,
” ’ – ’ ” ” ” ” ’ ’ ”
Tabiatning xatosi , Shirinliklar oroli , Urishqoqlar , Olabo ji ,
” ” ” ” ” ” ” ’ ”
Temir tirnoq kabi she rlari shu jihatdan xarakterlidir.
” ” ’
11

I.1. 80-yillar o zbek bolalar she riyatida realistik hajviy obraz yaratish usullari’ ’
O zbek bolalar adabiyotida bolalarning sevimli qahramoniga aylanib
’
ketgan yumoristik obrazlar ko plab yaratilgan. Xususan, Quddus Muhammadiy,
’
Qudrat Hikmat, Shukur Sa dulla, Po lat Mo min singari shoirlar o z davrida
’ ’ ’ ’
yaratgan ko plab yumoristik obrazlar bolalarning ma naviy mulkiga aylandi. Bu
’ ’
asarlar haqida S.Mamajonov, P.Shermuhammedov, B.Imomov, M.Yunusov,
O.Safarov, X.Egamov, S.Irisxo jayeva, H.Qayumov, R.Xo jayeva kabi
’ ’
adabiyotshunoslar o z fikrlarini bildirishgan. Jumladan, Yumor Sh.Sa dulla
’ ” ’
hajviyotining yetakchi xususiyati hisoblanadi. Uning yumoristik kulgusi
–
beg araz, u bolalar xarakteridagi noshudlik, injiqlik, surbetlik, ivirsiqlik,
’
dangasalikdan kuladi 4
, - deb yozadi O.Safarov. M.Yunusovning fikiricha,
”
Quddus Muhammadiy nima haqida yozmasin, uning sehrli qalami ostida hamma
”
narsa jonlanadi, odamlarga o xshab harakat qiladi va gapiradi. Bahor tilga kirib:
’
Bormaysanmi dalaga, Bahor sayli lolaga? deydi. Ko z, quloq, burun, qo l,
” – ” ’ ’
oyoq kabi a zolar yig ilishib, o zlarini ozoda saqlamaydigan Dangasa,
’ ’ ’ ”
yalqov, sayoq lardan shikoyat qiladilar. Harflar yozda bo sh qolib, yuragi qizib,
” ’
o yinga tushib ketadilar ( Harflar o yini ). Kolxoz bog idagi turli tuman
’ ” ’ ” ’ –
mevalar suhbatlashib, o z fazilatlarini namoyish etadilar ( Daraxtlar suhbati )
’ ” ”
4
Safarov O. Bolalik kuychisi. Toshkent: Fan, 1978. B.67.
– –
12

va hokazo. Agar bu narsalar odam tili bilan so zlab, odamlar qiyofasiga’
kirmaganda, albatta, qiziqarli va uzoq esda saqlanadigan bo lmasdi
’ 5
. ”
80-90-yillar o zbek bolalar adabiyotidagi yumoristik she rlar o zining
’ ’ ’
keng qamrovliligi, badiiy mazmundan tashqari ijtimoiy mazmunni ham ifodalashi
bilan ajralib turadi. Bu davr she riyatida mavjud an ananing muvaffaqiyatli
’ ’
tarzda davom ettirilgani bilan birga ijodiy boyitilganini ham kuzatish mumkin.
T.Adashboyev, A.Obidjon, Q.O tayev, R.Tolibov, A,Ko chimov,
’ ’
H.Imonberdiyev, K.Turdiyeva, D.Rajab, A.Akbar kabi ko plab ijodkorlar
’
yumoristik obrazlar galeriyasini yaratdilar. Jumladan, T.Adashboyevning she r va
’
ertaklari qanday mavzuda bo lishidan qat iy nazar, bolalik olamining betakror
’ ’
kashfiyotlariga aylana borganligi bilan e tiborga sazovordir. O sha jihatlarni
’ ’
professor A.Rasulov shoir ijodi xususida yozgan Bolalikning beg ubor
” ’
osmoni maqolasida: Uning she rlarida bola tabiatiga o xshash samimiylik,
” ” ’ ’
botiniy po rtana, vulqoniy shiddat bor. U bola ko zi bilan, ko rganini quvonib
’ ’ ’
tasvirlaydi
” 6
, deb alohida ta kidlaydi. Shoirning yumoristik she rlarida ham ’ ’
bolalarga bo lgan juda katta mehr-muhabbat, samimiyat yaqqol seziladi. Uning
’
bolalar olamini bevosita yumoristik ruhda aks ettiruvchi Hali yosh-da ,
” ”
Muharramning mashg uloti , Burni qonab , Ahil do stlar ,
” ’ ” ” ” ” ’ ”
Dilmurodning vaqti yo q , Oshxo rak , O n ikki varaq daftar , To rt
” ’ ” ” ’ ” ” ’ ” ” ’
amaldan bir amal , Alg ov dalg ov aralash , shuningdek, maktublar
– ” ” ’ – ’ ”
turkumiga kiruvchi bir qator she rlari, Uch bo taloq va sirli qovoq kabi
’ ” ’ ”
ertaklarida ushbu samimiyat nafasi ufurib turadi. Ularda bolalar tabiatidagi
uchraydigan ayrim qusurlar o ziga xos poetik bo yoqlarda kulgi vositasida fosh
’ ’
etiladi. Shoir bolalar tabiatidagi u yoki bu nuqsonni real manzaralarda tasvirlar
ekan, ko pincha uning qanday oqibatlarga olib kelishini sharhlab o tirmaydi,
’ ’
balki qissadan hissa chiqarishni tasvirlar ekan, balki qissadan hissa chiqarishni
kitobxonning o ziga qoldiradi.
’
Darhaqiqat, T.Adashboyev bolalar ruhiyatiga xos zukkolik va topqirlik,
xayolparastlik va boy fantaziyani, orzu-umid va intilishlarini mohirlik bilan
5
Yunosov M. Bolalar qalbining bayrami. Toshkent: Yosh gvardiya, 1984. B. 61-62.
– –
6
Rasulov A. Betakror o zlik. Toshkent: Mumtoz so z, 2009. B. 214.
’ – ’ –
13

yumoristik pafosda ifodalay oladi. Zero, faqat bolalargina kun botish
manzaralarini:
- Dada, quyosh dumalab,
Tog boshiga yetibdi.’
Yiqilibdi shekilli,
Burni qonab ketibdi, -
deya tasavvur qilishi va ifoda etishi mumkin.
Umuman olganda esa, 80-90-yillar bolalar she riyatida yumoristik obraz
’
yaratishda muayyan yutuqlar qo lga kiritildi. Bolalarning ma naviy olamini
’ ’
yuksaltiradigan, estetik didini shakllantirishga xizmat qiladigan ko plab asarlar
’
yozildi. Ijodkorlar, eng avvalo, kundalik turmushdagi ba zi bir illatlarni kulgi
’
vositasida tasvirlab, ularning mazmun-mohiyatiga urg u berdilar. Bunda bolalar
’
she riyatiga mish-mish, g iybat, chaqimchilik, ochofatlik, dangasalik kabi
’ ’
ko plab salbiy odatlar asos bo lib xizmat qildi. Ayni paytda, o zbek bolalar
’ ’ ’
satirik she riyatida hajv tig ini ijtimoiy-ma naviy hayotdagi muammolarga
’ ’ ’
qaratish orqali ijodkorlar satirik obraz qiyofasini, uning yashash falsafasi
mohiyatini ochishga harakat qilganlarki, bu xususiyat o ziga xos estetik tamoyilga
’
aylangan.
Shoirlar illatlarni fosh etishda realistik tasvir hamda ramziy-majoziy
obrazlarga murojaat qilib, hayotdagi illatlarning tub mohiyatini ochishga intildilar.
Bu tipdagi she rlarda real hayot manzaralari bilan poetik ko chimlar o zaro
’ ’ ’
uyg unlashib, betakror badiiy topilmalar yaratildi.
’
Ijodkorlar bolalar adabiyotining o ziga xos tabiatidagi kelib chiqqan holda
’
ko proq ularning o zini o zi fosh etishi hamda kulgiga qo yishi usulidan keng
’ ’ ’ ’
foydalanishdi. Bu xususiyat esa badiiy asrlarning ta sirchanligini oshirgan.
’
Hajviy asarlarda xalq og zaki badiiy ijodi an analaridan foydalangan
’ ’
holda sodda, samimiy, serma no fikrlarni sodda qofiyalarga solib, realistik hajviy
’
obraz yaratishga erishildi. Bunday estetik tamoyil ham ushbu davr o zbek bolalar
’
she riyati ravnaqiga ijobiy ta sir ko rsatgan.
’ ’ ’
14

Bu davrdagi satirik va yumoristik she rlarda shoirlar o zlari tasvirlayotgan’ ’
manzaraga go yo betaraf turib, qahramon xatti-harakatlari tasviri vositasida
’ ” ”
kulgi hosil qilishga erishganlar. Kulguli holatga tushib qolgan qahramon kichik
kitobxonni o ylashga, fikr yuritishga undaydi.
’
O zbek bolalar adabiyoti tarixida majoziy obrazlarning ko plab
’ ’
namunalari yaratilgan. Jumladan, Quddus Muhammadiyning Qo ng izoy bilan
” ’ ’
Sichqonvoy , Qudrat Hikmatning Ilon shoh haqida ertak , Shukur
” ” ”
Sa dullaning Och bo ri, sho x qo zi va qirchang i , Adham Rahmatning
’ ” ’ ’ ’ ’ ”
Qaldirg och, ilon va beshiktebratar haqida ertak , Po lat Mo minning
” ’ ” ’ ’
Qovoqvoy va Chinoqvoy , Suqatoy konfetvoy kabi xalq og zaki ijodi
” ” ” – ” ’
namunalari asosida yaratilgan qator asarlarida satirik obrazlarning yuksak
namunalarini uchratish mumkin.
Z.Odilovaning O zbek bolalar she riyatida satira va yumor (60-70-
” ’ ’
yillar) mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasida o sha davr she riyatidagi
” ’ ’
satirik va yumoristik ruh asosan bolalar tabiatidagi kir-chir yurish, yaxshi
o qimaslik, odobsizlik kabi nuqsonlar bilan bog lab tasvirlangani va bunday
’ ’
talqin aslida ham hayotiy asosga ekani haqida fikr yuritiladi. Ayni paytda, o sha
’
davr bolalar she riyatining darajasi va tarixiy-ijtimoiy muhit bundan ortiqcha
’
talablarga javob berishga qodir emas edi.
XX asrning 80-yillari o rtalaridagi ijtimoiy muhitda ro y bergan
’ ’
o zgarishlar badiiy adabiyotda, jumladan bolalar adabiyotida ham yangicha poetik
’
tafakkurni maydonga keltirdi. Bolalar she riyatnining ilk bora ijtimoiylashuv,
’
majoziy tarzda namoyon keltirdi. Bolalar she riyatida ilk bora ijtimoiylashuv,
’
majoziy tarzda namoyon bo ldi. Bolalar she riyatining yetakchi
’ ’
namoyondalaridan biri Anvar Obidjonning Kumush uy turkumidagi bir qator
” ”
she rlari fikrimiz dalilidir. Chunki aslida Kumush uy ning o zi ham Vatan
’ ” ” ” ’
ramzi. Zero, Ipak qurti qurgan, eshigi-derazasi yo q kumush uy aslida xalqimizni
’
yetmish yil tentiragan kelajagi qorong u, xayoliy sotsialistik tuzum timsoli .
’ ”
Ushbu fikrni yanada davom ettiradigan bo lsak, sho rolar qurgan usti yaltiroq,
’ ’
ichi qaltiroq kumush uy uni ipak qurti singari butun dunyodan ajratib qo ydi.
” ” ’
15

Shoir shu qisqagina majoziy she rida xalqimizning sho ro istibdodi davridagi’ ’
hayotini pardalarga o ragan holda zaharhanda kulgi bilan tasvirlagan. Biroq
’
sh er yosh kitobxon ruhini aslo cho ktirmaydi. Chunki bahorda ipak qurti
’ ’
kapalakka aylanib, urug qo yib, pillani teshib chiqib ketadi. Ushbu satirik
’ ’
she r, bir jihatdan shoirning o z davri ijtimoiy muhitiga munosabatini ramziy
’ ’
yo sinda aks ettirsa, ikkinchi tomondan, ushbu tuyg u yosh kitobxon qalbiga
’ ’
ham ko chib o tadi.
’ ’
Asosan sho ro tuzumini madh etish ruhi ustivorlik qilgan o zbek bolalar
’ ’
she riyatida XX asrning 80-yillari ikkinchi yarmida yuzaga kelgan yuqoridagi
’
kabi she rlar ijodkorlarning yosh avlod ma naviyatini shakllantirish, ularni ozod,
’ ’
hur insonlar qilib tarbiyalashga yangicha munosabatlarining misoli sifatida
e tiborga sazovordir.
’
Kuzatishlardan ma lum bo ladiki, so nggi davr bolalar she riyatida
’ ’ ’ ’
hajviy obraz yaratish quyidagi usullar bilan amalga oshirilgan:
1. Bolalarning bevosita hajviy qiyofalarini chizish orqali ular harakterida
uchrab turadigan chaqimchilik, g iybatchilik, dangasalik, yolg onchilik
’ ’
kabi illatlar hajv tig iga olinadi.
’
2. Bolalarning hajviy obrazini yaratish orqali hayotdagi muhim ijtimoiy-
ma naviy, axloqiy muammolar, illatlar hajviy yo sinda fosh etiladi va
’ ’
shu tariqa kichik kitobxonda hajviy obrazga, uning yashash falsafasiga
munosabat shakllantiriladi.
3. Bolalarning ma naviy-axloqiy olamini, ular tabiatidagi ba zi
’ ’
nuqsonlarni fosh etishda majoziy obraz va detallardan, shartli tasvirdan
keng foydalanildi. Bunda realistik tasvirni poetik ko chimlar
’
teranlashtirgani ko zga tashlanadi.
’
4. Ijodkorlar hayvonlar, parranda va darrandalarning allegorik obrazlari
orqali muhim ijtimoiy hamda ma naviy muammolarga e tiborni
’ ’
qaratib, ularni keltirib chiqargan sabablarning ildizini ochib berishdi.
Bunday ijodiy izlanishlar o zbek bolalar adabiyotining yetakchi
’
16

tamoyillaridan sanalib, iste dodli ijodkorlarning hayot hodisalari, inson’
shaxsi va ruhiyatiga chuqurroq kirib borganidan dalolat beradi.
80-yillar bolalar she riyatida quvnoq yumor vositasida majoziy obraz
’
yaratishga alohida e tibor berilganini ko rish mumkin. Shoirlar satirik obraz
’ ’
yaratishdagi kabi yumoristik obraz yaratishda ham majoz va poetik
ko chimlardan unumli foydalanishdi. Biroq ijodkorlar satirik obraz yaratishda,
’
ko rib o tilganidek, ko proq xalq orasida satirik timsol darajasiga ko tarilgan
’ ’ ’ ’
bo ri, tulki, kalamush, qarg a, chumchuq kabi hayvonlar, parranda-yu
’ ’
darrandalar obrazidan foydalanishsa, yumoristik obraz yaratishda turli xil
jonivorlardan tashqari dov-daraxtlar, o simliklar olami, har xil predmet va
’
hodisalarga ham murojaat qilishadi. Ularning majoziylashgan yumoristik
qiyofasini yaratishda poetik ko chim, majoziy va ramziy tasvirlarga katta e tibor
’ ’
qaratishadi.
Ayniqsa, Anvar Obidjon, Dilshod Rajab, Abdurahmon Akbar, Rustam Nazar
kabi shoirlarning bu boradagi izlanishlari xarakterlidir. Anvar Obidjonning Juda
”
qiziq voqea nomli she riy to plami boshdan-oyoq shu tipdagi yumoristik
” ’ ’
she rlardan tashkil topgan. Shoirning o zi ham kitob muqaddimasida: ...
’ ’ ”
bolalarning dunyosi, ona tabiat nafasi, turli buyum va jonzotlarning sirli olami
haqida iloji boricha quvnoqroq tarzda so z yuritishga harakat qildim , deya
’ ”
e tirof etadi. To plamdagi Xabar sotuvchi she rini o qigandayoq bu holni
’ ’ ” ” ’ ’
yaqqol his etish mumkin. Mazkur she r xalq og zaki ijodi, xususan, xalq
’ ’
dostonlaridagi shahar kezib, turli-tuman mollarni sotib yuruvchi attorlarning
qo shiqlari usulida yozilgan bo lib, quvnoq yumorga boydir.
’ ’
Yangi gaplar sotaman,
Eski gaplar ham.
Bolajonlar, kepqoling,
Qoldi juda kam.
Surishtirmang narxini,
Shardan ham arzon.
Xo rozqandga rost xabar,
’ –
17

Pishloqqa yolg on.– ’
Shu tariqa quvnoqlik bilan boshlangan she rda turli-tuman hayvonlaru
’
parrandalar, jonivorlar haqidagi eski-yangi gap lar arzon baho ga sotilishi
” ” ” ”
ta sirchan manzaralarda tasvirlanadi. Bunda yangi gap ning kepaksiz ungayu
’ ” ”
eskisining puch yong og i sovunga almashishi dan tortib, kaptarning tushida
’ ’ ” ”
burgutni yeb qo yishigacha, tulkivoyning bitta xo rozni tutib kelib bo riga
’ ’ ’
hiringlashiyu, hazilni uncha xush ko rmaydigan bo rining avval xo rozni, keyin
’ ’ ’
tulkining o zini yeyishigacha, uch yil bir sinfda o qigan eshakning ayiqni
’ ’
savodsiz deb haqorat qilishigacha, xullas, ko plab majoziy obrazlarning
” ” ’
xilma-xil yumoristik ruh bilan yo g rilgan qiyofalarini ko ramiz.
’ ’ ’
So nggi davr bolalar she riyatida yumoristik obraz yaratishda, asosan, ikki
’ ’
yo nalish ustuvorlik qiladi. Birinchi yo nalishni bevosita bolalarning yumoristik
’ ’
obrazlari yaratilgan she rlar tashkil etadi. Bu tipdagi she rlarda shoirlar bolalar
’ ’
tabiatida uchrab turadigan ayrim sho xlik va o yinqaroqliklarni, dangasalik va
’ ’
to polonchlik odatlarini quvnoq qahqaha bilan fosh etadilar. Shu jihatdan
’
T.Adashboyev, Anvar Obidjon, Dilshod Rajab kabi shoirlar yaratgan qahramonlar
alohida ahamiyatga ega. Ularning asarlarida obraz ruhiyatidagi yetakchi
xususiyatlar yumoristik kulgu vositasida ta sirchan qilib tasvirlanadi.
’
Ikkinchi yo nalishni majoziy she rlar tashkil etadi. Bunda turli narsa-
’ ’
predmetlar, hayvonlar, parrandayu darrandalarning majoziy xarakterdagi
yumoristik obrazlari yaratilganini kuzatish mumkin. Bu obrazlar faqat tashqi shakl-
shamoyili bilan emas, balki poetik mazmuniga ko ra ham mukammal darajaga
’
ko tarilgandir. Bu tipdagi obrazlarni yaratishda mavjud ijodiy an ana va
’ ’
vorisiylik katta ahamiyat kasb etadi.

18

I. 2 . Bolalar she riyatida satira va yumor’
Bolalar adabiyotining o`ziga xos tabiati, uning ma`rifiy, badiiy-estetik
qimmati doimo ijodkorlarning ham, tanqidchiarning ham diqqat markazida bo`lib
kelgan. O`zbekiston adabiyoti va san`ati haftaligida uyushtirilgan
” ”
Mustaqillik davri bolalar adabiyoti: tahlil va talqinlar nomli davra suhbatida
” ’
ham bu masala yuzasidan turli fikr-mulohazalar aytildi. Jumladan, davra
ishtrokchisi, prof.
S. Matchonov bolalar adabiyotining tarbiyaviy hususiyatlariga to`xtalib, bu hil turli
davrlarda turlicha izohlanib, davrdagi yetakchi g`oyalarga hizmat qilib kelganligini
ta`kidlaydi. Olim fikriga ko`ra, XX asr boshlarida Hamza, Avloniy kabi
mutafakkirlar asarlari mohiyatida marifatparvarlik g`oyalari namoyon bo`lgan
bo`lsa sho`ro davrida ko`proq sho`ro mafkurasi tashviq qilingan. Istiqlol
davrigagina kelib yaratilayotgan qahramonlar ...faqat a`lo xulqi va o`qishi
”
19

bilangina emas, balki olamni anglash yo`lidagi intilishlari, hayot va tabiatga faol
munosabati bilan ham ajralib turadi . ”
Davra ishtrokchilaridan Q. Qahramonov esa bugungi globallashuv davrida
bolalar adabiyotiga faqat tarbiya vositasi sifatida yondashib bo`lmasligini, balki
undan bolalarning o`ziga xos ruhiy olamini izlash zarurligini ta`kidlab, shunday
yozadi: Bolalar adabiyoti ham, avvalo, san`at hodisasi sifatida insonni badiiy
”
kashf etishi zarur. Uning tasvir obyekti insondir. Demak, bolalik olamini kashf
etolmagan asar har qanday tarbiyaviy maqsadni ko`zlamasin, o`z maqsadiga erisha
olmaydi .
”
Shoir va munaqqid D. Rajabov Badiiyat ma`rifatdir nomli maqolasida
” – ”
bolalar adabiyotining tarbiyaviy xususiyati va badiiyligi to`g`risida quyidagi fikr-
mulohazani bayon etdi: Satira va yumor esa ushbu ta`sir quvvatini oshiruvchi
”
eng asosiy qurollardan biridir. Bolalar adabiyotida satira va yumorning asosiy
o`rinlardan birini egallashining boisi ham shundadir. Ayniqsa, so’nggi davr bolalar
she`riyatini kuzatgan-da, satira va yumor asarning ham badiiy mukammaligini
ta`minlashga, ham tarbiyaviy ta`sir kuchini oshirishga birday xizmat qilganligini
ko`rish mumkin . T. Adashboyev Alg`ov-dalg`ov aralash , H.
” ” ”
Imonberdiyevning Harflar jangi kabi asarlari ayni jihatdan xarakterlidir.
” ”
T.Adashboyev she`rida lirik qahramon Alifbe dan o`rin olib, o`z burchini halol
” ”
o`tab kelayotgan har bir harf, tinish belgilar adashib ketishsa nima bo`lardi, degan
vahimali tassavvurlarga beriladi. She`rda B harfi bilan bog`liq bo`lgan voqea
” ”
shunday ta`svirlanadi:
B adashsa:
” ”
Basharti B bo`lmasa,
” ”
Bug`doy non yopilmaydi.
Bag`dodga, Buxoroga
Bilet ham sotilmaydi.
20

She`rda shu tariqa V , G , Q , I , K kabi ko`plab harflar” ” ” ” “ ” “ ” “ ”
bilan bog`liq she`riy tasavvurlar hikoya qilinadi. Shoirning mahorati shundaki, har
bir she`rdagi shu xil adashishlar oqibatida quvnoq kulgi yuzaga keladi.
She`r bolalarning tasavvur olamini kengaytiradi. Bolalar unda
tasvirlanayotgan harflarni alg`ov-dalg`ov holatini tasavvur qilishar ekan, quvnoq
yumordan, boy poetik mazmundan estetik zavq, didaktik mazmundan ma`rifiy
saboq olishadi. Negaki, shoir she`rida har bir harfni poetiklashtirar ekan, albatta
bolalarning ma`rifiy ehtiyojlarini ham nazarda tutadi.
H. Imonberdiyevning Harflar jangi she`rida ham shunga o`xshash
” ”
manzarani kuzatish mumkin. Unda tasvirlanishicha, tinch-ahil yashayotgan o`ttiz
besh harf kutilmaganda nifoq tushadi. Buning asosiy sababi esa harflar muzqamoq
uchun navbatga turishganda U oyim bilan uning o`g`li U chaning orasiga
” ” ” ”
R bekning bemavrid suqilishidir. Shoir ushbu vaziyatni jonlashtirib, quvnoq
” ”
yumor bilan quydagicha majoziy tarzda tasvirlaydi:
U oyim bosiq edi,
” ”
R ga uyat-e , dedi.
” ” ” ”
Shu on R : - ayatingni
“ ”
Bor, pishirib ye, - dedi.
Shoir harflarning ushbu mojarosi manzarasini tasvirlar ekan, dialog
san`atidan foydalanib, bolalarning kundalik hayotda har kuni duch keladigan,
ehtimol o`zi ham faol ishtrok etadigan jonli, tanish jarayonni harflar vositasida
suvratlantirib, quvnoq kulgu yaratadi. Bunda har bir harfning janjalga munosabati
ularning shakliga mos holatlari bilan kugili tarzda jonlantirilishi bolalarning
zavqini oshirib, quvnoq qahqahasiga sabab bo`ladi.
Shoir harflar jangi tasviri vositasida bolalarga o`zlarining kundalik hayoti
to`palonlari, urush-janjallar manzarasini shunday ustalik bilan kugili tasvirlaydiki,
natijada kitobxon ularning harflar ekanligini ham bir zum unitib, o`zini shu
jarayonni ishtrokchisiga aylanib qolganday his etadi:
Jahldor Q bir tepib,
“ ”
O ni to`pday uchirdi.
“ ”
21

Yosh ketti deb S O ni“ ” “ ”
Alfavitdan o`chirdi.
She`rda harflar jangini barham topishi ham g`aroyib, ham ma`rifiy usulda
o`z yechimini topadi. Bu ham shoirning poetik topqirligidan nishona.
Ma`lumki, H. Imonberdiyev yaratgan qahramonlar sirtdan qaraganda jinday
ayyor, shirinlikka o`ch, hayolparast, sal e`tiborsizlik qilsangiz chap berib chuv
tushirib ketadigan ustomon, quvnoq bolalardir. Lekin ushbu xususiyatlari
ba`zanularning o`ziga pand berib, quvnoq kulguga sabab bo`ladi. Mazkur tipdagi
she`rlarning tarbiyaviy ahamyati haqida gap ketganda bir masalaga diqqatni
qaratish zarur. Shoir shu tipdagi barcha she`rlarida o`quvchiga pand nasihat
qilmaydi, oshkora sezilib turadigan ma`rifiy-didaktik g`oyalarni yalang`och tarzda
ifoda etmaydi. Aksincha, bolalarning kundalik turmushiga xos bo`lgan oddiy
voqea-hodisani, so`z, jumlani, poetiklashtirb, badiiy obraz darajasiga ko`tarib,
unga yomoristik ruh va kulgi baxsh etadi. Ana shu yumoristik ruh va kulgi
she`rning tarbiyaviy qiymatini belgilaydi.
Yosh kitobxonlarning ma`naviy dunyosini boyitishda, estetik didini
shakllantirishda Anvar Obidjon ijodining tarbiyaviy ahamiyati nihoyatda kattadir.
Shoirning Juda qiziq voqea kitobiga kiruvchi bir qator she`rlari o`zining
” ”
ixchamligi, badiiy mukammalligi, yumorga boyligi bilan ajralib turadi. Shoir
Kulchalar turkumidagi debocha vazifasini o`tovchi Kezaman, yozaman...
” ” ” ”
she`rida ramziy tarzda ta`kidlaganidek mazkur she`rlarida bolalar hayotida uchrab
turadigan, birqarashda nazarga tushmaydigan, lekin asli bolalik olamini, uning
tuyg`ularini, hayot tarzini, voqelikka bo`lgan munosabatini noziklik bilan ilg`ay
olganligini eng muhim, uni yosh kitobxon o`stiradigan tarzda quvnoq ohanglarda
tasvirlay olganligini ko`rish mumkin.
Shoir oddiygina xodisadan ham poetik mazmun topa oladi. Masalan,
kichkintoylarga kimning qizisan? deb savol bersalar, Otamning qiziman ,
” ” – ” ”
- deb javob berishadi. Familiyasini so`rasangiz, soddalik bilan otasining kasbi bilan
bog`lab javob berishadi. Shoir shu kabi xuddi qo`shiq qilganday o`ynoqi satrlarga
22

tizadi. Otasining qizi she`rida Jamilaxondan familiyasini so`raganda u shunday” ”
javob beradi:
O`ylanib der
Jamila:
- Bog`bon qizi
–
Familiyam.
Anvar Obidjon faqat bolalarning xarakterini ochishga xarakat qilgan
she`rlaridagina emas, balki predmetlar, narsa hodisalarga bag`ishlangan,
she`rlarida ham shunday mahorat bilan qalam teratadi.
Shoir har bir predmetning o`ziga xos xususiyatini tasvirlash orqali uning
boshqalardan farqlanib turuvchi badiiy obrazini yaratadi. Ushbu tanlab olingan
xususiyat she`rga hajviy ruh va kulgi baxsh etadi. Ayni jihatdan, ayniqsa, Siz
”
eshitmagan qo`shiqlar turkumiga kiruvchi asarlari xarakterli. Shoir mazkur
”
turkumda predmetlar, parranda-yu, darrandalar, narsa-hodisalarni har xil juft va
taqlidiy so`zlardan mohirlik bilan foydalanib, o`z tillariga mos ravishda kuylatadi.
Bolalar esini tanigandan boshlab, tevarak-atrofdagimuhitga qiziqib qaraydi,
olam jumboqlarini, sirlarini, umuman hayot haqiqatini bilishga intiladi. Bu intilish
esa bora-bora taqlidchilikni tug`diradi. Darhaqiqat, yaxshilikka, yangilikka taqlid
qilish bolalarning azaliy odati. Shu ma`noda bolalarni olam jumboqlari bilan
tanishtirishga qodir lirik qahramon yaratish boshqa janrlar kabi bolalar
–
she`riyatining, shu jumladan satirik va yumoristik she`riyatining ham oddiy
talabidir.
Bolalar adabiyotining o ziga xos tabiati, uning ma rifiy, badiiy-estetik
’ ’
qimmati doimo ijodkorlarning ham, tanqidchilarning ham diqqat markazida bo lib
’
kelgan. Bolalar she riyatida ilm-ma rifatni targ ib qiluvchi alifbo, harflar, tinish
’ ’ ’
belgilari, husnixat kabi mavzularda ko plab she rlar yaratilgan. Jumladan,
’ ’
Quddus Muhammadiyning Dum , Tugmacha , Temirlar o yini , Sulton
” ” ” ” ” ’ ”
Jo raning Tinish belgilarining majlisi , Po lat Mo minning Salimjon-
’ ” ” ’ ’ ”
nimjon , Parpining harfi kabi she rlari fikrimiz dalilidir. Tadqiqot uchun
” ” ” ’
obyekt qilib olingan davr she riyatida ham bu an ana davom etdi. Masalan,
’ ’
23

T.Adashboyevning lirik qahramoni Alifbe dan o rin olib, o z burchini halol” ” ’ ’
o tab kelayotgan har bir harf, tinish belgilari adashib ketishsa nima bo lardi,
’ ’
degan vahimali tasavvurlarga beriladi. She rda A harfi bilan bog liq voqea
’ ” ” ’
shunday tasvirlanadi:

Agarda A adashsa,
” ”
Andijon, Asakani,
Ariqni, anhorlarni
Atardik ne deb qani?
Shu tariqa boshqa shu kabi ko plab harflar bilan bog liq she riy
’ ’ ’
tasavvurlar hikoya qilinadi. Shoirning mahorati shundaki, har bir harfdagi shu xil
adashishlar oqibatini quvnoq kulgi bilan yakunlaydi.
She r bolalarning tasavvur olamini kengaytiradi. Bolalar unda
’
tasvirlanayotgan harflarning alg ov-dalg ov holatini mushohada qilishar ekan,
’ ’
quvnoq yumordan, boy poetik mazmundan estetik zavq, didaktik mazmundan
ma rifiy saboq olishadi. Binobarin, bolalarga mo ljallangan hajviy she rlarning
’ ’ ’
ma rifiy qimmati faqat savodxonlik ruhida tarbiyalashdan iborat bo lmay, ayni
’ ’
paytda, ular bolaning tabiatga, atrof-muhitga madaniy munosabatda bo lish
’
malakasini shakllantirishga xizmat qiladi.
Yosh kitobxon nazarida ijodkor sehrgardir. Agar sehrgar cholning
–
qo lidagi sehrli tayoqchasi hayratomuz mo jizalar yaratsa, ijodkorning sehrli
’ ’
qalamidan ham ana shunday mo jizalar yaraladi. Shu sababli ham haqiqiy shoir
’
qalamidan yaralgan oddiygina so zlar yosh kitobxon ko z o ngida sehrli tosh
’ ’ ’
singari turfa qirralari bilan namoyon bo ladi. Oddiy so zlarning sehrli so zlarga
’ ’ ’
aylanishida esa, bizningcha, eng katta imkoniyat hajviy asarlardir. Bolalar
adabiyoti she riyatini tarozining ikki pallasiga bo lsak, bir pallasini hajviy
’ ’
she rlar egallashi, ehtimol aslida shundandir?! Chunki haqiqiy hajv dastavval,
’
kitobxonning dilini ravshan, tilini burro qiladi. Bunday asar kitobxonni
dastro molga piqillashga emas, balki bor ovozi bilan qah-qah otib kulishga
’
majbur qiladi. Hamza Imonberdiyevning Darsda she ri so z o yini va nozik
” ” ’ ’ ’
24

qochiriqdan yaralgan yumor asosiga qurilgani bilan yosh kitobxon diqqatini
tortadi:
Yalanglikda gullarga
Dars o tardi Qariqiz :’ ” ”
Chalg imay u bularga
” ’ –
Quloq bering baringiz .
”
Qirqquloq quloqlarin
” ”
Ding etgan tinglashga dars.
Biroq-chi, o rtoqlari
’
Holi-joniga qo ymas.
’
Tinglaydi bir qulog i
’
Qo g a partadoshini,
” ’ ’ ”
Yana bir o rtog i
’ ’
Go zal Kakku yoshini
’ ” ”
- Qo ng iroqqa qancha bor?
’ ’
So raydi Qashqa beda .
’ ” ”
Tuyoq o t so rar takror:
” ’ ” ’
Olib keldingmi keda?
Muallim so zin, xullas,
’
Tinglashga esa bundoq,
Sinfdoshlardan ortmas
Qirqtadan bitta quloq.
She rda o t-alaflar nomidan tabiiy qochiriq, so z o yini keltirib
’ ’ ’ ’
chiqarilgan: chunonchi, yoshi ulug Qariqiz muallima, dars tinglashi kerak
’ ” ”
bo lgan Qirqquloq ning qirq qulog i ham band, uni alaxsitayotgan
’ ” ” ’
Qo g a ichi po k, vaysaqi, Kakku yoshi ham ismi jismiga mos
” ’ ’ ” ’ ” ”
ravishda jag i tinmas, Tuyoq o t esa tuyog iga keda qidiryapti. Xullas,
’ ” ’ ” ’
bu quvnoq kulgu uyg otadigan tabiiy yumor, uning qalampiri ham joyida,
’ ” ”
gap egasini topadi.
25

Chopqir mingoyoq she ri ham nomlanishidan kelib chiqadigan tabiiy” ” ’
qochiriq va so z o yini asosida yaratilgan:
’ ’
Jonivorlar ichida
Chopqiri
Qaysi biri?
To rt oyoqli otmikan,
’
Yo qoplon,
Yoki arslon?
Sanjar aytar Qayoqda.
–
Albatta, Mingoyoq-da!
Hamza Imonberdiyevning ilk she riy to plami bo lmish Quvnoqlar
’ ’ ’ ”
quvonchi kitobidagi ushbu jajji she rda tabiatdagi turli mavjudotlarning
” ’
nomlanishidan yosh bolaning samimiy sodda nigohi vositasida tabiiy yumor
keltirib chiqariladi. Darhaqiqat, ikki oyoqli insondan ko ra to rt oyoqli ot
’ ’
yoki qoplon tezroq yugurar ekan, o z nomi bilan ming oyoqli mingoyoq
’
ularning hammasini oyog ini changida qoldirib ketishi tabiiy emasmi? Demak,
’
Hamza Imonberdiyev ijodida olamni o zicha qayta kashf qilayotgan
’
bolakaylarning o ziga xos dunyoqarashi asosida kulgu yaratish shoirning ilk
’
she rlaridan boshlanar ekan deyish mumkin.
’
II bob. O zbek bolalar she riyatidagi majoziy obraz yaratishdagi o ziga
’ ’ ’
xosliklar
80- yillar o zbek bolalar she riyatidagi hajviy-yumoristik va majoziy
’ ’
she riyat taraqqiyotida bugungi bolalar adabiyotimizning tom ma nodagi
’ ’
yetakchi namoyondasi Anvar Obidjon asarlari alohida o rin tutadi. Shoir
’
26

Bulbulning cho pchaklari , Kumush uy , Gurungdagi gaplar ,” ’ ” ” ” ” ”
G alati maktublar , Ajoyibxona , Ignalarim chiroyli , Mening
” ’ ” ” ” ” ” ”
kolleksiyam , O zimizning ansambl , Shirin so ylar jajjivoylar ,
” ” ’ ” ” ’ ”
Kalamushlar kemasi kabi turkumlarga kirgan ko plab she rlarda hajv va
” ” ’ ’
majozning ajoyib namunalarini yaratadi. Bu she rlarda goh turli jonzotlar
’
tilidan majoziy yo lda, goh bolakaylarning o ziga xos shirin tillaridan
’ ’
ba zan be g ubor kulgu yaratilsa, ba zan kitobxonlarni o ylatib
’ ’ ’ ’ ’
qo yadigan, kechagi kunimizning g am-anduhli manzaralarini ko z oldiga
’ ’ ’
keltirib, erk, istiqlol tuyg ularni majoz pardasi ostida yaratishi bilan
’
xarakterlidir.
Bulbulning cho pchaklari turkumidagi Ajoyibxonaga marhamat
” ’ ” ” ”
she riga jon baxsh etib turadigan holat har bir jonzotning tashqi ko rinishiga
’ ’
muvofiq keladigan o xshatish bilan tasvirlanishida aks etadi:
’
Ana qo pol Begemot, burni qumg onni ko ring,
’ ’ ’
Chaynab yotar tekin o t, Jiraf narvonni ko ring.
’ ’
Yegan kabi qalampir beti bujmoq, qarang bir,
Og zida yo q tish kampir Baqa shodonni ko ring.
’ ’ ” ” – ’
Shoxda karnay chaladi, to ni ola-buladir,
’
Nomi Hakka xoladir, gapi yolg onni ko ring.
’ ’
O tdan gulni ajratmas, ko proq hashak yesa bas,
’ ’
Esi kirsa ajabmas, Xo tik nodonni ko ring.
’ ’
Kamzulchasi ja tarang, kiyim boshi rango-rang,
Tumshug i o tkir, zarang, Jiblajibonni ko ring.
’ ’ ’
Sher narigi xonada, Shoqol nega panada,
Kuch bo lmasa tanada,zo rdan gumonni ko ring
’ ’ ’
Bo rsiq so rar barmog in, Savsar qashlar qulog in,
’ ’ ’ ’
Qoplon charxlar tirnog in, nafsi yomonni ko ring...
’ ’
Bulbul to kin yoz chog i ochdi jonzotlar bog i,
’ ’ ’
Qushlarning yo q sanog i, har xil hayvonni ko ring.
’ ’ ’
27

Burni qumg on Begemot, Jiraf narvon , qalampir yegan kishi kabi” ’ ” ” ”
beti bujmayib ketgan, og zida tishi yo q kampir - Baqa, tani olabula,
’ ’ ” ”
yolg onchi Hakka xola, o t bilan gulning farqiga bormaydigan, ko ziga
’ ’ ’
uchragan narsani xashak sifatida yeyaveradigan nodon Xo tik, kiyim-boshi
’
rango-rang, o tkir tumshug i zarangday qattiq Jiblajibon, narigi xonada
’ ’
yurgan hayvonlar shohi Sherning qadam tovushidanoq panaga urib ketgan
–
qo rqoq Shoqol, tirnog ini charxlayotgan yirtqich Qoplon singari turfa
’ ’
jonivorlarning har biri o z qiyofasi bilan yosh kitobxon ko z o ngida yorqin
’ ’ ’
namoyon bo lishining asosiy sababi, yuqorida ta kidlanganiday, ularning
’ ’
bosh tashqi xususiyati tesha tegmagan o xshatishlarda tabiiy aks
’
ettirilganidadir. Inchunun, Anvar Obidjon she rlarini yosh kitobxongan
’
manzur qiladigan asosiy sifatlardan biri ham ana shunda.
Yuqorida 80-yillar bolalar she riyatida ramzlar, timsollar kuchaygani va
’
uning ba zi sabablari haqida fikr yuritdik. Anvar Obidjon she rlari ayniqsa
’ ’
shu borada alohida ahamiyatga molikdir. Uning she rlarida istibdod tig i
’ ’
ostida bo yni egilgan, lekin doimo erk his-tuyg ulari qalbini tark etmagan
’ ’
xalqimiz timsoli ramzlarga o ralgan holda tasvirlanadi. Kumush uy
’ ” ”
turkumidagi Yaylovni sog ingan qo y she ri ana shunday asarlardandir.
” ’ ’ ” ’
Avvalo, turkum nomiga e tibor beraylik. Aslida Kumush uy ning o zi
’ ” ” ’
ham Vatan ramzi, Yaylovni sog ingan qo y esa istibdod zanjirlari ostida
” ’ ’ ”
ezilgan, qorni to q bo lsada, qadri yo q, boshi egiklar timsoli:
’ ’ ’
Ishlar qalay, -
Desam, Qo y
’
Javob berdi
Surib o y:
’
- Kamchilik yo q
’
Oziqdan...
Bezor bo ldim
’
Qoziqdan. (24).
28

Shuni aytish kerakki, iste dodli shoir va tadqiqotchi D.Rajabov 80-yillar’
o zbek bolalar she riyatining o ziga xosliklari tadqiqiga bag ishlangan
’ ’ ’ ’
nomzodlik dissertatsiyasida Anvar Obidjonning ushbu she rini ilk bora
’
majoziy asar sifatida tahlil qilgandir,
Aka uka she rida mustaqil Vatan kelajagi bo lmish o sib
” – ” ’ ’ ’
kelayotgan yosh avlod ramziy yo sinda kechagi kunimizdagi qo li bog liq,
’ ’ ’
ko zi bog liq, istibdoddan yurak oldirib qo ygan katta avlodga taqqoslanadi.
’ ’ ’
Akaning pastga, jarlikka taka-puka termilishi bejiz emas, chunki jarlik
” ”
aslida tubanlik ramzi, ikkinchidan esa uning ko z oldida xalqimizning istiqlol
’
yo lida qurbon bo lgan minglab farzandlari taqdiri turibdi:
’ ’
Jar bo yida turishar
’
Aka-uka.
Aka pastga termilar
Taka-puka.
Yuksakdagi lochinga
Boqar uka,
Go yo ko kda jim qanot
’ ’ –
Qoqar uka (23-24).
Ukaning nigohi esa ko kda parvoz qilayotgan lochinga tikilgan. Chunki
’
ko k ham, unda parvoz qilayotgan lochin ham aslida erk ramzlari, ukaning esa
’
parvozi baland, nigohi istiqlolning yorishib kelayotgan porloq nurlariga
tikilgan. Shu bois uka yosh kitobxon ko z o ngida Lochin yanglig Erkin,
’ ’ ’
erki uchun kurashga tayyor Inson timsoli sifatida namoyon bo ladi.
’
Uchinchi polapon she rida Aka-uka dagi mavzu davom ettiriladi,
” ” ’ ” ”
yanada rivojlantiriladi. She rda erkin qush Lochin farzandlarining yovuzlik
’ –
timsoli Oqilon bilan hayot mamot jangi qalamga olinadi. Yovuz Oqilon
–
onasini yordamga chaqirib chinqirgan ikkita polaponni bir zumda qoniga
bo yaydi. Lekin inda Lochinning uchunchi polaponi ham bor. Garchi u
’
norasida go dak bo lsa-da, uzoqlardagi onasini yordamga chaqirib
’ ’
yig lashdan manfaat yo qligini tushunib yetadi va o zini o zi himoya qilib,
’ ’ ’ ’
29

qattol dushmanni cho qib tashlaydi. She r kelajakka ishinch ruhi bilan’ ’
sug orilgan:
’
Ajdod qoni, o ch hissi
’
Berdi unga kuch, dalda
Cho qib oldi raqibin
’
Bo yin cho zgan mahalda.
’ ’
Cho chib o tli nigohdan
’ ’
Yov to lg anar dovdirab,
’ ’
Mag rur turar yosh Lochin
’
Boqmas ko kka jovdirab (59),
’
satrlarida erki uchun kurashgan, dushmanga qarshi doimo omonsiz kurashib
kelgan ajdodlar ruhi mard farzandlarga bir umr kuch dalda berishi tuyg ulari
’
yetakchilik qilsa, she r:
’
U biladi,
Onasi
–
Hozir olis bir joyda.
Bo m-bo sh ko kka termilib
’ ’ ’
Qichqirmoqlik befoyda.
O chkor boqar qotilga
’
Onaning mard Lochini...
Omon qolsa,
Bir kun u
–
Yanchar Ilon boshini (59-60).
satrlari bilan tugar ekan, qotilga o chkor boqayotgan uchunchi polaponning bir
’
kun Ilon boshiga yetishi, dushmanidan ayovsiz o ch olishiga ishonch ruhi yosh
’
kitobxon qalbiga ham ko chib o tadi, hayot uchun, erk uchun kurash
’ ’
tuyg ulari barhayotligiga ishonch tug diradi.
’ ’
Yantoqlar haqida qo shiq ham ozodlik uchun kurash tuyg ulari
” ’ ” ’
yetakchilik qilishi bilan e tiborga molikdir. Suvsizlikdan so lmasdan,
’ ” ’
garmseldan jon saqlab, yovuz sahroni yengib yashayotgan yantoqlar ham
” ” ”
30

aslida xalq ramzi. Garchi u yovuz sahro da suvsizlikdan so lishga ,” ” ” ’ ”
Garmsel ning o tli shamollari ta sirida asta-sekin o limga mahkum
” ” ’ ’ ’
qilingan bo lsa-da, biroq yantoqlar ning chuqur o rnashgan, mustahkam
’ ” ” ’
ildizi har qanday sharoitda ham yashash uchun kurashga chorlaydi, shu bois
ham yantoqlar doimo gullaydi, meva tugadi, kelajak avlodni yaratadi.
Binobarin, zukko kitobxonning sinchkov nigohi bu she rda xalqimizning
’
istibdod tig i ostida o tgan keyingi yuz yildan ortiqroq davr mobaynidagi
’ ’
tarixi ramziy yo sinda aks ettirilganini darrov payqab oladi. Shoir:
’
Ezib o tdi yilqilar,
’
Ezib o tdi nortuya,
’
Tiklandingiz qaytadan
Olamda biz bor, deya,
Balli sizga yantoqlar!
Yancholmadi bo ronlar,
’
Kuymadingiz otashdan.
G animlar ham hayrondir
’
Bunday chidam, bardoshdan,
Balli sizga yantoqlar! (82)-
Der ekan, bu misralardagi yilqilar va nortuya ham yurtimizga bostirib
” ” ” ”
kelgan turli g animlar timsoli yanglig namoyon bo ladi. Chingizxon
’ ’ ’
suvoriylarining yilqilari va arablarning tuyalari oyog i ostida ezilgan,
’
toptalagan xalqimiz o zini baribir tiklab olgani, uni turli taloto plarning
’ ’
bo ronlariyu otashlari ham yo q qilolmaganidan hatto g animlarning o zlari
’ ’ ’ ’
ham hayronliklari ishonarli tasvirlangan. Ehtimol, yosh kitobxon bu imo-
ishoralar, ramzlarni to la tushunmas, biroq masal ko rinishidagi (ramzlar,
’ ’
timsollarga asoslangan) asarlar shunisi bilan xarakterliki, ulardan har bir
kitobxon o ziga kerakli narsani uqib oladi. Barcha yoshdagi kitobxonlarga
’
mo ljallangan bunday asarlar shu boisdan ham mazmunan ko p qatlamli
’ ’
bo ladi.
’
31

Yelpig ichga yozilgan she r da esa shoir ramz vositasida hayotimizda” ’ ’ ”
uchrab turadigan irodasiz, birovlar qo lida qo girchoq bo lgan shaxslar
’ ’ ’
qiyofasini yaratadi. Bundaylarning g animlar uchun ayni muddao, xohlagan
’
ko yga solishda qo l keladigan yelpig ich yanglig tuban ekanligini
’ ’ ’ ’
ta kidlaydi. Bo ron qo zg ay olmaydigan bunday ma naviy nogiron
’ ” ’ ’ ’ ” ’
shaxslar uchun qorin tashvishi, xalqini sotish evaziga erishiladigan boyliklar,
mansablaru omonat obro -e tibor tashvishidan kattaroq g am, bundan
’ ’ ’
ulkanroq orzu-umid yo qligi tasviri ushbu to rtlik mohiyatini to la aks
’ ’ ’
ettiradi:
Sendaylarni saqlashar
Omon,
Chunki qo zg ay olmaysan
’ ’
Bo ron.
’
Anvar Obidjonning tengsiz iqtidori yosh bola tabiatining o ziga xosliklarini
’
tasvirlashda o zini yanada yorqinroq namoyon qiladi. Oyim sezmasin
’ ” ”
she rida ana shunday yorqin tasvirning guvohi bo lamiz:
’ ’
Cho pillatib
’
Jajji labin,
Shokoladga
Dedi Nabi:
- Sekin ochay
Qog ozingni,
’
Chiqarmay tur
Ovozingni! (30)
Yosh bola nazarida hatto oddiy shokolad ham jonli mavjudot. U shokoladga
ovozingni chiqarmay tur, oyim sezib qolmasin deb murojaat qilar ekan, bu
” ”
gapni faqat yosh bola ayta olishi mumkinligiga shak-shubhasiz ishonasiz, ko z
’
o ngingizda shokoladning qog ozini avaylab ochayotgan bolakay qiyofasi
’ ’
namoyon bo ladi.
’
32

Guldor pufakcha she rida esa shoirning taqlidiy so zlar vositasida” ” ’ ’
badiiy san at yaratish mahorati namoyon bo lgan. She r Ninachining guldor
’ ’ ’
pufakcha topib olishi va undan o ziga g aroyib uycha qutib olishi tasviri bilan
’ ’
boshlanadi:
Topib oldi Ninachi
Guldor pufakcha.
Undan shinam uy qurdi
Urinib picha.
Bu g aroyib uychani ko rgan barcha jonivorlar hang-mang bo lib
’ ’ ’
qolishadi. She r ana shu hayratlar ifodasi o laroq maydonga kelgan. Uychani
’ ’
ko rgan Chigirtkaning hayrati Chir-r-roylik ku ja deyish bilan
’ ” – ”
ifodalansa; Ho kiz Mo - o -o jiza qarang! deydi; Eshak esa hangu
’ ” ’ ’ ’ ”
mang bbo lib E-ha, e-ha deyishdan boshqa so z topolmaydi. Shu tarzda
’ ” ” ’
shoir boshqa jonivorlarning hayratini ham har birning o ziga xos unlari bilan
’
ishonarli ifodalaydi. Chunonchi:
Ko zi kuyib der Baqa:
’
Vaq-tim sal chatoq.
Qur r-r-volardim men ham uy
–
Bundan durustroq.
Mushuk kelib,
Tomga bir-
Purkab ko rdi suv,
’
Xo roz boqdi ichkari:
’
Qup-quruq-ku bu...
Kalondimog Xo rozga
’ ’
O qraydi G ulg ul:
’ ’ ’
Muhimi ,
Uy bo lsa bas,
’
Topilar ul-bul.
E-e...
33

Be- e...
Echki ta rifga ’
Topolmadi so z.
’
I-r-r...
Bir- r uyga kiray , - der
Jilpanglab To rtko z.
’ ’
Mezbon uni to xtatdi:
’
Axir xona tor.
Mayli kirsin Itpashsha,
Itga nima bor? (53)
Voqea yakkamohov, birovning xursandchiligini ko rolmaydigan
’
Qarg aning aralashuvi bilan davom etadi va oxiri voy bo lib tugaydi:
’ ’
Qarg a dedi:
’
Qar r- r....
–
Qarshi bo lmasang agar,
’
Kengaytirib ber-r-rayin
Uyingni jigar.
So ng pufladi pufakni
’ –
Qarg avoy
’
Qag - qag ....
” ” ’ ’
Uy tarvuzdek bo lgan choq
’
Portlab ketdi Paq! (53-54)
– ” ”
Tovush o xshatishlari asosida yaratilgan ushbu she rda shoir avvalo, yosh
’ ’
kitobxon ko z oldida turli jonivorlarning jonli qiyofasini namoyon qila olgan
’
bo lsa, ikkinchidan ularning tabiati, xarakteriga tegishli bir-ikki so z, imo-
’ ’
ishora bilan har bir jonivorning portretiga ham chizgilar chizishga erishgan.
Hamza Imonberdiyevning Lofchilar-aldoqchilar she rida yana shu kabi
“ ” ’
xushchaqchaq bolakaylar bilan uchrashish mumkin. Ularning beg ubor
’
loflaridan maza qilasiz:
Ali, Vali lofchilar
–
34

Xushchaqchaq aldoqchilar
Rosa lofni urishar
Ko pikdan uy qurishar,’
maza qilib kulishar.
Ali debdi- Vali, kel,
rasmimga baho ber.
Qushcha chizdim ajoyib,
ajoyibu g aroyib.
’
Ana u don yeyapti
Menga rahmat deyapti.
Vali boqsa varaqqa,
shakl yo q hech qanaqa.
’
Aldabsan-ku, qani don?
- qush yeb qo ydida, nodon!
’
Yo qotdingmi hushingni,
’
ko rmayapman qushingni?!
’
- to ygach, qushcha chirq etdi,
’
Rahmat deb uchdi-ketdi!
“ ”
Ali, Vali lofchilar
–
Xushchaqchaq aldoqchilar
Rosa lofni urishar
Ko pikdan uy qurishar
’
Maz-za qilib kulishar
Ushbu misralarni o qishingiz bilan o z yoshligingiz ko z oldingizda
’ ’ ’
yarq etib namoyon bo lishi turgan gap. Chunki deyarli har bir yosh bola
“ ” ’
aslida ana shunday ozgina lofchiroq, ozgina aldoqchiroq, ozgina vahimachiroq
bo lishi turgan gap. Shu bois ham yosh bolaning beg ubor nigohi oddiygina
’ ’
tol chiviqdan chopqir ot, oyoq botmas ko lmakdan bepoyon ummon yaratadi
’
va aslida olamshumul kashfiyotlar ham ana shu beg ubor nigoh mahsulidir.
’
Shu sababli bu loflar-yolg onlar ham kitobxonga zarracha malol kelmaydigan,
’
35

bolakaylarning had-hudud bilmas hayolot olami bilan oshno qiladigan
g aroyib topilmalar sifatida sizni beixtiyor ishontiradi. O sha oppoq’ ’
qog ozda hozirgina don yeb yurgan qushchaning oyoq izlarini ko rasiz.
’ ’
Shunisi qiziqki, Lofchilar-aldoqchilar ni o qib, Ali bilan Valining
“ ” ’
yolg onlaridan xafa bo lmaysiz, chunki ular yolg on aytib birovni
’ ’ ’
aldamaydilar, balki xayollariga kelgan loflarni bir-biriga aytish bilan go yoki
’
kim zo rroq lof aytishga bahslashadilar. Ularning loflari beg ubor, bu
’ ’
loflarning yolg onligini ularning o zlari ham bilib turadilar, faqat mana shu
’ ’
kim o zarga aytilgan loflardan bolakaylar o zlaricha zavq topadilar:
’ ’
Ali boshin qashlaydi,
jiddiy turib boshlaydi:
aqlli bir itim bor,
misolni shart ishlaydi
ruchkani qanday ushlar?
Tishi bilan tishlaydi.
Xo jayin o ynab qol, der.
’ ’
Tortinma, bemalol, der.
She r yodlashmi, masala,
’
deydi menga qo yib ber.
’
Nazarimda, Ali Valilarning hangomalari bu she rda yanada ishonarliroq
– ’
mohiyat kasb etgan. Chunki yolg onni rostga aylantirb yuboradigan
’
azamatlar odatda kiprigini qoqmay, ko zini yummay yolg onni to qishi
“ ” ’ ’ ’
hammaga ma lum. Xullas, Lofchilar-aldoqchilar she rlaridagi yolg onni
’ “ ” ’ ’
suv qilib ichib yuboradigan Ali-Valilar aslida barcha tengdoshlari singari oddiy
bolalar, faqat ularning xayolot olami cheksiz-chegarasiz va shu sababli ham
ular qatrada dengizni ko ra oladigan bolakaylar bo lgani sababli ham yosh
’ ’
kitobxonlarga qadrdondir.
36

II. 1. Hajviylikning shakliy izlanishlardagi badiiy-estetik ahamiyati
So nggi davr bolalar she riyatida, ayniqsa, hajviy xarakterdagi’ ’
eksperiment she rlar ko paydi. Shoirlar nafaqat harf va tinish belgilari, balki
’ ’
matematik amallar, husnixat, darslikda mavjud bo lgan va dars jarayonida faol
’
qo llanadigan so z va rasmlardan, raqam va har xil shakllardan ham
’ ’
foydalanib she rlar yozdilar. Bu she rlar o quvchilarni topqirlikka,
’ ’ ’
bilimdonlikka undaydi, zehnini oshirib, tasavvur olamini kengaytiradi, yaxshi
”
o qi, chiroyli yoz degan quruq-pand nasihatdan ko ra ko proq ta sir
’ ” ’ ’ ’
ko rsatadi.
’
Shu jihatdan Tursunboy Adashboyevning To rt amaldan bir amal ,
” ’ – ”
O n ikki varaq daftar , H.Imonberdiyevning 2 sentyabr , Qiyin
” ’ ” ” ” ”
misol , G alati Omon , A.Obidjonning Kulchalar , Siz eshitmagan
” ” ’ ” ” ” ”
qo shiqlar turkumiga kiruvchi she rlari, Q.O tayevning Fil, Karkidon,
’ ” ’ ’ ”
Begemotlar , Ho kiz , Xo roz , Echki bilan suhbat , D.Rajabning
” ” ’ ” ” ’ ” ” ”
Sport maydonida , Minnatdorlik , Guvoh , Topishmoq she r ,
” ” ” ” ” ” ” ’ ”
Futbol kabi ko plab shakl she rlari, A.Akbarning raqmli she rlari
” ” ’ ” ” ’ ’
xarakterlidir.
Bolalarning ma rifiy-estetik didlarini, adabiy tafakkurini kamol toptirish
’
bo yicha jiddiy ijodiy izlanishlar olib borilmoqda. Abdurahmon Akbar ijodiga
’
mansub turli shakldosh, raqamli, jumboqli she r va ertaklar shular
’
jumlasidandir. Ular, bir tomondan, yosh kitobxon fikrlash doirasining
o sishiga yordam qilsa, ikkinchi tomondan, go zallik va nafosat bilan
’ ’
bog liq ma naviy-axloqiy tushunchalarning shakllanishiga hissa qo shadilar.
’ ’ ’
D.Rajabning rasm-she rlari shakliy-struktural izlanishlar samarasi o laroq
’ ’
maydonga kelgan. Shoir narsa-poetik obrazini yaratar ekan, so zlar vositasida
’
ularning shakli-suratini chizadi. U Tanbeh , Sport maydonida ,
” ” ” ”
Minnatdorlik , Topishmoq she r , Chivinga talangan bola ,
” ” ” ’ ” ” ”
Futbol kabi she rlarida shu usuldan foydalanib, yumoristik xarakterdagi
” ” ’
o ziga xos original obrazlar yaratgan. Jumladan, Chivinga talangan bola
’ ” ”
37

she rida labida murabbo yuqi bilan og zi ochiq holda uxlab qolgan yalqov’ ’
bolaning ochiq og zi shakli ko z namoyon bo ladi:
’ ’ ’
Labda murabbo yuqi
–
Yuvmay qo ygan qotirib.
’
Yotar og zidagini
’
Chivinlarga oldirib.
Uyg on tingla gapimni,
’
Ko zing ochib, bola-ey,
’
Talar, hatto chivinlar
g z
’
o i bolani
ch i q
Shoirning topqirligi va mahorati shundaki, bu she rda faqat shakl
’
yaratibgina qolmay, uning o ziga xos ko rinishiga moslab poetik obraz ham
’ ’
yaratmoqda. Eng muhimi, ushbu tasvirda voqelik bolalar tasavvurida jonlanib,
o ziga xos quvnoq kulgi hosil qiladi.
’
Adabiyotshunos Rahmatulla Barakayev Dilshod Rajabovning bu tipdagi
she rlari haqida fikr yuritar ekan, uni bolalar she riyatidagi shakliy
’ ’
o xshatishlar asosida manzara yaratish san ati sifatida baholaydi va
’ ’
ijodkorning poetik mahorati shakliy o xshatishga mos mazmun bilan
’
boyitilganiganida deb biladi 7
. Ushbu qarashlarni qullab-quvvatlagan holda,
mazkur she rlar mohiyatiga quvnoq qahqaha singdirilganini ta kidlash lozim.
’ ’
Shoir yaratayotgan manzarasi favqulodda yumorga boyligi bilan ahamiyatlidir.
Zero, yuqoridagi she rda shoir shunchaki she riy shakl yaratmasdan, balki
’ ’
shunga mos yumoristik ohangga ega badiiy ma no-mazmunni ham she r
’ ’
mag ziga joylay olgan. Bu poetik topilma bolalarda so z san atining ufqlari
’ ’ ’
naqadar keng ekanligi xususida tasavvur uyg otadi hamda ularning ma rifiy-
’ ’
didaktik, estetik didlari shakllanishida xizmat qiladi.
7
Barakayev R. Jonajonim, she riyat. Toshkent: Cho lpon., 1997. B. 68-70.
’ – ’ –
38

Bugungi o zbek bolalar adabiyoti namunalariga ko z tashlar ekanmiz, ular’ ’
orasida navqiron avlod namoyondalari asarlari alohida o rin tutishidan ko z
’ ’
quvonadi. Zero, bu ulush dastavval, soni bilan emas, sifati bilan salmoqlidir.
Bolalar adabiyotimiz kelajagidan umidbaxsh etadigan navqiron avlod vakillari,
yaratganga shukrki, madhiyabozlik, shiorbozlik ruhida qalam tebratish
majburiyatidan xolidirlar. Ularning asarlari kitobxonni o ylashga, mustaqil
’
fikrlashga majbur qiladi, qadriyatlar deb kelingan narsalarni qayta baholab,
saragini sarakka, puchagini puchakka ajratishga o regatadi. Abdurahmon
’
Akbar she rlarini o qir ekansiz, uning ham ana shu safda sobit ekanligiga
’ ’
guvoh bo lasiz.
’
Abdurahmon Akbarning izlanishlari Respublikamiz bolalar matbuoti hamda
Kichkintoy va paxtaoy (1987), So zlovchi yomg ir (1990),
” ” ” ’ ’ ”
Ehtiyotkor toshbaqa (1991), Yozning tug ilgan kuni (1992),
” ” ” ’ ”
Kuylayotgan bog (1994) to plamlari orqali yosh kitobxonga yetib
” ’” ’
borgan.
Bolalar adabiyoti, ayniqsa maktabgacha va kichik maktab yoshidagi
bolalarga mo ljallangan asarlarning o ziga xosliklari xususida gap ketganda,
’ ’
avvalo hayrat tilga olinadi. Zero, bu ko hna olamdagi barcha narsalar
’ –
hayvonlaru nabotot, bani Odam va insoniy munosabatlar silsilasining har bir
zarrasi har bir bolakay uchun qayta yaraladi. Shu sababli ham bolakay qishda
so ppayib turgan daraxtlarning bahorda birdan yam-yashil barg chiqarib,
’
oppoq qorga burkanishidan cheksiz hayratga tushadi. Shu sababli ham uning
savollari hadsiz-hududsiz, bitmas-tuganmas. Ana shu bijir-bijir savollari bilan
sizni gangitib qo yadigan bolakay ayni zamonda eng buyuk tilshunos hamdir.
’
U har bir narsaning nomini o rganar ekan, uni shunchaki qabul qilib qo ya
’ ’
qolmaydi, balki har bir ism-jismga mos bo lishini talab qiladi.
’
Shoirning she rlarini o qir ekanmiz, ana shu bijildoq bolakay har qadamda
’ ’
oldingizdan chiqaveradi. Ulardan biri Shuhratjon degan yigitcha. U Bir
”
daftar savol tuzib, ularni o zicha Bekatda tug Ilgan savollar , Yo lda
” ’ ” ’ ” ” ’
tug ilgan savollar , Maktabda tug ilgan savollar , Uyda tug ilgan
’ ” ” ’ ” ” ’
39

savollar singari turli guruhlarga ham ajratib olgan. O sha savollardan” ’
ba zilariga quloq tuting:
’
Gulzor deb atalgan bu keng bekatning
” ”
Atrofida nega gul o smas?
’ –
deb o z- o ziga savol beradi bolakay bekatda turganida. Chunki uning
’ ’
nazdida (va aslida ham) ism jismga mos bo lishi kerak edi-da!
’
Bobongizdan so raganmisiz
’
Bobosining kim bo lganini?
’ –
deb o ylaydi bola maktabda.
’
Dada, dada, o zbek degani
’
O ziga bek deganlarimi?
’ –
Deb so raydi bola dadasidan.
’
Bu savollar shunchaki savol emas, aslida ularning har biri katta
ma naviy-ma rifiy ahamiyat kasb etadi. Chunki aslida ham bobosining
’ ’
bobosi kim ekanligini biladigan bolalar yurtimizda necha dona ekan?
O zbek o ziga bek deganlarimi? savoli esa ommaviy axborot
” ’ ’ ”
vositalari gazeta-jurnal va radio-televedeniye mahsuli. Bugungi ma naviy
– – ’
uyg onishimiz tongi bolakaylar ongini ham uyg otyapti. Zero, bobomizning
’ ’
bobosi kim bo lganini bilish bizning millat sifatida kamol topishimizga
’
yordam bersa, o zbekning kimligini aniqlash shajar daraxtining o q ildizi
’ ’
qurib qolmasligi kafolatidir.
Binobarin, yuqorida tilga olingan she rlar ham kelajagimiz
’
yaratuvchisi bo lmish yosh avlodni xalqimizning mangu barhayot an analari
’ ’
ruhida tarbiyalashga, ma naviy-kamolot sari yetaklashga xizmat qilishi bilan
’
qadrli va bugungi istiqlol ma naviyati manfaatlariga xizmat qilishi bilan
’
zamonaviy bolalar adabiyotida o z o rniga egadir.
’ ’
Biroq A.Akbar she rlarining asosiy qahramonlaridan bo lmish bu
’ ’
bijildoq bolakaylar sizning hamma gapingizga ishonib, orqangizdan ergashib
ketaveradigan ammamning buzog i ham emas. Ular biz bilan sizning
’
nasihatimizdan darrov o ziga kerakli xulosani chiqarib ola biladi, kerak
’
40

bo lsa, chiroyli qand qog ozga o rab o zimizga qaytarib bera oladi.’ ” ’ ’ ” ’
Mana , eshiting:
Kattalarga joy berish
Bolalarga farz derlar,
Bersakmikan ularga
Dalani ham bo shatib? -
’
Deyiladi bolaning Paxtazorda tug ilgan savol ida.
” ’ ”
Dalalarda javlon urib fidokorona mehnat qilayotgan, shaxarlik
” ”
teng-to shlaridan bo yi kamida bir qarich past norasida qishloq bolasining
’ ’
o y-fikrlari Shoirni ham jiddiy o ylatadi. Shu bois uning she rlari orasida
’ ’ ’
ushbu mavzuga bag ishlanganlari alohida ajralib tursa ham ajab emas.
’
Insholardan ko chirmalar she rida yosh shoir o quvchilar insholaridan
” ’ ” ’ ’
olingan bir-ikki satr iqtibos bilan o zgacha qiyofa yaratadi, turlicha fikrlovchi -
’
biri sizu bizning yolg on madhiyalarimizni to tiday yodlab olib takrorlovchi,
’ ’
ikkinchisi hayotga tiyrak nigoh bilan boquvchi, kundalik turmush
tashvishlaridan hayotiy saboq chiqaruvchi - bolakaylar timsollariga chizgilar
chizadi:
Barno depti: Paxtamiz,
”
Momiq parga o xshaydi ,
’ ”
Ra no debti: Paxtamiz:
’ ”
Xuddi zarga o xshaydi ,
’ ”
Uni oppoq bulutga
Qiyos qilibdi Davron.
Muzaymoqning o zi u ,
” ” ’
Depti hazilkash Omon.
Kimdir Paxta non depti,
” ” –
Kim yozibdi kunduz deb.
” ”
tun oy terimchi-yu,
”
Lo ppi paxta yulduz deb.
’ – ”
Inshosini shundayin
41

Tugatibdi Shouzoq:
...Asli paxta qordekmas,”
Dadamning sochidek oq (24).
”
Darhaqiqat, paxta momiq, paxta zar oltin va hokazo ta riflar
’
qanchalik chiroyli bo lmasin, aslida paxtaning mohiyatini to la aks
’ ’
ettirolmaydi. Zero, o sha biz ta riflayotgan oppoq momiqday paxta ota-
’ ’
onalarimizning mashaqqatli og ir mehnati, peshona teri evaziga yraladi, o zi
’ ’
oppoq oqarib pishib yetilgunicha uni yetishtiruvchi dehqonning ham sochini
oqartiradi. Binobarin, farzandlarimiz rizq-ro zimiz bo lmish paxtaning
’ ’
qadriga yetishlari uchun uning erta bahordan kech kuzgacha qanchalik
mashaqqatli mehnat evaziga yaratilganini ham idrok etishlari lozim. Ana
shundagina u don qadar aziz, non qadar tabarruk bo ladi. Abdurahmon
’
Akbarning Insholardan ko chirmalar , Ketmon haqida she r singari
” ’ ” ” ’ ”
she rlari ana shunday achchiq haqiqat mevasi ekanligi bilan ham yosh
’
kirobxon qalbidan o rin topadi. Chunki birinchidan, bu she rlarda ana shu
’ ’
bolakaylarning fikr-o ylari, quvonch-tashvishlari realistik badiiy ifodasini
’
topgan bo lsa, ikkinchidan kasalni davolovchi shifobaxsh dori aslida achchiq
’
bo lishi ham e tirof etilgan haqiqatdir.
’ ’
Pedagogika tavsiyasiga ko ra yosh bola uchun mehnat jarayoni ham
’
o yinga aylantirilishi kerak. Ana shundagina u bolaning kundalik hayoti
’
tasviriga aylanadi va o z jozibasiga ega bo ladi. A.Akbarning Yoz
’ ’ ”
mo jizasi she rida tasvirlangan, o yin tasviri bilan omixtalashib ketgan ana
’ ” ’ ’
shunday oddiygina mehnat jarayoni ko rpa-yostiqlarni oftobga yoyishdan
– ’
yosh bolaning tiyrak nigohi mo jiza yaratadi:
’
Tushmasin desang, ko rpaga kuya,
’
Qurmasin desang, o rgimchak uya,
’
Kun tandirdayin, qizigan mahal
Yoygin ularni, oftobga Asal.
Shunday degandi- buvim tunov kun.
Ish boshladilar, oyimlar bugun.
42

Berdim ularga erinmay yordam.
Hovliga chiqib, semirdi ko rpam.” ” ’
Kun kulgach, atrof, ziyoga to ldi.
’
Yostiqlarim ham, nurga cho mildi .
” ’ ”
Oyimlar yuvib bo lgach talay kir.
– ’
Yoyganlarimiz, yig dik birma-bir.
’
Shoshmay kiydirib toza jildlarin,
Taxmonga yana joyladik barin.
Xo sh nima bo pti- deb surarsiz o y?
’ ’ ’
Hamma mo jiza oqshom berdi ro y.
’ ’
Osmon seryulduz garchi tun edi
Kelardi uydan quyoshning hidi (11-12)
Birinchidan, she rda buvisining nasihatiga amal qilib, oyisiga ko rpa-
’ ’
yostiqlarni oftobga yoyishda ko maklashgan bolaning mehnat ritmi (harakati)
’
tasviri bor (she rning ohangi xalq og zaki ijodidagi o yin qo shiqlari
’ ’ ’ ’
ritmini eslatadi), ikkinchidan esa semirtirilgan , nurga cho milgan
” ” ” ’ ”
ko rpa-yostiqlardan faqat tom ma nodagi SHOIR va YOSH BOLA kashf
’ ’
etishi mumkiin. Ana shu hayratomuz mo jiza dan esa yosh kitobxon zavq-
” ’ ”
shavq topadigan, bolalarni yaratuvchilik mehnatiga undaydigan haqiqiy she r
’
olamga kelgan.
Abdurahmon Akbar she rlarining qahramonlari qanchalik beg ubor,
’ ’
sodda, musaffo bo lsalar, shunchalik insoniy tuyg ularga to la, dili pok
’ ’ ’
insonlardir. Ularning beg ubor dillarida pinhoniy nish urayotgan musaffo
’
insoniy tuyg ular xatti-harakatlarda, gap-so zlarda barq urib ko rinadi va
’ ’ ’
xuddi shu pokligi, musaffoligi bilan beixtiyor sizni ham sehrlab qo yadi.
’
Yoshi dadajonisidan ancha kichik bo lsa-da, sochlari oppoq oqarib ketgan
’
rangpar tog asi va ertaklardagi sarvqomat parilardan ham go zal Lobaroy
’ ’
kennoyisining bitta ham farzandi yo qligidan kuyinib ketadigan, ularga
’
o g il bo lib, dardlariga darmon bo lishga qaror qilgan, ko ngli rahm-
’ ’ ’ ’ ’
shafqat tuyg ulari bilan to la jiyan ( Iltimos ), a lochi sinfdoshlari Nigora
’ ’ ” ” ’
43

xastalanib dunyodan bevaqt ko z yumganida qalbini armon , g am-anduh’ ’
to ldirgan o quvchi bola ( Armon haqida she r ) ana shunday
’ ’ ” ’ ”
qahramonlardandir. Nodira she rida esa qalbida bir beg ubor tuyg u
” ” ’ ’ ’
chechak ochayotgan bolakayning izhori dili tasviri ko nglingizga farah
’
bag ishlaydi.
’
Abdurahmon Akbar izlanishlari orasida Shoir dadam haqida she riy
” ’
hikoyalar deb nomlangan turkum ham alohida e tiborga sazovordir. Besh
” ’
she riy hikoyadan tashkil topgan turkum shoir dadaning armonu iztiroblarini,
’
dardu tashvishlarini eshitib qolib, jajji yuragiga sig dira olmay to lqinlanib
’ ’
so zlayotgan bolakay tilidan hikoya qilinadi.
’
Ma lumki, bolalarga bag ishlangan asarlar mazmun jihatidan ham bir
’ ’
necha turkumlarga ajratiladi va bunday toifalashda tasvir uslubi asosiy o rin
’
tutadi. Zero, bolalarga mo ljallangan asarlarning bir qismida ijodkorlar katta
’
hayot tajribasiga ega bo lgan yoshi ulug kishi sifatida o z qarashlari bilan
’ ’ ’
uyg unlashtirib ifodalasalar, yana bir qismida bevosita bolalar nomidan
’
hikoyalash (go yoki bolalikka qaytish) uslubi ustivor va hokazo. Shoir
’ ”
dadam haqida she riy hikoyalar turkumida bola tilidan hikoya qilish uslubi
’ ”
yetakchilik qiladi. Fikr dalili sifatida turkumga kirgan ba zi she riy
’ ’
hikoyalarni ko zdan kechiraylik. Jumladan, Dadamning qalbi she riy
’ ” ” ’
hikoyasida shunday deyiladi:
Armon uyasimish dadamning qalbi. Dadamning qalbida kularmish
”
sevinch. Dadamning qalbida ummon bor emish. Bor emish qalbida ilinj.
Yozgan uch-to rt she ri dadam qalbining topgan quvonchiyu ozori emish.
’ ’
Dadamning yuragi dunyo ko rmagan sonsiz fikrlarning mozori emish...
’ ”
( Yozning tug ilgan kuni, 19)
” ’
E tibor berilsa, bunday hikoyalash uslubi mumtoz adabiyotimizdagi saj
’ ’
(qofiyali nasr)ni eslatadi. Ichkari qofiyalanishga uyg un bo lgan so z
’ ’ ’
takrorlari ushbu turkumga mansub she riy hikoyalarning shaklan va
’
mazmunan mukammalligini ta minlaydi. Bunday tasvir uslubini deb aslida
’
she riy hikoyalarning shaklan va mazmunan mukammalligini ta minlaydi.
’ ’
44

Bunday tasvir uslubini aslida she riy shaklga sig magan fikrlar deb ham atash’ ’
mumkin. Olti jumladan tarkib topgan she riy hikoyada dadamning qalbi
’ ” ”
ifodasi olti marta takrorlanadi va ushbu takrorlar uyg oq inson qalbining
’
notinch to lqinlari yanglig jaranglaydi. Dadamning fikri , Ari ,
’ ’ ” ” ” ”
Supacha , Dadamning hazili she riy hikoyalarida ham ana shunday
” ” ” ” ’
mag zi to q fikr saj yo sinida hikoya qilingan va ular ham yosh kitobxon
’ ’ ’ ’
qalbida badiiyatga oshnolik hissini uyg otishga xizmat qiladi.
’
Shoirning 80-yillar o zbek bolalar adabiyoti she riyatining qo shgan
’ ’ ’
o ziga xos yangiliklaridan biri yosh shoirning raqamli va sonli she rlaridir.
’ ’
Fikr dalili uchun Salom xat she rini birgalashib o qiylik:
” ” ’ ’
-Tushlarimga bu kecha
Akang kiribdi, Rahmat.
Vaqt topib yozib yubor
Yana ikki enlik xat.
Sog inibman chamasi,
’
3 ayapti ko zim ham.
’
Buvim salom aytdi deb
Qo shib qo y, xo pmi, bolam?
’ ’ ’
She r armiyada yigitlik burchini o tayotgan nevarasini sog inish hissi
’ ’ ’
ko ngliga tinchlik bermayotgan, ko zlari ham uchayotgan buvining
’ ” ’ ”
topshirig i bilan akasiga maktub bitayotgan Rahmatjon degan bolaning shu
’
haqdagi axborot i bilan boshlanadi. Bola bola-da, hatto ana shu jiddiy
” ”
holatda ham uning o ynab-kulgisi keladi, o zicha so zlar orasidan raqamlar,
’ ’ ’
sonlar qidirib topadi. Qisqagina ma nosidagi ikki enlik iborasidagi
” ” ’ ” ”
ikki so zini raqam bilan yozib ko radi. Qarasaki, o zgacha bir ifoda,
” ” ’ ’ ’
g ayritabiiy bir shakl paydo bo ldi. Ana shu g ayritabiiylikdan bola o ziga
’ ’ ’ ’
xos zavq tuyadi va boshqa so zlardan ham harf va raqamdan tashkil topgan
’
yangicha ifodalar yarata boshlaydi:
” ”
Aka, qanday yuribsiz.
”
Soz ketyaptimi xizmat?
45

Askarlikka k10nikib
Ketgandirsiz batamom.
Buvim, q10i-qo shnilar’
Sizga yo llashdi salom.
’
Q3oq-q3oq ch3moma
Terib qaytsak adirdan.
Ko chamizni nomlashib
’
Ketishibdi yangidan.
ul. Zarechnaya emas,
” ”
Bilib qo ying, aka siz.
’
Endi bizning uy-hovli
1lik ko cha, 18!
’
Paxtakor ham ketma-ket
” ”
Q3ib turibdi zafar.
1mas, 3ta to p urdi
’
Ilhom kechagi safar.
Ha, aytmoqchi, sal bo lsa,
’
Unutay debman, qarang,
Ra no opamlar bilan
’
Ishlar bo ldi vadavang.
’
Tunov kun 4.30 da
Chiqib turib yo liga.
’
Xatingizni tutqazdim
Shaxsan o zim qo liga.
’ ’
shunaqa... akam sizni...
” ”
E, gapniyam d10dirdim.
Xullasi, xat yozishga
Yangam larni k10dirdim.
” ”
Bir qarashda, askarlik burchini o tayotgan nevarasini sog ingan buvining
’ ’
topshirig i bilan akasiga yozgan odatdagi salom xati. Maktubda qishloq
’
46

hayotidagi barcha o zgarish va yangiliklarni akasiga yetkazish uchun to lib-’ ’
toshib, sevinchi ichiga sig mayotgan yosh bola timsoli bor bo yi bilan aks etadi.
’ ’
Sinchkov bolaning tiyrak nigohi bahorda tabiatning gul ochib, yangilanishi,
adirlardan bolalarning zavq bilan quchoq chuchmomalar terib kelishlari bormi,
Istiqlol sharofati bilan ko chalarimiz nomlari ham milliylashib borayotgani
’
( Zarechnaya emas Birlik ) bormi, Paxtakor ning ketma-ket zafar
” ” – ” ” ” ”
quchyotgani bormi, bo lg usi yanga - Ra no opasiga akasining maktubini
’ ’ ” ” ’
shaxsan topshirgani bormi (Ishlar bo ldi vadavang!!!) xullas, barcha-barchasini
’ –
maktubida erinmasdan, ba zan go yoki parishonxotirlik qilganday (Ha,
’ ’
aytmoqchi, sal bo lsa, Unutay debman, qarang!!!), aslida ataylab, akasiga birinchi
’
navbatda yetkazilishi kerak bo lgan xushxabarni shunchaki gap aytganday
’
bitadiki, bu ham aslida yosh bola qiyofasiga musavvir shoirning g aroyib
’
mo yqalami chizayotgan turfa chizgilardir. She rda yosh bolaning samimiy
’ ’
nigohi, qiyofasi tabiiy, ishonarli chizilgan. Yosh kitobxon bu asarni shakliy
jimjimalarsiz ham maza qilib o qishi shubhasiz. Yosh shoir ana shu samimiyatga
’
g aroyib to n kiygiza olgani esa nur ustiga nur, bu shakliy topilma
’ ” ’ ”
she rning yanada qiziqarli bo lishiga olib kelgan.
’ ’
Bunday she riy usul o zbek bolalar adabiyoti uchun yangilik. Bu
’ ’
she rlarning o ziga xosligi haqida fikr yuritilganda dastavval, shakliy izlanish
’ ’
mahsuli sifatida baholash joiz. Aslida bunday usul ham bola sifatida baholash joiz.
Aslida bunday usul ham bolalar adabiyotining o ziga xosliklaridan biri. Zero,
’
yosh kitobxon she r o qir ekan, hatto uning g ayritabiiy shaklidan ham zavq
’ ’ ’
topadi. Harflar raqamlar bilan uyqashib ketgan bunday she riy usul yosh kitobxon
’
(boshlang ich sinf o quvchisi yoki bog cha tarbiyalanuvchisi) bunday she rni
’ ’ ’ ’
mehnat qilib, boshqotirma (krossvord) yechganday o qiy olganidan zavqqa
” ” ’
to ladi. A.Akbar ijodidagi raqamli she rlarning mazmun jihatidan mukammalligi
’ ’
esa o z-o zidan, shakl va mazmun jihatidan mukammalligi esa o z-o zidan,
’ ’ ’ ’
shakl va mazmun uyg unligini ta minlaydi.
’ ’
80-yillar bolalar adabiyotimiz she riyatidagi shakliy izlanishlar haqida
’
so z ketar ekan, iste dodli yosh shoir Dilshod Rajabov she rlari ham e tiborni
’ ’ ’ ’
47

o ziga tortadi. Uning Otamning bog i ( Cho lpon , 1996) to plamiga’ ” ’ ” ” ’ ” ’
Tanbeh , Sport maydonida , Minnatdorlik , Guvoh , Topishmoq
” ” ” ” ” ” ” ” ”
she r , Chivinga talangan bola , Futbol she rlarida o ziga xos shakliy
’ ” ” ” ” ” ’ ’
izlanish samaralari ko zga tashlanadi. Tanbeh she riga ko z tashlaylik:
’ ” ” ’ ’
To plaganing bor-yo g i
’ ’ ’
Ikki uyum xas-xashak,
Darrov cho zilib olib
’
Yotganing ne, xasxashak?
Shuncha yerni ag darib,
’
O tirmasdan yana, ko r ;
’ ’
Ishlayman, deb,
B
E
L
K
U
R
A
T I K K A
U N
U A
R K
A O
’
R
Yosh shoir shakliy o xshashlik asosida yosh kitobxon ko z o ngida
’ ’ ’
o ziga xos manzara yaratishga erishgan. Zero, xas-xashak to plashda
’ ’
ishlatiladigan Xaskashni birov ushlab turmasa, yerga yiqilib tushadi. Ijodkor ana
shu tabiiy holatdan jonli manzara yaratgan (Darrov cho zilib olib Yotganing ne,
’
Xasxashak?). Belkurakni esa yerga sanchib qo ysangiz, xohlagancha tikka
’
turaveradi (shoir aytmoqchi, charchash nimaligini bilmaydi). Ushbu tashqi
48

ko rinish holat ijodkorning o ziga xos manzara yaratishga sabab bo lgan:’ – ’ ’
zero, she rning oxirgi satri tikka turgan belkurakning harflardan yasalgan
’
suvratidir. Yosh kitobxon ko z oldida bu manzara darrov jonlanadi, uning
’
qiziqishini orttiradi.
Sport maydonida she rida shu usuldan oyog ini kerib turgan
” ” ’ ” ’
turnik ning, Guvoh she rida oppoq yuzida qat-qat chang i bor Oynaning,
” ” ” ’ ” ”
Topishmoq she rida Oq, oppoq qalpoq ning, Chivinga talangan bola
” ” ’ ” ” ” ”
she rida Og zi ochiq bola ning ochiq og zining suvratlari harflar vositasida
’ ” ’ ” ’
mahorat bilan chizilganki, bu shakliy vositani Dilshod Rajabning shakliy va
mazmuniy uyg unlikdan o zida jamlagan maqtashga arzugulik izlanishi sifatida
’ ’
e tirof etish joiz. Bular singari shaklan g aroyib, mazmunan izchil, ma nodor
’ ’ ’
she rlar kichik yoshdagi bolalarga mo ljallangan she riyatimiz izlanish-
’ ’ ’
intilishda, kamolot sari ko tarilishda ekanidan dalolat beradi, kelajagidan
’
umidbaxsh qiladi.
Shuni ham qayd etish kerakki, aslida mumtoz she riyatimizda shakliy va
’
ma naviy san atlarning yuzlab go zal namunalari, rang-barang usulu shakllari
’ ’ ’
qadimul ayyomdan mashxur edi. Muvashshah san atiga asoslangan
” ” ’
so zlarning dastlabki harflari yoki ma lum qismlaridan kishi nomlarining
’ ’
yasalishi, Ta rix san atiga asoslangan ma lum harflar yoki so zlar
” ’ ” ’ ’ ’
vositasida ma lum harflar yoki so zlar vositasida ma lum bir voqeaning ro y
’ ’ ’ ’
bergan vaqti aks ettirilishi va hokazo san atlar fikrimiz dalilidir. Ustoz shoir
’
Abdulla Oripovning: Harf o yin aylay desam, o zga erur imlo bu kun
” ’ ’ ” –
satrlari esa mumtoz adabiyotmizdagi turli san atlarning yo qolib ketayotganidan
’ ’
afsuslanish ramzi sifatida yangraydi. Binobarin, bugungi o zbek bolalar adabiyoti
’
she riyatida yaratilayotgan yuqoridagilar singari kichik yoshdagi bolalarga
’
mo ljallangan shakliy izlanishlar mahsuli bo lmish yangicha she rlar she riy
’ ’ ’ ’
san arlarning shakl va turlari doimo behisobligidan, tinimsiz izlanish, hamma
’
narsadan yangilik axtaradigan yosh bolaning o zi yanglig olamga yangidan
’ ’
tanish, kashf qilish nigohi bilan qarash ular uchun yaratilajak she riy asarlarda
’
49

ham yangidan-yangi shakliy topilmalar yaratish imkoniyati hamma vaqt
mavjudligidan dalolat beradi.

II. 2. Hajviy she riyatda majoziylik va majoziy obraz’
Ma lumki, mumtoz she riyatimizda lutf san ati mavjud. Bu san at
’ ’ ’ ’
so zning bir joyning o zida bir necha ma noda kelishiga asoslanadi.
’ ’ ’
A.Obidjon she rlaridagi bo lingan so zlar bir jihatdan ushbu badiiy
’ „ ’ “ ’
san atga o xshab ketadi. Zero, biz tahlilga tortgan parchalarda ham bir so z
’ ’ ’
vositasida ikki tushuncha anglatiladi. Ikkita poetik maqsadga erishiladi. Faqat
bunda ikkinchi ma noni berishda so zning butkul o zi emas, ma lum bir
’ ’ ’ ’
qismi, bo lagigina ishtirok etadi. Masalan, Xo kiz tilidan: Mo -o o ji-
’ ’ ” ’ ’ ’
za , - deyilishi bilan so zning birinchi bo g ini ayni paytda xo kizning
” ’ ’ ’ ’
”mo -mo lashini ham suratlantirib kelmoqda. Ko rinadiki, lutf
’ ’“ ” ” ’
san atida so zning yozuvdagi shakli, ya ni, uning shoir tomonidan kesib
’ ’ ’ ” ”
yozilishi asosiy jihat hisoblanadi. Zero yuqoridagi she riy parchalarda
’
keltirilgan kesik so zlar yaxlit xolda yozilganida ularning ikkinchi
” ” ’ ” ”
vazifasi bajarilmay qolardi. Chunonchi, mo -o -o jiza so zi
” ’ ’ ’ ” ’
mo jiza tarzida yozilganda, u obraz (xo kiz)ning tabiiy tovushini aks
” ’ ” ’
ettira olmasdi. Bu o rinda shoir mahorati, ta bir joiz bo lsa, so zdan
’ ’ ’ ’
50

foydalanishdagi kashfiyotchiligi (novatorligi) so zni poetik maqsad taqozosi’
bilan parchalab yozganida ko rinadi.
” ” ’
Ma lumki, bolalar adabiyotining, xususan, she riyatining o ziga xos
’ ’ ’
muhim jihatlaridan biri majoziylik, ya ni ko chimdir. Adabiyotshunoslikka
– ’ ’
majoziy obraz, uning yetakchi belgilari xususida turli bahs-munozaralar
kechmoqda. Ayrim adabiyotshunoslar bolalar adabiyotida yaratilgan har qanday
obraz predmet majoziy obrazdir, degan qarashni ilgari sursalar, ba zilari
– ’
faqat hajviy xarakterdagi obrazlargina allegorik obrazga aylanadi, degan fikrni
bayon etadilar.
Majoziy obrazlarning birinchi muhim xususiyati ularning aniq tasvirga ega
bo lgan predmetligidir. Chunki bolaning yosh ongi mavhum narsa-hodisalarni
’
yaxshi qabul qila olmaydi.
Majoziy obrazlarga xos ikkinchi muhim xususiyat ularning jonlantirilishi,
aniqrog i, insoniylashtirilishidir. Bu xususiyat ham bolalar olamiga, ularning
’
tabiatiga mos. Bolalik har bir narsa-hodisadan inson xarakteriga xos ma no-
’
mazmun izlaydi.
Majoziy obrazlarning uchinchi muhim xususiyati ularning real hayotdagi
o zlariga xos bo lgan xususiyatlar, belgi-jihatlarni saqlab qolishlaridir.
’ ’
Chunki ular qanchalik insoniylashmasin, predmet sifatidagi qiyofalari ham
yorqin, aniq ko rinib turishi lozim. Yuqorida sanab o tilgan uch muhim
’ ’
xususiyat bolalar she riyatida majoziy obraz yaratishning asosiy omillaridir.
’
Bu xususiyatlar mujassamlashgan she rlar faqat poetik mukammal bo libgina
’ ’
qolmay, ayni chog da ijodkorning estetik konsepsiyasini, hayotiy falsafiy
’ –
xulosalarini ifoda etish uchun ham imkoniyatlar yaratadi. Masalan,
A.Obidjonning Shippak qo shig i she rini olib ko raylik. Dastlab
” ’ ’ ” ’ ’
shippakka xos jihatlar uning o z tilidan shunday ifodalanadi:
’
Yuraman uy ichida,
Ship-ship-ship.
Gilam yumshog -ey juda,
’
Ship-ship-ship.
51

Qoqilmayman hech toshga,
Ship-ship-ship.
Bu satrlarda garchi shippak jonlantirilgan bo lsa-da, xali predmet sifatida’
namoyon bo ladi. So nggi misrada:
’ ’
Lekin zorman quyoshga,
Ship-ship-ship, -
deyilishi bilan shippak to la majoziylashtiriladi.
’
Shippak chindan ham uy ichida kiyiladigan poyabzal turi, unga quyosh nuri
tushmasligiga ham ishonsa bo ladi. Shoir shippakka xos shu xususiyatlardan
’
kelib chiqqan holda, uni oddiy predmetlikdan majoziy obraz darajasiga
ko taradi. Endi u shunchaki oddiy bir buyum emas, balki moddiy to kinlikda,
’ ’
tashvishlardan xoli yashasada, ma naviy tutqunlik, ruhiy erksizlikdan ozor
’
chekkan, qalbi zada, dilgir inson qiyofasida namoyon bo ladi. She rda
’ ’
hurlikning, ozodlikning har narsadan ulug ligi kuylanayotir. Shoir oddiy bir
’
shippak obrazi orqali katta hayotiy, falsafiy xulosani sodda va ishonarli tarzda
bolalar diliga singdiradi.
Bunday yirik ijtimoiy-falsafiy fikrlarni, katta hayotiy haqiqatlarni konkret
detallar, yorqin va lo nda obrazlar orqali ifodalash A.Obidjonning
’
Qopqonga yozilgan she r , To p , Tomir qurti qo shig i ,
” ’ ” ” ’ ” ” ’ ’ ”
Qaxratonning saratonga yozgan xati , Kitning tarjimai holi kabi qator
” ” ” ”
she rlariga ham xosdir.
’
Shu o rinda, tanqidchilikdagi bir bir fikrga e tiborni qaratish zarurati
’ ’
seziladi. Xozirgi yoshlar she riyatining to qson foizini majoziy xarakterlar
” ’ ’
tasvirini chizish, qolgan besh-o n foizini esa hajviy qaharamonlar xarakterini
’
aks ettirish ta min etmoqda. ... she riyatimizda bugungi o zbek bolasining
’ ’ ’
ham fojieaviy, ham ayanchli, murakkab ruhiyati, xarakteri o z aksini
’
topmayotir
” 8
, - deb yozadi tanqidchi Q.Qahramonov. Darhaqiqat, bugungi
o zbek bolasining intellektual olamidagi murakkabliklar, og ir mehnat,
’ ’
kasallikka yoki ma naviy buzlishga mahkum ekanligi hayotiy muammolardan
’
8
Qahramonov Q. Bir munozara bahonasida// O zbekiston adabiyoti va san ati. -1989. 19mart.
’ ’
52

biridir. Nazarimizda, bu holatning bolalar she riyatida, ayniqsa, 80-yillar’
she riyatida aks etmasligi tasodifiy xol emas.
’
Bu davr adabiyotida majoziy she rlar, majoziy xarakterlar nisbatan ko p
’ ’
yaratilganining birinchi sababi yosh kitobxonlarning tabiati, fe l-atvoridagi
– ’
qiziquvchanlik, borliq narsa-hodisalariga bo lgan ishtiyoq bo lsa, ikkinchisi
’ ’
davr, sharoit omili bilan izohlanadi. Ma lumki, inson erki cheklangan,
’
to g ri so zni to g ridan-to g ri, ochiq oshkor aytish mushkul bo lgan,
’ ’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
mumkin bo lmagan davrlarda badiiy adabiyot ko proq majoziylik kasb etadi.
’ ’
Bunga adabiyot tarixida ham, sho ro davri adabiyotida ham misol ko p.
’ ’
Lekin biz bu bilan majoziy asarlar faqat shunday sharoit muhitdagina
–
yaratiladi degan fikrni aytmoqchi emasmiz, faqat badiiy adabiyotga, unda
majoziy asarlarning ko proq yaratilishiga mavjud ijtimoiy-iqtisodiy tuzumning
’
ham ta sir qilishini aytmoqchimiz. 80-yillarda ham, ayniqsa, uning birinchi
’
yarmida hali hukmron siyosat, qizil mafkuraning adabiyotga zug umi kuchli
’
edi. Turgan gap, bunday sharoitda bolalar shoirlari ham hayot haqiqatlarini,
haqqoniy g oyalarni ko proq majoziy obrazlar qatiga singdirdilar. Bu davrda
’ ’
yaratilgan majoziy she rlarda ko pincha, ERK va OZODLIK,
’ ’
MUSTAQILLIK g oyalari ulug lanishi ham majoziy she rlar yaratishda
’ ’ ’
davr omilining ta sirini ko rsatadi.
’ ’
Bolalar she riyatida inson erki tushunchasi yosh shoirlar ijodida ham aks
’
etishi quvonarli holdir. A.Akbarning Eskirmaydigan ertak , R.Nazarning
” ”
Xamrohlar , Arava , Maymun kabi she rlari shu jihatdan xarakterli.
” ” ” ” ” ” ’
Umuman olganda, bu mavzu xuddi kattalar adabiyotida bo lgani kabi
’
bolalar she riyatida ham 80-yillarda yetakchi mavzulardan biriga aylana bordi.
’
Istedodli shoirlar A.Obidjon, Q.O tayev, H.Imonberdiyev singari ijodkorlar
– ’
bu mavzuning o ziga xos boshlovchilari bo ldilar.
’ ’
Lirik xarakter, ayniqsa, ijobiy qahramon muammosi
adabiyotshunosligimizda ko p ishlangan mavzu. Bu tadqiqotlarda ko p
’ ’
o rinda bolalar adabiyotida ijobiy qahramon yaratish masalasini zaruriy
’
shartlardan biri qilib qo yiladi.
’
53

80-yillar bolalar she riyatida qahramon muammosi 70-yillarda yaratilgan’
lirik qahramonlar bilan qiyosan tadqiq etildi va o ziga xos xususiyatlari
’
aniqlandi. Bunda 70-yillar adabiyotida, jumladan, she riyatida ham qizil
’
mafkuraning salbiy ta siri beqiyos bo lganligi, oqibatda real hayotdagi
’ ’
haqiqatlar aytilmaganligi va shu boisdan ham bir qolipdagi soxta qahramonlar
ko plab yaratilganligini ko rishimiz mumkin.
’ ’
80-yillarning lirik qahramoni haqida gapirganda, mavjud ijtimoiy siyosiy
–
muhit haqida ham gapirish joiz. Zero, qahramon garchi badiiy tafakkur mahsuli
bo lsa-da, u ma lum bir davr farzandi ham. Davr esa o zining dolg alari,
’ ’ ’ ’
siyosiy-iqtisodiy va ma naviy o zgarishlari bilan har qanday ijodkorga,
’ ’
uning qahramoniga, albatta, u yoki bu darajada ta sir ko rsatadi.
’ ’
80-yillardagi keskin o zgarishlar, tub burilishlar, qayta qurish va oshkoralik
’
siyosati deb atalmish voqealar barcha sohalarda bo lganiday, badiiy adabiyot
’
sohasiga ham yangicha nazarlar, o zgacha fikrlash tarzlarini olib kirdi.
’
Adabiyot o z chekingan o zaniga hayot haqiqatlarini, real voqelikni
’ ’ –
yanada yorqinroq tasvirlashga tomon shitob bilan qayta boshladi.
Katta adabiyotning uzviy qismi bo lgan bolalar she riyati ham poetik
’ ’ ”
ko klar (Ozod Sharafiddinov) dan tushib, real zaminga oyoq qo ydi. Bolalar
’ ” ’
she riyatida realizm chuqurlashdi, zamonaviy ruh kuchaydi. Endi bu davrda
’
yaratilgan lirik qahramonlar 70-yillardagidek hayot haqiqatlaridan ko zlarini
’
chirt yumib partiya bergan baxt ni kuylamadi. Ular juda realist,
” ”
kurashchan, fikr-mulohazali, hayotdagi voqea-hodisalarga, o zgarishlarga o z
’ ’
nuqtayi nazarlari bilan razm soladilar.
80-yillar bolalar she riyatida bolaga shu nuqtayi nazardan qarab, uni faqat
’
tarbiya obyekti, jamiyatning passiv a zosi sifatida emas, balki ma lum
’ ’
darajada SHAXS, FAOL INSON sifatida tasvirlash tendensiyasi kuchaya bordi.
Shoirlar ijobiy qahramon yaratishdagi siyqa sxemalar, sotsialistik realizmning
tor qoliplaridan voz kechib, INSON-BOLA obrazini yaratishga intildilar. Bu
jihatdan A.Obidjon, S.Barnoyev, R.Nazar, A.Akbar, H.Imonberdiyev kabi
shoirlarning ijodi xarakterli.
54

80-yillar bolalar she riyati lirik qahramonning intellektual qiyofasi ijtimoiy’
hayot masalalariga, davr muammolariga faol munosabatida ham aniq
ko rinadi. Bu davrda kattalar she riyatida bo lgani kabi bolalar she riyatida
’ ’ ’ ’
ham publisistik ruh kuchaydi. Bu hol lirik qahramonning ijtimoiy voqelikka
faol munosabati bilan belgilanadi. Taniqli rus bolalar shoirasi A.Barto fikricha:
Bolalar yozuvchisining mahorati davrining ulkan fikrlarini bola qalbiga
”
yetkaza olishda namoyon bo ladi . Bu jihatdan M.Kenjaboyevning Otalar
’ ” ”
va bolalar turkumi xarakterlidir. Unda lirik qahramon bilan davr o rtasidagi
” ’
turli ziddiyatlar qalamga olinadi. Bu ziddiyatlar shunchaki qarama-qarshilik
bo lmay, ijtimoiy hayot mohiyatini ochadigan, davrni xarakterlaydigan badiiy
’
konfliktlardir. Ular zamirida katta hayotiy muammolar yalang och ritorik nutq
’
bilan emas, balki lirik qahramonning iztiroblari, qalb kechinmalari orqali
ifodalanadi. Jumladan, Kuz oylari she rining lirik qahramoni yilda bir bor
” ” ’
kundalik daftarini ko rishga vaqt topolmaydigan otasiga shunday deydi:
’
Dada, dada, dadajon,
Ona tili bizlarni
“
Qiynab turgan pallada,
Axir, nima qilasiz
Kecha-kunduz dalada?!
Bu parchada qishloq bolalari va otalarining achinarli ahvoli, fojieali hayoti
aks etgan. Lirik qahramon maktab o quvchisi Ona tili fanidan
– ’ “ ”
o zlashtira olmayotganini aytar ekan, bu shunchaki uchrab turadigan hol
’
emas. Balki bu hodisa zamirida katta xayotiy muammolar yotadi. Ilgari ham
biror fandan o zlashtira olmagan 2 chi bolalar haqida ko plab she rlar
’ “ ” ’ ’
yozilgan. Biroq u she rlarda bu hol fojea darajasida baxolanmas,
’
o quvchining qobiliyatsizligi, dangasaligi kabi shacsiy illatlari, nuqsonlari
’
bilan izohlanar edi. M.Kenjaboyev esa bu masalaga chuqur yondoshadi, uni
ijtimoiy hayotdagi muammolar bilan bog laydi. Axir, o quvchi o zi gapirib
’ ’ ’
yuradigan tilni Ona tilini yaxshi bilmasa, bu fojea emasmi? Bu hol
– “
hayotimizdagi mavjud sharoit bilan izohlanadi.
55

Intellektualizm, fikriy boylik Z.Isomiddinovning Og riqli savol ,“ ’ ”
Orol , Q.O tayevning Yer tashvishi , Bolalikni xotirlab ,
“ ” ’ “ ” “ ”
H.Imonberdiyevning Orol , Ta msiz olmalar , A.Akbarning
“ ” “ ’ ”
To yda , Iltimos , R.Nazarning Bayroqlar , Norozilik , Rost
“ ’ ” “ ” “ ” “ ” “
so z kabi she rlarida ham qahramonning davr muammolariga, hayotiylik
’ ” ’
masalalariga faol munosabatda ko rinadi.
’
Yuqoridagi misollardan ayon bo ladiki, 80-yillar bolalar she riyatida
’ ’
intellektualizm, fikriy boylik lirik qahramon yaratishda muhim vositalardan
biriga aylanadi. Intellektualizmning chuqurlashuvi poetik umumlashma va
xulosalarning salmoqdor bo lishiga , mazmunning teranlashuviga xizmat qildi.
’
Shu bilan birga, lirik qahramon xarakterida davr bolalarining tipik sifatlarni aks
ettirish imkonini yaratdi.
80-yillar bolalar she riyatida lirik xarakter yaratishdagi tendensiyalardan
’
yana biri ruhiy tahlilning chuqurlashganidir.
Avvalo shuni aytish kerakki, bolalar adabiyotshunosligida psixologizm
masalasiga ikki xil munosabat mavjud. Ayrim adabiyotshunoslar bolalar uchun
yaratilgan qahramonlar sodda, aniq tasvirga ega bo lishi lozim, ularning ruhiy
’
holatlarini aks ettirish shart emas, deb hisoblasalar, boshqalari kolliziya bolalik
olamini butun murakkablari bilan ochishda asosiy vositalardan biri, degan
xulosani bayon etadilar. Chunonchi, adabiyotshunos olim S.Mamajonov yozadi:
Psixologizm tasvirda hayotiylikka erishish, deganday gap. Yoshlarning boy
“ –
qalbi, ong oqimi, ruhiy dunyosi, rango-rang kechinmasi, murakkab ruhiy holati
xarakteridagi ziddiyatlar, kuchli va kuchsiz tomonlar ko rsatilmas, tahlil
’
qilinmas ekan, jonli qahramonlar, erkin xarakterlar dunyoga kelmaydi .
”
Darhaqiqat, psixologizm qahramon ichki qiyofasini yoritib, uni jonli inson
sifatida gavdalantiruvchi omillardan biridir. Bolalar adabiyoti ham san at
’
ekan, uning ijodkorlaridan ham jonli, to laqonli xarakterlar yaratish talab
’
etiladi. Buning uchun ijodkor o z asarlaridagi inson obrazi ichki olamini,
’
ahvol ruhiyasini, xissiyotlarini chuqur ochishi lozim.
56

80-yillar bolalar she riyatini kuzatganda, lirik xarakter yaratishda ruhiy’
tahlilning kuchayganini kuzatish mumkin. Xususan, K.Turdiyevaning Oyim
“
bilan arazlashdim , Yodlasam bo lmasmidi? , R.Tolipovning Kechir
” “ ’ ” “
og ayni , Ko ngil , Z.Isomidinovning Eh men, eh Botirov ,
’ ” “ ’ ” “ ”
R.Nazarning Arava , Burchakda , Hamyon kabi she rlarida
“ ” “ ” “ ” ’
qahramon ruhiyatining turli qirralari mohirlik bilan chiziladi. Bu she rlar
’
shoirlarning bola ichki dunyosiga, ruhiyatiga chuqur kirib borgani va uni bor
murakkabliklari, nozik jihatlari bilan aks ettira olganidan dalolat beradi.
Shunisi ahamiyatliki, 80-yillar bolalar she riyati lirik qahramonining ruhiy
’
qiofasi faqat bolalar muhitidagi voqea-hodisalar ta sirida yuzaga keladigan
“ ” ’
mayda kechinmalar bilan emas, balki yanada kengroq ma naviy olami va
“ ” ’
ijtimoiy pozitsiyasi bilan bog liq holda namoyon bo ladi.
’ ’
80-yillar bolalar she riyatida lirik xaraktter yaratishda psixologizmda
’
intilishning paydo bo lishi tasodifiy xol emas. Adabiyot tarixiga nazar solsak,
’
qachonki inson omiliga e tibor kuchaysa, xalq xayotida tub burilish ro y
’ ’
bersa, badiy adabiyotda ham insonning ichki dunyodsiga qiziqish, tashqi dunyo
bilan turli murakkab aloqalrini ochishga intilish tendensiyasi kuchayishini
ko ramiz. Bu hol eng hozirjavob va sezgir adabiy turlardan biri hisoblangan
’
lirikada, ayniqsa, tez yuz ko rsatadi.
’
Bu davrda ijodkorlar so zga nisbatan juda ma suliyat bilan munosabatda
’ ’
bo ldilar. Zero, so z badiiy adabiyotining birinchi elementi. Uning sehri
’ ’ –
jozibasi esa, xususan, she riyatda yanada yorqinroq namoyon bo ladi.
’ ’
A.Obidjon, S.Barnoyev, A.Akbarlar ham so zning doimiy yozilish tarzini
’
o zgartirish orqali muayyan poetik mukammalikni ta minladilar. Xususan,
’ ’
bolalar she riyatining kenja avlodiga mansub A.Akbarning tajriba
’
(eksperiment)lari e tiborga molikdir.
’
80-yillar bolalar she riyatida so zning ko proq tashqi qiyofasini
’ ’ ’ “ ”
o zgartirish bilan ham badiiy originallikka va she rda ifodalanayotgan
’ ’
g oyaning ta sirchanligiga erishildi.
’ ’
57

80-yillar bolalar she riyatida lirik qahramon obrazini yaratish borasida ham’
ancha yutuqlar qo lga kiritildi. Xususan, 80-yillarda siyosiy hayotda yuz
’
bergan o zgarishlar, keskin burilish ham bolalar she riyatida realism
’ ’
chuqurlashuviga, zamonaviy ruhning kuchayuviga sabab bo lgan omillardan
’
biridir.
Shoirlar bu davrda imkoni boricha ijobiy qahramon yaratishdagi siyqa
sxemalar, sotsialistik realizmning tor qoliplaridan voz kechib, o z nuqtai
’
nazariga, mustaqil fikriga ega bo lgan INSON-BOLA obrazini yaratishga
’
intildilar.
Bolalar she riyatida qahramon intellektual olamining turli tomonlarini
’
qamrab olish, uni ijtimoiy harakat fonida ko rsatishga intilish kuchaydi.
’
Jamiyat va inson hayotida sodir bo lgan va bo layotgan murakkab jarayonlar,
’ ’
o zgarishlar o ziga xos talqin qilina boshladi, yosh kitobxonni ijtimoiy
’ ’
voqelikning barcha muammolari bilan ro y-rost tanishtirish, uning fikrlash
’
tarzidan kelib chiqib tadqiq etish teranlashdi. Bolalar she riyatida publisistik
’
rux kuchaydi. Ayniqsa, M.Kenjaboyev, Q.O tayev, Z.Isomiddinov she rlarida
’ ’
lirik qahramonning davr va uning turli muammolariga, fojealariga nisbatan faol
qarashlari, zamonning ba zi og riqli masalalariga keskin munosabati
’ ’
ifodalandi.
80-yillar bolalar she riyatida lirik xarakter yaratishdagi yangi
’
tendensiyalardan biri ruhiy tahlilning chuqurlashganidir. Bu davrda shoirlar
bolaning ichki dunyosini, uning turli ruhiy-hissiy holatlarini bor murakkabligi,
nozik jihatlari bilan aks ettirishga harakat qildilar.
80-yillar bolalar she riyatida lirik xarakter yaratishda psixologizmga
’
intilishning ma lum sabablari bor. U adabiyotimizning insonparvarlik
’
mohiyati chuqurlashganidan, insonga uning inson sifatidagi sifatlariga, xis-
kechinmalar va ichki olamiga katta yangilanishlar va ijobiy o zgarishlar bilan
’
izohlanadi.
Xullas, 80-yillar bolalar she riyatida badiiy mahorat borasida bir qator
’
yutuqlarga erishildi. Bu davrda mahorat bilan yaralgan badiiy barkamol asarlar
58

she rlar barchasi bir maqsadga kelajak egalari, yangi dunyo bunyodkorlari’ –
bo lgan bolalarni ma naviy yetuk inson qilib tarbiyalashga qaratilgan.
’ ’

UMUMIY XULOSALAR
XX asr bolalar she`riyatining yillik badiiy merosimiz chashmalaridan suv
ichgan, xalq og`zaki ijodi va mumtoz adabiyotning an`analarini o`zida
mujassamlashtirgan, mavjud eng yaxshi an`analarni davom ettirgan, shu bilan
birga, ularni yangicha tafakkur va poetik mazmun bilan boyita olgan she`riyatdir.
T.Adashboev, R.Tolipov, Q.O`taev, A. Obidjon, A.Ko`chimov, H.Imonberdiyev,
A.Akbar, D. Rajab, K.Turdiyeva kabi ko`plab iste`dodlar tomonidan asarlar ushbu
davr bolalar she`riyatining yangi pog`onaga ko`tardi.
Bolalarga atalgan asarlarning kattagina qismini satirik va yumoristik she`rlar
tashkil qiladi. Satira va yumor adabiyot hamda san`atning doimiy, ajralmas
59

hamaroxidir. Bu adabiyot go`zallikni ulug`laydi hamda kulgi vositasida
bolalarning ma`rifiy-estetik didini shakllantiradi.
O`tgan asrning 80 90 yiilarida bolaalar shoirlari tomonidan ko`plab– –
hajviy she`rlar yaratilishi o`sha tarixiy o`tish davri poetik tafakkuni maxsuli
hisoblanadi. Bu davr bolalar she`riyatida satirik va yumoristik asarlar mavjud
ijodiy an`ana va tamoyillarning qonuniy davomidir. Bitiruv malakaviy ishida
bolalar she`riyatida satirik obraz yaratishda shartlilik va majoziylikdan qanday
foydalanilganligi masalalari alohida yo nalish sifatida taxlilga tortildi. Bunda
’
satirik kulgu hosil qiluvchi vositalar muayyan she`riy asarlarning aniq tahlil va
talqini asosida ko`rsatiladi.
Yumoristik obraz yaratishda shoirlarning imkoniyatlari satirik obraz
yaratishga nibatan kengroqdir. Muammo yuzasidan olib borilgan tadqiqot
natijasida yumoristik kulgu yaratishning vosita va usullari ijodkor mahorati bilan
chambachas bog`likligi o`z isbotini topdi.
Satirik va yumoristik asarlarning ma`rifiy-tarbiyaviy hamda badiiy-estetik
qimmati hamisha dolzarb bo`lib kelganligi haqida tegishli hulosalar chiqarildi.
Tadqiqot muammosi bo`yicha olib borilgan tahlil va talqinlar asosida
quydagi xulosalarga kelindi:
1. 80-90-yillar bolalar she`riyatida hajviy obraz yaratishdagi eng yaxshi
an`analar davom ettirilishi bilan birga, yaratilayotgan satirik va yumoristik
poetik kashfiyot darajasiga ko`tarildi.
2. Bolalar she`riyatida satira hamda yumor obrazlari va badiiy vositalarning
aniq badiiy-estetik maqsad yo`lida xizmat qilishini ta`minlaydigan, asarning
ta`sirchanligini oshiradigan omil vazifasini bajaradi.
3. Bu davr she`riyatida satirik obraz yaratishda bolalar xulq-atvorida uchrab
turadigan quydagi salbiy xususiyatlar satirik kulgu vositasida fosh etilgan:
a) g`iybat, chaqimchilik, yog`onchilik, mish-mishlar, ig`vo, ochofatlik kabi
salbiy xulqlar bolalar tabiatiga mos ravishda satirik yo`sinda tasvirlangan;
b) insonlarni tabiatga bolgan shafqatsizlarcha munosabatlar satirik obrazlar
talqini orqali bolalar ruhiyati bilan bog`liq ravishda ko`rsatilgan;
60

c) satirik va yumoristik obrazlarning harakter-xususiyatlari turli
majoziylashgan shartli badiiy detallar, o`xshatishlar, so`zlarni ko`chma
ma`noda qo`llash, jonlantirishlar vositasida yaratilgan;
4. Bu davr bolalar she`riyatida yumoristik obraz yaraatishda shoirlar folklor
unsurlari va quvnoq kugidan samarali foydalanib, asosiy e`tiborni
quydagilarga qaratganlar:
a) bolalar tabiatida uchrab turadigan ba`zi qusurlarni beg`araz quvnoq kulgi
ostiga olish;
b) turli tuman tabiat hodisalari, havonlar, jonivorlar, parrandalar, o`simlik va
sabzavotlarni majoziylashgan yumoristik obrazlar vositasida hayot bilan
chuqurroq tanishtirishga harakat qilish bilan asarlarning badiiy-estetik
qimmatini oshirish.
5. 80 -90-yillar bolalar adabiyotidagi satirik va yumoristik she`rlarda ma`rifiy-
didaktik va badiiy-estetik ruh ustuvorlik qiladi. Jumladan:
- o`quvchilar kundalik hayotga faol qo`llanadigan harf va tovushlar, raqamlar
jonlantirilib, ular vositasida yumoristik xarakterdagi ma`rifiy xulosalar
chiqariladi. Alifbo tartibidagi she`rlarda harflarning badiiy talqini misolida
ma`rifiy- tarbiyaviy g`oya ilgari suriladi;
- bolalarning turli o`yinlari tasviri misolida kichik kitobxonlarni ma`rifiy-
didaktik tarbiyalash nazarda tutiladi;
- yumoristik obrazlar turli raqam va shakllardan keng foydalaniladi. Bu
tipdagi she`rlarda bolalar tasavvurini, nutqi va talaffuzini yaxshilashga katta
e`tibor qaratilgan.
6. Bolalarga bag`ishlangan satirik va yumoristik she`rlarda kichkintoylarning
fe`l-atvoridagi mayda-chuyda illatlardan ko`ra ijtimoiy taraqqiyotdagi
yangilanishlar bilan bog`liq ma`naviy-ahloqiy muammolarga ko`proq e`tibor
berilgan. Ayni shu xususiyatlar estetik tamoyillaga aylanib, istiqlol davri
o`zbek bolalar adabiyotining yangicha taraqqiyot tendensiyalarini yuzaga
keltirmoqda.
61

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.’
1. I.Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent. Ma naviyat.
’ ’
2008
2. I.Karimov. Adabiyotga e tibor- ma naviyatga, kelajakka e tibor. O z.A.S.
’ ’ ’ ’
2009, noyabr
3. Adabiyot nazariyasi.Ikki tomlik.1-tom.-Toshkent: Fan,1979.
4. Alisher N.Badoyiul - bidoya. Mukammal asarlar to plami.20 jildlik, 1
’ –
jild.-Toshkent. Fan .1987.
“ ”
5. Avaz Chori. Baxtiyorlik shu emasmi?. Qarshi. Nasaf. 1992.
62

6. Jome us sag ir. Hadislar to plami. II jild. Toshkent. Ma naviyat. 2001.– ’ ’ ’
7. Normatov U. Ijod sehri. Toshkent. Sharq. 2007.
8. Qur oni Karim. O zbekcha izohli tarjima.- Toshkent. G . G ulom
’ ’ ’ ’
nomidagi nashriyot birlashmasi. 1992.
9. Rasulov A. Betakror o zlik. Toshkent: Mumtoz so z, 2009. B. 191.
’ – ’ –
10. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent. Fan. 2007.
’ ’
11. Safarov O. Bolalik kuychisi. Toshkent: Fan, 1978. B.67.
– –
12. Yunosov M. Bolalar qalbining bayrami. Toshkent: Yosh gvardiya, 1984.
–
B. 61-62.
–
13. Barakayev R. Jonajonim, she riyat. Toshkent: Cho lpon., 1997. B. 68-
’ – ’ –
70.
14. Qahramonov Q. Bir munozara bahonasida// O zbekiston adabiyoti va san ati.
’ ’
-1989. 19mart.
15. Normatov . U . Janr imkoniyatlari . G ‘ afur Gulom nomidagi Adabiyot va san ’ at
nashriyoti . T. 1970.
16.Sarimsoqov.B.I. Badiiylik asoslari va mezonlari. T. Universitet. 2004.
1 7 .Juraqulov.U. Xududsiz jilva. T. Fan. 2006.
1 8 .Sulton I. Adabiyot nazariyasi. T. O qituvchi. 1980.
‘
1 9 .Fitrat A. Adabiyot qoidalari. T. Cho lpon. 1994.
‘
20. Hamdam U. Badiiy tafakkur tadriji. T. yangi asr avlodi. 2002.
21. Xudoyberganov.N. O z dunyosi, o z qiyofasi: Adabiy o ylar. T. 1986.
‘ ‘ ‘
22. Sultonova.I. Yozuvchi uslubiga doir. T. Fan. 1973.
23 . Aristotel . Poetika . Yangi asr avlodi . T . 2005.
24 . Cho ‘ lpon . Adabiyot nadir?. T. Cho lpon. 1994.
‘
25.Yoqubov.X. G oyaviylik va mahorat.
‘ T. Fan. 1963.
26.Normatov.U. Janr imkoniyatlari. G afur Gulom nomidagi Adabiyot va san at
‘ ’
nashriyoti. T. 1970.
63

Купить