Boshlang‘ich ta’lim o‘quv fanlaridagi integratsiya jarayonlarining tarixiy tadrijiy rivoji - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	78.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Boshlang‘ich ta’lim o‘quv fanlaridagi integratsiya jarayonlarining tarixiy tadrijiy rivoji

Купить

. BOSHLAN G‘ ICH TA’LIM O‘ QUV FANLARIDAGI INTEGRATSIYA
JARAYONLARINING TARIXIY TADRIJIY RIVOJI
Reja .
1. Integratsiya tushunchasi , pedagogik jarayonda integratsiya .
2. Boshlang‘ich ta’lim jarayonini integratsiyalashning rivojlanish tarixi va
nazariy asoslari.

1. Integratsiya tushunchasi , pedagogik jarayonda integratsiya .
Dastlab integratsiya so‘zining ma’nosiga to‘xtalsak. Bu termin XX asrning
o‘rtalarida siyosiy, iqtisodiy va ilmiy-texnik sohalarda qo‘llanila boshlangan.
«Integratsiya» so‘zi lotincha integratio-tiklash, to‘ldirish, «integer» butun so‘zidan
kelib chiqqan.
D.N.Ushakovaning atamalar lo‘g‘atida integratsiyaga quyidagicha ta’rif beriladi:
«Integratsiya – bu taraqqiyot jarayonida elementlarni yoki bo‘laklarini qanday
bo‘lmasin bir butunga birlashtirishdir».
Xorijiy so‘zlar lo‘g‘atida bir oz boshqacharoq ta’rif berilgan: «Integratsiya –
tiklash, butlash, to‘ldirish ma’nosini anglatib, elementlarni yoki qismlarni qanday
bo‘lmasin bir butunga birlashtirishdir».
N.I.Kondakovning «Mantiqiy lo‘g‘at-ma’lumotnomasi» kitobida integratsiya
tushunchasi quyidagicha keltirilgan: «Integratsiya – qanday bo‘lmasin elementlarni
yagona bir butunga birlashtirish va qandaydir yaxlitlikni tiklashdir».
YU.S.Tyunnikovning fikricha, integratsiya tushunchasiga tegishli bir qator belgilar
mavjud bo‘lib, ularga:
1. Integratsiya turli o‘zaro aloqadagi elementlar asosida quriladi.
2. Integratsiya o‘zaro aloqadagi elementlarning sifat va son o‘zgarishi bilan
bog‘liq.
3. Integrativ jarayon mantiqiy mazmun asosiga ega.
4. Integrativ jarayon o‘zining tuzilmasiga ega.
5. Pedagogik yo‘naltirilganlik va uning nisbatan mustaqilligi.
Bundan shunday xulosa qilish mumkinki, integratsiya pedagogik jarayonda
qo‘yilgan maqsadga bog‘liq holda yaxlit tizimni ifoda etuvchi bilimlar, usullar va
ular bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bilish jarayonlari, o‘quv-bilish muammolari,
o‘qitish vositalari hamda metodlarini qamrab oladi.
V.S.Bezrukovaning ta’rifi bo‘yicha pedagogik integratsiya – bu ilmiy
integratsiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, uning ilmiy integratsiyadan farqli
xususiyatlarini e’tiborga olgan holda pedagogik nazariya va amaliyot doirasida
amalga oshiriladi.

Integratsiya – ob’ektiv sabablarga ko‘ra har xil elementlarni birlashtirish va ularni
bir butun holda qarash natijasida sodir etilayotgan tizim sifatida e’tirof etiladi.
2. Boshlang‘ich ta’lim jarayonini integratsiyalashning rivojlanish tarixi va
nazariy asoslari.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quv jarayoni foydalanilayotgan usul, uslub va shaklarning
turli tumanligi bilan ajralib turadi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan yangi o‘quv rejalari va dasturlariga o‘tish
davrida jamiyat va atrof-muhit o‘rtasidagi aloqalarni uyg‘unlashtirish, atrof-
muhitga jiddiy munosabatni o‘rnatish va shakllantirish masalalari muhim ahamiyat
kasb etadi.
Atrof-muhitga jiddiy munosabatlarning poydevori boshlang‘ich sinflarda
o‘rgatiladi. SHuning uchun iqtisodiy ta’limning natijasi maktab ta’limining
birinchi bosqichiga bog‘liq. YAngi psixologik-pedagogik tadqiqotlar kichik
yoshdagi maktab o‘quvchilarining bilish faoliyatlari cheklanganligi haqida ilgarigi
tushunchalarni ko‘rib chiqishga imkon beradi.
Bu boshlang‘ich iqtisodiy ta’limning barcha tarkibiy qismlarini o‘zgartirish va
yangilashga asos yaratadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlariga javob beradigan va dars
talablariga mos keladigan, maqsadni aniqlash bunday yangilanishning asosiy
masalasidir.
XIX-XX asrlar oralig‘ida pedagogikada kichik maktab o‘quvchilarining tabiiy
muhit bilan tanishtirishning integratsiyalangan kursini yaratish fikri paydo bo‘lgan.
Bu fikr A.YA.Gerd, D.N.Kaygorodov, A.P.Pavlov nomlari bilan bog‘liq bo‘lib,
ular boshlang‘ich maktabga atrofdagi jonli va jonsiz dunyo hakidagi bo‘linmagan
kursni kirgizishni talab qilishdi.
Integratsiyalashgan ta’lim-tarbiya, fanlararo aloqalarning ayrim jihatlari mashhur
pedagoglarning (YA.Komenskiy, D.Lokk, I.Gerbart, M.Pestalotssi, K.Ushinskiy
va boshqalar), didaktiklarning (I.D.Zverev, M.A.Danilov, V.N. Maksimova,

S.P.Baranova, N.M.Katkina va boshqalar) psixolog olimlarning (E.N.Kabanova,
Meller, N.F.Talizina, YU.A.Samarina, G.I.Vergeles), medist olimlarning
(M.R.Lvov, V.G.Goretskiy, N.N.Svetlovskaya. YU.M. Kolyagin, G.N.Pristupova)
ishlarida ko‘rib chiqilgan.
Bir qator ishlar boshlang‘ich ta’limdagi fanlararo va fanlar ichidagi aloqalarga
bag‘ishlangan. Bu muammolar o‘quv fanlarini integratsiyalashga o‘tishning yaqin
rivojlanish zonasidir.
Integratsiya atama va uslubiy nuqtai nazaridan ikkita tushunchaga ega:
1. Tizim, organizmning alohida tabaqalashtirilgan qism va vazifalarning bog‘liqlik
holatini bildiruvchi tushuncha va shu h olatga olib boruvchi jarayon.
2. Tabaqalashtirish jarayonlari bilan birga amalga oshirilayotgan fanlarni
yaqinlashtirish jarayoni.
Differensiatsiya – fransuzcha (diffe’rentiofion lotincha differentia - farq, har x illik,
ya’ni butunni bo‘laklarga bo‘lish, ajratish. Ta’lim mazmunini integratsiyalash –
dunyo tendensiyasi (g‘oya, fikr, intilish). Integrativ yondashishi turli darajadagi
tizimli aloqalarning ob’ektiv yaxlitligni aks ettiradi. (tabiat - jamiyat - inson).
Integratsiya ilgari bo‘lingan qismlarni bir butunga birlashtirish bilan bog‘liq. U
tizim elementlarining yaxlitlik va uyushqoqlik darajasini oshirishga olib keladi.
Integratsiyalash mobaynida bir-biriga bog‘liqlik hajmi oshadi va tartibga tushadi,
shu tizim qismlarning ishlashi va o‘rganish ob’ektining yaxlitligi tartibga solinadi.
Bu umumiy qoidalarni qanday qilib maktab ta’limida qo‘llash mumkin?
Zamonaviy didaktik va metodikada ta’kidlanishicha, o‘quvchilarni o‘qitish,
rivojlanishi va tarbiyasining muvaffaqiyatlari ularning dunyoning birligi haqida
tushunchaning shakllanganligi, o‘z faoliyatlarini umumiy tabiat qonunlari asosida
yo‘lga solish zaruriyatini tushunishlari, tabiatshunoslik kursida fanlararo va fanlar
ichidagi aloqalarni echaolishlari bilan bog‘liq. Ta’limdagi integratsiya o‘quv
fanlari mazmunini konstruksiyalashga tizimli yondashish orqali ko‘rib chiqiladi.
Integratsiyaning turli darajalari ajratiladi: boshlang‘ich, tabiat haqidagi elementlar
bilimlarni birlashtiradi; oraliq-fanlar bo‘limlarini bo‘lish integratsiyasi; yakuniy -
tabiatshunoslikni o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan ta’limning oxirgi bosqichi

integratsiyasi. SHu bilan birga, tabiiy-ilmiy ta’limini to‘liqroq va kengroq
integratsiyalash imkoniyati ham inkor etilmaydi. Maktab ta’limini integratsiyalash
jarayonining psixologik asosi sifatida psixolog YU.A.Samarinning assotsiativ
tafakkur to‘g‘risidagi fikrlari olinishi mumkin. Bu fikrlarniig mazmuni shundaki,
har qanday bilim bu o‘xshatish, bilimlar tizimi esa o‘xshatishlar tizimidir.
YU.A.Samarin o‘xshatishlarning quyidagi turlarini ajratadi:
lokal (mahalliy, ma’lum bir joy, narsa bilan chegaralangan), biror tizimga tegishli
bo‘lgan, tizim ichidagi, tizimlar orasidagi va aqliy faoliyat darajalarini
o‘xshatishlarning mos keladigan darajasiga birlashtirish xususiyatiga qarab
tasniflaydi.
Tabiat yoki fan haqidagi eng oddiy bilimlarni hosil qiluvchi bog‘liqlikning eng
soddasi ma’lum bir joy yoki tushuncha bilan chegaralangan lokal tasavvurdir. Bu
bog‘liqlik boshqa bilimlardan nisbatan ajralgan, shuning uchun eng oddiy aqliy
faoliyatni ta’minlaydi. Bu kichik maktab yoshiga xos. Biror bir tizimga tegishli
bo‘lgan tasavvurlar eng sodda tizimli tasavvurlardir. Ular biror bir mavzu, predmet
yoki hodisani o‘rganishi asosida hosil bo‘ladi. Biror bir predmetni bilish yangi fakt
va tushunchalarning tanlanishi ularni bir bilimlar bilan taqqoslanishi orqali amalga
oshiriladi.
Bunda o‘quvchilarning tahlil qilish va umumlashtirish faoliyatlari vujudga
keladi. Tizim ichidagi tasavvurlar o‘quvchilarning butun bir fanlar tizimining
bilishini ta’minlaydi (fizikaviy, kimyoviy, biologik, bilimlar tizimi),
o‘rganilayottan fan doirasida bilimlardan keng foydalanish kuzatiladi. Tizim
ichidagi tasavvurlar, vaqt, muhit, son bog‘lanishlarni aks ettiradi. Fanlararo
tasavvurlar aqliy faoliyatning eng yuqori pog‘onasi hisoblanadi. Ular bilimlarning
turli tizimlarini birlashtiradi, hodisa yoki jarayonning xilma-xilligini bilishiga
imkoniyat beradi. SHu bilimlar asosida umumiy tushunchalar kelib chiqadi.
Tizimlararo tasavvurlarning shakllanishi, ularni bilimlardan foydalanishga, ularni
bir-biriga bo‘ysundirishga, bilimlar chegarasida bo‘shliqliklarni aniqlashga imkon
beradi.

Bayon qilingan psixologik dalillar boshlang‘ich, to‘liqsiz o‘rta va o‘rta maktab
ta’limini integratsiyalashning asosiy xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi.
S.P.Baranov, L.R.Bolotin, V.A.Slasteninning «Pedagogika» kitobida darslarda
qo‘llaniladigan fanlararo bog‘lanish ko‘rsatiladi, lekin integratsiyalashgan ta’lim
muammolari aks etmagan.
«Boshlang‘ich ta’lim» jurnalarida maktab ta’limini integratsiyalash muammosiga
katta ahamiyat beriladi. L.N.Baxareva o‘zining «Boshlang‘ich maktab o‘quv
mashg‘ulotlarini o‘lkashunoslik asosida integratsiyalash» maqolasida integratsiya -
differensiatsiya jarayonlari bilan birgalikda amalga oshayotgan fanlarni
yaqinlashtirish va bog‘lash jarayoni bo‘lib, yangi, butun, yaxlit bo‘limlar
yaratishga yordam beruvchi, fanlararo aloqalarni amalga oshiruvchi yuqori
ko‘rinishdir.
O‘quv fanlari orasida integratsiya predmetlar tizimini inkor etmaydi integratsiya
tizimini takomillashtirishning, kamchiliklarni bartaraf etishning yo‘li bo‘lib, fanlar
orasidagi aloqalar va bog‘liqliklarni chuqurlashtirishga qaratilgan bunday
yondashuv - differensiatsiya va integratsiya orasidagi munosabatlarni tushunishga
tayanadi.
Pedagogikaning maqsadi bir xil maqsad vazifalarga ega bo‘lgan turli fanlarning
element va qismlarni bir butunga birlashtirishga yo‘naltirilgan intergratsiyani
amalga oshirishda o‘qituvchilarga yordam berishdir. Ko‘p yillik kuzatishlar shuni
ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari u yoki bu fanlarni o‘rganib, shu bilim
ko‘nikmalarni boshqa fanlarni o‘rgatishda qo‘llashga qiynaladilar, ularga mustaqil
fikrlash, olingan bilimlarni o‘xshash yoki yangi vaziyatlarga ko‘chira bilish
ko‘nikmalari etishmaydi.
L.P.Elinko o‘zining «Boshlang‘ich sinflarda ta’limni integratsiyalash tajribasi»
ichida maktab ta’limini intgratsiyalashning muhimligiga e’tiborini qaratib,
integratsiya darsini samarali qilish vositasi, fanlar aloqalarini yangi pog‘onalarga
ko‘tarish shakli deb hisoblaydi. Integratsiya o‘qituvchilarning turli fanlar bo‘yicha
kuzatishlari va xulosalarini tasdiqlab yoki chuqurlashtirib beruvchi yangi dalillarni
topib berish manbaidir.

Ular faoliyat turli shakllarining almashib turishi orqali o‘quvchilarning charchashi
va asabiylashishining oldini oladi.
Adabiyotlar.
1. Lutfillaev M.X. Oliy ta’limda axborot texnologiyalari integratsiyasi.
Monografiya. – Samarqand: SamDU, 2005. –133 b.
2. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan pedagogikasi.
Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005. -104 b.

Boshlang‘ich ta’lim o‘quv fanlaridagi integratsiya jarayonlarining tarixiy tadrijiy rivoji

Купить