Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo’llari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	433.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo’llari

Купить

1
O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA'LIM VAZIRLI GI
PЕDAGOGIKA FAKULTЕTI
“UMUMIY PEDAGOGIKA” KAFEDRASI
“Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish
yo’llari (o’qish darslari misolida)” mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Bajardi: Boshlang ich sinf va sport“ ’
tarbiyaviy ish ta lim yo nalishi
” ’ ’
bitiruvchisi 4 kurs talabasi .______________
ILMIY RAHBAR:
o qituvchi
’
_________________
TЕRMIZ – 20 23

2
REJA:
KIRISH
I-BOB. BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA AQLIY TARBIYANI
SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
I.1.O’quvchilar aqliy tarbiyasini shakllantirishda Sharq allomalari qarashlaridan
foydalanish .
I.2 . O’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni.
II-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARIDA AQLIY TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH USULLARI.
II . I. O`qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish texnologiyasi
II.2. Sinfdan tashqari o qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo llari ..’ ’ …
XULOSA VA TAVSIYALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’
ILOVALAR

3
KIRISH
Mavzuning
dolzarbligi O’zbekistonmustaqilligitufaylimamlakatimizxayotidakattao’zgarishlarro’
ybermoqda. Mustaqilliksharofatibilanmilliyqadriyatlarimizqaytatiklanib,
buyukallomalarimizAxmadYassaviy, Naqshbandiy, al-Buxoriy, AmirTemur,
Ulug’bekkabiaql-zakovatli,
buyuksiymolarningxayotivafaoliyatigabo’lganqiziqishortibbormoqda.
Mustaqilliktufaylio’zbekxalqiningaql-idroki, milliyurf-odatlari,
ayniqsama’naviyatimizningasosibo’lganinsoniyfazilatlarqaytatiklanmoqda.
Yangiadolatlijamiyatqurishuchunta’lim-
tarbiyasohasihaqidagibilimlarchuqurlashtirilmoqda.
BuhaqdaPrezidentimizI.A.Karimov Fidokor gazetasimuhbiriningsavollariga“ ”
Donishmandxalqimizningmustaxkamirodasigaishonaman mavzusidagijavoblarida:
“ ”
Bizbarpoetayotganyangijamiyatyuksakma’naviyvaaxloqiyqadriyatlargatayanadivaul
“
arnirivojlantirishgakatae’tiborqaratadi. Bujarayonmilliyistiqlolg’oyasivamafkurasiga,
o’sibkelayotganyoshavlodnivatanparvarlikruxidatarbiyalashgaasoslanadi ,-
”
deganedilar.
Insonniulug’lash, uningqadrigayetish, ayniqsao’sibkelayotganyoshavlodniaql-
idrokli, odobliqilibtarbiyalash,
ularnikamolotgayetkazishsohasidaRespublikamizdabirqanchaishlarniamalgaoshirmoq
da.
Dunyo, inson, aql-zakovat, ma naviyat- bular bir-biri bilan chambarchas
’
bog liqdir. Dunyo bunyod bo libdiki, inson dunyo yuzini ko ribdiki, o zini inson
’ ’ ’ ’
sifatida anglabdiki, u o zini borliqning eng mukammal mavjudoti sifatida aql-
’
zakovati bilan tanib keladi. Inson ongi, tafakkuri va ma naviyati tufayli shunday
’
ustunlikka egadir. Inson dunyoga ma lum bir maqsad bilan kelmaydi. U o zligini
’ ’
idrok etgandan so ng hayotda yashashdan ma no izlaydi va shu narsa uning hayoti
’ ’

4
mazmunini tashkil etadi. Insonlar bor, dunyoga keladilaru ketadilar, ulardan nom-
nishon qolmaydi, hayotning ma nosiga, qadriga yetmaydilar. Insonlar bor mana’ –
shu kelishi bilan ketishi o rtasidagi umr deb atalmish vaqtga chaqmoqday
’ “ ”
chaqnab, o zlarining yorqin izini qoldiradilar. Bu iz o chmasdir. Mana shunday
’ ’
aql-zakovati bilan o zidan keyin yaxshi ot qoldiruvchilar ma naviy yuksak
’ ’
insonlardir. Ma naviy komil insongina shunday yuksaklikka, avlod-ajdodlar qalbida
’
zamonlar osha, asrlar osha yashashday sharafga sazovordir.
Demak, inson o z hayoti va faoliyatini mazmunli o tkazish uchun avvalo
’ ’
o zini o rab turgan borliqni bilishi, yuksak aql va tajriba egasi bo lishi lozim.
’ ’ ’
Chunki inson aqli va uning hayotida muxim o rin tutishi, aql-idroktufayligina inson
’
donolik, teran fikr, rostgo ylik, to g rilik, uzoqni ko ra bilish, nafsning ko yiga
’ ’ ’ ’ ’
tushmaslik kabi hususiyatlarni amalga oshirishi mumkin. Xalqimizning Aql
“
insonning ko rki , Aql suvdan tiniq, oynaday ravshan kabi naqllar bejiz
’ ” ” ”
aytilmagan. Shuning uchun ham aql inson uchun g oyat oliy ne matdir. Aql bilan
’ ’
ilm-ma rifat egallanadi, kasb xosil qilinadi, dunyo sirlari o rganiladi. Aql- yurak
’ ’ “
ichidagi nur, bu nur bilan haq yoki noxaq bilib olinadi , Aql- jonning xayoti,jon esa
” “
jasadning hayoti, tan esa jasadning hayoti! , Kishining nafsi aqldan ustun bo lsa,
” “ ’
undan odamning hayvondan farqi yo q .
’ ”
Aql kishining o z irodasi, qalbi va fikri asosida dunyoviy, hayotiy
’
xaqiqatlarni anglash va ularga o z faoliyatida ma naviy-insoniy nuqtai-nazardan
’ ’
amal qilishdir.
Aql insonlarning piri komili, murshidi, yagonasidir. Rux ishlovi, aql
boshlovchidir. Inson aqli ila din va e tiqodni mahkam qaladi, shariat hukmlariga
’
bo ysunadi. Insonlarning do sti uning aqlidir. Dushmani esa uning nodonligidir.
’ ’
«Ollox eng g azab qilgan kishi ahmoqdir. Chunki u eng aziz narsadan maxrumdir».
’
Olimlarning fikricha, aql ikki turli bo ladi.. Insonni hayvondan ajratib turadigan
’
tug ma aqli
’ tabiiy va kasbiy bu tabiiydir. Inson tabiatdagi aqlni o tkirlash va ’
o stirish faoliyati bu kasbiydir. Bu esa aqlni ishlatish, tajriba va ilm olish bilan xosil
’
bo ladi. U aqlni rivojlantirish uchun ham xar bir kishi xayotdan tajriba orttirish va
’

5
ilm ma rifat o rganishi zarur, xar kimki, aqlga oshno bo lsa, u jamiki ayblardan’ ’ ’
poklanadi, xaqiqatni, anglab, kamolotga yetadi.
Abu nasr Forobiy yozadi: Aqlli deb shunday kishini aytamizki, unda o tkir
“ ’
zexn, idrok bo lishi bilan birga u fazilatli ham bo lsin. Bunday kishi o zining
’ ’ ’
butun qobiliyati va idrokini yaxshi ishlarni amalga oshirishga, yomon ishlardan
o zini saqlashga va tortishga qaratgan bo lmog i lozim. Shunday odamnigina aqlli
’ ’ ’
va butun fikr yurituvchi deb atash mumkin .
”
Bolalarnning aqlli bo lishida oila, maktab, keng jamoatchilikning ta siri
’ ’
kattadir. Aqlli bolalar qaerda bo lmasinlar doimo extiyotkorlik bilan bilim va
’
tarbiyali ekanligini namoyish etadilar. Ularni ko rgan, suxbatida bo lgan kishilar
’ ’
aqliga tahsin qilib rahmat aytadilar. Shu o rinda 1447 yili Taft shahrida 5-6 yoshli
’
Alisherning mashxur olim, tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy bilan bo lgan
’
uchrashuvini misol sifatida keltirish maqsadida muvofiqdir.
Bola mo ysafidning savollari burro javob berar edi. Uning o zini tutishi,
’ ’
odobi mo ysafidga yoqib tushdi.
’
-Men chaqirganimda o rtoqlaring qochib ketdi. Sen esa xuzurimga kelding,
’
so roqlarimga yaxshi javob berding. Shuning uchun senga raxmat, umring uzoq
’
bo sin, boshing omon bo lsin. Olim, fozil, bo lib, yaxshi obro ga erishgaysan, -
’ ’ ’ ’
mo ysafid uni duo qildi.
’
Bundan ko rinib turibdiki, aqlli bolalar hamma joyda kamolu-ta zim bilan
’ ’
salom beradilar. Odob bilan munosabatda bo ladilar.
’
Xaqiqatdan ham, aqlni ishlatgan kishi hayotida faqat ezguliklar qiladi va
ezgulik ko radi.
’
Lekin shuni aytish joizki, aql, zakovat jihatdan yetuk bo lmagan inson hech
’
qahon o z Vatanini, o z dinini, eng asosiysi o zligini anglay olmaydi, o zligini
’ ’ ’ ’
anglamagan inson esa manqurtga aylanib qoladi. Bu esa ertangi porloq
kelajagimizning halokatidir. Bizning bu boradagi eng asosiy vazifamiz yoshlarni
ma naviy barkamol, elim deb, yurtim deb yonib yashaydigan, yurt istiqboli uchun
’
qayg uradigan komil insonlarni tarbiyalashimiz, ularni kamol zarur. Zebo,
’
yurtboshimiz I.A.Karimov aytganidek: «Ilm, ma rifat biz uchun bugun ham o z
’ ’

6
ahamiyatini yo qotgani yo q yo qolmaydi ham. Aql-zakovatli, yuksak’ ’ ’
ma naviyatli kishilarni tarbiyalay olsakkina oldimizga qo ygan maqsadimizga
’ ’
erisha olamiz». Yurtboshimiz I.A.Karimov aytganlaridek, yurtimizda farovonlik va
taraqqiyot qaror topadi. Shuning uchun ham komil inson tarbiyasini davlat
siyosatining ustuvor sohasideb e lon qilganmiz.
’
Komil inson deganda, biz avvalo ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan,
xulq-atvori bilan o zgalarga ibrat bo ladigan bilimli odamni oldi-qochdi gaplar
’ ’
bilan aldab bo lmaydi. Uxar bir narsani aql, mantiq asosida qurgan kishi yetuk odam
’
bo ladi.
’
Darhaqiqat ilm-ma rifalilik kuch-quvvat manbai, qalbga nur, o ziga ziyo
’ ’
bag ishlaydigan buyuk ne matdir. Shu sababli ham inson hayotda qunt bilan ilmni
’ ’
o rganishi tufayli aql-zakovati yuksaladi, baxtli hayot uchun kurashadi.
’
Bizga ma lumki, inson hayoti uchun muhim bo lgan ilm hikmatlarini
’ ’
o rganishda ota-bobolarimizning faoliyati va ularning yoshlarga ko rsatgan
’ ’
g amxo rliklari beqiyosdir.
’ ’
Xalqimiz orasidagi quyidagi o g itlar insonlarni ilm-ma rifatga da vat
’ ’ ’ ’
etuvchi buyuk kuchdir.
Inson uchun aql, eshik ochuvchi, axloqiy yo l ko rsatuvchidir. Yetuk axloq
’ ’
vaodobinsonning ziynati, donolarning fazilatidir. Aqlli kishi ahloqli bo lsagina,
’
xalqiga, mamlakatiga, yoru do stlariga naf keltiradi. Alisher Navoiy o zining aqli,
’ ’
ibratli axloqi, odobi bilan mamlakatiga, xalqiga hech qachon so nmaydigan buyuk
’
meros qoldiradi. U o zi hayot bo lgan davrlardayoq, aqli va axloqi bilan xalqiga,
’ ’
mamlakatiga ko p foyda keltirgan. Aqliy tarbya insoniyat paydo bo`lgandan
’
boshlab tarbiyaning ustuvor vazifasi bo`lib kelgan. Pedarogika fanlari nazaruotchi
olimlari
S . Rajapov,S.Temurova,S.Nurmatova,B.Mirzahmedova,B.Adizov,R.Og`aevlartomoni
dan aqliy tardiyani ng shakllanish usullari va uni amalga oshirish tizimi aqliy
tarbiyani shakllantirish to`g`rlsldagi fikrlari mavzuning o`rganilganlik darajaslni
belgilaydi

7
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Boshlang ich sinf o quvchilarida’ ’
aqliy tarbiyani shakllantirish.
Bitiruv malakaviy ishning ob yekti.
’ Boshlang ich sinf o quvchilarida ’ ’
aqliy tarbiyani shakllantiri sh jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning predmeti .
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni, shakl
’ ’
va metodlari, vositalari. Bitiruv malakaviy ishning ilmiy farazi . Agar:
- Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani, ularning
’ ’
yoshiga, indivisal hususiyatlaiga qarab olib borilsa.
- Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani
’ ’
shakllantirishning pedagogic asoslari o rganilsa
’
- Boshlang ich sinf oquvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish
’
usullari vositalari shakllari o rganilsa.
’
Aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni, tarixiy milliy zamonaviy uzliksiz
aloqada amalga oshirilsa, o quvchilarning aqliy saloxiyati ashib boradi,
’
dunyoqarashi kengayadi.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari.
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishda ta lim-
’ ’ ’
tarbiya tarixi tajribalarini taxlil qilishi.
-Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning
’ ’
shakllari, metodlari, vositalarini belgilash va pedagogic shart-sharoitlarni aniqlash.
-Aqliy tarbiyani shakllantirishga yo naltirilgan tavsiyalar ishlab chiqish va
’
ularning samaradorlik aniqlash.
Bitiruv malakaviy ishning yangiligi.
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishning shakllari
’ ’
usullari vositalari aniqlandi. O qlsh darsiarlda aqiy tarblyanl shakllantirish yo`llari
’
lshlab chiqildi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati.
O quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni shakli usullari
’
vositalari belgilab berildi. Bitiruv malakaviy ishdagi tavsiyalardan ta lim jarayonida
’

8
unumli foydalanish mumkin bu o z navbatida ta lim samaradorigini oshirishga’ ’
yordam beradi.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asosi . O zbekiston Respublikasi
’
Konstitutsiyasi, O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi qonuni,
’ “ ’ ’ ’ ”
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi Sharq mutafakkirlarining tarbiya xaqidagi
“ ”
qarashlari.
Bitiruv malakaviy ishning metodlari.
Taxlil
Pedagogik kuzatuv
Anketa, so rovlari, savol-javob, suxbat tajriba sinov.
’
Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzimini kirish, ikki bob,
Umumiy xulosa va tavsiyalar.
Foydalanilgan adabiyotlar
Ro yxatidan iborat.
’

9
I-Bob. Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani’ ’
shakllantirishning pedagogik asoslari.
I.1.O quvchilar aqliy tarbiyasini shakllantirishda Sharq allomalari
’
qarashlaridan foydalanish.
Sharq mutafakkirlari o z asarlarida bilish hamda inson aqliy tafakkuri
’
masalalariga alohida o rin bergan. Xususan,
’ Abu Nasr Forbiy inson tomonidan
borliqni anglanishi, tabiat sirlarini anglashida ilm-fanning rolini hal qiluvchi omil
sifatida baholaydi. Allomaning fikricha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari u
tug ilganda mavjud bo lgan bo lsa, aqliy bilimi, ma naviyati, ruhiyati,
’ ’ ’ ’
intellektual va axloqiy sifatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari, ma lumoti tashqi olam,
’
ijtimoiy muhit ta sirida, odamlar bilan tashkil etayotgan munosabatlari jarayonida
’
shakllanadi.
Abu Nasr Forobiyning e tiroficha, inson aqli, fikri uning ruhiy jihatdan
’
yuksalishining mahsulidir. Inson bilimlarni o zlashtirar ekan, borliqda tirik
’
mavjudotning yaratilish tarixigacha bo lgan ma lumotlarni o zlashtira oladi,
’ ’ ’
ularni yaratadi, ilmiy jihatdan asoslaydi.
Allomaning mazkur fikrlarini davom ettirgan holda Abu Rayhon Beruniy
quyidagilarni ilgari suradi: «Inson narsa va hodisalarning faqat tashqi sifati hamda
xususiyatlari haqida bilim olmay, balki tafakkuri, aqli tufayli narsa va hodisalarni
taqqoslaydi, bir-biri-bilan solishtirib ko radi, o z bilimlarining chinligini
’ ’
aniqlaydi» 2
. Mutafakkir, shuningdek, odamlar tomonidan bilimlarni o zlashtirilib
’
borishi yangi bilimlarning yaratilishiga olib kelishini aytadi: «Ilmlar ko pdir. Ular
’
zamoni iqbolli bo lib, turli fikr va xotiralar ularga qo shilib borsa, ko payadi.
’ ’ ’

10
Odamlarning ilmlarga rag bat qilishi, ilmlarni va ilm ahllarini hurmatlashi o sha’ ’
iqbolning belgisidir. (Ayniqsa) hukmron kishilarning ilm ahlini hurmat qilishi turli
ilmlarning ko payishiga sabab bo ladi»
’ ’ 1
.
Abu Ali ibn Sino o z asarlarida bilim tushunchasiga sharh berish bilan birga
’
bilimning chuqur o zlashtirilishi donishmandlik ekanligini alohida qayd etadi: «Ilm
’
narsalarning inson aqli yordami bilan o rganilishidir. Bilim deb esa, narsalarni idrok
’
qilishga aytiladi. Bu shundayki, inson aqli uni xato va yo ldan toymasdan turib unga
’
erishishi kerak bo ladigan narsadir. Bordiyu, bu dalillar ochiq-oydin bo lsayu,
’ ’
isbotlar chinakamiga bo lsa, u holda bunga hikmat donishmanlik deyildi»
’ – 2
.
Ibn sinoning aql va aqliy tarbiyaning tabiiy va psixologik asoslarini
aniqlashga xarakat qiladi. Uning fikricha, xayot, xayotiy quvvat uch shaklda:
o simlik, xayvonot va inson shaklida namoyon bo ladi.
’ ’
Ibn Sino bolaning ilm-fan yoki xunar egallashga intilishida o qituvchining
’
unga bilim, xunar o rgatishi zarurligini uqtiradi.
’
Ilm fanga intilish insonning eng oliy ma naviy yuksaklikka ko taradi,
’ ’
jamiyat ravnaqining asosiy omili bo lib xizmat qiladi
’
Tarq qil bor narsani, jon barchidin a lodurur,
’
Jon kamoli ilmdandir, ilmdandir so lu sog .
’ ’
Jon agar bir shisha bo lsa, ilm sham chirog .
’ ’
Xikmati insonin bilgil uch chiroqda misli yog .
’
Ul agar ravshan yonar, sen ham salomat ham tirik.
Ul chiroq so nsa, sening ham o lganingmasmu shu chog .
’ ’ ’
Uning fikricha, ta lim-tarbiya, avvalo, aqliy tarbiyani, yoshlarga ilm-fan
’
o rgatishni, jismoniy tarbiyani (bunga tibbiyot ilmi hizmat qiladi), axloqiy tarbiyani,
’
nafosat tarbiyasini hamda yoshlarni ma lum hunarga o rgatish masalalarini o z
’ ’ ’
ichiga oladi. Axloqiy tarbiya inson uchun nixoyatda muhim ahamiyatga ega.
Bolaning axloqiy tarbiyasi yoshlikdan, bolalikdan boshlanishi kerak.

11
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg u bilig» («Saodatga boshlovchi bilim») asari’
ta bir joiz bo lsa, bilimning mohiyati, uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati, inson
’ ’
kamolotini ta minlashdagi roli, yozuvliklarni bartaraf etuvchi vosita ekanligi
’
to g risidagi qomus sanaladi. Allomaning fikricha, bilimli bo lish ezgu ishlar
’ ’ ’
tantanasini ta minlovchi garov bo lib, uning yordamida hatto osmon sari yo l
’ ’ ’
ochiladi:
Hamma ezguliklar bilim nafi tufaylidur,
Bilim tufayli, go yo ko kka yo l topiladi.
’ ’ ’
Ushbu fikrlarni ifoda etganda alloma naqadar haq edi. Zero, oradan to qqiz-
’
o n asr vaqt o tgach, inson nafaqat osmonga ucha oldi, balki koinotni ham zabt
’ ’
etishga muvaffaq bo ldi.
’
Bahovuddin Naqshbandiy tariqatida avliyolik kuch-quvvatini ezgulikka, ilm-
ma rifatni rivojlantirishga yo naltirish yetakchi o rin tutadi. Binobarin, ilm-
’ ’ ’
ma rifat zulm va bid atdan forig bo lish yo lidir. Alloma tomonidan ilgari
’ ’ ’ ’ ’
surilgan «Xilvat dar anjuman», «Safar dar vatan» g oyalari mavjud bilimlarni suhbat
’
hamda amaliyot yordamida o zlashtirish maqsadga muvofiqligiga ishoradir. Zero,
’
bahs-munozaralarda, doimiy izlanishlarda hosil bo lgan ilm puxta va mustahkam
’
bo ladi.
’
Alisher Navoiy bilimlarni izchil, uzluksiz o zlashtirish zarurligini uqtiradi.
’
SHuningdek, ilm o rganish mashaqqatli yumush bo lib, uni o rganishda ayrim
’ ’ ’
qiyinchiliklarni yengib o tishga to g ri kelishi, bu yo lda chidamli, qanoatli,
’ ’ ’ ’
bardoshli bo lish orqaligina mukammal bilimga ega bo lish mumkinligini
’ ’
ta kidlaydi.
’
Alisher Navoiy o z asarlarida komil inson obrazlarini yaratib, ular qiyofasida
’
namoyon bo luvchi ma naviy-axloqiy sifatlarni ulug lagan bo lsa, ta limiy-
’ ’ ’ ’ ’
axloqiymuammolarni yorituvchi asarlarida esa komil insonni shakllantirish
jarayonining mazmuni, ushbu jarayonning o ziga xos jihatlari, yo llari, shakl va
’ ’
usullari borasidagi mulohazalarni bayon etadi.
Alisher Navoiyning ta limiy-axloqiy qarashlari, shu jumladan, komil insonni
’
shakllantirish kontseptsiyasining mazmunini o rganish muayyan davrlarda
’

12
dolzarblik kasb etgan. Shu bois bu yo lda bir qator tadqiqot ishlari olib borilgan.’
Xususan, navoiyshunos olimlar O.Sharafiddinov, I.Sultonov, A.Hayitmetov,
N.Mallaev, T.Jalolov, V.Zohidov va S./anieva va boshqalar tomonidan samarali
ravishda olib borilgan tadqiqotlar shular jumlasidan sanaladi.
Alloma tomonidan yaratilgan asarlar mazmunidan anglanadiki, ularda ilgari
surilgan qarashlarning markazida inson va uning kamolotini ta minlash g oyasi
’ ’
turadi. Mazkur o rinda navoiyshunos olim V. Zohidov quyidagi fikrni ifoda etadi:
’
Navoiy ijodi hamda amaliy faoliyatining eng asosiy, markaziy masalasi, yo nalish
“ ’
nuqtasi har narsadan oldin inson, uning taqdiri, baxti, saodati, uning yaxshi yashashi,
bu uchun zarur jamiyat masalalaridir .
”
Alisher Navoiy ilm-fanning inson kamolotidagi o rni, bilimlarni o rganish
’ ’
asosida hosil bo lgan aql va idrokning inson hayotidagi ahamiyati hamda aqliy
’
tarbiya va uning mohiyatini yoritishga alohida e tibor qaratadi. Alloma insonga xos
’
bo lgan ma naviy-axloqiy xislatlari xususida so z yuritadi hamda mazkur
’ ’ ’
sifatlarning har biriga to laqonli ta rif berib o tadi. qanoat, sabr, tavoze (adab),
’ ’ ’
o zgalarga nisbatan mehr-muhabbatli bo lish, ishqda vafodorlik, saxovat, himmat,
’ ’
karam, muruvvat, yumshoq ko ngillik (hilm) kabi xislatlarni ijobiy fazilatlar sirasiga
’
kiritadi va ularning har biriga ta rif berganidan so ng tanbeh va hikoyatlar
’ ’
vositasida shaxsiy qarashlarini dalillar bilan to ldiradi. Asarda, shuningdek, axloqiy
’
fazilatlarning antonimi hisoblangan salbiy illatlar va ulardan qutulish yo llari ham
’
bayon etilgan.
Mutafakkir axloqlilikning eng muhim mezoni odob deb hisoblaydi. Odobli,
axloqli bo lish insonga atrofdagi kishilar o rtasida muayyan mavqe hamda
’ ’
hurmatga sazovor bo lishga yordam beradi. Odobga ega bo lishning inson
’ ’
hayotidagi rolini ko rsatib berar ekan, Alisher Navoiy shunday fikrlarni ifoda etadi:
’
Adab kichik yoshdagilarni ulug lar duosiga sazovor etadi va u duo barakati bilan
“ ’
umrbod bahramand bo ladi. Adab, kichkinalar mehrini ulug lar ko ngliga soladi
’ ’ ’
va u muhabbat ko ngilda abadiy qoladi.
’
Yoshlarni ko zga ulug ko rsatadi. Ularning yurish-turishini xalq
’ ’ ’
ulug vor biladi. O ziga qarshi xalq tomonidan bo ladigan hurmatsizlik eshigini
’ ’ ’

13
bog laydi va kishini hazil-mazaxdan va kamsitilishidan saqlaydi. ’ Kishi tabiatini
insonlik yo liga soladi va odam mijoziga odamgarchilik manzilida orom beradi.
’
Kichiklarga undan muncha natija hosil bo lgach, kattalarga allaqachon bo lishini
’ ’
ko rarsan.
’
Adabdan muhabbatga bezak va pardoz yetadi, adab tarkidan do stlikning
’
ravnaq va bahosi ketadi. Adab va tavozu do stlik ko zgusini yarqiratadi, ikki
’ ’ ’
tomondan yorug lik yetkazadi.
’
Tazozu li va adablilarga ta zim va hurmat yetadi va u urug ni ekkan bu
’ ’ ’
qimmatbaho hosilni to plab oladi. Xalq muomalasida yaxshi axloqning
’
boshlang ichi shu xislatlar va bu xislat qattiq o rnashsa, muhabbatga xalal yetishi
’ ’
maholdir. Agar har ikki tomonda yaxshi xulq bo lsa, adabi va tavozu evaziga
’ ’
ta zim paydo bo ladi
’ ’ ” 1
.
Demak, yaxshi xulqning asosi bo lgan odob Alisher Navoiyning talqinida
’
barcha insoniy xislatlarning bosh bo g ini sanaladi. g anoat, sabr, tavoze, ishq,
’ ’ ’
vafo, saxovat, himmat, karam, muruvvat, hilm (yumshoq ko ngillik) kabi ijobiy
’
fazilatlarning odobli, axloqli kishilar qiyofasidagina namoyon bo lishiga urg u
’ ’
berib o tadi. Mutafakkir insonga xos bo lgan ma naviy-axloqiy xislatlar
’ ’ ’
xususidagi fikrlarini ularning har biriga to laqonli ta rif berish asosida davom
’ ’
ettiradi. CHunonchi, qanoat buloqdir suvi olgan bilan qurimaydi.
“ – –
Xazinadir naqdinasi sochilgani bilan kamaymaydir. Ekinzordir urug i
– – ’
izzat va shavkat mevasi beradir. Daraxtdir shoxi tortinchoqlik va hurmat mevasi
–
yetkizadi.
Kimki, qanoatga odatlansa, shoh va gadoy bordi-keldisidan ozod bo ladi
’
qanoat qo rg ondir, u yerga kirsang nafs yomonligidan qutularsan, tog liklardir
’ ’ ’ –
u yerga chiqsang dushman va do stga qaramlikdan xalos bo larsan; tubanlashishdir
’ ’
natijasi yuksaklik; zoriqishlikdir foydasi ehtiyotkorlik urug ining mevasi
– – ’
farovonlik
” 1
.
Alisher Navoiy qanoatni to ldiruvchi insoniy fazilatlar sabr, saxiylik, karam,
’
muruvvat, himmat ekanligi ta kidlab o tadi. Mazkur xislatlarning bir-biriga
’ ’
yaqinligi hamda ularni insonning obro -e tiborini yuksak darajaga ko tarishga
’ ’ ’

14
xizmat qiluvchi xislatlar sanalishini aytib o tadi. Ayni o rinda sabr deb ataluvchi’ ’
xislatga shunday ta rif beradi: Sabr achchiqdir ammo foyda beruvchi, qattiqdir
’ “ –
ammo zararni daf etuvchi. Sabr shodliklar kalitidir va bandlar ochqichidir.
–
U o rtoqdir suhbati zeriktirarli, ammo maqsadga olib boruvchi; u ulfatdir
’ –
umidi uzun, ammo oxiri istakka eltuvchi.
–
Ulovdir yurishi taxir, ammo manzilga yetkazuvchi; tuyadir qadami
– –
og ir, lekin bekatga tushirguvchi.
’
Achchiq so zli nasihatchiday tabiat undan olinadi, lekin zaminida maqsad
’
hosil bo ladi. Badxo r dori beruvchi tabibday kasal undan qiynaladi, ammo
’ ’
so ngida sog liq yuz beradi
’ ’ ” 2
.
Asarda saxiylik sifatiga esa insoniylikning haqiqiy mezoni deya ta rif
’
beriladi. Alisher Navoiyning talqinicha, saxiylik, saxovat odamlarning mushkulini
oson qilish maqsadida ularga beriladigan minnatsiz yordamdir. Alloma insonlarni bir-
birlariga nisbatan saxovat ko rsatishga da vat etadi. Himmatlilik, muruvvat, karam
’ ’
kabi xislatlar esa saxovatning tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ushbu fazilatlarga ta rif
’
berar ekan, mutafakkir quyidagi fikrlarni qayd etadi: Saxiylik (qo li ochiqlik)
“ ’
kishilik bog ining hosildor daraxtidir, balki u daraxtning shirin mevasidir,
’
odamgarchilik o lkasining to lqinli daryosi, balki u to lqin daryosining asl
’ ’ ’
gavharidir. Yaxshilik, karam bir jabrlanganning qattiqchilik yukini ko tarmoq va
– ’
uni o sha qiyinchiliklardan qutqarmoqdir. Karam birovning mashaqqat tikani
’
og irligini ko tarmoq va tikan uchidan guldek ochilmoq va o sha qilingan ishni
’ ’ ’
qaytib tilga keltirmaslik, og ziga olmaslik, kishiga minnat qilmaslik va uning yuziga
’
solmaslik
” 1
. Muruvvat karamning urug -avlodi, egizak qarindoshi, kimki bu “ ’
xislatlarga ega bo lsa izzat va hurmatga sazovor bo ladi kabi fikrlar asosida esa
’ ’ ”
muruvvat deb ataluvchi xislatga ta rif beriladi. Alisher Navoiy karam va muruvvat
’
sifatlarini ota-onaga qiyoslasa, vafo va hayoni esa egizak farzandlardir deya
ta kidlaydi.
’
Abdulla Avloniy esa inson aqliy kamoloti xususida to xtalar ekan,
’
quyidagilarni bayon etadi: «Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir. Ilm inson
1

15
uchun g oyat muqaddas bir fazilatdur, zeroki, ilm bizga o z ahvolimizni,’ ’
harakatimizni oyna kabi ko rsatur, zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o tkir qilur,
’ ’
ilmsiz odam mevasiz daraxt kabidur» 1
. Alloma bilim insonni jaholatdan
qutqarishning eng samarali vositasi ekanligiga ham urg u beradi: «Ilm bizni jaholat
’
qorong usidan qutqarur, madaniyat, ma rifat dunyosiga chiqarur, yomon
’ ’
fe llardan, buzuq ishlardan qaytarur, yaxshi xulq, odob sohibi qilur. Bugun
’
hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz,
g ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog liqdur»
’ ’ 2
.
Abdurahmon Jomiy o zidan keyin turli fan, adabiyot, jumladan
’
pedagogikaga doir o lmas meros qoldiradi. U o z asarlarida, ayniqsa, nasriy
’ ’
yo lda yozilgan Baxoriston asarida ta lim-tarbiya masalalari xususida fikr
’ “ ” ’
bildirdi.
Jomiyning fikricha, ilm inson uchun xayotiga yo l ochuvchi va uni o z
’ ’
maqsadiga erishtiruvchi omildir. Ilm va hunarni yoshlikdan egallash kerak. Ilm
insonga hamma narsani oson va puxta anglab olishga yordam beradi, mehnatni
yengillashtiradi. Jomiy yoshlarni ilmlarni egallashga da vat etdi:
’
Jomiy o z pedagogic qarashlarida kishilarni adolat, xushmuomalalik va dono
’
so z bilan zulmkorlarga ta sir etishga da vat etadi.
’ ’ ’
Yuqoridagi misralarda qilingan nasihat da vat garchi shoxlarga qaratilgan
’
bo lsa ham, xar bir ish va xolatda tadbir va aql bilan ish tutish, do stlarga yaqinroq
’ ’
bo lish, yomonlik qilishdan saqlanish, adolatli bo lish xar bir insonga qarata
’ ’
qilingan xitobdir.
Jomiy manmanlik, kekkayishlarni qoralaydi, g ururlikni nodonlikning
’
belgisi deb biladi. Inson xatto, boshqalardan biror sifati bilan yuqori darajali bo lsa
’
ham, kamtar bo lishi kerak deydi.
’
Jomiy manmanlik nodonlik belgisi ekanligini uqtirib, yoshlarni bu illatlardan
xoli, pok bo lishga undaydi. Jomiy to g ri so zlikni inson uchun zaruriy eng
’ ’ ’ ’
yaxshi xususiyat hisoblaydi, izxor etiladigan fikr so z va harakat bilan uzviy birlikda
’
bo lmog I kerak. Shoirning ta kidlashicha, dilkashlik, shirinso zlik, ochiq
’ ’ ’ ’
chexralik va quvnoqlik kishilarga yaxshi, yoqimli kayfiyat baxsh etadi.

16
Ulug adib o z asarlarida hasislikni, o grilikni keskin qoralaydi, oqilona’ ’ ’
yashash, ortiqcha boylikni muxtojlarga berish, qanoatli bo lish g oyalarini olg a
’ ’ ’
suradi. Jomiy deydi:
Do st tanlash, do stlikning samimiyligi xaqidagi fikrlarida Jomiy
’ ’
odamlarining o zaro munosabatlariga e tibor berganini ko ramiz. Ulug
’ ’ ’ ’
mutafakkir do stlarning do stligi haqida:
’ ’
Jomiy ilmlarni egallashda tajribaga aloxida e tibor beradi, xayotda
’
foydalanilmagan ilmni jonsiz, keraksiz ilm hisoblaydi. U ta lim oldigayosh avlodni
’
jamiyatga, odamlarga foydali xizmat qiladigan qilib yetishtirishni asosiy vazifa qilib
qo yadi.
’
Jomiycha, kitob o tmish donishmand avlodlar bilan o z davri yoshlari
’ ’
o rtasida vosita, insonga eng yaqin do st, erta tongdagi yog du, ustoz va
’ ’ ’
marabbiydir. Jomiyning bu fikri shu jihatdan muhimki, shoir kitobning bilim manbai,
insoniyat donishmandligi xazinasi deyish bilan birga, donishmandlar o z asarlarini
’
xayotiy tajriba va kishilar ijodi mevasi sifatida kelgusi avlodlar uchun
qoldirganliklarini aytadi. Shu sababli ham yoshlarda kitobga muhabbat, uni o qishga
’
qiziqish tarbiyalanishi kerak.
Jomiy kitobni bilim manbai der ekan, muallimni kelgusi yosh avlodga bu
sifatlarni xosil qiluvchi ustoz sifatida ulug laydi, ularni hammadan ko ra ortiq
’ ’
hurmat qilishga da vat qiladi. Shu bilan birga, Jomiy xar bir muallim chuqur bilim,
’
aql, eng yaxshi axloqiy fazilatlar sohibi bo lishi kerakligini ham aytadi. Jomiy
’
bunday ideal o qituvchiga Aleksandr Makedonskiyning tarbiyachisi Arastuni
’
(Aristotelni) misol qilib ko rsatadi. Demak, aqliy va axloqiy jixatdan komil
’
o qituvchi xar bor o qituvchida aqliy qobiliyatni rivoj toptira oladi.
’ ’
...Mirzo Ulug bekning umumbashariy qadriyatlarga qo shgan hissasi
“ ’ ’
beqiyos bo lib, u bugungi kunda ham hayotimizda ulkan ahamiyat kasb etmoqda va
’
O zbekistonning xalqaro obro sini oshirish yo lida katta xizmat qilmoqda. Buyuk
’ ’ ’
ajdodimiz Ulug bek nomi berilgan ma naviyat maskanlari, mahallalar, ko chalar
’ ’ ’
va shaharlar juda ko p. Yurtimizda dunyoga kelib ko z ochayotgan har o n
’ ’ ’

17
chaqaloqning biriga ezgu niyat bilan Ulug bekning muborak ismi berilyapti deb’
aytsak, mubolag a bo lmaydi.
’ ’
Bularning barchasi millatimizning buyuk allomaga bo lgan cheksiz
— ’
hurmati va ehtiromlaridan darak beradi. 1
”
Mirzo Ulug bek xizmatlaridan yana biri shundaki, u avvalo yosh avlodning
’
aqliy va ma rifiy tarbiyasiga katta ahamiyat berib, ularni dunyoviy bilimlarni
’
egallashga da vat etdi, har qanday johillik va bilimsizlikka qarshi kurashdi. U
’
insonning imkoniyatlari cheksiz ekanligiga ishora qilib, yoshlarni ilm egallashga,
insofli va himmatli bo lishga, halollik va rostgo ylikka da vat etadi.
’ ’ ’
Ulug bekning bilimlarini nafaqat kitoblardan, balki bevosita hayotning
’
o zidan ham olishni tavsiya etadi.
’
Ulug bek yangi-yangi ilmiy kashfiyotlar qilishni inson uchun oliy fazilat deb
’
biladi. U Movarounnahr shaharlarini, xususan Samarqand va Buxoroni ilmu ma rifat
’
dargohiga aylantiradi. Ulug bek Bilimga intilish har bir muslim va muslima uchun
’ “
farzdir degan shiorni ilgari suradi va uni madrasaning peshtoqiga yozdirib qo yadi.
” ’
Madrasada esa ilmning turli sohalarining o qitilishiga jiddiy e tibor beriladi.
’ ’
Masalan, Samarqand madrasasida ilohiyot ilmlari: qur on, Hadis, Tafsir, fiqh
’
bilan birga riyoziyot, handasa ilmi, hay at (falakiyot), tibbiyot, tarix, geografiya,
’
ilmi aruz, ilmi qofiya, arab tili kabi dunyoviy ilmlar o rgatilgan.
’
Ulug bek ilm fani ravnaqi uchun kurashgan, ta lim-tarbiya rivojiga hissa
’ ’
qo shgan fuqarolarni doimo rag batlantirib, o qituvchi-ustoz, mudarrisga hurmat
’ ’ ’
ehtirom bilan qarashni targ ib etgan. Uning mana shu say i harakatlari tufayli
’ ’
ta lim-tarbiya sifati yaxshilana bordi, madrasalarda o qish-o qitish ta limni
’ ’ ’ ’
jonlantirishga katta ahamiyat berildi. Madrasadagi o quv tizimi isloh qilinib, unda
’
falakiyot, matematika, geografiya kabi aniq fanlarni o qitishni joriy etdi, ta lim
’ ’
mazmunining sifatini oshirdi, madrasalarda o qish muddatini 15 20 yildan 8 yilga
’ —
tushirdi.
Ulug bek o z pedagogik qarashlarida bolalarning jismonan sog lom,
’ ’ ’
harbiy hunarni puxta egallagan, jasur, mard bo lib yetishuviga alohida ahamiyat
’
beradi.

18
Ulug bekning fikricha, ta lim-tarbiyada matematika, falakiyot fanlari’ ’
bolaning aqliy qudrati va qobiliyatini o stirishda muhim vosita bo lsa, tarix va
’ ’
adabiyot fanlari esa bolalarning vatanparvar bo lib yetishishlariga xizmat qiladi.
’
Ulug bek ta lim-tarbiyada mudarrislarning odil va halol bo lishiga, o z
’ ’ ’ ’
pedagogik mahoratlarini, bilimlarini oshirib borishga, har bir mashg ulotni yuksak
’
saviyada o tkazishga da vat qiladi, ana shu bilangina o quvchilarda bilimga
’ ’ ’
qiziqish orttirish mumkinligini ta kidlaydi. Uning fikricha, tarbiyachi avval o zini
’ ’
tarbiyalashi, bilim va malakalarini egallashi lozim.
Ulug bek bolalarni tarbiyalashda uy sharoiti va ota-onalarning faoliyatiga
’
yuqori baho beradi, ularni hayotda chidamli, mehnatsevar qilib tarbiyalash juda zarur
deydi. Buning dalili sifatida Zij ustida ishlash paytidagi qiyinchiliklar haqida
“ ”
shunday deydi: Yulduzlar jadvalini tuzish maqsadida biz kechayu kunduz ishladik,
“
o z mo ljallagan maqsadimizga yetguncha biz o zimizga qadar yaratilgan
’ ’ ’
jadvallarni taqqosladik, qayta tuzdik va shu tariqa yuz qaytalab tuzatishlar kiritgach,
o n sakkiz yildan so nggina o z ko zlagan niyatimizga yetdik”
’ ’ ’ ’

19
Biz, asosan Davoniyning insonning haqiqiy kamolotga yetishida aqliy va
axloqiy shakllanishi masalalariga to xtalamiz. Avvalo, Davoniy va boshqa’
mutafakkirlarga ergashib o zining axloqiy qarashlarini o z salaflari kabi talqin etdi.
’ ’
Masalan, Abu Nasr Forobiy, Ibn Miskaveyx, Nasriddin Tusiy, Ibn Sinolar kabi inson
kamolotga erishishda adolat, donolik, shijoat singari yuksak fazilatlarga ega bo lishi,
’
hissiy bilim bilan bir qatorda narsa va hodisalarning mohiyatini idrok qilishni
to g ri talqin etdi. Davoniy insonning kamolga erishishi uning boshqalar bilan
’ ’
munosabatiga ham bog liq ekanligini ta kidlaydi, jamiyatda, ma lum ijtimoiy
’ ’ ’
muhitda, boshqalar bilan aloqada shallanib tarbiya topgan inson o zi yashagan
’
jamiyatda adolat hukmron bo lsa, unda baxt-saodatga erishishi mumkin, deydi.
’
Shuning uchun u Axloqi Jaloliy asarida jamiyatni adolatli fozil shaharga va johil
“ ” —
shaharlarga bo ladi. Forobiy kabi Davoniy ham fozil shahar boshqaruvchisida
’
o nta eng yaxshi fazilat mujassamlangan bo lishi kerak, deydi. Bular: birinchisi
’ ’ —
hukmdor odamlarni e zozlashi; ikkinchisi davlat ishlarini adolatli ijro etishi;
’ —
uchinchisi hirs va shahvatga berilmasligi; to rtinchisi hukmdorlikda shoshma-
— — ’
shosharlik va g azabga yo l qo ymasligi, balki shafqat va muruvvatga asoslanishi;
’ ’ ’
beshinchisi xalqning ehtiyojini qondirish uchun xudoning irodasidan kelib
—
chiqishi; oltinchidan xalq ehtiyojini qondirishga oid ishlarni bajarishga harakat
—
qilishi; yettinchisi halqqa nisbatan odil bo lishi; sakkizinchi har bir ishni
— — ’
maslahatlashib, kengashib hal etishi; to qqizinchisi har bir kishini uning
’ —
qobiliyatiga monand lavozimga tayinlashi, qobiliyatsiz kishilarga yuqori lavozim
bermaslikni; o ninchisi adolatli farmonlar chiqarishi, qonunni buzishga yo l
’ — ’
qo ymaslik kabilardir. Shuningdek, Devoniy hukmdorning diniy majburiyatlarga
’
ham rioya etishi kerakligini ta kidlagan. Ko rinib turibdiki, adolatli shox timsoli
’ ’
Davoniy istagan axloqiy kamol topgan shaxsdir.
Davoniy Axloqi Jaloliy da ijtimoiy-siyosiy masalalarga qayta-qayta murojaat
“ ”
etadi. Chunonchi, jamiyatning paydo bo lishi, davlat va uni boshqarish masalalari,
’
adolatli va adolatsiz podsholar, ilm-fan taraqqiyotining jamiyatda tutgan o rni, aqliy
’
va axloqiy tarbiya, insonda ijobiy xislatlarni tarkib toptirish masalallari va boshqalar
shular jumlasidan.

20
Davoniy o z asarida insonni ijtimoiy mavjudot sifatida qaraydi, inson faqat’
jamiyatda, kishilar orasida, ular bilan munosabatda shakllanadi, degan fikrni ilgari
suradi. U o tmish olimlarining ta lim-tarbiyaga oid asarlaridagi an analarni
’ ’ ’
rivojlantirgan holda o z qarashlarini o tkir ruhshunos olim sifatida ham talqin etadi,
’ ’
uning fikricha bola yaxshi fazilatlarni ta lim-tarbiya natijasida egallashi mumkin.
’
Chunki, bolada his-tuyg u juda erta shakllana boradi, u ulg aya borgan sari ayrim
’ ’
juz iy narsalarni ham ajrata boshlaydi, tana a zolari mustahkamlanadi, narsa va
’ ’
hodisalarni bir-biridan ajrata boshlaydi, yaxshilik va yomonlik to g risida
’ ’
tasavvurga ega bo la boshlaydi, aqli to lishib, ongi o sadi, deydi olim. Ana shu
’ ’ ’
paydo bo lgan sezgi va aql orqali tashqi dunyoni bilishi mumkin deydi.
’
Bola o ta ta sirchan va taqlirchan bo lishini ta kidlar ekan, olim yaxshi
’ ’ ’ ’
fazilatni ham, yomon fazilatni ham u tezda qabul qilaverishi mumkinligini alohida
uqtirib o tadi. Bola qalbini naqsh solinadigan, sur’atlarni osonlikcha tushirish
’
mumkin bo lgan taxtaga o xshatadi.
’ ’
Davoniyning fikricha bolaning tarbiya olishi, odob-axloqli bo lishi uning
’
keyingi tarbiyasiga ham bog liq. Chunki hayotda har kuni bola ko radigan,
’ ’
muloqotda bo ladigan narsalar uning xulqiga yaxshi va yomon ta sir etadi. Bolada
’ ’
har kuni kerak bo ladigan insoniy xislatlar: yurish-turish qoidalari, xushmuomalalik,
’
ota-ona va boshqa katta yoshlilarni hurmat qilish, to g rilik va rostgo ylikni
’ ’ ’
o rganish, shirinsuxanlik, kamtarlik, so zlashuv odobiga rioya qilish kundalik
’ ’
turmushda o rganiladi. Shunga ko ra bunday xislatlarni bolalarda har kuni
’ ’
tarbiyalanib borilishi muhim. Bunday tarbiyada esa ota-ona oldiga katta vazifalar
qo yiladi. Ota va ona bola tarbiyasida bab-baravar mas uliyatlidir, deydi Davoniy.
’ ’
Ota bolaning yaxshi fazilatlarni egallab, kasb-hunar o rganib borishi, ilm-
’
fanni chuqur o zlashtirib olishi uchun moddiy asos, ya ni kiyim-kechak, kerakli
’ ’
buyumlar bilan ta minlaydi.
’
Ona bola tarbiyasida asosiy qiyinchiliklarni boshidan kechiruvchi sanaladi. U
bolaga yashash uchun quvvat beradi, ehtiyotlab asraydi, mehr-shafqatini ayamaydi.

21
Bolaga oddiy axloqiy qoidalarni o rgatish, yurish-turish, yeyish-ichish’
qoidalariga rioya etish, o z qilmishi oldida javob berish mas uliyatini his etishini
’ ’
tarkib toptirishda ota va ona burchlidir.
Bola tarbiyasida ota-ona bilan bir qatorda maktabga chiqqandan so ng
’
muallim ham javobgar sanaladi, deydi olim. Buning uchun muallimning o zi ham
’
yaxshi tarbiya topgan bo lishi shart. Shu o rinda Davoniy muallimning xislatlariga,
’ ’
bola va uning o rtasidagi munosabatlarga alohida e tibor beradi. Davoniy
’ ’
muallimni Ma naviy padar deb ataydi. Chunki ota bolani jisman hayotga keltirib,
“ ” ’
jismonan tarbiyalasa, muallim uni ma naviy jihatdan kamolotga yetkazadi, deydi
’
olim. Ruh qanchalik badanga yaqin tursa, muallim ham tarbiya borasida ota-onaga
shunchalik yaqin deb ko rsatadi. U ota-ona tarbiyasi bilan muallim tarbiyasini
’
taqqoslar ekan, muallimning tarbiya usuli, metodlari ota-onanikidan yuqoriroqdir,
deb ta kidlaydi. Chunki, ota-ona tarbiya usullari, metodlari bilan muallimchalik
’
qurollanmagan bo ladi, muallim esa tarbiya berish bilan birga ilm cho qqilarini
’ ’
egallashda ham zahmat chekadi va shogirdning olgan ta limi va tarbiyasi umrbod
’
uning hayot yo lini belgilab beradi, deb aytadi.
’
Shu o rinda Davoniyning aqliy tarbiya haqidagi qarashlarini keltirish
’
o rinlidir. Chunki olimning qarashlarida aqliy tarbiya va bilimlarni egallash
’
masalalari muhim o rinni egallaydi. Bolalarga bilim berish yoshlikdan boshlash
’
zarurligini ta kidlaydi. Mutafakkirlarning fikrini davom ettirgan holda Davoniy ham
’
inson aqlining qudratiga, uning ijtimoiy hodisalarni bilishiga, aql ilohiy ulug bir
’
ne mat, haqiqat mezoni ekanligiga ishonadi. Chunki inson aql yordamida o z hatti-
’ ’
harakatini, faoliyatini boshqaradi.
Davoniyning fikricha, aql ijtimoiy hayotning barcha sohasida, xoh davlat
ishida, xoh ilmni o rganishda, xoh ijobiy xulq-odob qoidalarini egallashda bo lsin,
’ ’
xoh shirinsuxanlik, she riyatda bo lsin, faol qatnashadi. Uning bu aqidasi, ya ni
’ ’ ’
aqliy bilishga tayanishi ilm-fan, ma rifat, ta lim-tarbiya va axloq masalalarini
’ ’
talqin etishida ko proq namoyon bo ladi.
’ ’
Davoniy shuning uchun ham bolalarga ta lim-tarbiya berishda aqliy
’
tarbiyaga katta o rin beradi. Ilm kishilarni yomon odatlardan, razil ishlardan
’

22
saqlaydi, ilm bilan shug ullanish har bir inson uchun hech qachon kech bo lmaydi,’ ’
deydi Davoniy. Aflotundan: qancha vaqtgacha ta lim olish va ilm o rganish
“ ’ ’
yaxshi? deb so rabdilar. U: nodonlikning va johillikning ayb ekanligi qay
— ’
vaqtgacha bo lsa, ilm o rganish o sha vaqtgacha yaxshidir
’ ’ ’ ” 1
deb javob bergan —
ekan
I.2 . O quvchilarda aqliy tarbiyan shakllantirishning mazmuni.
’
Dunyoqarash tabiat, ijtimoiy jamiyat, tafakkur hamda shaxs faoliyati
mazmunining rivojlanib borishini belgilab beruvchi dialektik qarashlar va e tiqodlar
’
tizimidir. Mazkur tizim doirasida ijtimoiy-g oyaviy, falsafiy, iqtisodiy, tabiiy-ilmiy,
’
ma naviy-axloqiy, estetik, huquqiy va ekologik bilimlar negizida shakllangan
’
e tiqodlar asosiy tarkibiy unsurlar sifatida namoyon bo ladi.
’ ’
Muayyan dunyoqarashga ega bo lish shaxsda atrof-muhit, ijtimoiy
’
munosabatlar, mehnat faoliyati va ishlab chiqarish jarayoni, sub ektlarga nisbatan
’
ma lum munosabatning qaror topishi, shuningdek, shaxs tomonidan zimmasidagi
’

23
ijtimoiy burchlarini to laqonli anglash va ularni bajarishga nisbatan mas uliyat’ ’
tuyg usiga ega bo lishi uchun zamin yaratadi.
’ ’
Shaxsda dunyoqarash izchil, tizimli, uzluksiz hamda maqsadga muvofiq
tashkil etilayotgan ta lim-tarbiyaning yo lga qo yilishi, uning turli yo nalish va
’ ’ ’ ’
mazmundagi ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etishi, shuningdek, o z-
’
o zini tarbiyalab borishi
’ natijasida shakllanadi. Yosh avlod dunyoqarashining
shakllanishida ta lim muassasalarida o qitilishi yo lga qo yilgan tabiiy, ijtimoiy
’ ’ ’ ’
va gumanitar fanlar asoslarining ular tomonidan puxta o zlashtirilishi muhim o rin
’ ’
tutadi.
Shaxsning ma naviy-axloqiy qiyofasi, hayotiy yondoshuvlari, uning uchun
’
ustuvor ahamiyatga ega bo lgan qadriyatlar hamda axloqiy tamoyillar mohiyati u
’
ega bo lgan dunyoqarash mazmunini ifodalaydi. O z navbatida dunyoqarashning
’ ’
boyib borishi shaxsning shaxsiy sifat va fazilatlarining tobora barqarorlashuvini
ta minlaydi. O z mazmunida ezgu g oyalarni ifoda etgan dunyoqarash shaxs
’ ’ ’
qiyofasida namoyon bo layotgan ijobiy fazilatlarning boyib borishiga yordam
’
beradi.
Dunyoqarash o z mohiyatiga ko ra, ilmiy (muayyan falsafiy tizimga ega)
’ ’
va oddiy (muayyan falsafiy tizimga ega bo lmagan) dunyoqarash tarzida farqlanadi.
’
Ilmiy dunyoqarash asosida uzluksiz, izchil ravishda mavjud fanlar asoslarini puxta
o zlashtirib borish, ijtimoiy munosabatlar jarayonida faol ishtirok etish natijasida
’
barqarorlik kasb etgan g oyalar yotadi.
’
Shaxs dunyoqarashini shakllantirish uzoq muddatli, dinamik xususiyatga ega
murakkab jarayon sanaladi.
Aqliy tarbiya va ilmiy dunyoqarashning asosiy belgilari va mohiyati . Shaxs
dunyoqarashining shakllanishida aqliy tarbiya muhim o rin tutadi.
’ Aqliy tarbiya
shaxsga tabiat va jamiyat taraqqiyoti to g risidagi bilimlarni berish, uning aqliy
’ ’
(bilish) qobiliyati, tafakkurini shakllantirishga yo naltirilgan pedagogik faoliyat
’
bo lib, uni samarali yo lga qo yish asosida dunyoqarash shakllanadi.
’ ’ ’
Bugungi kunda, O zbekiston Respublikasida yoshlarga aqliy tarbiyani
’
berishga alohida e tibor qaratilmolqda. 1997 yilda O zbekiston Respublikasi Oliy
’ ’

24
Majlisining IX sessiyasida qabul qilingan O zbekiston Respublikasining «Ta lim’ ’
to g risida»gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» mazmunida ham
’ ’
yuksak ma naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrni
’
tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri ekanligiga urg u
’ ’
beriladi. Yuksak ma naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali
’
kadr bo lib yetishish mavjud ilmiy, shuningdek, kasbiy bilimlarni puxta egallash
’
demakdir. Binobarin, chuqur bilimlarga ega bo lish tabiiy hamda ijtimoiy
’
jarayonlarning mohiyatini anglash, ularning ijobiy va salbiy jihatlarini ko ra va
’
baholay olishga imkon beradi.
Aqliy tarbiya o quvchilarni ilm-fan, texnika, texnologiya hamda ishlab
’
chiqarish sohalarida qo lga kiritilayotgan yutuqlar bilan tanishtirish, ularda ijodiy,
’
erkin, mustaqil fikrlash ko nikmalarini hosil qilishga zamin yaratadi.
’
Aqliy tarbiya jarayonida quyid a gi vazifalar hal etiladi :
Tarbiyalanuvchilarga ilmiy bilimlarni berish.
1. Ularda ilmiy bilimlarni o zlashtirishga nisbatan ongli munosabatni
’
qaror toptirish.
2. Mavjud bilimlardan amaliyotda foydalanish ko nikma va malakalarini
’
tarkib toptirish.
3. Bilimlarini doimiy ravishda boyitib borishga intilish tuyg usini
’
shakllantirish.
4. Bilimlarni o zlashtirishga yordam beradigan psixologik qobiliyatlar
’
(nutq, diqqat, xotira, tafakkur, ijodiy xayol) va xususiyatlar (aniq maqsadga intilish,
qiziquvchanlik, kuzatuvchanlik, mustaqil fikrlash, ijodiy tafakur yuritish, o z fikrini
’
asoslash, mavjud ma lumotlarni umumlashtirish, guruhlashtirish, mantiqiy xulosalar
’
chiqarish va hokazolar)ni rivojlantirish.
Aqliy ta lim va tarbiya
’ birligi asosida shaxsda tafakkur (ijtimoiy voqea-
hodisalarning ongda to laqonli aks etishi, inson aqliy faoliyatining yuksak shakli)
’
rivojlanadi. Manbalarning ko rsatishicha, aqliy tafakkurning mavjud darajasini
’
belgilash bir qadar murakkab bo lib, quyidagi belgilarga ko ra aniqlanishi mumkin:
’ ’
1. Ilmiy bilimlar tizimining mavjudligi.

25
2. Mavjud ilmiy bilimlarni o zlashtirib olish jarayoni.’
3. Fikrlash konikmasiga egalik.
’
4. Bilimlarni egallashga bolgan qziqish hamda ehtiyojning yuzaga
’
kelganligi.
Aqliy tafakkur uzoq muddat hamda tinimsiz izlanish natijasida yuzaga keladi.
Uning shakllanishida ilmiy qarash va etiqod oziga xos orin tutadi.
’ ’ ’
Ilmiy qarash (yunoncha « idea »- goya, tasavvur, tushunchalar yigindisi)
’ ’ -
muayyan hodisa, jarayonning mohiyatini yorituvchi, ilmiy jihatdan asoslangan fikr,
goya bolib, u shaxs tomonidan mavjud ilmiy bilimlar tizimi puxta ozlashtirilganda,
’ ’ ’
bilimlarni bir-biri bilan taqqoslash, solishtirish, predmet, hodisa yoki jarayon
mohiyatini tahlil qilish natijasida yuzaga keladi. Oquvchilarni ijodiy fikrlashga
’
orgatish, ixtirochilik konikmalarini shakllantirish ular tomonidan ilmiy izlanishlarni
’ ’
olib borish va malum ilmiy qarashlarni ilgari surilishiga zamin yaratadi.
’
Aqliy tarbiyani samarali tashkil etish shaxsda ilmiy tafakkurning yuzaga
kelishini taminlaydi.
’ Ilmiy tafakkur inson aqliy faoliyatining yuksak shakli sanalib, –
ijtimoiy voqea-hodisalar, jarayonlarga nisbatan ilmiy yondashuvni anglatadi.
Etiqod
’ dunyoqarash negizida aks etuvchi ijtimoiy- falsafiy, tabiiy, iqtisodiy,
huquqiy, manaviy-axloqiy, estetik hamda ekologik bilimlarning takomillashgan
’
korinishi; muayyan goyaga cheksiz ishonch bolib, uning shakllanishi bir necha
’ ’ ’
bosqichda kechadi. Birinchi bosqichda ular beqaror va vaziyat taqozosiga kora
’
ozgaruvchanlik xususiyatini kasb etadi. Ikkinchi bosqichda manaviy-axloqiy
’ ’
qarashlarning barqaror tamoyillariga aylanadi. Mavjud talab, jamiyat tomonidan tan
olingan axloqiy qoidalardan chetga chiqish qiyin, ziddiyatli vaziyatlarda ongli
harakatni tashkil etish, irodaviy sifatlarga tayangan holda ish korish taqozo etiladi.
’
Uchinchi bosqichda, etiqod barcha vaziyatlarda ham ustuvor manaviy-axloqiy
’ ’
tamoyil bolib qoladi. Oquvchi tomonidan ozlashtirilgan ilmiy bilimlar hayotiy
’ ’ ’
munosabatlar jarayonida keng qollanilganda, ularning asl mohiyati chuqur his
’
qilingan va anglangandagina etiqodga aylanadi.
’
Ozbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlarida yoshlarning
’
bilimli, yuksak tafakkur egasi bolish borasidagi qarashlar muhim orin egallagan
’ ’

26
bolib, ularning intellektual salohiyatini jamiyat taraqqiyotini taminlovchi omil’ ’
ekanligiga alohida urgu beriladi. C
’ h unonchi, «... ilmu marifat insonni yuksaklikka ’
kotaradi.
’ XXI asrda, men ishonaman, madaniyat uchun, ilmu marifat uchun jonini ’
beradigan va buni hayotining asosiy maqsadi qilib qoyadigan yangi avlod paydo
’
boladi. Biz ana shu avlod uchun yashayapmiz. Biz ana shu olijanob maqsadlarni
’
odamlar ongiga singdirish uchun harakat qilayapmiz. Biz kutayotgan avlod mana shu
boylikni dunyodagi eng katta boylik deb bilsa, hayotini shunga baxshida etsa,
bilingki, odamzod yorug kunlarga erishishi muqarrar»
’ 1
.
O ’ quvchidunyoqarashinishakllantirishningbirnechamaqbulshakl ,
metodvavositalaribo ’ lib , ularsirasidama ’ naviy - axloqiy , ijtimoiy - g ’ oyaviy , iqtisodiy ,
huquqiy , estetikvaekologikmavzulardatashkiletiluvchisuhbatlar , bahs - munozaralar ,
ma ’ ruzalar ,
muammolivaziyatlarniyaratishasosidao ’ quvchilarnifikrlashgaundovchiamaliytreningl
ar , debatlar , mustaqilishlar , shuningdek , ishchanliko ’ yinlariyanadasamaralisanaladi .
Mustaqilishlarnitashkiletish , xususan ,
muayyanmavzuasosidao ’ quvchilarnikichikilmiyizlanishlarniolibborishgayo ’ llashular
ningdunyoqarashlariniyanadaboyibborishidapoydevorbo ’ libxizmatqiladi .
O ’ smirhamdao ’ spirinlarnima ’ lumnazariyayokita ’ limotlarningg ’ oyalariganisbatantanq
idiymunosabatbildirish , metodologikmohiyatiniochibberish ,
shaxsiyfikrlarinibayonetishdaasoslidalillargatayanganholdaishko ’ rishgaundashhamo ’
ziningijobiynatijalariniberadi .
Ta ’ lim - tarbiyajarayoniningizchil , uzluksiz , tizimlihamda ,
aniqijtimoiymaqsadasosidatashkiletilishi , mazkurjarayonda , fanlararoaloqadorlik ,
shuningdek ,
dunyoqarashnishakllantirishdasamaralisanaluvchibarchamavjudomillarningbirligigata
yanganholdaishko ’ rishko ’ zlanganmaqsadgaerishishningkafolatidir .
Mazkurholatma ’ lumijtimoiyvoqea - hodisalarmohiyatiniturlinuqtainazardanbaholash ,
ularningrivojiniko ’ rabilish , birholatdanikkinchiholatgao ’ tishinikuzatish ,
ularningo ’ zarobog ’ liqligivaaloqadorligi , bir -
birinitaqozoetishinitushunaolishimkoniniberadi .

27
Ta ’ lim - tarbiyanitashkiletishjarayonidafanlararoaloqadorlik ,
ijtimoiyvatabiiyomillarningo ’ zaromuvofiqkelishigaerishishomillari , atrof -
muhithamdaijtimoiymunosabatlarta ’ siridashaxskamolotinita ’ minlashgaerishishimkon
iyatlaridanunumlifoydalanishgaintilishmaqsadgamuvofiqdir .
Ta ’ limmuassasalaridao ’ quvpredmetlarisifatidatavsiyaetilganfanlarasoslariningo ’ quvc
hilartomonidanchuquro ’ zlashtirilishiulardakengdunyoqarashnishakllantirishgayordam
beradi .
O ’ qituvchilaro ’ quvchilardailmiydunyoqarashnishakllanishixususidag ’ amxo ’ rlikqilab
orib ,
doimiyravishdaulartomonidano ’ zlashtirilganilmiybilimlarniamaliyotdaqo ’ llayolinishi
gae ’ tiborberishlarizarur .
Fano ’ qituvchilariuyokibuqonuniyatlarvaularningmohiyatibilano ’ quvchilarnitanishtiri
bborarekanlar ,
o ’ quvchilargaturlihayotiyvaziyatlardaulardanfoydalanishyokiulargatayanibishko ’ rishl
ozimliginitushuntiribborishlarikerak .
Dunyoqarashningshakllanishidajamiyatdaustuvoro ’ rintutganmafkuraviyg ’ oya
larvaularningmohiyatidanto ’ laqonlixabardorbo ’ lisho ’ zigaxosahamiyatgaega .
Shuboista ’ limmuassasalaridayo ’ lgaqo ’ yilayotganta ’ lim - tarbiya , xususan , ijtimoiy -
gumanitarvatabiiyfanlarasoslarimohiyatibilano ’ quvchilarnitanishtirishjarayonidaO ’ zb
ekistonRespublikasiningijtimoiyhayotidaboshmezonsifatidae ’ tirofetilganmilliyistiqlol
g ’ oyasivamafkuramazmunidailgarisurilganqarashlarxususidabatafsilma ’ lumotlarberib
borish ,
ularganisbatano ’ quvchilardamuayyanmunosabatnishakllantirishpedagogikjihatdansa
maraliyo ’ lhisoblanadi
II-bob.Boshlang`ich sinf o`quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish
usullari.
II-I.O`qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish texnologiyasi
Boshlang ich sinflarda aqliy tarbiyani shakllantirishda quyidagi metodlardan’
foydalanish zarur deb hisoblaymiz. Bu esa o quvchilarning aqliy tafakkurining
’
shakllanishida muhim o rin egallaydi.
’

28
Kuzatish va nazorat qilish, suhbat va hikoya, tushuntirish, rag batlantirish va’
tanbeh berish, ma qullash, ku rgazmalilik, na muna ku rsatish, ishontirish, bahs,
’ ’ ’ ’
munozara kabilar.
Kuzatishlar shundan dalolat beradiki, boshlang ich sinf o qituvchilari dars
’ ’
jarayonida yozma ishlardan faqat ona tili darslarida foydalanishadi. Bunday
mashg ulotlar aksariyat hollarda, o quvchilarning yozma savodhonligini
’ ’
tekshirishga qaratilgan bo ladi (insho, diktant). Vaholanki, o qish , boshqa
’ “ ’ ”
darslarda ham yozma ish turlaridan foydalanish yaxshi natijalarga olib keladi. Yozma
ishlar bolalarni mustaqil fikrlashga, dunyoqarashini o stirishga hizmat qilishi bilan
’
birga, barcha o quvchilarning mavzu yuzasidan olgan bilimlarini tekshirib
’
ko rishga imkon beradi. Bo lim yoki mavzu yakunida yozma ishlar tashkil
’ ’
etilganda o quvchilar darsda olgan bilimlarini mustahkamlaydilar, mavzuga qayta
’
murojaat etish orqali asar haqidagi tasavvurlari yanada teranlashadi, xotirasidan
mustahkam joy oladi. Yozma ishlarni bajarish jarayonida o quvchilarda Vatanga
’
nisbatan g’urur, muhabbat tuyg’ulari tarbiyalanadi. Boshlang ich sinf o qituvchisi
’ ’
yozma ish uchun o zi mustaqil holda mavzu tanlashi ham mumkin, albatta, bu
’
mavzular ham shoir asarlaridagi asosiy g’oyalarga qaratilishi lozim. Mavzular
quyidagi mazmunda Men sevgan shoir , Vatanim kuychisi , O zbekiston
“ ” “ ” ” ’ –
vatanim manim , Men nechun sevaman O zbekistonni kabi mavzularda bu lishi
” “ ” ’ ’
mumkin.
Demak, dars jarayonida boshlang’ich sinf o quvchilarining yozma, ijodiy
’
ishlaridan samarali foydalanish aqliy tafakkurning shakllanishida muhim o rin
’
tutadi. Yozma ishlar O qish darsida amalga oshiriladigan ishlarning rejasida
“ ” ’
ko rsatilishi, uning maqsadi, ularga qu yiladigan talablar aniq belgilangan bo lishi
’ ’ ’
lozim.
1. Yuqoridagi fandan yozma ishlarni uyushtirishdan oldin,o quvchilar
’
mavzu yuzasidan bilim,ko nikma va malakaga ega bo lishlari shart.
’ ’
2. Yozma ishlarni tashkil qilishda o quvchilarning yosh
’
xususiyatlari,qiziqishlari,talablari hisobga olinishi lozim.

29
3. Yozma ishlarni erkin mavzuda tanlash qoidasiga amal etish zarurki,
bunda bola o z imkoniyatlarini o zi hisobga oladi.’ ’
4. Yozma ish mavzusi o quvchini o ziga jalb qila oladigan darajada
’ ’
jarangdor bulishi lozim.
5. Mazkur ishlarni amalga oshirishda xar bir o qituvchi, eng avvalo,
’
tashkil qilinadigan darsning mazmunini chuqur o rganishi, uning natijalariga jiddiy
’
e’tibor berishi va bu bilan uquvchi shaxsiga ijobiy tasir etishga intilmog i,Vatanga
’
muxabbat,milliy g urur,Vatan ravnaqi uchun xizmat qilish,qolaversa,ona tabiatni
’
asrash kabi sifatlarni yanada rivojlantirish yo llarini izlamog i lozim.
’ ’
Boshlang ich sinflarda dars ta limi va tarbiya ishlarining markaziy qismi
’ ’
hisoblanib, o quvchilarni bilim, ko nikma,malakalar bilan qurollantirishda, milliy
’ ’
qadriyatlarimiz haqida tushunchaga ega bo lishida,axloqiy sifatlarni hosil qilishda
’
muxim ahamiyatga ega. Ma lumki boshlang ich sinflarda o qitiladigan
’ ’ ’
O qish darslari ham umumiy didaktik talablarga javob berishi,jumladan,darsda
“ ” ’
mavzuning xarakteridan kelib chiqib, xalqimizning boy pedagogik merosiga
tayanish,shoir va ijodkorlarimizning asarlaridagi tarbiyaviy g oyalardan foydalanish
’
imkoniyatlarini izlash lozim.
Dars jarayonida boshlang ich sinf o quvchilarining dunyoqarqshi shakllana
’ ’
boradi, mustaqil fikrlashga o rganadi, dunyoviy bilimlar bilan tanishadi va ularning
’
uzluksizligi rivojlanib boradi. Xar bir darsning muvaffaqiyati uning oldiga qo ygan
’
maqsadiga bog liqdir. Qachonki,maqsad aniq va puxta ,o quvchini xar bir
’ ’
taraflama rivojlantirishga qaratilgan bo lsa ,darsning samaradorligi ta minlanadi.
’ ’
Bugungi kunda pedagogik jarayonining samaradorligini ta minlash masalasi
’
xar qachongidan ham dolzarb muammo hisoblanadi. Bunda boshlang ich sinf
’
o qituvchisi pedagogik jarayon oldida quyidagi maqsadlarni qo ya olishi kerak:
’ ’
1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining faoliyati hamda milliy istiqlol
’
negzida ifodalangan barkamol insonni shakllantirish xaqidagi fikrlardan dars
jarayonida unumli foydalahish.
2. Darsda o rganilayotgan mavzu xarakteridan kelib chiqqan holda ijodkor
’
ilgari surayotgang oyani aynan o quvchi ongiga etkaza olish yo lini tanlay bilish.
’ ’ ’

30
3. Dars jarayonida turli didaktik va texnik vositalardan foydalanish
ko nikmasiga ega bo lish.’ ’
4. Dars loyixasini mukammal tuza olish va kutiladigan natijani oldindan
ko ra olish lozim.
’
Bugungi kunda maktablarda sinf-dars shaklidagi mashg ulotlardan
’
foydalanib kelinmoqda va ularga quyilgan talablar ham o zgarib
’
bormoqda.darslarni qiziqaqrli uyushtirish uchun o qituvchilar yangicha dars
’
turlaridan turli-tuman interfaol usul va vositalardan foydalanishlari lozim.
Boshlang ich sinf o qituvchilari o qish darslarida keltirilgan asarlardan,jumladan,
’ ’ ’
A.Oripov asarlaridan foydalanganda dars loixasini tuzishda o quvchining Yoshi,
’
individual xususiyati va darsning davomiyligiga alohida e tibor qaratishi
’
o quvchilarning bilimlarini sinash va qiziqishlarini oshirish maqsadida
’
boshqortirma, rebus, o yin-topishmoq kabi dars samaradorliigini oshiruvchi
’
vositalardan foydalanuvshi lozim.
Boshqotirma (krossvord) - o quvchilaqrni bilimini tekshirib ko rish,
“ ” ’ ’
mustaxkamlashga imkon yaratadigan didaktik vositadir. Boshqotirmalar
o quvchilar yoshiga mos holda,sodda ko rinishda tuzib olinadi. Masalan
’ ’
A. Oripovning 1-sinf O qish (G afforov T., SHodmonov E. Ehturdiyev
“ ” ’ ’
G. O qish kitobi. 1- sinf uchun darslik.- T.: SHarq, 2010. -41 b.) kitobida keltirilgan
’
Qushcha she ri uchun quyidagi boshqotirma tuzish mumkin;
“ ” ’
Bolalar, mana bu bo sh katakchalarga undosh xarflarni quysangiz, shoirimiz
’
A.Oripovning sizga tanish bo lgan sherining nomi kelib chiqadi (qushcha)
’
Jadvaldan foydalanib, o quvchilar ikkita to pgulni bir vaqtda
’ ’
aniqlaydilar,natijalarini daftarga yozadilar. Shunga o xshash tarzda meva va
’
urug larning tarqalishi,urug larning tuzulishi,ildiz va poyani aniqlashda
’ ’
shuningdek, O simliklarning asosiylari mavzusi bo yicha qator darslarda
” ” ’ ’
o tkaziladi.
’

31
O quvchilar bir mashg ulot davomida muayyan o simlikni mustaqil’ ’ ’
aniqlashga albatta o rgana olmaydilar. O simliklarni aniqlashdaularni butun
’ ’
botanika kursi davomida o rgatib bormoq lozim. Ular birinchi mavzuda yovvoyi va
’
madaniy o simliklarning organlarining, keyingi mavzularda gullarning
’ –
tuzilishi,to pgul,meva,urug va maysalarni,ildiz, barg, kurtak poya, daraxt shox-
’ ’
shabbalarining shaklarini aniqlaydilar.
Masalan, tabiatshunoslik darsida hayvonlarni yorish uslublarini egallab
brogan sari u quvchilar ishni tobora ko proq mustaqil bajarishga u rganib
’ ’ ’
boradilar. Shunday qilib, u quvchilarda tadqiqiy kuzatuvchanlikni shakllantirishni
’
muhim pedagogik talablarga rioya qilgan holda amalga oshirmoq kerak, taqdim
qilinayotgan o quv materialini to g ri tanlash va saralash, o quvchilarning yosh
’ ’ ’ ’
davrlari psixologiyasiga mos ravishda topshiriqlarni taqdim etish orqali amalga
oshirish mumkin.
Ma lumki, ta lim-tarbiya uzluksiz, muayyan maqsadga yo naltirilgan
’ ’ ’
jarayon bu lib, unda barkamol shahsni shakllantirishga alohida e tibor qaratiladi.
’ ’
Demak, pedagogik jarayonning asosiy maqsadi barkamol inson shahsini tarbiyalab
voyaga etkazishdan iboratdir. Bu borada u quvchilarga ta lim va tarbiya berishning
’ ’
asosiy vositasi bu lgan dars jarayonining ahamiyati katta. Dars jarayonida
’
boshlang ich sinf u quvchilari Vatan , Ona , bstiqlol , ustoz , mehr
’ ’ “ ” ” ” ” ” ” ” ”
oqibat , sadoqat , insoniylik , orzu , kelajak kabi tushunchalarning mazmunini
” ” ” “ ” “ ” “ ”
anglab, Vatanga sadoqat, ota-onaga hurmat, kelajakka umid, orzuga intilish,
ustozlarga extirom, chin insoniylik kabi ruhda tarbiyalanib boradilar. Yoki shoirning
qushcha she rida nima ifodalanganligini bilish maqsadida quyidagicha
“ ” ’
boshqotirma tuzish mumkin. Bu bilan o quvchi she rda nima ifodalanganligini
’ ’
xotirasida saqlab qoladi: (Bahor).
Boshqotirmalar dastlab u qituvchining ku magida yechib boriladi, bolalar
’ ’
ulg ayib borishi natijasida boshqotirmalar ham murakkablashtiriladi. Ba zan
’ ’
boshqotirmalarda kalit su zlar ham mavjud bu ladi. Unda kalit so z yozilgan
’ ’ ’

32
katakchalar qalin chiziq bilan chegaralangan bo ladi. Kalit so zni 1-2-sinflarda’ ’
o qituvchi yordamida, 3-4-sinflarda o quvchilarning o zlari mustaqil holda topa
’ ’ ’
bilishlari kerak.
Darslarda O ylab top tipidagi vositadan foydalaninsh ham yaxshi natija
“ ” ’
beradi. Shuningdek, bu tipdagi topshiriqlardan bo lim yuzasidan takrorlash
’
daralarida ham foydalanish mumkin. U quyidagi tarzda tashkil etiladi. O qituvchi
’
biror-bir narsa va predmetni so z yoki topishmoq yordamida uch marta
’
tariflaydi. Ta riflar borgan sayin soddalashib boraveradi. Soddalashib borishi
’
natijasida o quvchilarning ballari ham pasayib boraveradi. Ya ni birinchi ta rif
’ ’ ’
e’lon qilingandayoq javob topgan o quvchilarga 3 ball, 2-ta rif o qilgach, javob
’ ’ ’
bergan o quvchilarga 2 ball, 3-ta rif e lon qilingandan keyin javob bergan
’ ’ ‘
o quvchilarga 1 ball beriladi. Masalan, 1-sinf o quvchilariga A.Oripovning
’ ’
Qushcha she ri yuzasidan quyidagicha ta riflardan foydalanish mumkin.
“ ” ’ ’
1. U uchadi.
2. Uning ikkita qanoti bor.
3. U bahor kelganda o lkamizga qaytib keladi,
’
Shoxdan shoxga qo nib, sho x va quvnoq kuylaydi.
’ ’
(Javob: qushcha)
Shu javobni topish uchun o quvchilar o ylaydi fikrlaydi aqlini charhlaydi.
’ ’
Bu ruhiy-ma naviy holat o quvchilarda darsliklarda aks etgan mavzu
’ ’
yuzasidan o qituvchi tomonidan tuzilgan hikoya, suhbat yoki ko rinish tarzida,
’ ’
she riy asarlarni tinglaganda, ayniqsa, asar qahramonlarining xatti-harakati hikoya
’
qilganda sodir bu ladi. Ma lumki bolalik deb atalmish bu davr o zining
’ ’ ’
ishonuvchanligi, taqlidchanligi, qiziquvchanligi hamda soddaligi bilan ular hayotida
o chmas iz qoldiradi. Ular yuqoridagi voqealarni tinglaganlarida, o sha
’ ’
qahramonlarga o xshagisi keladi, o zlarining o yinlarida ularga taqlid qiladilar,
’ ’ ’
o quvchilar albatta xalq himoyachisi va vatanga e tiqodli insonlar bo lishga
’ ’ ’
harakat qila boshlaydilar. Bu kabi maqsadlarni dars jarayonida amalga oshirishda
o qituvchi asosiy o rin egallaydi. Jumladan, o qituvchining nutqi, mimikasi,
’ ’ ’

33
ishontirish qobiliyatining ta siri orqali o quvchilar asar qahramonlarining xislat va’ ’
hususiyatlarini yaqqol tasavvur qila oladilar.
Demak, o qituvchi dars jarayonini yahshi tashkil qilishi uchun nafaqat
’
bilimli, balki pedagogic mahorat va pedagogik texnikani yaxshi egallagan bo lishi
’
lozim. U o quvchiga qachon va qanday ta sir o tkazishni bilishi, shu bilan birga
’ ’ ’
ozroq kuch sarflab, ko proq natijaga erishish yo llarini izlashi lozim.
’ ’
3-sinf o qish darslarida O zbekiston mening vatanim mavzusi bor bu
’ ’
mavzuni o rganishda o qituvchi o quvchiarda aqliy tarbiyani shakllantirishga
’ ’ ’
katta e tibor berish kerak.
’
Men 16-maktabning 3-sinfida ushbu mavzuni o rganishda quyidagi dars
’
ishlanmasini tayyorlab amaliyotda qo llab ko rdim va ijobiy natijaga erishdim.
’ ’
3-sinf O qish
’
Mavzu: O zbekiston mening Vatanim.
’ –
Darsning maqsadi:
a)Ta limiy maqsadi: O zbekiston mening Vatanim mavzusini ifodali
’ “ ’ – ”
o qishga o rgatish, tushunganlarini so zlab berish malakasini shakllantirish.
’ ’ ’
Milliy istiqlol g oyasini aniq ko rgazmalar, sahnalashtirilgan ertaklar, rivoyatlar
’ ’
orqali o quvchilar ongiga singdirish. Vatan mehrini, sog inch hissini jonli, hayotiy
’ ’
misollar bilan tushuntirib berish.
a)Tarbiyaviy maqsadi: Vatanni sevish uni ardoqlash, uning har bir qarich
yerini ko z qorachig idek asrash kerakligini o quvchilar ongiga singdirish.
’ ’ ’
Darsning jihozi: Darslik, Vatanimizning diqqatga sazovar joylari aks etgan
rasmlar, tarqatma materiallar. Vatan daraxti , Bahor guldastasi guruhlar uchun
“ ” ” ”
tayyorlangan bayroqchalar.
Darsning uslubi: Erkin fikrlash.
Darsning turi: Interfaol , aliy hujum
“ ” “ ”
Doimo qalbimiz shod,
Vatanimiz bo lsin obod.
’
(o quvchilar qalbiga vatan tuyg usini singdirish.)
’ ’

34
Guruhlarga bo lib nomlar bilan ataymiz. Lochirlar , Burgutlar ,’ “ ” ” ”
Lolalar ,Qaldirg ochlar
“ ” ” ’
I.Aniqlash bosqichi-10 daqiqa.
II.Anglash bosqichi-15- daqiqa
III.Fikrlash bosqichi-15-daqiqa.
O tgan mavzu yuzasidan uyga berilgan topshiriq klaster usulida
’ ” ”
mustahkamlanadi.
Yangi mavzu: Nima aziz dunyoda?
” ”
Mana ,jonajon O zbekistonimizning mustaqilikka erishganiga ham 22-yil
’
to ldi. Vatanimiz butun dunyo miqyosida o z o rniga ega. Dunyo xaritasida
’ ’ ’
Markaziy Osiyo regionida O zbekiston nomi ko rsatiladigan bo ldi. Shuning
’ ’ ’
uchun ham O zbekistonda yashayotganimdan baxtiyorman. Go zal tog lar,
’ ’ ’
bepayon dalalar xavas qilsa arziydigan shaxarlarimiz bor. Uni doimo
sog inaman,sen bilan faxr etaman, Vatanim!
’
Anglash bosqichi . Aqliy xujum.
Bu bosqichda o quvchilarning qo yilgan muammosi nisbatan fikrlari
’ ’
aniqlab olinadi.
To rtta guruhga alohida-alohida topshiriqlar beriladi.
’
-guruh Lochinlari Mavzuni o qib fikrlarini tushuntirib beradilar.
“ ” ’
-guruh Burgutlar Vatanimizning tog lari, bog lari, binolari, daryolari,
“ ” ’ ’
soylarini chizib beradilar.
-guruh Lolalar bir guruh a zolari hayajonlarini qo shiqlar, raqs, she r
“ ” ’ ’ ’
bilan ifoda etadilar. (O qituvchi doira orqali qo shiq ayttirsa ham bo ladi.)
’ ’ ’
Ana gullola, mana gullola, gullola,
Vatanimiz qanday go zal gullola.
’
Go zal-go zal tog lari-gullola.
’ ’ ’
Aniqlash bosqichi: Aqliy hujum.
O zbekistonni yam-yashil daraxtga qiyoslaymiz. Bu daraxt Vatan
’ “
daraxti dir. Bu topshiriq o yin shaklida olib boriladi.
” ’
O qituvchi savol bilan murojat qiladi.
’

35
-Bolalar dunyoda nima aziz?
O quvchilar; - Ona, Vatan, non.’
-Qani bu so zlarga ta rif beraylikchi?
’ ’
-Ona-aziz, mo tabar. ulug , muqaddas. Mehribon.
’ ’
-Vatan-ona yer, baxt, oltin beshik, aziz, ulug .
’
-Non-ulug ne mat, dasturxon ko rki, aziz, hayot.
’ ’ ’
Mustahkamlash: Qog irchoqlar bolalarga topshiriqlar bilan murojaat
’
qiladilar.
Bulbul chamanni sevar,
Odam-Vatanni.
Ona yurting omon bo lsa, rangi ro ying somon bo lmas.
’ ’ ’
O zga yurtda shoh bo lguncha,
’ ’
O z yurtingda gado bo l.
’ ’
Fikrlash bosqichi:
Yakunlash.
Guruhlarning ballari hisoblab chiqiladi.
Faol ishtirok etgan o quvchilar rag batlantriladi va baholanadi.
’ ’
Uy ishi: mavzuni o qib kelish, tushunchasini ayta olish qobilyatini egallash
’
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishda modulli
’ ’
o qitishning ham o rni kattadir. Biz buni 3-sinf o qish darsida Navoiy
’ ’ ’ “ ”
mavzusini o rganishda ko rib chiqdik.
’ ’
Maqsad: o quvchilarga ifodali o qishni o rgatish, ularni mustaqil ishlashga
’ ’ ’
va ijodiy fikirlashga undash.
Uslubi: noan anaviy .
’
Kerakli jihozlar: darslik , dars modeli, tarqatma materiallar.
Darsning borishi :
1.Tashkiliy qisim.
O quvchilarni rang tashlash usuli yordamida guruhlarga ajratiladi.
’ “ ”
Masalan: qizil va oq ranglaridan birini tanlash aytiladi, o quvchilar o zlari
’ ’

36
yoqtirgan rangni tanlaydilar. So ng qizil rangni tanlagan o quvchilar 1-guruh, oq’ ’
rang tanlagan bolalar 2-guruh bo ladilar.
’
Sinifdagi partalar ham guruhdagi o quvchilarning hamkorlikda ishlashi
’
uchun qulay qilib joylashtiriladi.
Yangi mavzu e lon qilinadi va xat taxtaga sana bilan mavzuning sarlavhasi
’
yozib qo yiladi. O qituvchi mavzuga doir tuzgan dars modulini guruhlarga taqdim
’ ’
etadi. Dars moduli bilan qanday ishlash kerakligi o quvchilarga tushuntiriladi.
’
Dars moduli quyidagi ko rinishida bo ladi:
’ ’
Topshiriqlar Modulining didaktik
maqsadi Ko rsatmalar
’ Aj-gan
vaqt
Quydagi savollarga
og zaki javob bering:
’
1. Alisher Navoiyining
do sti kim edi?
’
2. Pahlavon
Muhammad kimning
g azabiga uchradi.
’ O quvchilarning
’
o quv malakalarini
’
shakillantirish va
og zaki nutqini
’
o stirish
’ Xikoyani tez
o qib chiqing
’ 5 minut
Husayn Boyqaro
pahlavonni nima qilishini
aytdi, o zinggizning
’
fikringgizni ayting. Bolalarning yozma
nutqining o stirish.
’ 4-5 gapdan
iborat
bo lgan
’ 4 minut
Alisher Navoiyning
o rnida bo lganinggizda
’ ’
nima qilardinggiz, Alisher
Navoiy to g ri ish
’ ’
qildimi. O quvchilarning
’
ijodiy fikrini
takomillashtirish va
ularga tarkibiy
ta sir etish.
’ Guruh
a zolari bilan
’
maslahatlashib
bajaring. 3-
minut
Husayn Boyqaro va
Alisher Navoiy do stligi
’
haqida yozing. Buyuk kishilarning
shaxsiy xislatlarni
solishtirishga
o rgatish
’ Shaxsiy
xislatlarini
yoriting. M-n:
Jasur, mard … 3-
minut
Hikoyadagi kimlarga
o xshashni hohlardingiz ?
’
baho berishini o rgatish
’ O quvchilarga
’
hikoyadagi
obrazlarga baho
berishini o rgatish
’ O zingizning
’
fikringizni
bildiring. 3-
minut

37
2-guruh uchun moduli
Topshiriqlar Modulining
didaktik maqsadi Ko rsatmalar’ Aj-gan
vaqt
Quydagi savollarga
og zaki javob bering:
’
3. Alisher
Navoiyining do sti kim
’
edi?
4. Pahlavon
Muhammad kimning
g azabiga uchradi.
’ O quvchilarning
’
o quv
’
malakalarini
shakillantirish va
og zaki nutqini
’
o stirish
’ Xikoyani tez
o qib chiqing
’ 5
minut
Husayn Boyqaro
pahlavonni nima qilishini
aytdi, o zinggizning
’
fikringgizni ayting. Bolalarning yozma
nutqining
o stirish. ’ 4-5 gapdan
iborat bo lgan
’ 4
minut
Alisher Navoiyning
o rnida
’
bo lganinggizda nima
’
qilardinggiz, Alisher
Navoiy to g ri ish
’ ’
qildimi. O quvchilarning
’
ijodiy fikrini
takomillashtirish va
ularga tarkibiy
ta sir etish.
’ Guruh a zolari
’
bilan
maslahatlashib
bajaring. 3-
minut
Husayn Boyqaro va
Alisher Navoiy do stligi
’
haqida yozing. Buyuk kishilarning
shaxsiy xislatlarni
solishtirishga
o rgatish
’ Shaxsiy
xislatlarini
yoriting. M-n:
Jasur, mard … 3-
minut
Hikoyadagi kimlarga
o xshashni hohlardingiz
’
?baho berishini O quvchilarga
’
hikoyadagi
obrazlarga baho O zingizning ’
fikringizni 3-
minut

38
o rgatish’ berishini o rgatish ’ bildiring.
O quvchilar necha guruhga bo linsa, shunga dars moduli tuziladi.
’ ’
O quvchilarning o zlashtirganlik darajasini aniqlash maqsadida test o tkazish ham
’ ’ ’
mumkin , bu albatta vaqtga bog liq. Agar o quvchilar darsda faol bo lib
’ ’ ’
moduldagi topshiriqlarini tez bajarib bo lsalar testdan foydalanish mumkin. Test
’
savollar mavzudan kelib chiqib sodda tuziladi.
Quydagi savollarga og zaki javob bering:
’
Alisher Navoiy qachon tug ilgan?
’
A) 1441 yil 9 fevral
B) 1444 yil 10 fevral
C) 1600 yil 23 iyun
D) 1450 yil 14 fevral
Shunga oxshash test savollari tuzib, bolalarning o tilgan mavzuni qanchalik
’
o zlashtirib olganliklarini bilish mumkin.
’
Dars umumlashtiriladi. Guruhlar rag batlantiriladi. Faol qatnashgan bolalar
’
baholanadi. Vazifa berib, dars yakunlanadi.
Dars modulidan foydalanilganda o quvchilarni mustaqil ishlashga undash
’
lozim. Iloji boricha har bir bolaning yozganlarini ko rib chiqish zarur. Yuqoridagi
’
topshiriq uchun vaqt belgilanadi. Har bir topshiriqda o qtuvchi ma lum vaqt ichida
’ ’
bolalarni baholab turadi, qolgan vaqtdan unumli foydalaniladi. Izoh: dars modulidagi
topshiriqni bajarish uchun ikkta guruhga ham teng vaqt ajiratiladi. Har bir
topshiriqdan so ng ikkta guruhga taqdimot uchun 2- minutdan vaqt beriladi.
’
Anashunda dars moduli ustida ishlash uchun 34-minut vaqt sarflanadi. Ilojo boricha,
vaqtni tejash lozim. Agar barcha o quv faoliyati elementini bajarish uchun vaqt
’
yetmasa, u holda biror ta’sini uyga vazifa qilib berish mumkun.
O quvchilarni bunday o qitish orqali ulardagi fikrlash jarayonining boyishi
’ ’
aqliy tafakkurning o sishini bitiruv malakaviy ishimizning amaliy qismini bajarish
’
mobaynida amin bo ldik.
’

39
II.2.Sinfdan tashqari mashg ulotlarda aqliy tarbiyani shakllantirish yo llari’ ’
Maktab o quvchini o qish malakasi bilan qurollantirish bilan birga
’ ’
mustaqil o qiy oladigan faol kitobxonni tarbiyalaydi. Shu jixatdan sinfdan tashkari
’
o qish tarbiyaning asosiy quroli sifatida xizmat qiladi, ko’p narsani bilishga xavasni
’
orttiradi. Sinfdan tashqari mashqulotlar b е vosita sinfda olib boriladigan o’quv
darslari bilan boqliq qisoblanadi. Sinfdan tashqari o’qish darslarida o’quvchilar
o’zlari mustaqil kitob tanlab uni mutaola qiladilar, o qiganlari yuzasidan baxs-
’
munozora uyushtiradilar, bu esa ularda aqliy tarbiyaning shakllantirib,
dunyoqarashini o stirishga erkin muloxazalar tutishga o rgatadi. Bundan tashkari
’ ’
sinfdan tashqari o qish mashqulotlarida mustaqil bajarish uchun mashqulotlar eng
’
yaxshi ishonarli taqrizlarni yozuvchi qaqida to plagan ma'lumotlarni o qish t
’ ’ “ е z
aytish”, “topishmoqlar” “maqollar aytish” bilimlar anjumani kabi ko’rik tanlovlar
tashkil qilish, muayyan mavzular bo’yicha savol-javoblar uyushtirishb o’yin tarzidagi
ish turlaridan foydalanish zarur. O’qigan asarlar yuzasidan suxbatlar o’tkazish “Kitob
xaftaligi” tashkil etish asarlar asosida kichik insho yozishni mashq qilish,
o’quvchilar aqliy faoliyatini shakllantirishda muhim omildir.
Bundan tashqari boshlanqich sinflarda mat е matika darslarida ham
o’quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirish maqsadida sinfdan tashqari mashqulotlar
olib borish mumkin. Masalan: darsdan tashqari holatlarda to’garaklar joriy qilish.
Mat е matika fani xaftaligi o’tkazish, sinflar o’rtasida mat е matika fani yuzasidan
b е llashuvlar tashkil qilish. “eng yaxshi mat е matik” tanlovni o’tkazish va boshqa bir
qator sinfdan tashqari mashg’ulotlar olib borish yo’llari bilan amalga oshiriladi.
Shuningd е k ona tili fani yuzasidan o’quvchilar aqliy salohiyatini oshirish maqsadida
sinfdan tashqari mashg’ulotlar tashkil etish mumkin. Bunda o’quvchilar va sinflar
o’rtasida “Kimning xati chiroyli”, “Eng yaxshi insho” ko’rik tanlovlri sinfdan
tashqari xolatlarda turli tadbirlar o’tkazish, to’garaklar tashkil etish “Navoiyxonlik”

40
k е chalarini o’tkazish bilan o’quvchilar ma'naviyatini yuksaltirish, aqliy
saloxiyatlarini oshirishga erishishi mumkin.
Atrofimizdagi olam, tabiat darslarida sinfdan tashqari mashqulotlar olib
borishda ularni jonli tabiat olamiga olib chiqish, sayoxatlar uyushtirish, xayvonot
bog lariga olib borish, vohamizda uchraydigan o simliklar turlarini ko rsatish’ ’ ’
tabiat in’om etgan boyliklarni asrab-avaylab k е lgusi avlodlarga y е tkazish to’g’risida
tushunchalarni shakllantirish orqali erishish ko’zda tutiladi. Bundan tashqari
o’quvchilarga sinfda va sinfdan tashqari darslarida tabiat haqida turli vid е o lavxalar
qo’yib ko’rsatish va eshittirish orqali ularda ongni anglash xislatlarini rivojlantirish
qam sinfdan tashqari olib boriladigan mashqulotlarning muqim shartidir.
Jismoniy tarbiya darslarida esa sinfdan tashqari olib boriladigan
mashqulotlarda o quvchilarni sport musobaqalariga olib borish, darsdan bo sh
’ ’
vaqtlarida sport bilan shug ullanishini nazorat qilish, maktablarda boshlanqich
’
sinflar o rtasida sport musobaqalarini tashkil etish, bolalarni sportga qiziqtirib, turli
’
sport musobaqalariga jalb qilish. Sog lom tanda- sog aql d
“ ” ’ ’ е gan xikmatli so’z
asosida sportning sog’ligimizga foydasi haqida tushuncha b е rish ongiga singdirish
orqali aqliy tarbiyani shakllantirish amalga oshiriladi. Sinfdan tashqari olib
boriladigan mashqlar asosan o’quvchilarni nazariyada olgan bilmlarini amaliyotda
ko’rib ishonch hosil qilishga o’rgatiladi. Boshlanqich sinflarda (1-4) sinfdan tashqari
olib boriladigan barcha fanlar bo’yicha mashqulotlar o’quvchilarni nafaqat aqliy
tarbiyasini balki ularda axloqiy jismoniy ist е tik tarbiya shakllarining rivojida muhim
omil bo’lib hisoblanadi.
Shu o’rinda biz quyidagi dars ishlanmalarini 16-maktabda o’tkazdik va yaxshi
natijalarga erishdik.
3-SINFDA SINFDAN TASHQARI O’QISH DARSIDA 1 SOATLIK DARS
ISHLANMASI
MAVZU: TABIAT - M Е NING UYIM.
DARSNING MAQSADI:

41
TA'LIMIY MAQSAD: o’quvchilarni sh е 'r mazmuni bilan tanishtirish, tabiat
haqida bilimlarini boyitish sh е 'r o’qish sifatini takomillashtirish.
TARBIYAVIY MAQSAD: o’quvchilarni tabiatga m е qr-muxabbat ruxida
tarbiyalash. Tabiatdagi xayvonot va o’simlik dunyosini asrashga o rgatish. Tabiat’
qaqidagi tasavvurlarni boyitish.
RIVOJLANTIRUVCHI MAQSAD: o quvchilarni kuzatuv-chanligini
’
oshirish, tabiat sirlarini o rganishga xavas o yqotish. Ularda ekalogik ong va
’ ’
madaniyatni rivojlantirish, o quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirish,
’
dunyoqarashini boyitish.
DARS TURI: Yangi bilimlarni bayon etuvchi
DARS SHAKLI: Noan'anaviy (aqliy xujum, klast е r (tarmoqlash) didaktik
o’yinlar)
DARS JIHOZI: tabiat manzarasi tasvirlangan ko’rgazma mat е riallari, qushlar
va qayvonlarning rasmlari
DARSNING BORISHI:
TASHKILIY QISM: Salomlashish, davomatni aniqlash.
Ma'naviyat daqiqasi o’tkaziladi. O’quvchilarga quyidagi savollar b е riladi.
O’qituvchi:
Hozir qaysi fasl?
O’quvchi:
Bahor fasli
O’qituvchi:
Bahaor fasliga kiruvchi oylarni ayting.
O’quvchi: Mart, apr е l, may.
O’qituvchi:
Tabiat nima?
O’quvchi:
Bizni o’rab turgan olam.
2.UYGA VAZIFANI SO’RAB BAHOLASH:

42
Bunda o’quvchilarni o’qib k е lgan asarlari so’raladi, olib k е lgan kitoblari
ko’rib chiqiladi. Uyga vazifani mustaqkamlash maqsadida o’qigan asarlari yuzasidan
savollar b е riladi.
3.YANGI MAVZU BAYONI:
O’qituvchi: Aziz o’quvchilar biz sizlar bilan hozir “tabiat m е ning
uyim” sh е 'rini o’qiymiz. Bir n е cha o’quvchi 4 qatordan sh е 'rni o’qiydi.
1-O’quvchi:
Dalalarni aylansam
Uzoq hayolga botsam.
Chigirtkalar qo’shig’in
Tinglab yotsam.
2 - O’quvchi:
Tabiat m е ning uyim,
Tabiat – jonimga jon.
Shivirlayman m е n unga
Va onamga: - onajon
3 - O’quvchi:
Shundanmiq ko’ksim oqir
Zaxarlansa ona е r
Tabiat – m е ning uyim
Tabiat eg go’zal sh е 'r
4 - O’quvchi:
Shivirlasam giyohga
Xapqirgancha – е y ko’kat
N е ga k е ldim dunyoga
Yashamoq sirin o’rgat.
5 -O’quvchi:
Toshni yorgan giyoqlar,
Sobotdan dars o’qisin.
Oy cho’milgan daryolar,

43
Bolaga sh е 'r to’qisin.
6 - O’quvchi:
Uchadi bola tomon
Shu sabab m е ning so’zim:
Tabiat –jonimda jon,
Tabiat – m е ning uyim.
Sh е 'r yuzasidan suxbat uyushtiriladi.
O’qituvchi:
Sh е 'r nima qaqida ekanq
O’quvchi:
Tabiat, shoirning uyi ekanligi haqida.
O’qituvchi:
Bolalar, hozir o’rtoqlaringiz o’qigan sh е 'rning muallifi kim? U nimani
kuylayapdi?
O’quvchi:
Bu sh е 'r X.Davronning “Tabiat m е ning uyim” sh е 'ri. Unda shoir “M е ning
tutash o’t ildizim, tunlari oy va yulduzlari daftarimni yoritadi. Ona е r zaxarlansa,
ko’ksim oqriydi. S е n uni asra mangu qolsin, o’lmasin.” – d е yapti.
O’qituvchi:
Tabiatni qanday so’zlar bilan ta'riflash mumkin. Buni o’quvchilar tarmoqlash
usuli orqali bajarishadi.
O’qituvchi:
Xurmatli o’quvchilar! D е mak, biz tanishgan sh е 'rimizda tabiat kuylangan
ekan. Tabiat bizning ikkinchi onamiz. Chunki biz onamiz va tabiat quchoqida
yashaymiz. Shuning uchun ham biz uni “Ona tabiat” d е b ataymiz. Biz uning bag’rida
o’simliklarni qushlarni va hayvonlarni, d е ngizu ko’llarni va boshqa boyliklarni
asrashimiz, e’zozlashimiz k е rak. Tabiat insonga birgina toza suv, xavo, oziq-ovqat,
kiyim – k е chakkina emas balki sog’liq a'lo kayfiyat ham b е radi
DAM OLISH DAQIQASI .

44
Dam olish daqiqasida o’quvchilarni aqliy faoliyatini o’stirish uchun
topishmoqlar b е riladi.
D е ngiz-u daryodayashar,
Asosanko’klardak е zar.
Z е riksabormuosmonda,
Zamin uzra qaytib tushar.
(Suv)
Ikki yaproq bir tanda,
K е zar gulzor chamanda
(Kapalak)
O’zi qizil go’zal gilam,
qirga yozar qizil gilam.
(Lola)
O’TILGAN MAVZUNI MUSTAHKAMLASH.
O tilgan mavzuni mustaqkamlash maqsadida Kim ko p biladi o yini’ “ ’ ” ’
o tkaziladi. Bunda o quvchilar 3 ta guruqga bo linishadi.
’ ’ ’
Bilaqonlar
Zukkolar
Topqirlar
Ular Bilaqonlar xayvonlar nomini Zukkolar qushlar nomini, Topqirlar
“ ” “ ” “ ”
o simliklar nomini aytishadi. Kim nom aytishdan tuxtasa o sha guruq o yindan
’ ’ ’
chiqadi. O yin yakunida qolgan guruq qolib qisoblanadi.
’
DARSNI YAKUNLASH:
Darsda faol qatnashgan o quvchilar baqolanadi va raqbatlantiriladi.
’
UYGA VAZIFA B Е RISH:
X.Davronning “Tabiat m е ning uyim” sh е 'rini yod olish.
NON YOPGANDA MENING OYIM
(4-sinf uchun)
Mavzu: Ona aziz

45
Darsning maqsadlari:
a) ta'limiy:
O'quvchilarning ifodali o'qish malakalarini shakllantirish va rivojlantirish.
Ular qalbida Vatanga va onaga bo'lgan muhabbat hislarini o'stirish ziyraklik
va tezlorlik bilan ishlashga o'rgatish.
b) tarbiyaviy:
Ma'naiy qadriyatlarimizga, urf odatlarimizga bo'lgan hurmani yanada
kuchaytirish, topqirlik qobiliyatlarini, xotiralarini mustahkamlash.
v) rivojlantiruvchi:
O'quvchilarning bilim, ko'nikma va malakalarini o'stirish,erkin va mustaqil
fikrlar qobiliyatlarini yanada rivijlantirish, sinfda ijodiy muhitni shakllantirish.
Dars metodi: Musobaqa, suhbat, sahna ko'rinishi.
Dars jihozi: Mavzuga oid ko'rgazmali qurollar,tarqatma materiallar.
Darsning borishi:
a) darsga jalb etish;
b) o'tilgan darsni so'rab baholash;
d) mustahkamlash;
Dars boshlandi: O'qituvchi o'quvcilar bilan salomlashadi,o'quvchilar
tomonidan Madhiya jo'r bo'lib kuylanadi. So'ngra o'qituvchi navbatchiga murojat
qiladi:
Har narsadan xabarchi,
Sinfda kim navbatchi?
O'quvchi: Har narsadan xabarchi,
Sinfda men navbatchi.
Darsda hamma bor.
Yangi mavzu boshlanmasdan oldin o'qituvchi savol-javob o'tkazadi.
O'qituvchi: Hozir darsimiz o'qish. "O'qish kitobi" nima deydi?
O'quvchilar kitob tilidan so'zlaydilar.
Birinchi o'quvchi:
Yozuvchilar,shoirlar,

46
Hayotidan so'zlayman.
Navoiy va Boburlar,
Ijodidan so'zlayman.
Ikkinchi o'quvchi:
Qaynab toshar ilhomim,
Qissa-yu, se'r hikoya.
Qiziqib o'qisangiz,
Hursandman benihoya.
O'qituvchi: Hozir o'lkamizda qaysi fasl?
O'quvchilar: Hozir o'lkamizda bahor fasli.
O'qituvchi: Aziz bolajonlar, darsimiz noan'aviy tarzda o'tkazilayotgani bios
guruhlarga bo'linib olamiz.
Birinchi qatorni -"Lola", ikkinchi qatorni -"Binafsha", uchinchi qatorni
-"Boychechak" deb nomlab olamiz!
O'qituvchi: Aytingchi, bolalar, bayramlar ichida eng qadrlisi qaysi?
O'quvchilar: Navro'z, yangi yil, Mustaqillik, Bilimlar kuni, O'qituvchilar va
murabbiylar kuni.
O'quvchilar bu yil katta tantanalar bilan nishonlangan buyuk Istiqlolimizning
22 yilligiga bag'ishlangan she'rlardan aytadilar.
O'qituvchi: Sizni oq yuvib oq taragan inson kim?
O'quvchilar: Onajonimiz!
O'qituvchi: Demak onajonlarimiz chaqirganda doimo "Labbay" deb, ish
buyursalar"Xop bo'ladi" deb bajarishimiz kerak ekan.
Quvnoq daqiqa o'tkaziladi:
Elakka un elandi,
Supra unga belandi.
Hamir qordik ko'pgina.
Kulcha yopdik ko'pgina.
O'qituvchi: Bizga issiq nonlar yopib bergan onajonlarimizga nima deyish
kerak?

47
O'quvchilar savolga she'r bilan javob beradilar.
Non yopganda, non yopganda,
Mening oyim, mening oyim.
Kichik kulcha, shirin kulcha,
Yopar doim,yopar doim.
Kulcha juda mazali,
Sedanali, jizzali,
Yegan sari, yegim kelar.
"Raxmat oyi" degim kelar.
O'qituvchi: Diqqat qiling! Hozirgi aytadigan gapim ikki so'zdan - uning
birinchi uch harfdan, ikkinchi so'z to'rt harfdan iboratdir.
Birinchi so'zning birinchi harfi harflar jadvalidagi 14-o'rinda, Keyingisi -13-
o'rinda va oxirgisi -1-o'rinda joylashgan.
Ikkinchi so'zning birinchi harfi harflar jadvalidadagi 1- o'rindan, keyingisi 24-
o'rindan, uchinchi harf 8-o'rindan va oxirgi harf ham 24- ho'rindan joy olgan. So'zni
birinchi bo'lib topgan guruhlar rag'batlantiriladi.
A
1 B
2 D
3 E
4 F
5 G
6 H
7 I
8
J
9 K
10 L
11 M
12 N
13 O
14 P
15 Q
16
R
17 S
18 T
19 U
20 V
21 X
22 Y
23 Z
24
O’
25 G ’
26 CH
27 SH
28 Ng
29 tutuq ‘
O'quvchilar: "Ona aziz" degan yozuvni topadilar
Topolmagan guruhlar jarima kartochkasini oladilar. ( Bolalar doska yoniga
chiqib, tez aytishlar va se'rlar aytib beradilar.
O'qituvchi: Demak,bugungi o'tadigan yangi mavzumiz- "Ona aziz" she'ri
bo'lib, uni o'tish jarayonida klaster usulidan foydalanamiz, onaga xos xususiyatlarini
topamiz.
Mehribon

48
Ona so'zining mazmun mohiyati o'qituvchi tomonidan aytiladi va rivoyatlarga
bog'lab tushuntiriladi.
Qadim zamonlarda razil, zolim shoh.
Tinch yurtga kiribdi,etmasdan ogoh.
Sanoqsiz boshlardan olibditandan.
Omon qololmapdi hech bir zot undan.
O'limga mahkumlar ichida shu on.
Shoh oldiga keldi bolali juvon.
"Shohim, sizni qilay o'lguncha e'zoz"
O'lim muddatini cho'zsangiz biroz.
Qo'limdagi go'dak kecha tug'ilgan.
Yurguncha parvarish qilay uni mer
Mayli, meni keyin dorga ossangiz,
Qanday azob bo'lsa chidayman so'z siz.
"Mayli, go'dagingni ilgil parvarish"
Lekin bir shart bilan bitadi bu ish.
O'n oyga cho'zaman o'lim muddati
O'g'lin tipib ketar shundan so'ng baxtin,
Lekin o'zing menga har bir oy uchun.
Bitta barmog'ingni berursan bilgil.
Shu shartga ko'nsang bas, hozirdan mana.
Birinchi barmog'ing qo'ygil kundaga.
O'limdan bolasin asrashchun ona,
So'ngi barmog'idan ayrilar ekan.
Bolasini o'ylab ona berar jon.
Mayli, o'tar qiynoqlar ham. Qalbi daryo
Ulug ’
zotAzizMunis
ona

49
Faqat sog' bo'l o'zing jonginam.
Og'ir azoblarga chodab mardona,
Shunday xalok bo'ldi bechora ona.
Ona siymosini etdim men bayon.
Onadek bo'lolmas xech kim mehribon.
O'qituvchi: Ko'rdingizmi, aziz bolajonlar,ona o'z bolasi uchun jonini fido
qildi. Shunday ekan ona hurmatini saqlaylik, dillarini og'ritmaylik. Hamisha uni
sharaflaylik.
Darslik bilan ishlash:
O'qituvchi darslikdan " Ona aziz" she'rini ifodali o'qib beradi. O'quvchilarga
ovoz chiqarmay o'qib chiqib topshiriladi va ular navbat bilan o'qitiladi.
So'ng mavzu yuzasidan savol- javob o'tkaziladi.
O'qituvchi: Bolalar, onalaringizni qanchalik yaxshi ko'rishingizni bilish
maqsadida bir topshiriq beraman. Hammangiz o'z onalaringiz haqida eng yaxshi
tilaklarni bildirib, kichik bir matn yozasiz va shu matnga o'zlaringiz sarlavha
qo'yasizlar.
O'quvchilarning yozgan matnlari o'zlariga o'qitiladi. Mavzu yuzasidan savol-
javob o'tkazilib dars mustahkamlanadi. Darsni mustahkamlashda maqollardan ham
foydalaniladi.
" Ona bilan bola gul bilan lola ", " Dunyo tor bo'lganida ham ona bag'ri
kengdir ", " Shahar tojini izlama, onang roziligini izla " va hokozo.
Krossvord
1. Unga xiyonat qilmaydi.
2. Rizq- ro zimiz.’
3. Eng jozibali qo shiq.
’
4. Tovuqning bolasi.
5. Bahorgi dorivor o simlik
’
6. Gullamay meva tugadigan daraxt.

50
Ushbu boshqotirmaning javobini izlash o quvchilarni o ylashga, fikrlashga’ ’
undaydi va aqlini peshlaydi .
O qituvchi:
’ Aziz o quvchilar, hozir men sizlarga bir qancha savollar ’
beraman, siz esa tezgina javob berasiz.
O qituvchi:
’ Siz kimlarni naslisiz?
O quvchilar:
’ Biz buyuk bobomiz Amir Temurning naslimiz.
O qituvchi:
’ Siz kimlarning farzandisiz?
O quvchilar:
’ Biz o zbekning farzandimiz. ’
O qituvchi:
’ Ona yurtingiz qayer?
O quvchilar:
’ Mustaqil O zbekiston. ’
O qituvchi:
’ Sevgan joyingiz qayer?
O quvchilar:
’ Maktab jonajonimiz.
O qituvchi:
’ Sevgan kishingiz kim?
O quvchilar:
’ Aziz onajonimiz.
O qitivchi:
’ Ha, bolajonlar, bu dunyoda munis onamizu ona Vatanimiz
uchun hamisha ardoqli va aziz . Doimo ikkisini qadriga yetishimiz, ularni ko z
’
qorachig idek asrashimiz kerak.
’ O
N
A
J
O
N1
3
4
5
6 2

51
Ona aziz she rini yod olib kelish uyga vazifa qilib topshirildi. Darsda faol ishrirok“ ” ’
etgan o quvchilar o qituvchi tomonidan rag batlantirildi.
’ ’ ’
Sinfdan tashqari o qish darslarida quyidagi hikoyalarni o qitish ham
’ ’
o quvchilarga aqliy tarbiya berish uchun zamin yaratadi.
’
QAYSI BOLA SAYLANARKIN?
...Sinf rahbari dars tugagach, bolalarga javob berarkan:
— Ertaga dam olish kuni, dedi, dushanbada majlis o tkazib, sinf
— — ‘
sardorini saylaymiz. Kimni saylashni yaxshilab o ylab ko ring!
‘ ‘
Sinf sardorini saylash har yili hamma yerda bo ladigan gap. Shuning uchun
’
hamma uyiga jo nadi- yu, biroq Asqar negadir tipirchilab qoldi. Uyoqqa qaradi,
‘
buyoqqa qaradi, oshnasi Mirqobil ko rinmadi.
‘
Xo rsinib: «E, attang», dedi-yu, bo shashib ko chaga chiqdi.
‘ ‘ ‘
Uyiga keldi.
Ovqatni yeb darsga o tirgan bo ldi-yu, biroq kallasi g ovlab, xayolini bir
‘ ‘ ‘
joyga yig olmadi. O zini chalg itmoqchi bolib hovliga chiqdi, uyga kirdi.
‘ ’ ‘
Yuragigi g ashlik solib turgan narsa bora-bora vahimaga aylandi-yu, ko chaga
‘ ‘
chiqib, M irqobilning eshigini taqillatdi.
— Kim? dedi ichkaridan Mirqobil, eshik ochiq.
— —
Asqar eshikni qiya ochib, Mirqobilni imladi.
— Beri kel!
Mirqobil ko zlarini ishqalab ostonaga yaqinlashdi.
‘
— Qoyilman, dedi Asqar, boya lippa quyon bo libsan-qolibsan-da.
— — ’
Mirqobil ko zlarini katta-katta ochib:
‘
— Nima gap? dedi, uyga kelib uxlab qolibman.
— —
— Shunaqami? Qani, yur biznikiga! dedi Asqar va Mirqobilni boshlab
—
uyiga olib chiqdi. Bog etagidagi supachaga yonma-yon cho qqayishgach:
‘ ‘
— Boyadan beri mana bu yerimni mushuk timdalayotganga o xshaydi,
‘ —
dedi ko ksiga musht urib,
‘
— bilasanmi, nega?
— Yo q!
‘

52
— Shunaqa beparvosan-da, dedi Asqar, xo sh, bu gal ham sinf— — ‘
sardorligiga Zuhra saylansa-chi?!
Buni qarang, shu narsa hech Mirqobilni xayoliga kelmagan ekan, rangi
o chib, ko zlari pirpirab, Asqarga yaqinroq siljidi.
‘ ‘
— Bunga yo l qo ymaslik kerak, dedi shivirlab.
‘ ‘ —
Mirqobilning tili kalimaga kelmay ko z oldi
‘
qorongilashib ketdi. Zuhra o tgan yili ikki o rtoqni
‘ ‘
ozmuncha qiynadimi. To polonchi deb gazetaga yozdirdi, har ikkisi ora-chora
‘
yomon baho olib turguvchi edi, ota-onasiga kelib chiqdi, bu ham mayli, har kuni
erta bilan ikki o rtoq maktabga kelganda «qani, dars qildilaringmi?» deb
‘
o qituvchidan avval daftarini tekshiradigan boidi. Eh-ha, gapiraversa Zuhraning
‘
qilmishlarining oxiri yo q. Bir amallab yozgi ta tilga chiqib olishdi-yu, yangi
‘ ’
o quv yilida boshqa sardor boisa ajab emas, axir sardorlikni unga bir umr bogiab
‘
berib qo yibdimi, degan umidda o zlarini ovuntirib yurishdi. Mana endi...
‘ ‘
— Zuhra uch yildan beri sinf sardori, dedi Asqar,
—
— yetar, endi boshqani saylashar, kim biladi, yo Salim boiadi, yo Munira ikkovi
—
ham aiochi. Sardorlikka yo Ravshan saylanarmikin?
— E-e, qiziq ekansan, dedi Mirqobil, kim saylanishi bilan nima ishing
— —
bor, qayoqdagi boimag ur narsalar bilan bosh qotirib yuribsan-a!
‘
— E, tentak, deb yubordi Asqar, hamma gap shunda-da!
— —
— Xo sh?
‘
— O sha saylanadigan bolalarni oldindan sezib, ko nglini olib qo yish
’ ‘ ‘
kerak, dedi Asqar ma nodor, keyin anaviga o xshab g iring-piring
— — ’ ‘ ‘
deb yurmaydi, yo gapim chakkimi?
Mirqobil o ylab qarasa Asqarning gapida jon bor. Hozir dars tayyorlashdan
‘
ko ra Asqarning taklifi muhimroq tuyuldi-yu, ikki o rtoq rejani tuzib, ko chaga
‘ ‘ ‘
chiqishdi. To ppa-to g ri Salimning eshigini taqillatishdi. Hadeganda hech kim
‘ ‘ ‘
javob beravermadi, endi ketishmoqchi boiib turishganda, Salimning singlisi
ko chaga chiqib qoldi.
‘
— Akang qani? dedi Mirqobil.
—

53
Singlisi bir Asqarga, bir Mirqobilga ko zlarini moitiratib qarab turdi-da,‘
ichkariga kirib anchadan so ng akasini boshlab chiqdi. Salim ularni ko riboq:
‘ ‘
— 0 ynaganimi? dedi, E, attang, ishim ko p!
‘ — — ‘
— Voy tentak-e, dedi Asqar, biz ham senikiga ish deb kelganmiz-da,
— —
qani, boshla!
Salim ishkomdagi uzumlarga qog oz o rayotgan ekan.
‘ ‘
— Bisotingdagi bor eski qog ozlarni yig ishtirib kel,
‘ ‘
— dedi Asqar.
Salim og zi qulog iga yetib bir quchoq eski gazeta ko tarib chiqdi. Ikki
‘ ‘ ‘
oshna uy egasini toza ishlatib, o zlari o rikning tagidagi soya-salqin joyga
‘ ‘
o tirib olib, qog ozlarni yirtib berib turishdi.
‘ ‘
— Tovba, dedi Mirqobil ko chaga chiqishgach, Salim ham ziqnagina
— — ‘
ekan, chug urchuq bir boshini er, ikki boshini er, shunga shuncha dahmaza-ya.
‘
— Ha-ha, deb qo ydi Asqar. Xo sh, endi qayoqqa boramiz.
— — ‘ ‘
Mirqobil esa birov yelkasiga changal solayotgandek cho chib o rtog iga
‘ ‘ ‘
qaradi.
— Bugun yetar, dedi, ikkita qoiimni ko tarolmayapman, borging
— — ‘
kelsa o zing boraver.
‘
— Qoyil-e, dedi Asqar va yarim ycTlda qolib, Zuhralarnikiga o tdi.
— ‘
Tunov kuni kimdandir, Zuhraning oyisi kasalxonada yotgan ekan, dadasi ishdan
kech qaytadi, deb eshitgandi. Uch-to rtta ukasi bor, bir o zi toza
‘ ‘
qiynalayotgandir, hozir Asqar eshikdan kirib borsa, rosa quvonsa kerak. Ana
shunday shirin-shirin xayollar bilan Zuhraning hovlisiga kirgan edi, Zuhra ukalari
bilan aymoqi uzumning tagidagi supachada bamaylixotir o tirgan ekan.
‘
— Ke, dedi Zuhra o rnidan .turib, ishing bormidi?
— — ‘
— Qiziqsan-a, dedi Asqar, ishi yo q odam birovning hovlisiga
— — ‘
kiradimi, ukalaringga ovqat qilib berdingmi yo ochdan tirishib, tishining kirini
so rib yurishiptimi?
‘
Zuhra kuldi.

54
— Nechuk surishtirib qolding? dedi. To g risini aytaver, masala— — ‘ ‘
daftarimni so ragani kelgansan.
‘
— Nima? dedi Asqar ko zlarini katta ochib, - masala daftaringni
— — ‘
pishirib ye, masala ishlasam o zimning kallam yo qmi, men biron yordamga
‘ ‘
muhtojmisan, deb keldim.
Zuhra uning ko zlariga qarab shubhalandi-da, hazillashib:
‘
— Yaxshi eslading, dedi birdan, qo shnimiz Malika xolaning katta
— — ‘
to nkasi bor ekan, hech yorolmadim, o tini tugay deb qolgan ekan, dadam yorib
‘ ‘
beray desalar, vaqtlari yo q.
‘
O zi uydami?
— ‘
— Kim?
— E, o sha Malika xolang-da, kim bo lardi!
‘ ‘
— Yo q, dedi Zuhra, bir qarindoshining nevarasi kasal ekan. 0 sha
‘ — — ‘
yoqqa ketgan, ana, bog ning devoridanj;ushsang bo ladi!
‘ ‘
— Yur, dedi Asqar yengini shimarib, devorning nuragan joyidan Malika
—
xolanikiga o tdi-yu, quchoqqa sig maydigan to nkani ko rib ko zi g ilay
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo lib ketdi.
‘
— Katta ekan, dedi uyoq-buyog iga o tib, to nka yaxshi narsa, bir
— — ‘ ‘ ‘
yorsang qishi bilan yoqib chiqasan. Nimaning to nkasi bu?
‘
— Yong oqniki, dedi Zuhra zimdan Asqardan ko z uzmay, bultur
‘ ‘ —
qurib qoldi, dadam kesib berdilar, essiz, juda yaxshi yong oq edi-ya.
‘
— Dadang ham qiziq odam ekan, dedi Asqar hali ham hushini
—
yig olmay, yong oqni kichkinaligida kesganda to nkasi bunaqa beso naqay
‘ — ‘ ‘ ‘
bo lmasdi, katta bolta bormi?
‘
Zuhra uyidan bolta olib chiqdi.
— Sen boraver, dedi Asqar, ukalaringga cjara, men buni birpasda
— —
sarjin qilib tashlayman, shunnqa beso naqay to nka bo lganiga o kinib yursin.
‘ ‘ ‘ ‘
Zuhra hazilashayapti, deb ukalarining oldiga ketdi- yu, ikki-uch devordan
mo raladi. Asqar yenglarini shimardi, boltani qo liga olib, to nkaning bir
‘ ‘ ‘

55
uyog idan, bir buyog idan mo ljalga olib gir-gir aylana boshladi-yu, nihoyat‘ ‘ ‘
xuddi suratga tushayotgan odamday boltani havoda ko targancha turib qoldi.
‘
— Zuhra! dedi ovozining boricha, beri kel!
— —
Zuhra devordan qaradi.
— Ha?
— Shundoq to nkam yorish uvol, dedi. Mayli, o tin yo q desang,
‘ — — ‘ ‘
birpasda samovar tarasha qilib yuboraman-u, ammo shundoq to nkaga bolta
‘
urgani hech ko zim qiymayapti.
‘
— Bo lmasa nima qiladi? so radi Zuhra.
‘ — ‘
Asqar boltani bir chekkaga iritib:
— Shuni ham bilmaysanmi, - dedi, bunaqa asl to nkadan, eh-he, qanaqa
— ‘
narsalar yasash mumkin-a. Qiyma taxta, xo sh taroq, hech eshitganmisan,
‘
buvimda bor, aytishlariga qaraganda, yetmish yildan beri tutarkanlar! Oshtaxta,
eh-he, sanayversa buning sanog i yo q.
‘ ‘
— Mayli, qo ya qol, dedi Zuhra.
‘ —
— Ha, endi o zingga kelding, dedi va eshikka qarab yo rg alab qoldi,
‘ — ‘ ‘
og ir bo lsa aytaver, uyalma, ko maklashib turaman, xo pmi?
— ‘ ‘ ‘ ‘
— Xo p, dedi Zuhra, Asqar ko chaga chiqib oldi. «Hayriyat-e, dedi
‘ — ‘ —
o ziga-o zi, beadab qiz, birov seni hurmat qilib ish-pishing bormi, yordam
‘ ‘ —
beraymi deb kelsa, Jiech bo lmasa yolg ondan, yo q, rahmat, har qancha ish
‘ ‘ ‘
bo lsa o zimdan ortmaydi, deb shirin muomala qilish o rniga qo shnisining
‘ ‘ ‘ ‘
ho kizday to nkasini ro para qiladi-ya!»
‘ ‘ ‘
Asqar Ravshanlarnikiga keldi.
Ravshan ayvonda yonboshlab kitob o qiyotgan ekan. Sekin oyog ining
‘ ‘
uchida ichkari kirdi-yu, Ravshanning tepasiga keldi. Ravshan kitobga shu qadar
berilib ketgan ediki, sezmadi ham. Bir mahal piq etib kuldi, keyin o zini
‘
tutolmay haxolab kula boshladi.
— Hoy, nima gap, bolam, Ravshanning oyisi oshxonaning derazasidan
—
bosh chiqardi, tinchlikmi?
—

56
— Ha, oyi, tinchlik. dedi Ravshan kulgidan yoshlangan ko zlarini artar— ‘
ekan, juda qiziq kitob ekan.
—
— Voy, shungami? dedi va Asqarga ko zi tushib,
— ‘
— hoy, Ravshan, nega o rtog ingga qaramaysan, degan edi, Ravshan yalt etib
‘ ‘ —
o girildi-yu, tepasida turgan Asqarni ko rib, sekin o rnidan turdi.
‘ ‘ ‘
— Ke, dedi, indamaysan-a?
— —
Asqar ma nodor iljaydi. Ayvonning chetiga omonatgina o tirib:
’ ‘
— Zo r kitobmi d»yman? dedi.
‘ —
— Zo r ham gapmi, kulguli kitoblami o lgudek yaxshi ko raman.
‘ ‘ ‘
Shunaqa kitobni topib bergan odamdan jonimni ham ayagim kelmaydi.
Bu gapdan Asqar yal-yal yonib:
— Seni suyuntiray deb keldim-da, dedi kerilib, bir kitob o qidim,
— — ‘
bay-bayyy, kulaverib ichagim uzildi. Yarmigacha o qidim-u, shartta to xtatdim,
‘ ‘
oldingga yugurdim.
— Rahmat, dedi Ravshan birdan Asqarning qo llarini mahkam ushlab,
— ‘
haqiqiy o rtoq ekansan, qani o sha kitob?
— ‘ ‘
— O rtoq ham gapmi, dedi Asqar, bundan buyon soyangman,
’ — —
og ayni, xo p desang, ertaga keltirib beraman. Bunaqa kitob dunyoda bitta,
‘ ‘
o qisang bir hafta kulib yurasan. Ichida shunaqa gaplar borki, qay birini aytib
‘
berishga ham hayronman.
Bu maqtovlardan keyin Ravshanning qiziqishi ortib ketib, hech bo lmasa
‘
ozgina aytib ber, deb Asqarni jon- holiga qo ymadi. Ammo Asqar nima deyishini
‘
bilmay dovdirab qoldi. Nega desangiz, bundan ikki yil ilgari kutubxonadan bitta
kitob olib o qigani esida. Ammo qanaqa kitob, nima to g risida, yodida yo q.
‘ ‘ ‘ ‘
Shuning uchun: «Qo y, men aytib bersam qizig i qolmaydi», deb shuncha qilsa
‘ ‘
qani Ravshan ko nsa.
‘
— Ha, mayli, dedi-yu, Asqar dovdirab qoldi: Bir cholning ikki
— —
o g li bor ekan, to rt qizi bor ekan. 0 sha cholning to rt qizi-yu, ikki o g li
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bor ekan, shu desang...

57
Asqar uyog iga gap topolmay qornini changallagancha yolg ondakamiga‘ ‘
haxolay boshladi. Ravshan hayron edi, nimasi kulgili ekan. Asqar yolg ondakam
‘
yoshlangan ko zini kafti bilan arta-arta:
‘
— Yo q, bo ldi, uyog ini aytib berolmayman^ deya o midan turdi,
‘ ‘ ‘ — ‘
uyog i shunaqa kulgiliki, mana ko rasan, ertaga olib kelay, kechasi bilan
— ‘ ‘
kulib chiqasan!
Asqar amallab ko chaga chiqib oldi-yu, peshonasiga bir urdi. Hamma ayb
‘
o zida, o qimagan kitobini maqtab nima keragi bor edi, endi kulgili kitobni
‘ ‘
Ravshanga qayerdan topib beradi, topib bermasa Ravshan hammaning ichida
yolg onchi ekansan, deb rasvo qilishi turgan gap, bordi-yu, sinf sardorligiga
‘
saylansa-chi, ana xolos, bunaqa bolani aldab bo larmidi.
‘
Asqar yarim kechagacha uyqusi kelmadi. Sardorlikka kim saylanarkin? Buni
qarang tushiga ham shu kiribdi:
hamma birdan sardorlikka Ravshanni taklif qilgan ekan, eski sinf sardori dast
o rnidan turib:
‘
— Yo q, debdi, bu gal sinfkomlikka eng yaxshi bolani saylaymiz.
‘ — —
Malika xolaning to nkasini yorib bergan, Salimlarning uzumini qog oz bilan
‘ ‘
o rashgan, Ravshanga kulgili kitob topib bergan Asqarni saylaylik!
‘
Bu gapdan shov-shuv ko tarildi.
‘
— Bo lmagan gap, debdi Zuhra, Asqar to nka yorib bergani yo q!
‘ — — ‘ ‘
— Yolg on, deb gapga aralashibdi Salim, Asqar uzum
‘ — —
bog lashaman deb o rtog i bilan yarim ishkom uzumni yeb ketdi.
‘ ‘ ‘
— Meni ham aldagan, deb shov-shuvga qo shilibdi Ravshan.
— ‘
Asqar bundoq qarasa, hamma ko zini uzmay qarab turganmish. Sekin orqasiga
‘
tisarila-tisarila oynadan hovliga sakrab tushib qochmoqchi bo lgan ekan, qarasa
‘
ikkala oyog i yo q bo lib qolganmish! Asqar qora terga botib uyg onganda kun
‘ ‘ ‘ ‘
yorishib qolgan edi. Apil-tapil kiyinib, choyini ichdi-yu, papkani silkitib maktabga
jo nadi. Ko ngli kechagidan battar g ash edi: oltinchi «A»ning sardori etib qaysi
‘ ‘ ‘
bolani saylasharkin-a?!

58
Xulosa
Bitiruv malakaviy ishni bajarish natijasida quyidagi hulosalarga kelindi.
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirishi o z tarixiy’ ’ ’
ildizlariga ega. Bu borada milliy va umumbashariy qadriyatlarga tayanish va ta lim
’
jarayonida ularning samarali imkoniyatlaridan maqsadga muvofiq ravishda
foydalanish muhim axamiyat kasb etadi.
Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani shakllanganligining bugungi
’ ’
kundagimavjud holati o rganildi, o quvchilarning o ziga xos xususiyatlari
’ ’ ’
aniqlandi. Bunda ilg or pedagogik texnologiyalardan foydalanishning samaradorligi
’
ta minlandi.
’
O quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni boyitildi.
’
O quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishda innovasion metodlardan
’
foydalanish zarurligini tajriba tasdiqladi.
Tavsiyalar
Bitiruv malakaviy ish natijalari quyidagi tavsiyalarni taqdim etishga imkon berdi.
1. Boshlang ich sinf o quvchilarida aqliy tarbiyani
’ ’
shakllantirishda ajdodlarimiz qoldirgan ulkan ma naviy meros,
’
asrlar davomida milliy qadriyatlar, urf-odatlar va an analardan
’
ta lim jarayonida foydalanishga erishish.
’
2. O quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishda ularning Yoshi
’
individual xususiyatlarini inobatga olgan holda bilimlar
mazmunini boyitish va kengaytirish.
3. O quvchilarning har tomonlama yetuk inson bo lib yetishlarida
’ ’
dars va darsdan tashqari mashg ulot o rnini oshirish.
’ ’
4. Darsdan tashqari mashg ulotlarda bayramlar senariylarini
’
yaratish.

59
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati’
1. “ Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ” T. 1997 yil
2. O zbekiston Respublikasining «Ta'lim to g risida»gi qonuni. Barkamol
’ ’ ’
avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent, Sharq nashriyot-
’ –
matbaa konserni, 1997.
3. Karimov I.A Istiqlol va ma'naviyat. Toshkent, O zbekiston, 1994.97-98
– ’
betlar
4. Karimov I.A. Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori.
– ’
Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997..
–
5. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axlo q . -T.: O qituvchi, 199
’ 2 22-23
betlar .
6. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar sha j ri. T.: Xal q merosi nashriyoti, 1993.
7. Abu Rayhon Beruniy. . Tanlangan asarlar. 14-jild.Toshkent o`qituvchl
1994.10-betlar
8. Avloniy A. Turkiy Guliston yo h ud axlo q . T.: O qituvchi, 1992.
’
9. Alisher Navoiy. Mabub ul- q ulub. Asarlar. O n besh tomlik. 13-tom. -T.:
’
Adabiyot va san'at, 1996. 206-207 betlar
10. Davoniy J ta`lim-tarbiya haqida Toshkent O`qituvchi 1981yil 36-bet
11. Mavlonova R., To raeva O., Holiqberdiev K. Pedagogika. -T.: O qituvchi,
’ ’
2001.
12. Pedagogika A.Q.Munavvarovning tahriri ostida. -T.: O qituvchi, 1996.-200b.
’
13. Pedagogika tarixidan xrestomatiya. Tuzuvchi: O.Hasanboeva, T.: O qituvchi,
’
1990.
14. Pedagogika. Pod red. P.I.Pidkasistogo M.: 2003.
–
15. Pedagogika. O quv qo llanma. A.Munavvarov tahririda. T.,
’ ’
«O qituvchi», 1996, 86-102-b
’

60
16. Pedagogika G`O quv qo llanma. Munavvarov A tahriri ostida. Toshkent,’ ’ –
O qituvchi, 1996.
’
17. Inomova M. Oilada bolalarni ma'naviy-axloqiy tarbiyalashda milliy
kadriyatlar. T.: Fan,
18. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-jome' as-saxix. -T.: O zbekiston,
’ 1991
19. G` `aybullaev N , R.Yodgorov. Pedagogika. Ma'ruzalar matni. T., 2000, 104-
110-b.
20. .Tursunov L , .Nishonaliev U . Pedagogika kursi. T., «O qituvchi», 1998.
’
21. Ziyomuhammadov B. Pedagogika. Oliy o quv yurtlari uchun o quv
’ ’
qo llanma -T.: Turon-Iqbol, 2006.-112 b.
’
22. Zunnunov A. Pedagogika tarixi. T.: Sharq, 2000.
23. Zunnunov A., U.Ma h kamov. Didaktika. T.: Sharq, 2006. 125 b.
–
24. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. 1qism. Pedagogika nazariyasi.
Oliy o quv yurtlari uchun darslik.G` M.X.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri
’
ostida. Iqtisod-moliya , 2007.-380 b.
“ ”
25. Tursunov I.Y., Nishonaliev O .N. Pedagogika kursi.-T.: O qituvchi, 1997.
’ ’
26. Xarlamov I.F. Pedagogika M.: Gardariki, 2003.
–
27. G aybullaev N., Yodgorov R., Mamatqulova R. Pedagogika. Oliy o quv
’ ’
yurtlari uchun qo llanma.-T.: 2005.-176 b.
’
28. O zbek pedagogikasi tarixi. Tuzuvchi muallif, prof. A. Zunnunov. - T.:
’
O qituvchi, 1997.- 512 b.
’
29. H oshimov K., Nishonova S. Pedagogika tarixi. II- qism. T.: Alisher Navoi
nomidagi O zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2005.-304 b.
’
30. Xoshimov K va boshqalar O`zber pedagogikasi antologiyasi Toshkent
o`qituvchi 1995yili 137-bet
31. Yusuf Xos Hojib. Qutadg u bilig (so zboshi muallifi B.Tuhliev). T.:
’ ’ —
Yulduzcha,
Int e rn e t saytlar:
1. www.pedagog.uz
2. www. Ziyonet. u z

61
3. www. tdpu.uz
4. www. edu. u z
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………… 3-
8
I-BOB. BOSHLANG ICH SINF O QUVCHILARIDA AQLIY ’ ’
TARBIYANI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI …………
.
……………………………………………………… 9
I.1.O quvchilar aqliy tarbiyasini shakllantirishda Sharq allomalari qarashlaridan
’
foydalanish . ..
………………………………………………… 9-
2
2
I.2 . O quvchilarda aqliy tarbiyani shakllantirishning mazmuni.
’ ………… 2
2-
2
7
II-BOB. BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARIDA AQLIY
TARBIYANI SHAKLLANTIRISH USULLARI. ...............
…………… 2
7
II . I. O`qish darslarida aqliy tarbiyani shakllantirish texnologiyasi
……… 2
7-
3
8
II .2. Sinfdantashqario ’ qishdarslaridaaqliytarbiyanishakllantirishyo ’ llari …………
..
………………………………………………………… 3
8-
5
7
XULOSA VA TAVSIYALAR …………………………………………… 5
7
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ . ………………… 5

62
8-
5
9
ILOVALAR

Купить