Bolqon masalasi. yevropada xalqaro munosabatlarning keskinlashuvi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	75.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bolqon masalasi. yevropada xalqaro munosabatlarning keskinlashuvi

Купить

MAVZU: BOLQON MASALASI. YEVROPADA XALQARO
MUNOSABATLARNING KESKINLASHUVI.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………….…..3
I BOB. 1898-1914 YILLARDAGI XALQARO MUNOSABATLAR…..….5
I.1. AQSH- Ispaniya munosabatlarining keskinlashuvi ……………………..…5
I.2. Birinchi jahon urushi arafasida xalqaro munosabatlar ………………….…9
II BOB. XALQARO MUNOSABATLARDA 2-JAXON URUSHIDAN
KЕYINGI O'ZGARISHLAR………………………………………………..16
II.1. “Sovuq urush” ning boshlanishi va dunyoning ikki qutbga ajralishi ……..16
II.2. Yevropada integratsiya jarayonining boshlanishi …………………….…..26
XULOSA …………………………………………………………………..…36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….37

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Imperializm davridagi xalqaro munosabatlar
kapitalistik davlatlarning tashqi siyosatida kapitalistik monopoliyalar va moliya
oligarxiyasining manfaatlari hukmronlik qilishi bilan, dunyoni qaytadan bo`lib
olish uchun bu davlatlar o`rtasida kurash borishi bilan xarakterlanadi. Ayni bir
vaqtda kapitalistlarning ittifoqchilari, ya`ni yirik monopolistik birlashmalar
o`rtasida dunyoni bo`lib olish, mol sotish bozorlarini, xom-ashyo manbalarini
taqsimlash uchun kurash olib borildi 1
.
Imperializm davrida kapitalistik mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy
jihatdan notekis rivojlanishining keskin ravishda kuchayishi imperialistik davlatlar
o`rtasidagi muvozanatning tez-tez izdan chiqib turishiga olib keladi. Ayrim
imperialistik mamlakatlar iqtisodiy va siyosiy qudratining nisbati o`zgarib turishi
natijasida ularning amaldagi kuchi mustamlakalar, bozorlar uchun yetmas edi.
Tezroq o`sayotgan davlatlar o`z monopolistlariga bozor va xom ashyo manbalarini
to`la egallash, mustamlakalarni ekspluatatsiya qilish yo`li bilan juda katta ustama
foyda olishlarini ta`minlash uchun boshqa davlatlar hisobiga o`z mustamlakalarini
kengaytirishga intildilar. «Bo`sh» ya`ni hech qaysi kapitalistik davlat tomonidan
egallanmagan territoriya qolmagandan so`ng, bu intilish mustamlakalar va ta`sir
doiralarini qayta bo`lish uchun urinib ko`rishga olib keldiki, bunda qurolli kuch
ishlatishdan ham tap tortilmaydi. Shunday qilib, imperializm muqarrar suratda
kapitalistik davlatlar o`rtasida ziddiyatlarning keskinlashishiga va urushlarni
keltirib chiqaradigan iqtisodiy zaminning yaratilishga olib keladi. Bunda zo`r berib
qurollanish va urushlarning o`zi kapitalistlar uchun ustama foyda olish manbai
bo`lib qoldi. Imperializmga qarshi kuchlar va avvalo butun dunyo ishchilar sinfi,
shuningdek ezilgan millatlarning ozodlik harakati yetarli darajada kuchli va
uyushgan bo`lmagan bir davrda, imperialistik urushlarning bo`lishi muqarrar edi.
XX asrning eng dahshatli urushlaridan biri bo‘lgan birinchi va ikkinchi
jahon urushi tugagach, xalqaro hayotda katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Insoniyat
boshiga katta musibatlar keltirgan fashistik davlatlar tom-mor etilib, fashizm va
1
Laffasov M. Jo’raev U.Jahon tarixi.T. 2007.
3

militarizm tugatildi. Insoniyat kelajagida bunday dahshatli urushlarga yo‘l
qo‘ymaslik uchun dunyoda tinchlikni saqlash va inson huquqlarini himoya qilishga
xizmat qiluvchi Birlashgan Millatlar Tashkiloti tuzildi. Urushdan keyin jahon
afkor ommasi tinch nafas olish va bknyodkorlik mehnati bilan shug‘ullanishi
uchun hech nima halaqit bermaydigandek edi. Lekin vaziyat keskin o‘zgarib ketdi.
Fashizmga qarshi kurashda kechagina ittifoqdosh bo‘lib, elkama-elka turib jang
qilgan davlatlar urush tugar-tugamas bir-biriga raqiblarga aylandilar. Dunyoda
yana bir urush – uzoq cho‘zilgan “sovuq urush” davri boshlandi.
Sovuq urush davrida bu ikki guruh davlatlari o‘rtasida o‘zaro ishonch
yo‘qoldi, mafkuraviy, iqtisodiy, harbiy sohalarda kurash avj oldi. Ba’zan bu kurash
dunyoni urush ostonasiga olib kelib qo‘ydi. Turli joylarda mintaqaviy mojarolar,
urushlar ko‘paydi.
Kurs ishi vazifasi: Lekin insoniyat yangi, uchinchi jahon urushidan o‘zini
asrab qola oldi. Sog‘lom tafakkur va insoniyat kelajagini o‘ylash davlat
rahbarlarini nizolarga chek qo‘yishga va muzokaralar stoli atrofida o‘tirib, mavjud
vaziyatni bartaraf etishga olib keldi. Natijada sovuq urush davri tugadi. Lekin bu
dunyodagi hamma masalalar hal qilindi, urush-mojarolarga chek qo‘yildi degani
emas. Hozirgacha dunyoning turli burchaklarida urush va g‘alayonlar davom etib,
inson qoni to‘kilmoqda. Ikki qutbli dunyo o‘rnida ko‘p qutbli dunyo
shakllanmoqda. SHu bilan birga uzoq yillar davomida AQSHga qarshi kuch
sifatida faoliyat yuritgan SSSR davlatining parchalanishi oqibatida dunyoda
AQSHning o‘z hukmronligini o‘rnatishga intilishi, boshqa davlatlarga o‘z hukmini
o‘tkazishga intilishi yaqqol namoyon bo‘lib bormoqda.
Kurs ishining maqsadi: Men o‘zimning kurs ishimda Bolqon masalasi va
yevropada xalqaro munosabatlarning keskinlashuvi haqidagi masalalar ustida fikr
yuritishga harakat qildim.
Kurs ishining mavzusi: Bolqon masalasi. Yevropada xalqaro munosabat-
larning keskinlashuvi.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
4

I BOB. 1898-1914 YILLARDAGI XALQARO MUNOSABATLAR
I.1. AQSH- Ispaniya munosabatlarining keskinlashuvi.
Imperializm davrida kapitalistik mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy
jihatdan notekis rivojlanishining keskin ravishda kuchayishi imperialistik davlatlar
o`rtasidagi muvozanatning tez-tez izdan chiqib turishiga olib keladi. Ayrim
imperialistik mamlakatlar iqtisodiy va siyosiy qudratining nisbati o`zgarib turishi
natijasida ularning amaldagi kuchi mustamlakalar, bozorlar uchun yetmas edi.
Tezroq o`sayotgan davlatlar o`z monopolistlariga bozor va xom ashyo manbalarini
to`la egallash, mustamlakalarni ekspluatatsiya qilish yo`li bilan juda katta ustama
foyda olishlarini ta`minlash uchun boshqa davlatlar hisobiga o`z mustamlakalarini
kengaytirishga intildilar. «Bo`sh» ya`ni hech qaysi kapitalistik davlat tomonidan
egallanmagan territoriya qolmagandan so`ng, bu intilish mustamlakalar va ta`sir
doiralarini qayta bo`lish uchun urinib ko`rishga olib keldiki, bunda qurolli kuch
ishlatishdan ham tap tortilmaydi. Shunday qilib, imperializm muqarrar suratda
kapitalistik davlatlar o`rtasida ziddiyatlarning keskinlashishiga va urushlarni
keltirib chiqaradigan iqtisodiy zaminning yaratilishga olib keladi. Bunda zo`r berib
qurollanish va urushlarning o`zi kapitalistlar uchun ustama foyda olish manbai
bo`lib qoldi. Imperializmga qarshi kuchlar va avvalo butun dunyo ishchilar sinfi,
shuningdek ezilgan millatlarning ozodlik harakati yetarli darajada kuchli va
uyushgan bo`lmagan bir davrda, imperialistik urushlarning bo`lishi muqarrar edi.
XIX- asrning keyingi o`n yilligi AQSHning aktiv ravishda
mustamlakachilik siyosati maydoniga chiqishi bilan xarakterlanadi. Amerika
ekspansiyasi ikki asosiy tomonga Uzoq Sharqqa va Lotin Amerikasiga tomon
rivojlanib bordi va AQSH 1893- yilida Gavay orollarini bosib oldi. AQSHning
g’arbiy qirg’og’idan Xitoy qirg’oqlarigacha bo`lgan yo`lning qoq yarmida
joylashgan bu orollar AQSHning Tinch okean markazidagi muhim tayanch
punktiga aylandi 2
.
1898-yilda AQSH Ispaniyaga qarshi urush boshlab, uning ustidan osongina
g’alaba qozondi. Ispaniya Filippin orollarini, Puerto-Riko va Kubani AQSHga
2
Laffasov M. Jo’raev U.Jahon tarixi.T. 2007.
5

berishga majbur bo`ldi. Ispaniya Amerika urushi bir kapitalistik davlat
(AQSH)ning ikkinchi imperalistik davlat (Ispaniya)ga qarshi, Ispaniya davlatining
mustamlakalarini egallash uchun olib borilgan urush bo`ldi. Bu dunyoni qayta
taqsim qilish uchun olib borilgan birinchi urush, birinchi imperialistik urush edi.
AQSHning Uzoq Sharqdagi ekspansiyachilik siyosatining markaziy
ob`ekti Xitoy bo`lib qoldi. AQSHning hukmron doiralari Xitoyga Amerika
kapitalining kelajakdagi muhim bozor sifatida qarardilar. Ammo Xitoy boshqa
yirik davlatlar ta`siriga allaqachon tushib qolgan edi. Shuning uchun AQSH 1899
yilda davlat sekretari Xey orqali Xitoyda «Ochiq eshik» doktorinasi deb atilgan
doktorinani, ya`ni Xitoyga iqtisodiy sohada erkin kirib borish va barcha millatining
kapitali faoliyati uchun teng sharoit tug’dirishni e`lon qildi. O`zining iqtisodiy
kuch-qudratiga ishongan Amerika kapitali Xitoydagi barcha konkurentlarini yenga
olishga umid bog’ladi. AQSH hukumati Rossiyani o`zining Xitoydagi asosiy raqibi
deb hisoblab, shuning uchun AQSH hukumati, ingliz hukumati kabi Rossiyaga
qarshi Yaponiyani qo`llab —quvvatladi.
Ilgaridan mavjud bo`lgan xalqaro ziddiyatlar imperializm davriga ham o`tib
keldi. Monopolistik kapitalning davlatlar tashqi siyosatiga ta`siri bo`lgan sharoitda
bu ziddiyatlar yanada keskinlashib bordi. Masalan, Elzas va Lotaringiya masalasi
bo`yicha Fransiya bilan Germaniya o`rtasidagi ziddiyatlarni Lotaringiya temir
rudasi uchun german kapitaliga qarashli qudratli Reyn-Rur monopoliyalarining
fransuz og’ir sanoat monopolistlariga qarshi olib borgan kurashi yanada
keskinlashtirib yubordi. Bunda fransuz imperializmi Elzas va Lotaringiyaning
1871 yilda Germaniya bosib olgan qismini qaytarib olmoqchi bo`lsa, german
imperializmi Fransiya qo`lida qolgan Brie va Longvi havzalarini bosib olmoqchi
bo`ldi. German imperialistlarining Fransiyaga qarshi kurashi shu bilan birga
Germaniyaning Yevropada gegemonlik qilish uchun kurashi bo`ldi.
1873 yilgi iqtisodiy inqirozdan keyin Germaniyaning savdo sohasidagi
konkurentsiyasi Angliyaning ta`bini xira qila boshladi. Shu bilan birga, german
imperiyasining yuksalishi qit`ada Germaniyaning gegemonligi o`rnatilishidan
qo`rqqan Angliyani xavfga solib qo`ydi.
6

Keyingi o`n yillikda Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi munosabatlarni
yanada keskinlashtirgan faktorlarga mustamlakalar uchun kurash qo`shildi. 90-
yillarning o`rtalarida juda katta mustamlakasi imperiyani tuzish Germaniya
tashqi siyosatining asosiy vazifasi bo`lib qoldi. Shu davrdan boshlab, ingliz-
german ziddiyatlari g’oyat keskinlashib ketdi va xalqaro siyosatdagi ahamiyati
juda katta bo`ldi. Bu zildiyatlarning keskinlashuviga shu narsa sabab bo`ldiki, ular
Yevropadagi sanoati eng kuchli bo`lgan davlatlar edi, buning ustiga bu davrda gap
«bo`sh» yerlarni bo`lib olish haqida emas, olgan hududni qayta taqsimlash ustida
borardi. Yosh german imperializmi juda qat`iy turib dunyoni butunlay yangidan
qayta bo`lish masalasini qo`ya boshladi. Angliya bilan Germaniya o`rtasidagi
ziddiyatlarning o`sib borishi munosabati bilan, do`stona munosabatlar 90-
yillarning o`rtalariga kelib tez keskinlashib ketdi. Germaniya imkoni bor joyda
Angliyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi harakat qila boshladi. Raqobat
qilish hududlaridan biri Janubiy Amerika bo`lib qoldi, u yerda Germaniya
Angliyaga va uning Bur respublikalaridagi ta`siriga qarshi kurash boshladi.
Jensonning Transvaalga qilgan (1895) muvaffaqiyatsiz hujumidan so`ng, 1896 yil
yanvarida Vilgelich II namoyishkorona prezident Kryugerga tabrik telegrammasi
yubordi. Transvaalni o`z mulki deb hisoblagan Angliyada Kayzerning bu
telegrammasi ig’vogarlikdan iborat qadam deb kutib olindi. Yaqin va o`rta Sharq
ham o`sha davrdagi ikki imperialistik yirtqichning raqobat doirasidan chetda
qolmagan edi.
XIX-asrning oxiri va XX-asrning boshida kapitalistik dunyo
mustamlakachilik zulmiga qarshi qaratilgan kuchli xalq harakatiga duch keldi.
1900-yili Xitoyda xalq qo`zg’oloni boshlandi. Qo`zg’olonchilar Pekinni bosib olib,
«elchixonalar» kvartalini qamal qila boshladilar. Qo`zg’olonni bostirish uchun
xalqaro jazo korpusi yuborilib, uning sostavida barcha yirik kapitalistik davlatlar
bor edi. 1900- yil 15-avgustda xalqaro «jazolovchilar» Pekinni ishg’ol qildilar.
Qo`zg’olon misli ko`rilmagan shafqatsizlik bilan bostirildi. Pekindagi saroylar va
ibodatxonalar chet el ofitsyerlari tomonidan talandi. Xitoyning imperator hukumati
imperialistik davlatlarning hukumatlari bilan muzokara boshlashga va yakunlovchi
7

protokol deb atalgan shartnomaga qo`l qo`yishiga majbur bo`ldi. Xitoy hukumati
Xitoyning milliy iftixorini oyoq osti qilgan turli xil shartlarni qabul qilishdan
tashqari, imperialistik davlatlarga «qo`zg’olon natijasida chet elliklarning ko`rgan
zarari evaziga» anchagina kontributtsiya to`lashga, shuningdek Xitoyga qurol olib
kirishni man qilishga rozilik berdi. Qo`zg’olon paytida chor Rossiyasi o`z
qo`shinlari bilan Manjuriyaning bir qismini bosib oldi. Angliya Xitoyni asoratga
solishda chet el kapitalining aktiv ish ko`rayotgan asosiy markazi bo`lgan
Shanxayni bosib oldi. Ingliz imperializmi Shanxayni egallab turishi va Yantszi
daryosi vodiysida kuchli ta`sirga ega bo`lishga qoniqmay, chor Rossiyani
Manjuriyadan siqib chiqarmoqchi bo`ldi. Ingliz hukumati shu maqsadda
Germaniyadan foydalanishga urinib ko`rdi, lekin bundan hech nima chiqmadi.
Rossiyaga qarshi ittifoq to`g’risida Germaniya bilan olib borilgan muzokaralar
muvaffaqiyatsiz tugadi. Biroq ingliz imperialistlari Rossiyaga qarshi chiqishga
tayyor turgan ittifoqchi sifatida Yaponiyani tayyorladilar. Yaponiya Koreya bilan
Manjuriyani bo`ysundirib, ekspansiyasini yana davom ettirish uchun platsdarm
tayyorlamoqchi edi.
8

I.2. Birinchi jahon urushi arafasida xalqaro munosabatlar.
1902-yilda tuzilgan ittifoqchilik shartnomasiga muvofiq, bu davlatlarning
birontasi uchinchi davlat bilan urush holatiga tushib qolsa, ikki tomon ham qat`iy
betaraflikka rioya qilishga va`da berdilar. Agar ittifoqdagi bir tomonga ikkita
davlat bilan urushishga to`g’ri kelib qolsa, ikkinchi tomon betaraf turishi emas,
balki qurol bilan yordam berishni va`da qilgan edi. Shartnomadagi bu qarorlar,
amalda, agar Rossiya bilan Yaponiya o`rtasida urush chiqib qolsa, Angliya boshqa
davlatlarni masalan, Fransiyani bu urushga aralashtirmaslik uchun Yaponiyani
kafolatlaydi, degan gap edi. Ittifoq haqidagi shartnomadan tashqari, Yaponiya
Angliyaning moliyaviy yordami bilan ta`minlandiki, busiz Yaponiya Rossiyaga
qarshi Yaponiyani qo`llab, AQSH ham aktiv diplomatik va moliyaviy yordam
berib turdi. Ingliz-yapon ittifoqi tuzilishi bilan ingliz imperialistlari Xitoyda ingliz
manfaatlarini boshqalar orqali ta`minlab turish imkoniyatiga ega bo`lib qoldi.
Bundan, tashqari xuddi shu, 1902-yili ingliz imperializmining kuchini band qilib
turgan ingliz-bur urushi tomom bo`lgan edi. Shu vaqtga kelib, mustamlakachilik
sohasidagi janjalli muammolarni hal qilish yuzasidan ingliz-Fransuz muzokaralari
boshlangan edi, mustamlakachilik sohasidagi bu jaljallar Fashod krizisi kunlarida
(1898 yilning kuzi) ingliz- fransuz urushini chiqarishga olib kelgan edi 3
. XX
asrning dastlabki yillaridagi strategik vaziyat ham Fransiya hukmron doiralarini
Angliya bilan yaqinlashishga undadi. Fransiyaning ittifoqchisi bo`lgan
Rossiyaning qurolli kuchlari va mablag’larining anchagina qismi 90-yillarning
oxiridan boshlab, Uzoq Sharqqa jalb qilingan edi. Bu yerdagi rus ekspansiyasini
Germaniya atayin rag’batlashtirib Yaponiya bilan urush olib borishga undamoqda
edi. Kuchlarning Uzoq Sharqda jalb qilinishi Rossiyani Yevropada zaiflashtirar,
Fransiya esa Germaniya bilan urush boshlangan taqdirda yetarli kuchga ega
bo`lmay qolardi.
To`g’ri, Fransiya Uchlar ittifoqini zaiflashtirib, o`z mavqeini bir muncha
mustahkamlab olishga muvaffaq bo`lgan edi. Bu maqsadda u Italiya bilan
yaqinlashish yo`li bilan erishdi. Italiya esa o`z navbatida Fransiya bilan olib
3
G.A. Hidoyatov. Jahon tarixi. T.: “Sharq”, 2004.
9

borilgan savdo urushida juda katta zarar ko`rdi. Iqtisodiy jihatdan yaqinlashgandan
so`ng Fransiya bilan Italiya o`rtasida yana ikkita bitim tuzildi. 1900 yilgi bitimga
muvofiq Fransiya Tripolitaniyada manfaatdor emasligini, Italiya esa Marokashda
manfaatdor emasligini bayon qildilar. Biroq Italiyaning betarafligi ta’minlangan
bo`lsa ham, bu betaraflik Fransiya uchun kurash bo`lgan taqdirda Rossiya bilan
harbiy ittifoqning vaqtincha bo`lsa ham o`rnini bosa olmas edi. Bu vaziyat ingliz-
Fransuz muzokaralari uchun qulay sharoit yaratdi.
Keyingi voqealar Fransiyaning german agressiyasidan qo`rqishi bejiz
emasligini ko`rsatdi. 1904-yil oxirida german hukumati chorizmning Uzoq
Sharqda mag’lubiyatga uchraganligidan foydalanib, faqat Germaniyaning o`zi
uchun qulay bo`lgan savdo shartnomasini tuzishga rus hukumatini majbur qildi,
Vilgelm II bu bilan cheklanmay Nikolay II bilan Rossiya va Germaniya o`rtasida
ittifoq tuzish haqida shaxsiy muzokaralar boshlab yubordi. Germaniya hukumati
mavjud ahvolni hisobga olib, ingliz-Fransuz Antantasiga qarshi chiqdi. Kansler
Byulov Fransiyani qo`rqitishga va uni Angliya bilan hamkorlik qilishdan voz
kechdirishga hamda Fransiyaning marokashda mustahkamlanib olishga yo`l
qo`ymaslikka urinib ko`rdi. Byulov Marokashning mustaqilligini himoya qilish
niqobi ostida uni Germaniya ta`siridagi davlatga aylantirib qo`ymoqchi bo`ldi.
Germaniya hukumati ig’vo va qo`rqitish yo`li bilan ish ko`rdi. 1905- yil 31-martda
Vilgel’m II namoyishkorona ravishda Marokashning Tanjer portiga bordi va u
yerda nutq so`zladi. U o`z nutqida Marokashning «mustaqil» ekanligini ko`rsatish
bilan, Germaniya bu mamlakatda boshqa davlatlar bilan bir qatorda teng
«huquqqa» ega bo`lishni talab qilayotganligini ta`kidladi.
Buning ketidan Germaniya hukumati xalqaro konferensiya chaqirishni talab
qildi. Ushbu konferensiyadan Marokash haqidagi ingliz-Fransuz bitimini bekor
qilish uchun foydalanishni nazarda tutardi. Agar Fransiya Germaniyaning
talablarini qabul qilmasa, u bilan urushish xavfi ostida qolardi. Marokash masalasi
bo`yicha xalqaro konferensiya 1906-yil boshida Ispaniyaning Alxesiras shahrida
bo`lib o`tadi. Marokashning ingliz va fransuz mustamlakachilari kelishib
allaqachon belgilab qo`ygan taqdirini xalqaro konferensiyada ko`rishga,
10

Fransiyaning rozi bo`lishi Germaniyaning yutug’i bo`ldi. Bu konferensiyaning
natijalari uning mag’lubiyatga uchraganligini ko`rsatdi. Konferensiyada
Germaniya yakka bo`lib qoldi. Angliya, Rossiya va hatto Germaniyaning rasman
ittifoqchisi bo`lib qolgan Italiya ham konferensiyada Fransiyani aktiv quvvatladi.
AQSH ham Fransiyani qo`llab-quvvatladi.
Marokash krizisining oqibatlaridan biri shu bo`ldiki, ingliz hukumati faqat
mustamlakachilik ekspeditsiyalarida emas, balki katta Yevropa urushida ham
ishtirok etish maqsadida Fransiya va Belgiyaga jo`natish mumkin bo`lgan quruqlik
qurolli kuchlari tashkil qilishga qaror qilganligi bo`ldi. 1905-yili Angliya yangi
tipdagi bronenosets kemasi qurila boshladiki, u kuchi va suzish tezligi bilan
bundan oldingi kemalardan ancha ustun turardi.
Shu xildagi birinchi kemaning nomi bilan yangi tipdagi kemalar dretnout
(inglizcha dreadnouht — qo`rqmas degani) deb atala boshladi. Drednoutlar paydo
bo`lgandan so`ng bir linkorni qurishga ketadigan xarajatlar ikki marta ko`paydi va
zo`r berib qurollanishning og’irligi borgan sari ko`proq xalq zimmasiga tusha
bordi. 1908-yildan 1912-yilgacha Germaniyada har yili to`rttadan drednout qurish
mo`ljallangan edi.
Ingliz hukumati Germaniya hukumatiga yangi harbiy kemalar qurishni
cheklashni bir necha marta taklif qildi. Biroq shu tarzda bitimga kelish faqat
Angliyagagina foydali edi. Agar kemalar qurish cheklab qo`yiladigan bo`lsa,
Angliya, o`zining dengizdagi mavjud ustunligini saqlab qolgan bo`lardi.
Germaniya bu taklifni rad etdi. U shartnoma asosida ikki tomon floti kuchlari
nisbatini tenglashtirishni taklif qildi. Bunda Germaniya o`sha vaqtdagi ikki tomon
o`rtasida amalda mavjud bo`lgan nisbat bo`yicha emas, balki o`zi uchun foydali
bo`lgan nisbatda kelishmoqchi bo`ldi. Ikki tomon kelisha olmadi va shundan so`ng
ingliz hukumati Germaniyada qurilayotgan har bir drednout uchun ikkita drednout
qurish bilan javob berishga qaror qildi. Qurollanishga ketayotgan sarflarning
miqdori misli ko`rilmagan darajada oshib ketdi.
1910- yilda keskin xalqaro krizis yuz bermadi. Biroq bu yil bir qadar tinch
o`tgan eng so`nggi yil bo`ldi. 1911-yilning may oyida fransuz qo`shinlari
11

g’alayonlarni bostirish va fransuz fuqarolarini himoya qilish bahonasi bilan
Marokashning poytaxti Fets shahrini bosib oldi. Fransuz imperializmi amalda
Marokashni bosib olmoqda edi.
Germaniya hukumati bunga to`sqinlik qilishga qodir bo`lmay, hech
bo`lmasa moddiy jihatdan manfaatdor bo`lib qolishga qaror qildi.1-iyulda
Marokashning Atlantik qirg’og’idagi Agadir shahri yonidagi ko`rfazda «Pantera»
nomli german harbiy kemasi yakor tashladi. Agadir geografik jihatdan juda qulay
joylashganligi Gibraltar bo`roziga yaqin bo`lganligi uchun muhim startegik
ahamiyatga ega edi. Agar o`ziga xos bir garov bo`lib, Germaniya bu shaharni
egallash bilan Fransiyani jiddiy yon berishlarga majbur qilish niyatida edi. Agar
Germaniya hukumati Marokashning bir bo`lagini qo`lga kirita olmasa, buning
evaziga Fransiyaning ekvatorial Afrikadagi yerlariga ega bo`lmoqchi edi. Dastlab
u butun fransuz kongosini berishni talab qildi. Fransuz hukumati bu da`voni rad
qildi. Natijada urush ko`lankasi paydo bo`ldi.
Fransiya-Germaniya janjaliga Angliya aralashdi. 1911-yil 12-iyulda
kabinetning topshirig’i bilan jamoatchilik oldida so`zlagan nutqida Loyd Jorj
Angliya Marokash masalasida Germaniyaga qarshi urushdan ham tap tortmasligini
ochiq aytdi. Britaniya ministrining aytgan so`zlari Vilgelm II va uning hukumatini
o`z da`volarini kamaytirishga majbur etdi. 1911-yil kuzida Fransiya Marokashdagi
fransuz protektoratini tan oldi. Fransiya esa buning evaziga Kongodagi o`z
yerining uncha katta bo`lmagan qismini Germaniyaga berdi.
Agadir krizisi tugamasdanoq Italiya-Turkiya urushi boshlanib ketdi. Italiya
Usmoniylar imperiyasining bir viloyati bo`lgan Tripolitaniyani bosib olishga
ko`pdan harakat qilib kelardi. 1900- yili Fransiya-Italiya shartnomasiga binoan,
Italiya mustamlaka egallashga qaratilgan bu urushga Fransiyaning roziligini
ta`minlab qo`ygan edi.
Italiya qo`shinlari Tripolitaniyada joylashgan zaif turk garnizonlari ustidan
osonlik bilan g’alaba qozondilar. Lekin, Tripolitaniyani bosib olishini uzoq
vaqtgacha tan olishga ko`nmagan edi. Biroq Bolqonda boshlanib ketgan urush
12

Turkiyani sulh shartnomasiga imzo chekishga va Tripolitaniyada italyan
imperialistlarga berishga 1912 yilda majbur qildi.
1912-yilda Bolgariya bilan Serbiya chor Rosiyasining, shuningdek
Antantaga kirgan boshqa davlatlarning vositachiligi bilan o`zaro ittifoq bo`lish
haqida shartnoma tuzdilar, holbuki bu ikki davlat o`rtasidagi munosabatlar shu
davrgacha ko`pincha dushmanlik ruhida bo`lib kelgan edi. Ko`p o`tmay Serbiya
bilan Bolgariyaga Gretsiya bilan Chernogoriya qo`shilib, Bolqon ittifoqini tashkil
etdilar. Bularning hammasini Usmoniylar imperiyasiga qarshi kurashish uchun
birlashtirgan edi, chunki hali ko`pgina slavyanlar va greklar bu imperiya zulmi
ostida yashardilar.
Bolqon ittifoqi davlatlari Turkiyaga qarshi urushni 1912 yil oktyabr oyida
boshladilar. Rossiya bularning urush boshlanganliklarini ma`qullamadi, chunki
Rossiyaga Bolqon bloki Turkiyaga qarshi urush uchun emas, balki Germaniya va
Avstriya-Vengriyaga qarshi kurashish uchun zarur edi. Lekin Rossiya o`zini katta
Yevropa urushiga tayyor emas, deb hisoblardi.
Turkiya tez fursatda tor-mor qilindi. Bolgar qo`shinlari Konstantinopol’
tomon yo`l oldilar, grek qo`shinlari Salonikini ishg’ol qildilar, serblar esa
Makedoniyaning katta qismini ya`ni Shimoliy Albaniyani va Novipadar hududini
bosib oldilar 4
.
1912-yilda Turkiya sulh tuzishni so`radi. Bo`lajak sulh, shartlari haqida
muzokaralar boshlanib ketdi. Muzokaralar uzoq davom etdi, bir necha bor
kelishmovchiliklar chiqib murakkablashdi va natijada Bolqonda yangi urush, yoki
hatto Yevropa urushi boshlanib ketish xavfi tug’ildi. Serbiya dengizga chiqadigan
yo`lga ega bo`lish uchun Shimoliy Albaniyani talab qildi. Biroq u Avstriya-
Vengriya Serbiyadan o`z da`vosidan voz kechishni talab qildi. Avstriya-Vengriya
hukumati Serbiyaga qarshi urushish bilan tahdid soldi va hatto o`z armiyasini
qisman safarbar qildi. Chor hukumati urushga tayyorgarligi bo`lmaganligi uchun,
Bosniya krizisi kunlaridagidayoq, Avstriya-Vengriya bilan bo`lgan janjalda
Serbiyani quvvatlagan bo`lsa ham urush chiqarmaslikka harakat qildi.
4
G.A. Hidoyatov. Jahon tarixi. T.: “Sharq”, 2004.
13

Serbiya yana yon berdi. Serbiyaning dengizga chiqish yo`lini qo`lga
kiritmoqchi bo`lib, kelgusi 1913-yil kuzida qilgan yana bir urinishi bir tomondan
Avstriya -Vengriya va Germaniya, ikkinchi tomondan, Serbiya va uni quvvatlagan
Rossiya o`rtasida yanada keskinroq janjal chiqishiga olib keldi.
1913-yil yanvarida harbiy harakatlar yana boshlanib ketdi, lekin turk
qo`shinlari yangidan-yangi mag’lubiyatga uchrayverdilar. Turkiya yana sulh
tuzishni so`radi.
O`sha davrdagi notinch vaziyatda har bir xalqaro janjal jahon urushiga olib
kelishi juda oson edi. 1911, 1912, 1913 yillardagi siyosiy krizislar umumiy
urushga olib kelmadi, lekin har gal ham tinchlik qil ustida turardi. 1914-yilgi krizis
ana shu qilning uzilishiga olib keldi.
28-iyunda Serb millatchilik tashkilotining agentlari Saraevoda Avstriya
yertsgersogi taxt vorisi Frans-Ferdinantni o`ldirdilar. Avstriyadagi harbiy partiya
ulug’ serbchilik harakatining bu yangi ko`rinishidan Serbiyani tor-mor qilish
uchun bahona sifatida foydalanishni talab qilib chiqdilar. Biroq avval german
hukumatining bu xaqdagi fikrini bilishga qaror qilindi, chunki Serbiya bilan urush
boshlash Rossiyaning aralashuviga olib kelishi oson ekanligini Avstriya -
Vengriyada yaxshi tushunardilar.
25 iyulda Serbiya bosh ministri Pashich Avstriya elchisiga javob qaytarib
unda serb hukumati ultimatumining Serbiya uchun juda haqoratli bo`lgan bitta
shartidan tashqari hamma shartlarini qabul qilishga rozi ekanligi aytilgan edi.
Serbiyaning yon berishiga qaramay, Avstriya-Vengriya elchisi diplomatik
aloqalarni uzib, darhol shu shartni bajarishni talab qildi. German harbiylari
tomonidan qo`llab-quvvatlanayotgan Avstriya-Vengriya hukumati vositachilik
takliflarining hammasini rad qildi. Avstriya-Vengriya o`z qurolli kuchlarining
ko`pchilik qismini safarbar qilib, 28- iyulda Serbiyaga urush e`lon qildi. 29- iyulda
chor hukumati qisman safarbarlik o`tkazishga, Avstriya-Vengriyaga qarshi harakat
qilishi mo`ljallangan qismlar to`planadigan harbiy kruglarnigina,
shuningdek Qora dengiz va Boltiq dengizi flotlarini safarbar qilishga qaror qildi.
14

29- iyulgacha Berlinda Angliyaning betaraf qolishiga umidvor edilar. Biroq
29-iyulda Angliya tashqi ishlar ministri Grey Germaniya elchisiga, agar qit`adagi
urushga Germaniya bilan Fransiya ham tortilsa, Angliya Fransiya tomonida turib
urishadi, deb to`g’ridan – to’g’ri aytdi.
Agar shu kunga qadar Germaniya urush chiqarish uchun har tomonlama
harakat qilib kelgan bo`lsa, endi german kansleri, kechikib bo`lsa ham
avstraliyaliklarni biron-bir yo`l topib, kelishishga rozi qilish uchun urinib ko`rdi.
Ammo Betman -Golvegning qo`rqa —pisa qilayotgan harakati ham german bosh
shtabi tomonidan bo`g’ib qo`yilgan edi.
Bu shtabning boshlig’i kichik Moltke harbiy harakatlarni tezroq boshlashni
talab qilib chiqdi. U bunday muzokaralar hech qanday natija bermaydi va
foydasizdir, bu muzokaralarning cho`zilib ketishi Germaniyani urushning
dastlabki haftalarida imtiyozlardan, ya`ni ruslar safarbarligi cho`zilib ketganligi
orqasida qo`lga kiritiladigan imtiyozlardan mahrum qiladi, deb hisobladi.
29-iyulda german hukumati, Rossiya boshlagan harbiy tayyorgarlik
to`xtatilmasa, Germaniya safarbarlikka kirishadi, deb do`q urdi. Lekin, rus
hukumati 30-iyulda umumiy safarbarlik e`lon qildi. O`sha kuniyoq Avstriya-
Vengriya hukumati ham, Rossiyada safarbarlik boshlanganligidan bexabar
umumiy safarbarlik e`lon qildi. 31-iyulda german hukumati harbiy tayyorgarlikni
to`xtatishni talab qilib Rossiyaga ultimatum topshirdi. Rus hukumati bunga rad
javobi qaytardi va Shundan so`ng 1- avgustda Germaniya Rossiyaga urush e`lon
qildi. 3- avgustda german hukumati soxta bayonnomalarga asoslanib, Fransiyaga
urush e`lon qildi. Germaniya armiyasi Shliffen rejasiga muvofiq Belgiyaning
betarafligini buzib, Belgiya hududi orqali Fransiyaga yo`l oldi.
4-avgustda Grey Berlinga ultimatum yuborib, Belgiyaning betarafligini
hurmat qilishga qat`iy va`da berishni talab qildi. Belgiyaning betarafligi masalasi
faqat bahona bo`ldi, ingliz imperialistlari urushda qatnashayotganliklarini oqlash
va jamoatchilik fikrini aldash uchun bu bahonadan foydalanishni lozim ko`rdilar.
Angliya o`z ultimatumiga javob olmagach, 4-avgustdan 5-avgustga o`tar kechasi
Germaniyaga qarshi urushga qo`shildi. Birinchi jahon urushi ana shu yo`sinda
15

boshlanib ketdi. Bu urush ikki imperialistik guruh: o`rtasidagi raqobat natijasi
bo`ldi.
16

II BOB. XALQARO MUNOSABATLARDA 2-JAXON URUSHIDAN
KЕYINGI O'ZGARISHLAR.
II.1. “Sovuq urush” ning boshlanishi va dunyoning ikki qutbga ajralishi.
Ikkinchi jahon urushi natijasida kapitalistik dunyoda kuchlar nisbati
o‘zgardi. Germaniya, YAponiya, Italiya urushda engilib, ularning iqtisodi va
moliyaviy ahvoli izdan chiqdi. Buyuk Britaniya va Fransiyaning mavqei ancha
bo‘shashdi, ular g‘alabaga erishish uchun o‘z resurslarining ko‘pchiligini sarflagan
edilar, Fransiyani nemislar okkupatsiya qilgan edi. AQSH esa harbiy buyurtmalar
natijasida juda katta boylikga ega bo‘ldi. Bu 3 davlat eng kuchli kapitalistik davlat
bo‘lib qoldi.
Nemis fashizmi tor-mor etilishi natijasida G‘arb davlatlarida qudratli
demokratik ko‘tarilish paydo bo‘ldi. Ijtimoiy rivojlanishning o‘sishida SSSR,
Markaziy va Janubi-SHarqiy Evropa mamlakatlari, Osiyoning bir qator davlatlari
sotsialistik g‘oyalarni tarqatish bo‘yicha olib borgan harakatlari ham bunga
yordam berdi 5
.
Urushdan keyingi davrda gitlerchilarga qarshi ittifoqchi davlatlar – AQSH,
SSSR, Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa davlatlarning manfaatlari ustunlikga
erishdi. Ular orasidagi munosabatlar esa Evropada ham, butun dunyoda ham
urushdan keyingi real voqelikni belgilab berdi. 1945 yil kuzidan boshlab
gitlerchilarga qarshi ittifoq ichida nifoq chiqib, jahon siyosatida ustunlikni qo‘lga
kiritish uchun o‘zaro kurash avj ola boshladi, bunga muhim masalalarga turlicha
yondashuv va tashqi siyosiy yo‘nalishlar sabab bo‘ldi. Bir tomondan sobiq SSSR
va uning rahbarlari sovet armiyasining harbiy yutuqlaridan va fashistlarga qarshilik
ko‘rsatish harakatidan foydalanib, Evropa va Osiyoda “jahon proletar inqilobi”ni
jadallashtirish, hamda sotsializmning stalincha modelini eksport qilishga urindi.
Ikkinchi tomondan etakchi G‘arb davlatlari – AQSH, Buyuk Britaniya Va Fransiya
Evropada va butun dunyoda gegemonlikni da’vo qilib chiqdi. SHu bilan birga ular
Evropa xalqlariga o‘z mamlakatlarini tiklash va mustaqillikga erishishda,
demokratik erkinliklarni qo‘lga kiritishda madad ko‘rsatishga intildilar.
5
Internet malumotlari. Geogle .uz. ref.uz.
17

Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin oradan ko‘p o‘tmay antifashistik
koalitsiya ichidagi ziddiyatlar, urushdan keyingi muammolarni hal etishga qarama-
qarshi yondashuvlar oqibatida dunyoda “sotsialistik lager” va “kapitalistik
dunyo” deb atalgan bar-biriga dushman bo‘lgan harbiy-siyosiy kuchlar vujudga
keldi. Evropada va dunyoda uzoq davom etgan bo‘linish paydo bo‘ldi. Dunyo
yaxlitligining buzilishi tobora kuchayib, “sovuq urush”, o‘zaro qarshi turish,
qurollanish poygasi boshlandi. Ikkinchi jahon urushi o‘zidan keyingi butun xalqaro
vaziyatni keskin o‘zgartirib, davlatlararo munosabatlarning qutblarga ajralishiga
sabab bo‘ldi va 40-yillarning ikkinchi yarmida bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan 2
tizimni vujudga keltirdiki, ular o‘rtasidagi kurash 40 yildan ziyod davom etib,
insoniyat taqdirini belgilab berdi.
“Sovuq urush”ning rasmiy jihatdan e’lon qilinishini Angliyaning sobiq Bosh
vaziri U.CHerchillning AQSHning Fulton shahrida 1946 yil 5 martda so‘zlagan
nutqi bilan bog‘laydilar. U o‘z nutqida SSSRning ikkinchi jahon urushidagi
hissasini hech bir kamsitmagani holda, SSSRga va “sharq kommunizmining”
Evropa davlatlariga yoyilishiga qarshi kurashish uchun ingliz-amerika harbiy
ittifoqini tuzishga chaqirdi. U urushdan keyin erkin demokratik G‘arb bilan
totalitar diktatura o‘rnatilgan SHarqiy Evropa o‘rtasida “temir parda” yuzaga
kelganligi e’tirof etib, SSSR bilan birgalikda natsizmga qarshi kurashgan
Evropani yana birlashib, SSSRga, kommunizmga qarshi kurashishga chaqirdi.
Aslida “sovuq urush” AQSH bombardimonchi samolyotlari 1945 yil 6 va 9
avgust kunlari YAponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga tashlagan atom
bombasi bilan boshlangan edi. Xirosimada 90 ming aholi, Nagasakida 75 ming
aholi halok bo‘ldi. Ikki shahar ham batamom vayronaga aylandi, yuz minglab
kishilar radioaktiv nurlanishga duchor bo‘lib, nurlanish kasali bilan asta-sekin va
dahshatli o‘limga mahkum qilindilar. Dastlabki atom bombardimoni natijalarini
eshitgan dunyo ahli dahshatga tushdi. AQSH yadro quroli davriga kirdi va
YAponiyadagi bombardimonlar uning urushdan keyingi dunyoga kim hukmron
bo‘lishini ko‘rsatish yo‘lidagi dastlabki qadami bo‘ldi. Amalda bu sovuq
urushning boshlanishi edi.
18

Fultonda U.CHerchill tomonidan aytilgan kommunistik tahdid va sovet xavfi
amalda hech qanday asosga ega emas edi. Sovet Ittifoqi ikkinchi jahon urushida
juda katta talofat bergan va yangi harbiy harakatlar olib borish imkoniyatiga, sovuq
urushga tayyor emas edi. Buni G‘arb davlatlarining hukmron doiralari ham
bilardi. Buning ustiga 1949 yilgacha atom bombasiga AQSH yakka o‘zi monopol
egalik qilib, uni ishlatish bilan qiladigan bitta tahdidi SSSRni har qanday agressiv
harakatlardan to‘xtatib qola olardi.
Haqiqatda asosiy gap boshqa yoqda edi. Angliyaning sobiq Bosh vaziri
haqiqiy xavf-xatar G‘arb davlatlarining ichidan etilib kelayotganligini, aholi
ijtimoiy hayotda o‘zgarishlar amalga oshishini, erkinlashtirish,
demokratiyalashtirish, ijtimoiy qonunchilikni yaxshilashni kutayotganligini yaxshi
bilardi. Osiyo va Afrika xalqlari ham o‘z huquqlari uchun kurash boshlab, siyosiy
erkinliklar berilishini talab qilib chiqmoqda edilar. CHerchill esa G‘arbni avvalgi
holatida - mustamlakalarga ega bo‘lgan, ommaviy ishsizlik saqlanib qolgan,
hukmron sinflar manfaatlariga mos keladigan siyosat (masalan Gitlerga nisbatan
“tinchlantirish siyosati”) olib boriladigan holatda saqlab qolishni istardi.
Angliyada 1945 yil iyunda bo‘lib o‘tgan parlament saylovlarida U.CHerchill va u
rahbarlik qilayotgan konservatorlar partiyasi mag‘lubiyatga uchradi. Bu esa ingliz
xalqining o‘zgarishlarga intilayotganligining ishonchli dalili edi.
G‘arbdagi hukmron doiralarning siyosatidagi o‘zgarishlarning asosiy sababi
ana shu edi. Sovuq urush sobiq ittifoqchilarni bir-birlariga qarshi qo‘yishi va
dunyo xalqlarining kommunizm tarafiga og‘ishini bartaraf etishi kerak edi. G‘arb
davlatlari ichidagi siyosiy kurashni tashqi siyosat doirasiga olib chiqish uchun
sovet xavfi o‘ylab topilgan edi. SHuni e’tirof etish kerakki, AQSH rahbarligidagi
G‘arb davlatlari birinchi bo‘lib Sovetlarga qarshi bloklar tashkil qilish yo‘lidan
bordi.
YAdro quroli sovuq urushning asosiy masalasi bo‘lib qoldi. AQSH SSSRda
atom quroli ishlab chiqilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun atom quroli ustida ilmiy
izlanishlar va ishlab chiqarish ustidan xalqaro nazorat o‘rnatish rejasini ilgari surdi.
1946 yilda AQSHning BMTdagi vakili Bernard Barux tomonidan “Barux rejasi”
19

ilgari surildi, unda har qanday mamlakatdagi atom quroli tajribalari ustidan
xalqaro nazorat o‘rnatish va inspeksiya o‘tkazish ko‘zda tutilgan edi. SSSR bu
rejani rad etdi va 1949 yilda o‘z atom bombasini sinovdan o‘tkazdi. SHu vaqtdan
boshlab sovuq urush yadroviy qurollar poygasi darajasiga ko‘tarildi.
YAdro qurollari bilan birgalikda ularni ko‘zlangan manzilga eltib qo‘yuvchi
vositalar ham yaratila boshlandi. 1948 yilda AQSHda B-52 qit’alararo
bombardimonchi yaratildi, u 20 kilometr balandlikda 12 ming km. uzoqlikga ucha
olardi, 7 yildan keyin SSSRda ham shunday samolyot ishlab chiqildi. 1957 yilda
SSSRda 10 ming km uzoqlikdagi nishonni aniq yo‘q qila oladigan qit’alararo
ballistik raketa ishlab chiqildi, bir yildan keyin AQSH ham shunday qurolga ega
bo‘ldi. AQSH va SSSRda deyarli bir vaqtda o‘z bortida yadro qurollarini olib
yuruvchi va suv ostidan turib uni parvoz qildiruvchi atom suv osti kemalari ishlab
chiqildi.
Qurollanish poygasi jahon bo‘ylab keng yoyildi, unga yangi qit’alar va
mamlakatlar tortilardi. 70-yillarning birinchi yarmida dunyo bo‘ylab harbiy
xarajatlar uchun har yili 350 milliard dollar sarflangan bo‘lsa, shu o‘n yillikning
oxiriga borib bu ko‘rsatkiya 400 mlrd. dollarga etdi. 80-yillarda insoniyat
qurollanish uchun har yili 600 mlrd. dollar sarflardi. Qurollanish poygasi jahon
xo‘jaligining rivojlanishiga va insonlar sog‘ligiga katta zarar etkazdi. Har yili
yadro quroli bo‘yicha yuzlab sinovlar o‘tkazilar va atmosferaning yuqori
qatlamlaridagi yadro changi butun er yuziga tarqalardi. Bu esa xavfli
kasalliklarning ko‘payishiga, Er tuzilishi tarkibining buzilishiga olib kelardi.
G‘arb davlatlari sovuq urush davrida G‘arb davlatlari bilan SSSR
o‘rtasidagi qarama-qarshilikni kuchaytirish, xalqaro munosabatlarda keskinlikni
kuchaytirish, butun dunyoda ishonchsizlik va shubha-gumonni avj oldirish
maqsadida bir qator tadbirlarni amalga oshirdilar. AQSH tomonidan bu sohadagi
dastlabki qadam 1947 yilda qo‘yilgan bo‘lib, u kongress tomonidan “Trumen
doktrinasi” sifatida tasdiqlandi. Bu doktrina 1947 yil 12 martda qabul qilinib, unda
AQSH prezidentiga “qurolli ozchilikning o‘zgalarni qul qilish yo‘lidagi
urinishlariga va tashqi taziyqqa qarshilik ko‘rsatayotgan erkin xalqlarga yordam
20

berish” huquqini berdi. Bu doktrina bo‘yicha Gretsiya va Turkiyaga iqtisodiy va
harbiy yordam berish ko‘zda tutilgan edi.
“Trumen doktrinasi”ni 40-yillar o‘rtasida AQSHning SSSR tashqi
siyosatiga qarshi olib borgan “kommunizmni tiyib qo‘yish” siyosatining rasmiy
nomi deb atash mumkin. “Kommunizmni tiyib qo‘yish” siyosatini AQSH
prezidenti G.Trumen boshchiligida davlat departamenti ishlab chiqqan bo‘lib, tarix
fanida “Trumen doktrinasi” nomi bilan ko‘proq mashhurdir 6
.
Bu AQSH siyosatidagi xavfli burilish edi. Kongress qarori AQSHga
boshqa davlatlar ichki ishlariga o‘zboshimchalik bilan aralashish huquqini berib, u
xalqaro munosabatlarda o‘z hohish irodasini o‘tkazish va o‘z tartib qoidalarini
o‘rnatish, halqaro munosabatlar tamoyillarini o‘zicha talqin qilish yo‘lidan bordi.
Gretsiyada 1944 yildan beri Angliya qo‘llab-quvvatlab turgan monarxiya
tarafdorlari bilan demokratik respublika o‘rnatish tarafdorlari bo‘lgan isyonchilar
o‘rtasida fuqarolar urushi borardi. Turkiyada esa 1938 yilda M.K.Otaturk vafotidan
keyin mamlakatni demokratlashtirish tarafdorlari bilan harbiy diktatura o‘rnatish
tarafdorlari bo‘lgan harbiy doiralar o‘rtasida qattiq kurash borardi. Mamlakat
iqtisodiyoti boshi berk ko‘chaga kirib qolgan edi. Ish tashlashlar, namoyishlar avj
olib, politsiya bilan to‘qnashuvlar sodir bo‘lmoqda edi. Turkiya halokat yoqasiga
kelib qolgan edi.
“Trumen doktrinasi” Gretsiya va Turkiyadagi inqilobiy kuchlarga yordamga
keldi. Bu davlatlarga iqtisodiy va harbiy yordam (400 mln. dollarlik) berildi. Bu
ikki davlat AQSH strategiyasida muhim rol o‘ynashlari ko‘zda tutilgan edi.
Gretsiya SHarqiy O‘rtaer dengizi va Bolqondagi muhim marra hisoblansa, Turkiya
bo‘lg‘usi harbiy tashkilotning o‘ng qanoti hisoblanardi. Bularning hammasi
SSSRga va Bolqondagi xalq demokratiyasi mamlakatlariga qarshi qaratilgan
bo‘lib, G‘arb qadriyatlarini himoya qilish bilan hech qanday umumiy tomoni yo‘q
edi.
AQSH o‘z mavqeini kuchaytirish yo‘lidan bordi. 1947 yil 5 iyunda AQSH
davlat kotibi Jorj Marshall Garvard universitetida so‘zlagan nutqida G‘arbiy
6
Internet malumotlari. Geogle .uz. ref.uz.
21

Evropa davlatlari iqtisodiyotini tiklash uchun moliyaviy yordam taklif etdi.
AQSHning hukmron doiralari Evropa kapitalizmi urushdan keyin iqtisodiy
jihatdan og‘ir ahvolda qolgan, iqtisodiyotni tiklash uchun mablag‘ etishmayotgan,
ommaviy chiqishlar kuchayib borayotgan, Fransiya va Italiyada kommunistik
partiyalar etuk siyosiy kuchga aylanayotgan bir sharoitda G‘arbiy Evropani
kommunizmga qarshi kurashda o‘zining asosiy ittifoqchisi sifatida saqlab qolish
uchun uni og‘ir, xavfli vaziyatdan chiqarib olishga qaror qildilar.
“Marshall rejasi” 18 davlatni o‘z ichiga olib, Amerika yordamini taqsimlash
uchun Evropa iqtisodiy hamkorlik Tashkilotini tuzdi. Bu tashkilot tomonidan 1948
yildan 1952 yilgacha G‘arbiy Evropa mamlakatlariga 17 mlrd. dollar mablag‘
berildi. Bu mablag‘lar G‘arbiy Evropani urushdan keyingi qayta tiklanish va
rivojlanishida katta rol o‘ynadi. “Marshall rejasi” kapitalistik tizimni saqlab qolib,
uning siyosiy institutlarini kuchaytirdi, siyosiy partiyalar faolligini oshirib, G‘arbiy
Evropa davlatlarining kommunistik partiyalarga va kommunistik mafkuraga qarshi
kurashidagi mavqeini mustahkamladi.
“Marshall rejasi” Amerika Qo‘shma SHtatlarining “kommunizmni tiyib
qo‘yish” siyosatining asosiy bo‘g‘inini tashkil etdi, sovet va kommunistik
da’vatga qarshi muvaffaqiyatli javob sifatida qaraldi. Sovet davlati rahbariyati buni
SSSR va uni atrofidagi davlatlarni urushdan oldingi davrdagi kabi yakkalab
qo‘yish deb baholadi. Sovet davlati bunga javoban SHarqiy Evropadagi
demokratik asosda tashkil topgan ko‘ppartiyali hukumatlarni tugatish va yakka
partiyali kommunistik tartibot o‘rnatish yo‘lidan bordi. 1947 yilda Varshavada
dunyodagi kommunistik partiyalar s’ezdi chaqirilib, Kominternning yangi shakli
bo‘lgan kommunistik partiyalarning Informatsion byurosi (Kominform) tashkil
etildi. Evropaning ikki qismini bir-biriga qarshi turishini kuchaytirgan mafkuraviy
doktrinalar keskinlashib, mafkuraviy kurash kuchaydi.
1948 yil fevralda dastlabki to‘qnashuv yuzaga keldi. Ko‘ppartiyali
hukumatdan iborat bo‘lgan CHexoslovakiya hukumatida hukumat inqirozi ro‘y
berdi, hukumatning kommunistlardan boshqa barcha a’zolari hukumat tarkibidan
chiqarildi va birpartiyali kommunistik hukumat tuzildi. CHexoslovakiya
22

kommunistik partiya hukmronligi ostidagi totalitar davlatga aylandi. Tez orada
shunday to‘ntarishlar Ruminiya, Vengriya, Polsha va Bolgariyada ham yuz berdi.
AQSH Germaniyaning o‘zining G‘arbdagi ittifoqchilari tomonidan
okkupatsiya qilingan g‘arbiy qismidan “kommunizmni tiyib qo‘yish” siyosatida
foydalanishga qaror qilib, Potsdam konferensiyasi qarorlarini buzgan holda
G‘arbiy Germaniyada hukumat tuzishga tayyorgarlik ko‘rish ishlari boshlandi va
Sovet tomoni bilan kelishmasdan turib bu hududda pul islohotini amalga oshirdi.
AQSH va G‘arb davlatlari SSSRning umumgerman tashkilotlarini tuzish va
Germaniya territoriyasidan okkupatsiyachi qo‘shinlarni olib chiqish masalalariga
bag‘ishlangan Germaniya tinchlik sulhini tuzish to‘g‘risidagi takliflarini rad
etdilar. Bu esa sovet qo‘shinlari tomonidan G‘arbiy Berlinga boradigan yo‘lni
yopib qo‘yishga va “Berlin inqirozi”ni keltirib chiqarishga sabab bo‘ldi. Amerika
samolyotlari Sovet okkupatsiya zonasida joylashgan G‘arbiy Berlinni zarur
mahsulotlar bilan ta’minlab turdilar.
SHu bilan birga Sovet Ittifoqi ham “sovuq urush” olovini yoqishda faol
qatnashdi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng uning hududi Janubiy Saxalin, Kurill
orollari, Pecheneg (Pechsamo) viloyati, SHarqiy Prussiyaning bir qismi hisobiga
ancha kengaydi. Markaziy va Janubi-sharqiy Evropa mamlakatlarida sovetlarga
tarafdor kuchlar, avvalo kommunistik partiyalar hokimyat tepasiga chiqarib
qo‘yildi. Sovet Ittifoqi ikkinchi jahon urushidan keyin (1946 y) Turkiyaga
hududiy da’volar bilan chiqib, Dardanell bo‘g‘ozida harbiy-havo kuchlari bazasini
yaratish talabini ilgari surdi. BMT Xavfsizlik Kengashiga a’zo davlatlar tashqi
ishlar vazirlarining 1946 yil London kengashida SSSR O‘rtaer dengizida sovet
mavqeini ta’minlash maqsadida Tripolitaniya (Liviya) ustidan protektorat
(qaramlik) o‘rnatishni talab qildi.
40-yillarning ikkinchi yarmiga kelib bir-biriga qarama-qarshi turgan harbiy-
siyosiy ittifoqlar shakllanib bo‘lgan edi. 1947 yil 2 sentyabrda Amerika
davlatlarining Rio-de-Janeyro konferensiyasida g‘arbiy yarim sharni kommunizm
xavfidan himoya qilish haqidagi shartnoma imzolandi. 1947 yil 17 martda Angliya,
Fransiya, Belgiya, Gollandiya davlatlari o‘rtasida iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va
23

harbiy sohalarda hamkorlik qilish to‘g‘risidagi “G‘arbiy ittifoq” nomli blok
tuzildi. AQSH bu ittifoqning tuzilishini yoqlasada, unda Angliyaning etakchilik
qilishidan norozi edi. U o‘zining rahbarligi ostida G‘arbning etakchi davlatlaridan
iborat harbiy va siyosiy ittifoq tuzish g‘oyasi bilan chiqdi.
1949 yil 4 aprelda Vashington shahrida 12 davlat (AQSH, Angliya, Belgiya,
Gollandiya, Daniya, Islandiya, Italiya, Lyuksemburg, Kanada, Norvegiya,
Portugaliya, Fransiya) vakillari SHimoliy Atlantika pakti – NATO harbiy-siyosiy
ittifoqini tuzish haqidagi shartnomani imzoladilar. 1952 yilda Gretsiya va Turkiya,
1955 yilda Germaniya federativ Respublikasi ham bu blokga a’zo bo‘lib kirdilar.
Bitimda uni imzolagan davlatlardan birortasiga tashqaridan hujum bo‘lib qolsa
yoki ichki xavf tug‘ilsa, bitimni imzolagan barcha mamlakatlar tomonidan yordam
berilishini belgilab qo‘yilgan edi. Bu bitimga ko‘ra AQSHning harbiy kuchlari
NATOga a’zo bo‘lgan har qanday mamlakatda joylashtirilishi mumkin edi. AQSH
mazkur mamlakatlarda o‘z harbiy bazalarini qura boshladi. NATO doirasida
birlashgan harbiy qo‘mondonlik tuzildi.
NATO eng boshidanoq agressiv blok edi, AQSH tashqi siyosati doirasiga
tortilgan G‘arbiy Evropa davlatlari uning ittifoqchilariga emas, vassaliga aylangan
edilar, chunki ittifoqda hal qiluvchi rolni AQSH o‘ynardi. Bu blok eng avvalo
SSSRga qarshi qaratilgan edi. SHu bilan birga bu ittifoq unga a’zo bo‘lgan
mamlakatlardagi inqilobiy harakatlarni bostirishni ham amalga oshirishi kerak edi.
SHuning uchun ham NATOning bazalari kommunistik harakat kuchli bo‘lgan
mamlakatlarda, qarorgohi esa Evropadagi eng kuchli kommunistik partiyaga ega
bo‘lgan Fransiyada, Parijda joylashgan edi.
SHimoliy Atlantika tashkiloti Evropada integratsiya jarayonini amalga
oshirish yo‘lida qo‘yilgan dastlabki amaliy qadam bo‘ldi. U chegaralar va milliy
suverenitetlardan xoli bo‘lgan Evropani yaratish uchun boshlangan harakat edi.
Milliy suverenitet “atlantizm” tamoyili bilan almashtirilishi, ya’ni g‘arb
demokratiyasi va qadriyatlarining mudofaasi manfaatlariga bo‘ysunishi kerak edi.
Atlantika hamkorligi milliy suverenitetdan ustun turishi va hatto uni siqib
chiqarishi kerak edi.
24

Bunga javoban SSSR ham SHarqiy Evropada harbiy-siyosiy blok tuzish
yo‘lidan bordi. Bu erda kapitalistik davlatlar xalqasi, imperialistik agressiya,
Amerika imperializmi – urush keltirib chiqarishning asosiy tarafdori kabi eski
doktrinalardan foydalanildi. Dunyoda tinchlikni saqlash, sotsializm qurish,
millatlar tengligi va suvereniteti yo‘lida SHarqiy Evropa mamlakatlari bilan
g‘oyaviy-siyosiy ittifoqlar tuzish dasturlari ishlab chiqildi. Lekin bu mamlakatlarni
birlashtirish juda qiyin kechdi, chunki SSSR bilan bu mamlakatlardagi ijtimoiy-
iqtisodiy tuzilmalar va siyosiy qarashlar o‘rtasida juda katta tafovutlar mavjud edi.
Bu erda yashovchi millatlarning milliy ruhiyati doimo G‘arbiy Evropa bilan
mustahkam aloqada bo‘lib, ular o‘zlarini g‘arb xristian sivilizatsiyasining bir qismi
hisoblardilar va o‘zining dinga qarshi olib borgan qattiq kurashi, o‘z kolxozlari,
ommaviy qatag‘onlari, kishilarni xususiy mulkidan maxrum qilishlari,
cherkovlarni buzib tashlashlari, inson huquqlarining eng elementar ko‘rinishlarini
yo‘q qilishlari bilan odamlarni qo‘rqitib qo‘ygan qudratli qo‘shni bilan ittifoq
tuzish zarurligini tasavvur qila olmas edilar.
SHuning uchun ham Sovet Ittifoqi urushdan keyingi dastlabki yillarda bu
davlatlarga nisbatan juda ehtiyotkorlik bilan siyosat olib bordi va ikki tomonlama
bitimlar tuzish yo‘li bilan mustahkam iqtisodiy aloqalarni o‘rnatdi hamda boshqa
davlatlar tomonidan hujum bo‘lib qolgan taqdirda o‘zaro yordam berishga kelishib
olindi. sovet Ittifoqi bilan SHarqiy Evropa mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy
aloqalarni rivojlantirish va integratsiya jarayonlarini kuchaytirish uchun 1949 yilda
O‘zaro Iqtisodiy YOrdam Kengashi (O‘IYOK) tuzildi. Dastlabki davrda unga
Albaniya, Bolgariya, CHexoslovakiya, Vengriya, Ruminiya va SSSR kirdi.
Keyinchalik 1950 yilda GDR, 1962 yilda Mo‘g‘iliston, 1972 yilda Kuba, 1978
yilda Vetnam a’zo bo‘ldi.
1954 yil oktyabrda G‘arbiy Germaniyaning NATOga qabul qilinishi
gitlerchilar agressiyasidan aziyat chekkan SHarqiy Evropa mamlakatlarida katta
xavotirlikni yuzaga keltirdi. SHuning uchun ham Sovet davlati rahbariyatini bu
davlatlar rahbarlarini SHarqiy Evropa mamlakatlari xavfsizligini ta’minlaydigan
harbiy ittifoq tuzish zarurligiga ishontirish uncha qiyin bo‘lmadi. 1955 yil 14
25

mayda SSSR, Albaniya, Bolgariya, Vengriya, GDR, Polsha, Ruminiya va
CHexoslovakiya davlatlari vakillari Varshavada do‘stlik, hamkorlik va o‘zaro
yordam to‘g‘risida shartnoma imzoladilar, bu tarixda Varshava shartnomasi
tashkiloti nomi bilan ataldi. Agar shartnoma ishtirokchilaridan biri yoki bir
nechasiga hujum qilingan taqdirda shartnoma qatnashchilarining boshqa a’zolari
unga barcha vositalar, jumladan qurolli kuch qo‘llanib, darhol yordam ko‘rsatish
majburiyatini oldi. Varshava shartnomasi tashkiloti qurolli kuchlarining
birlashgan qo‘mondonligi tuzilib, uning shtabi Moskvada joylashdi. Varshava
shartnomasi avvalgi ikki tomonlama bitimlar o‘rnida yuzaga kelgan harbiyo-
siyosiy ittifoqqa aylandi.shu davrdan boshlab dunyo ikkita harbiy-siyosiy blokka
ajraldi va “sovuq urush” yanada kuchaydi. Bu qarama-qarshilik nafaqat
Evropaga, balki dunyoning boshqa mintaqalariga ham tarqalib, xalqaro
munosabatlarda 2 qutbli tizimni yuzaga keltirdi.
50-yillarda AQSH tashabbusi bilan Osiyoda ham harbiy-siyosiy bloklar –
SEATO va SENTO tashkil etildi. Janubi-sharqiy Osiyo Tashkiloti – SEATO 1954
yilda Manila (Filippin) shahrida tuzildi. AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya,
Avstraliya, YAngi Zelandiya, Filippin, Tailand, Pokiston SEATO tarkibiga kirdi.
1955 yilda SENTO bloki yoki Bog‘dod pakti tuzildi. Unga Buyuk Britaniya,
Turkiya, Iroq, Pokiston, Eron davlatlari a’zo bo‘ldi.
26

II.2. Yevropada integratsiya jarayonining boshlanishi.
Ikkinchi jahon urushi natijasida kelib chiqqan iqtisodiy va siyosiy inqiroz
Evropa davlatlarining jahon xalqaro munosabatlardagi roli va ahamiyatining
pasayishiga olib keldi. Bir vaqtlar dunyoning buyuk davlatlari sanalgan Angliya,
Fransiya, Germaniya, Italiya davlatlari 50-yillar oxirlariga kelib ikki buyuk davlat
soyasida qolib, to‘la mustaqil bo‘lmagan “oddiy” Evropa davlatlariga aylandilar.
“Marshall rejasi”, NATO va atom quroli AQSHni Evropa iqtisodiyoti va
siyosatini belgilashda uzoq davrlar mobaynida etakchi rol o‘ynashini belgilab
berdi. Evropa, xususan Germaniya SSSR bilan AQSH o‘rtasida uzoq davom
etadigan qarama-qarshilik sahnasiga aylandi va Evropa davlatlarining taqdiri bu
ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar ahvoliga bog‘liq bo‘lib qoldi.
SHuning uchun ham Evropa davlatlari rahbarlari o‘zaro nizolarni chetga
surib, birgalikda integratsiya jarayonini amalga oshirishga harakat qila boshladilar.
O‘nta Evropa davlati 1949 yilda tashqi ishlar vazirlari darajasida Evropa Sovetini
va a’zo davlatlar parlamentlari tomonidan tuziladigan konsultativ assambleyani
tashkil etdilar. Ba’zi davlatlarning rahbarlari vaqti kelib Evropa Soveti
umumevropa parlamentiga aylanishiga ishonardilar, lekin hech bir davlat o‘z
suverenitetini yo‘qotishni istamasdi 7
.
Evropa qit’asidagi asosiy muammo Germaniya masalasi edi. Koreya urushi
boshlanib ketgach AQSH Germaniya qurolli kuchlarini qayta tiklash uchun faol
harakat qila boshladi. Amerikalik strateglarning fikricha AQSH Uzoq SHarqda
urush olib borayotgan bir vaqtda Germaniya Evropani himoya qilishi kerak edi.
Angliya AQSH rejasini qo‘llab-quvvatladi, lekin Germaniyaning qaytadan
qurollanishi Fransiyani qoniqtirmas edi.
Evropadagi hamkorlikni asosan iqtisodiy sohada amalga oshirish imkoniyati
mavjud edi. Bunday hamkorlik milliy suverenitetdan voz kechishni ko‘zda
tutmasdi va hamkorlik natijasida olinadigan foyda bu hamkorlikni amalga oshirgan
barcha hukumatlarni xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlanishiga olib kelardi. Evropa
davlatlari rahbarlari va amaldorlari ichida iqtisodiy cheklanishlardan voz kechish
7
Резник Ю . М . Социальное измерение жизненного мира. Введение в со-циологию жизни. М., 1995.
27

orqaligina iqtisodiy qiyinchiliklardan qutulish mumkin degan fikr mavjud edi.
Iqtisodiy hamkorlik sanoat rivojlanishida katta samarodorlikga erishish, iqtisodiy
rivojlanish va aholini ish bilan ta’minlashda katta imkoniyatlarga ega edi. Evropa
uchun yangi bo‘lgan bu harakatda Fransiya tashqi ishlar vaziri Robert SHuman,
FRG kansleri Konrad Adenauer, Italiya Bosh vaziri Alchide De Gasperi, Belgiya
Bosh vaziri Pol-Anri Spaak katta rol o‘ynadilar.
SHuman 1950 yilda G‘arbiy Evropada temir va ko‘mir ishlab chiqarish
birlashmasini tuzishni taklif etdi. 1951 yilda Fransiya, Italiya, G‘arbiy Germaniya,
Belgiya, Gollandiya va Lyuksemburg Evropa ko‘mir va temir hamjamiyatini
tashkil qildilar. Natijada ishlab chiqarish sur’ati tezlashdi. 1955 yilga kelib, ya’ni
to‘rt yil davomida ko‘mir ishlab chiqarish 23 % ga, temir va po‘lat ishlab chiqarish
150 % ga o‘sdi. Bu muvaffaqiyat iqtisodiy integratsiyaga shubha bilan qarashga
sezilarli darajada zarba berdi.
1956 yil Evropa mamlakatlarida urushdan keyingi voqelikni qayta baholash
yili bo‘ldi. Evropa davlatlari rahbarlari AQSH va SSSR davlatlariga qarshi turish
uchun shart-sharoitlar yaratish va o‘z tashqi siyosatlari asoslarini shakllantirish
uchun birlashishga kuchli ehtiyoj sezdilar. 1956 yil iyulida Misr prezidenti
K.A.Nosir Suvaysh kanalini milliylashtirdi. Angliya va Fransiya buni o‘z
manfaatlariga qilingan xuruj deb tushundilar va Abdul Nosirga hamda arablar
dunyosining boshqa rahbarlariga ko‘rgazmali saboq berib qo‘ymoqchi bo‘ldilar.
Bu an’anaviy mustamlakachilik siyosatining davomi edi. 1956 yil oktyabrida
Misrga Isroil qo‘shinlari bostirib kirdi, ulardan keyin Suvaysh kanali hududiga
ingliz-fransuz desanti tushirildi.
Ingliz-fransuz harbiy operatsiyasi mag‘lubiyatga uchrab, ikki davlat ham o‘z
qo‘shinini Misrdan olib chiqishga majbur bo‘ldi. Angliya va Fransiya diplomatik
jihatdan ham mag‘lubiyatga uchradi. Sovet Ittifoqi o‘zining qurol kuchi bilan
Misrni himoya qilishga tayyor ekanligini qat’iy ravishda bildirib, bu davlatlarning
mag‘lubiyatida asosiy rolni o‘ynadi. Sovet hukumatining o‘z tahdidini amalga
oshirishiga ishonmaganlar deyarli yo‘q edi. Sovetlarning aralashuvi arab
mamlakatlarida Sovet harbiy kuchlarining kelib o‘rnashishiga olib keladi deb
28

xavfsiragan AQSH o‘zining NATO bo‘yicha ittifoqchilarini qo‘llab-quvvatlamadi
va hatto ulardan o‘z qo‘shinlarini kanal hududidan chiqarishlarini talab qildi.
Bu achchiq va sharmandali saboq Evropaning birlashishi uchun turtki bo‘ldi.
AQSH diplomatiyasi o‘zning Evropadagi ittifoqchilari bilan bo‘lgan
munosabatlarini qanday baholashini ularga ko‘rsatib qo‘ydi. Evropa davlatlari
o‘zaro nizolarni unutishga, o‘z muammolarini hal qilish va shu bilan birga jahon
siyosatida o‘z mavqelarini mustahkamlash uchun birlashishga qaror qildilar.
1957 yilda Evropa ko‘mir va temir birlashmasining 6 a’zosi yangi tashkilot
tuzishga qaror qildilar. SHu tariqa Rim protokollari nomli hujjat imzolanib,
Evropa iqtisodiy hamjamiyatiga (EIH) asos solindi, uning ikkinchi nomi
“Umumiy bozor” deb ham ataladi. Bu tashkilot erkin savdo uchun tuzilgan
ittifoqqa nisbatan ancha keng tashkilot edi. Uning a’zolari 12 yil davomida
bojxona tariflarini asta-sekinlik bilan batamom yo‘q qilish, sarmoya va ishchi
kuchining erkin ko‘chib yurishini ta’minlash, barcha mamlakatlarda ish haqi
darajalarini va ijtimoiy qonunchilikni bir xilda bo‘lishini ta’minlash
majburiyatlarini oldilar. Tashqi ishlar vazirlaridan iborat vazirlar Kengashi va
texnokratlardan iborat Oliy komissiya bu tashkilotning asosiy organlari
hisoblanadi.
“Umumiy bozor” dastlabki yillardanoq ijobiy yutuqlarga erisha
boshladi.muddatidan oldin, 1968 yilda barcha bojxona to‘siqlari bekor qilindi.
A’zo davlatlar o‘rtasidagi savdo va mehnat munosabatlari o‘sdi. Bundan tashqari
bu tashkilotga a’zo bo‘lmagan davlatlar uning tajribasini o‘rganishga va bu
tashkilotga a’zo bo‘lishga intila boshladilar. 1959 yilda Angliya, Daniya,
Norvegiya, SHvetsiya, SHveysariya, Avstriya va Portugaliya Evropa erkin savdo
zonasini tashkil qildilar. Lekin 1961 yildan boshlaboq Angliya o‘zini Evropa
iqtisldiy hamjamiyatiga a’zo qilib olinishini so‘rab murojaat qila boshladi. 1963 va
1967 yillarda ikki marta Angliyaning iltimosi rad qilindi va 2 marta ham uning
taklifiga Fransiya prezidenti SHarl de Goll veto qo‘ydi. De Goll Angliyani AQSH
bilan va uning siyosati yaqin aloqada deb hisoblab, u Angliya Evropa iqtisodiy
hamjamiyatini to‘la holda qo‘llab-quvvatlamaydi derdi. EIH ichida ham katta
29

siyosiy qiyinchiliklar yuzaga kelgan edi, chunki de Goll Fransiya suvereniteti
borasida yon berishni istamasdi.
SHunga qaramasdan Hamjamiyat rivojlanib bordi. 1973 yilda Angliya,
Irlandiya va Daniya, 1981 yilda Gretsiya, 1986 yilda Ispaniya va Portugaliya unga
a’zo bo‘ldilar. Integratsiya jarayonining kuchayishi, yangi valyutaning qabul
qilinishi borasida diskussiyalar kuchaydi. EIH jahonning yirik iqtisodiy faktorga
aylandi.
1991 yil dekabrda EIH integratsiya jarayonini yanada chuqurlashtirish
yuzasidan yana bir muhim tadbirni amalga oshirdi. Hamjamiyatning 12 ta a’zo
davlati Gollandiyaning Maastrixit shahrida yagonaEvropani yaratishni ko‘zda
tutuvchi Maastrixit bitimini imzoladilar. Maastrixit bitimlari 3 yo‘nalishdagi
shartnomalarni o‘z ichiga olgan edi:
- yagona Evropa valyutasini joriy qilish (EKYU)
- Evropa siyosiy ittifoqini shakllantirish
- Evropa komissiyasini tasdiqlash.
Evropaning yagona valyutasini joriy qilish 1999 yilgacha 3 bosqichda
amalga oshirilishi ko‘zda tutildi, bu valyuta EKYU (“Evropa pul birligi” so‘zining
qisqartirilgani) deb atalishi kerak edi. SHu vaqtdan boshlab Evropa Iqtisodiy
Hamjamiyati (EIH) o‘z nomini Evropa hamjamiyati (EH) deb o‘zgartirdi. EH
mamlakatlari Evropa siyosiy ittifoqini (Evroittifoq) tuzish orqali o‘zlarining tashqi
siyosat va mudofaa ishlarini muvofiqlashtirish va shu yo‘nalishdagi yagona
yo‘nalishni ishlab chiqishga harakat qildilar. Kelgusida yagona tashqi siyosat va
umumiy harbiy siyosat shakllanishi ko‘zda tutildi. Maastrixt bitimlarining uchinchi
guruhi Evropa komissiyasini tuzish masalasiga bag‘ishlangan edi. Bu komissiya
Bryusselda joylashib, Evropa Hamjamiyatiga a’zo davlatlarga oid sog‘liqni
saqlash, xalq ta’limi, qishloq xo‘jaligi va ekologiyaga oid siyosatni tartibga solib
borishi kerak edi. Evropa komissiyasi davlatlardan ustun turuvchi hukumat
boshqaruvi funksiyasiga ega bo‘lib, Evropa hamjamiyati mamlakatlarining
barchasi unga o‘z vakolatlarini berishlari kerak edi. Bu milliy suverenitet huquqini
30

buzilishini bildirardi, EH mamlakatlari rahbarlari Evropa birligini mustahkamlash
uchun shu yo‘ldan borishga qaror qildilar.
Lekin Maastrixt bitimlari tuzilganidan keyin o‘tgan yillar Evropa
Hamjamiyati uchun muvaffaqiyatli bo‘lmadi. Tuzilgan bitimlarning birortasi ham
amalga oshmadi, lekin o‘tgan davr ichida Evropa Hamjamiyati yangi a’zolar soni
hisobiga kengayib, ularning soni 15 taga etdi, yana bir necha davlat bu tashkilotga
a’zo bo‘lish uchun navbat kutib turibdi.
Evropa siyosiy Ittifoqini tuzish bo‘yicha birmuncha muvaffaqiyatlarga
erishildi. Evrosoyuzning 1999 yilda Xelsinkida bo‘lib o‘tgan sammitida unga a’zo
bo‘lgan 15 ta davlat inqirozli hududlarda tinchlikni saqlash maqsadida Evropaning
o‘z qurolli kuchlarini tashkil etish yuzasidan qaror qabul qildilar.
Evropaning birlashish jarayoni boshqa yo‘nalishga ham ega bo‘lib, u Evropa
Kengashi bilan bog‘liqdir. Bu xalqaro va hukumatlararo tashkilotning nizomi 1949
yil avgustda kuchga kirgan. Dastlab bu tashkilotga G‘arbiy Evropaning 10 davlati
a’zo edi, 1978 yilda ularning soni 21 ga etdi.90 yillarda butun SHarqiy Evropa
mamlakatlari bu tashkilotga a’zo bo‘ldilar. 1996 yilda unga Rossiya ham qo‘shildi.
Hozirgi vaqtda Evropa Kengashi deyarli butun Evropani (40 dan ortiq mamlakat)
birlashtirgan.
Tashqi ishlar vazirlari qo‘mitasi va parlament assambleyasi Evropa
Kengashining oliy organlari hisoblanadi. Evropa Kengashi demokratiya,
qonunchilik va inson huquqlarini himoya qilish va rivojlantirish uchun xizmat
qiladi.vazirlar qo‘mitasi va Parlament assambleyasi davlatlarning o‘z ustlariga
olgan majburiyatlarining bajarilishini nazorat qilib boradi. Ular tegishli
hukumatlarga takliflar bilan murojaat qilishlari, qo‘pol buzilishlarga yo‘l
qo‘yilganda bu davlatni tashkilotdan chiqarish masalasini qo‘yishlari mumkin.
Evropa Kengashining rahbar organlari Strasburgda (Fransiya) joylashgan.
Xalqaro vaziyatda 70-yillardagi o‘zgarishlar.
Kubada 1959 yil 1 yanvarda Fidel Kastro boshchiligidagi inqilobiy kuchlar
hokimyatni egalladilar. YAngi hokimyat AQSHning taziyqiga bo‘ysunishni
istamadi, natijada AQSH-Kuba munosabatlari yomonlashdi. AQSH Kubada
31

F.Kastro hukumatini ag‘darib tashlashga tayyorlana boshladi. Sovet hukumati
Kubani qo‘llab-quvvatlab, unga iqtisodiy va harbiy yordam berdi.
AQSH 1961 yil yanvarda Kuba bilan diplomatik aloqani uzib, unga nisbatan
iqtisodiy boykot e’lon qildi. Lekin Sovet davlatidan yordam olib turgan Kubaga bu
tadbir o‘z ta’sirini o‘tkaza olmadi. SHundan keyin Amerika Qo‘shma SHtatlari
F.Kastro hukumatini yo‘q qilish maqsadida bu erga 1500 nafar kubalik
qurollangan muhojirlarni yubordi va mamlakat ichida isyon ko‘tarilib, ular
birgalikda hukumatni yo‘q qilib tashlashiga umid qilindi. Lekin butun Kuba xalqi
mamlakatni himoya qilishga otlandiva interventlar tor-mor qilindi.
Bu voqea Kuba rahbariyatini Sovet Ittifoqidan yordam so‘rashga majbur
qildi. SSSR Kubaga o‘rtacha masofaga uchadigan 42 ta raketani etkazib berdi.
AQSH prezidenti J.Kennedi N.Xrushchevga murojaat qilib, raketalarni olib
ketilishini talab qildi. Sovet hukumatining rad javobi 1962 yil 26 oktyabrda AQSH
tomonidan Kuba sohillarini qamal qilinishiga olib keldi. Natijada Karib inqirozi
kelib chiqdi. 1962 yil 28 oktyabrda Sovet Ittifoqi Kubadan o‘z raketalarini olib
ketishga rozilik bildirdi, lekin AQSH ham o‘z navbatida Kubaga hujum
qilmaslikga va o‘zining Turkiyada SSSR chegarasi yaqinida joylashgan harbiy
bazasini tugatishga va’da berdi.
Karib inqirozidan keyin sovuq urush ancha pasaydi. 1963 yil iyunida
Moskva bilan Vashington o‘rtasida (Kreml bilan Oq uy o‘rtasida) bevosita telefon
liniyasi o‘rnatildi va u istalgan vaqtda ikki davlat rahbarini bir-biri bilan bog‘lashi
mumkin edi. Bu bir-biriga bo‘lgan ishonchning dastlabki namoyon bo‘lishi edi.
SHu yili avgust oyida Moskvada SSSR bilan G‘arb davlatlari o‘rtasida yadro
qurolini atmosferada sinoshni taqiqlash to‘g‘risidagi bitim imzolandi.
Bir qator omillar har ikki davlatni o‘zaro munosabatlarda ehtiyotkorlik va
o‘zini tuta bilishga majbur qildi. SSSR bilan Xitoy o‘rtasidagi ajralish va uning
natijasida yuzaga kelgan keskinlik jahon kommunistik harakatining
parchalanishiga va sotsialistik lager ta’sirining pasayishiga olib keldi. O‘z
navbatida kapitalistik dunyo ichida ham ziddiyatlar mavjud edi. Fransiya
prezidenti de Goll NATO qarorgohini Parijdan olib chiqishni talab qilib, fransuz
32

qo‘shinlarini bu tashkilotdan chaqirib oldi. Fransiya bilan Angliya va AQSH
o‘rtasidagi ziddiyatlar ko‘rinib qola boshladi.
G‘arb dunyosida ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Angliyadagi moliyaviy
inqiroz va funt sterlingni devalvatsiya qilinishi Angliyaning xalqaro
munosabatlardagi obro‘sining keskin tushib ketishiga va uning buyuk davlatlar
qatoridan chiqib qolishiga olib keldi. Qurollanish poygasi va sovuq urushda
ishtirok etish Angliya iqtisodiyotini izdan chiqardi, u o‘zining chet ellardagi harbiy
bazalaridan voz kechishga majbur bo‘ldi va ularni AQSH hamda Fransiya egalladi.
Angliya o‘zining harbiy xarajatlarini qisqartirishga va jahon davlati sifatidagi
faoliyatini cheklashga majbur bo‘ldi. U dunyo ishlaridagi o‘z tashabbusini qo‘ldan
boy berib, ichki ishlarini tartibga solish bilan shug‘ullanishga majbur bo‘ldi.
Iqtisodiy muammolar AQSHni ham o‘zining bir qator aksiyalarini qayta
ko‘rib chiqishga majbur qildi. Harbiy xarajatlarning oshib ketishi ichki bozorda
oltin narxining ko‘tarilib ketishiga va oltin zahiralarining qisqarib ketishiga olib
keldi. Inqiroz holati bartaraf etilgan bo‘lsada, hukumat sovuq urushdagi raqobat
yana inqirozni keltirib chiqarishi mumkinligini bilardi 8
.
SHuning uchun ham har ikki taraf sovuq urush olib borishning moliyaviy
jihatdan uncha qimmat bo‘lmagan, lekin samarador bo‘lgan yangi usullarini
izlardilar. 1969 yildan 1979 yilgacha bo‘lgan davr ikki davlat o‘rtasidagi
munosabatlarning yaxshilanish davri bo‘lib, bu davr siyosiy adabiyotlarda detant
(fransuzcha “keskinlikning yumshashi”) davri deb ataldi. AQSHda 1968 yilda
R.Nikson prezident qilib saylangach tashqi siyosatda SSSRga qarshi turishdan u
bilan muzokaralar olib borish yo‘liga o‘tildiki, u o‘z navbatida xalqaro keskinlikni
kamaytirish elementiga aylandi.
Ikki davlat o‘rtasida turli delegatsiyalarning uchrashuvlari, savdo bitimlari,
texnologiya va fan sohalarida hamkorlik qilish kuchaydi. Qarama-qarshi turishdan
qochish va o‘zaro manfaatli bitimlar tuzish yo‘llari izlandi. 1973 yilda
L.I.Brejnevning Vashingtonga safari chog‘ida qishloq xo‘jalik, savdo va yadro
qurollarini qisqartirish to‘g‘risidagi bitimlar imzolandi.
8
Резник Ю.М. Социальное измерение жизненного мира. Введение в со-циологию жизни. М., 1995.
33

Detant jarayoning eng yuqori cho‘qqisi 1975 yildagi Xelsinkida Evropada
xavfsizlik bo‘yicha bitimlar imzolanishi bo‘ldi. 1975 yil 21 iyulda AQSH. Kanada
va Evropa davlatlarining 35 nafar rahbari konferensiyaning qarama-qarshi
tomonlar o‘rtasida to‘qnashuvlarga yo‘l qo‘ymaslik, xalqlar o‘rtasida hamkorlik
qilishni kengaytirish, inson huquqlarini hurmat qilish to‘g‘risidagi YAkunlovchi
aktni imzoladilar.
Detant jarayoni ikki ijtimoiy tizim va ikki davlat o‘rtasida
kelishmovchiliklar va hatto jahon siyosati masalalarida bir-biriga qarama-qarshi
pozitsiyalarda turgan bo‘lishlariga qaramasdan umumiy tinchlik manfaatlari
yo‘lida ular o‘zaro birlashishlari mumkin va zarurligi ma’lum bo‘ldi.
Lekin xalqaro munosabatlarning yumshashi bu ikki davlatning o‘z ta’sir
doiralarini kengaytirish uchun olib borayotgan kurashlarini to‘xtata olgani yo‘q.
Endi bu kurash lokal (alohida) darajaga o‘tib, er yuzining turli hududlarini qamrab
oldi. Har ikki davlatning diplomatiyasi o‘z dushmaning xatosidan foydalanib, unga
zarba berishga, uning ittifoqchilarini ajratib, o‘z tomoniga tortishga harakat qilardi.
Bu borada barcha vositalar – iqtisodiy va harbiy yordam, davlat to‘ntarishi va
inqiloblarni amalga oshirish, isyonchi tashkilotlarga yordam berish va boshqalar
qo‘llanildi.
1972 yilda AQSH prezidenti R.Nikson Xitoyga rasmiy ravishda safar qilib,
bu davlatlar o‘rtasida diplomatik aloqalar o‘rnatildi. AQSH Xitoy bilan SSSR
o‘rtasidagi kelishmovchilikdan foydalanib, Xitoyni Sovet Ittifoqiga qarshi
kurashda o‘z quroliga aylantirmoqchi edi. SSSRga Evropadan va Xitoydan hal
qiluvchi ta’sir ko‘rsatish orqali Amerika diplomatiyasi kuchni pesh qilish
siyosatini amalga oshirishga harakat qildi.
AQSHning sotsialistik lager davlatlariga nisbatan olib borayotgan siyosatida
ham o‘zgarishlar ro‘y berdi. Amerika hukumatining tavsiyasi bilan AQSH va
Evropa banklari bu davlatlarga katta miqdorda kreditlar berish orqali ularning
iqtisodiy tizimini izdan chiqarish, ularning Sovet Ittifoqi bilan bo‘lgan aloqalarini
buzish va ularni asoratga solish yo‘lidan bordilar. Bu eng avvalo Polsha va
Vengriyada o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.
34

AQSH Sovet Ittifoqini YAqin va O‘rta SHarqdan quvib chiqarish
tadbirlarini ko‘rdi. Bu borada Isroil va Eron uning asosiy hamkorlari edi. 1970
yilda Isroilga 700 million dollarlik kredit berildi, Eron shohi esa Fors ko‘rfazida
jandarm rolini o‘ynashi kerak edi. Eron AQSH uchun eng qulay hamkor edi.
SHoh bu mintaqada AQSH manfaatlarini himoya qilishga tayyorligini bildirdi.
Eronning ko‘p sonli armiyasi Amerikaning zamonaviy qurollari bilan
qurollantirildi. Eron tarafi qurollar uchun qattiq valyutada haq to‘lab, AQSHning
to‘lov balansini ijobiy holda bo‘lishiga yordam berdi. Eronning AQSH banklarida
12 mlrd. dollari joylashtirilgan bo‘lib, u qurollar uchun o‘z vaqtida to‘lovlarni
amalga oshirib turardi. Ikkinchi tarafdan Eron SSSRning Markaziy Osiyodagi
respublikalari bilan chegaradosh bo‘lib, kelgusida bu region uchun olib boriladigan
kurashda muhim strategik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin edi.
Sovet Ittifoqi ham bu zarbalarga qarshi zarbalar bilan javob berdi. Kubada
suv osti kemalari bazasi yaratilgan bo‘lib, bu erdan kemalar AQSH qirg‘oqlari
bo‘ylab ko‘p oylab davom etadigan jangovar navbatchilikga ketardilar. Bu amalda
har ikki davlatning raketa yadro qudratining o‘zaro tengligiga olib keldi. Bundan
tashqari Kubada Sovet armiyasining harbiy-o‘quv brigadasi joylashtirilgan bo‘lib,
u orolni himoya qilishda ishonchli vosita edi. AQSH Kubani Sovet siyosatining
Lotin Amerikasidagi muhim tayanch punktiga aylanishiga qarshilik ko‘rsata
olmadi.
Sovet qurolli kuchlari Vetnamning AQSH agressiyasiga qarshi kurashida
katta harbiy yordam ko‘rsatdi. Vetnamga raketa texnikasi olib kelindi, yirik
shaharlarda havodan mudofaa qilishning kuchli tizimi yaratildi, zobitlarning katta
armiyasi tayyorlandi. Sovet zobitlari amalda zamonaviy Vetnam armiyasini
yaratdilar va bu armiya Amerika armiyasini mag‘lubiyatga uchrata oldi. Sovet
Ittifoqi AQSHni Vetnamda harbiy jihatdan mag‘lubiyatga uchratish bilan birga
uning butun Osiyodagi obro‘siga ham putur etkazdi.
Sovet Ittifoqini YAqin SHarqdan kuvib chiqarish amalga oshmadi. Isroil bu
maqsadlar uchun hali ancha kuchsiz edi. AQSH diplomatiyasi o‘yinlarida
qatnashishga rozi bo‘lgan Misr prezidenti Anvar Sadat (Isroil davlatini tan olish
35

evaziga bosib olingan arab erlarini qaytarib olish) 1981 yil oktyabrda harbiy parad
vaqtida o‘z askarlari tomonidan o‘ldirildi. Sovet Ittifoqi YAqin SHarqdagi o‘z
mavqeini saqlab qoldi.
AQSH Xitoyda ham o‘z maqsadiga eta olmadi. Amerika diplomatiyasining
Xitoy rahbarlarini savdoni rivojlantirish, kreditlarlarga ega bo‘lish, Amerika
bozorida imtiyozlarga ega bo‘lish kabilarni va’da qilish orqali ularni o‘z
tomonlariga tortish yo‘lidagi urinishlari samarasiz tugadi. Osiyolik rahbarlarning
donishmandligini etarli darajada baholay olmaslik AQSH rahbariyatining
Osiyodagi siyosatining asosiy xatosi bo‘ldi. Hatto sovet-xitoy munosabatlarida
keskinlik juda kuchaygan yillarda ham Xitoy rahbarlari Sovet Ittifoqi bilan
yaxshiqo‘shnichilik munosabatlarini saqlab qolish to‘g‘risida qayg‘urdilar.
AQSHning yuqori martabali shaxslari – prezidentlar R.Nikson, J. Ford, J.Bush, R.
Reygan va ko‘p sonli amerikalik senatorlar va biznesmenlarning Xitoyga qilgan
juda ko‘p safarlari kutilgan natijaga olib kelmadi. Xitoy Amerikaning siyosiy
manfaatlarini qondirish uchun SSSR bilan konfrontatsiyaga kirishishni istamadi.
Lekin AQSH diplomatiyasi uchun eng kutilmagan va yoqimsiz voqea
Eronda sodir bo‘ldi. Bu erdagi 1979 yil 16 yanvarda ro‘y bergan islom inqilobi
shohni ag‘darib tashladi va shia ruhoniylarining hokimyatini o‘rnatdi. Inqilobda
Eron kommunistik partiyasi (Tude) ham muhim rol o‘ynadi 9
. SHoh AQSHga
qochib ketdi. Tehron Universiteti talabalari 1979 yil 4 noyabrda AQSH
elchixonasini egallab, u erdagi 63 nafar diplomatni garovga oldilar. Desant
yordamida ularni ozod qilishga urinish natijasiz tugadi. Talabalar shohni sud qilish
uchun Eronga qaytarilishini va AQSH banklaridagi pullarni Eron xalqiga
berilishini talab qilib chiqdilar. Amerika diplomatlari 1981 yil 20 yanvarda ular
uchun io‘lov to‘langanidan keyin ozod qilindi. SHu davrdan boshlab AQSH-Eron
munosabatlari keskinligicha qolmoqda. Bunday vaziyatdan foydalangan Sovet
Ittifoqi o‘zining Erondagi mavqeini mustahkamlab oldi.
9
Резник Ю.М. Социальное измерение жизненного мира. Введение в со-циологию жизни. М., 1995.
36

XULOSA
AQSH bularning barchasi uchun Afg‘onistonda o‘zining o‘chini oldi. U
afg‘on mustaqilligi uchun kurashchilar hisoblangan mujohidlarni qurol-yarog‘ va
pul bilan ta’minlab, butun dunyoda Sovet Ittifoqiga qarshi targ‘ibotni avj oldirdi.
Afg‘onistondagi Sovet qo‘shinlari intervensiyasiga qarshi kurashda Pokiston ham
faol rol o‘ynadi. Uning hududida afg‘on qochoqlari uchun lagerlar, qurol-yarog‘
omborlari tashkil etilib, afg‘on mujohidlari bu erda hech qanday to‘siqlarsiz qurol-
yarog‘, meditsina vositalari, oziq-ovqat mahsulotlarini olishlari mumkin edi.
Afg‘on avantyurasi (ig‘vogarligi) Sovet Ittifoqining Osiyodagi o‘tmishdagi obro‘-
e’tiborini yo‘qqa chiqardi 10
.
10
Современная западная социология: классические традиции и поиски но-вой парадигмы. М., 1990.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimоv I.A. O’zbеkistоn: milliy istiqlоl, iqtisоd, siyosat, mafkura.
Tоshkеnt, O’zbеkistоn, 1996.
2. Karimоv I.A. Tariхiy хоtirasiz kеlajagi yo`q. T.: SHarq, 1998.
3. O’zbеkistоn Rеspublikasi: Mustaqil davlatning bunyod bo`lishi.
Tоshkеnt, O’zbеkistоn, 1992.
4. Milliy Ensklapediya. T. 2003.
5. Laffasov M. Jo’raev U.Jahon tarixi.T. 2007.
6. Abdunabiеv A.G. Vklad v mirоvuyu sivilizatsiyu. T.: O’zbеkistоn,
1998.
7. G.A. Hidoyatov. Jahon tarixi. T.: “Sharq”, 2004.
8. Internet malumotlari. Geogle .uz. ref.uz.
9. Резник Ю.М. Социальное измерение жизненного мира. Введение
в со-циологию жизни. М., 1995.
10. Современная западная социология: классические традиции и
поиски но-вой парадигмы. М., 1990.
38

BOLQON MASALASI. YEVROPADA XALQARO MUNOSABATLARNING KESKINLASHUVI.

Купить