Botuxon davrida oltin o‘rda davlati va bosqinchilik siyosatir - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	488.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Botuxon davrida oltin o‘rda davlati va bosqinchilik siyosatir

Купить

Mundarija
Kirish ............................................................................................................. 2
I BOB. OLTIN O`RDA XONLIGINING TASHKIL TOPISH TARIXI VA
DAVLAT SIYOSIYMA`MURIY BOSHQARUVINING MAZMUN MOHIYATI.
................................................................................................................................. 5
1.1 Oltin O`rda davlati tashkil topishining siyosiy tarixi .............................. 5
1.2 Davlat boshqaruv tiziming o`ziga xos ko`rinishi hamda savdo va
madaniy hayoti ...................................................................................................... 10
II BOB. BOTUXON DAVRIDA OLTIN O’RDA DAVLATI VA
BOSQINCHILIK SIYOSATI. ............................................................................... 17
2.1. Botuxonning taxtga o’tirishi va Rossiyaga bostirib kirishi. ................. 17
2.2.Rossiyadagi mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i muammosi ............................... 27
III BOB. “BOTUXON DAVRIDA OLTIN O’RDA DAVLATI”
MAVZUSINI O’TISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK METODLAR. ............ 31
3.1. “Venn diagrammasi” metodi. ................................................................ 31
3.2. “Swot tahlil” metodi. ............................................................................ 32
Xulosa .......................................................................................................... 33
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro`yxati: ............................................ 35
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi: o`quvchilarning ijodkorligini rivojlantirishi,
yangiliklarni ko’ra bilishi, fan- texnika yutuqlarini amalda qo’llashni o’rganish,
o’quv dargohida “o`qish, o’rganish va amalda qo’llash, natijalarni tahlil qilib,
yanada samaraliroq ishlash” muhitini yaratib, yangi zamonaviy metodlarni izlab
topish yo’lida tinmay mehnat qilish bugungi kun pedagoglari oldidagi katta
vazifadir. Darslarni iloji boricha qiziqarli va samarali bo’lishi uchun o’qituvchi
doim izlanishda, yangiliklar yaratishda, o’quvchi tafakkurida mavjud yashirin
imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish uchun, eng avvalo, mahorat sohibi, o’quvchi
qalbini teran tushunadigan ruhshunos, xalq pedagogikasi va zamonaviy o’qitish
uslublaridan xabardor mutaxassis bo’lishi, mahalliy imkoniyatlardan kelib chiqib
ishlashi lozim.
Yurtimiz bugun jadal sur’atlar bilan rivojlanib borar ekan, uni taraqqiyot
bosqichiga ko’tarish o’sib kelayotgan yosh avlodning qo’lida. Shunday ekan, o’z
qarashlariga ega, mustaqil fikrlay oladigan,fikrlarini ijodiy, erkin bayon qila
oladigan yoshlarni tarbiyalash biz o’qituvchilarning vazifasi sanaladi. Bu esa
bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biridir.
Hammamizga ma’lumki, bu ishni amalga oshirish uchun, avvalo,
o’qituvchining o’zi ijodiy ishlaydigan, o’quvchilarni mustaqil fikrlashga va ijodiy
ishlashga o’rgatishning uslub va usullarini egallagan bo’lishi zarur.
Kurs ishining maqsad va vazifalari: kurs ishimning yozishimdan maqsad
shundan iboratki, mamlakatimiz rahbari “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” asarida
“tarix fanining imkoniyatlaridan foydalanib, aql – zakovatli, yuksak ma’naviyatli
kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo’ygan maqsadlarga erisha olamiz,
yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi”, - deb ta’kidlaydi.
Shundan kelib chiqib shuni alohida ta’kidlash lozimki, tarix fani
o`qituvchilari oldida tarix darslarining samaradorligini yana ham oshirish vazifasi
ko`ndalang turibdi. Bunda esa tarix darslarida interfaol usullarni qo`llashyaxshi
samara berayotganligi o`tkazilayotgan tajribalardan ham ko`rinib turibdi. Endi biz
bo`lajak pedagoglar oldida ustozlarimizdan olgan saboqlarimizni kelajak ish
2

faoliyatimizda keng qo`llashimiz va o`z o`rnida yangi pedagogik texnologiyalardan
samarali foydalanishimiz hamda tarix darslari samaradorligini yanada oshirishga
o`z hissamizni qo`shishdek vazifalar turibdi. Mazkur kurs ishimni ushbu
vazifalarni ado etish uchun tashlagan birinchi qadamim deb hisoblayman.
Shunday ekan bugungi tarix darslarining samaradorligini oshirish yosh
avlodda unga bo'lgan qiziqish va o'z tarixini o'rganishga bo'lgan ishtiyoqni
shakllantirish aynan mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi hisoblanadi. Bugungi
kunda tarix fani pedagok o'qituvchilari uchun hartomonlama foydali va samarali
metod uslublari suv va havodek zarur. Shunday ekan mazkur tadqiqot
o'qituvchilarimiz uchun tarix fani darslarini samarali olib borishda va yosh avlod
ongini haqqoniy tariximizni o'rganishida yechim bo'lishini nazarda tutdik.
Kurs ishining o`rganilish darajasi: ushbu kurs ishining mazmun va
mohiyati, S. I. Hamroyevaning "Tarix o'qitish metodikasi" fanini o'qitish bo'yicha
ma'ruzalar matnida batafsil, keng yoritilib berilgan. Bundan tashqari mazkur kurs
ishini yozishda mavzuga tegishli bir qancha adabiyotlardan foydalanildi. Xususan:
Safo Ochil. 1
, T.Toshpo’latov, Ya.G’afforov. 2
, Saidaxmedov. 3
, U.Mansurov,
A.Rahmatullayeva. 4
, P.N.Galanza. 5
asarlari va kitoblari asosiy o’rin tutadi.
Bundan tashqari mustaqilligimiz davrida ushbu dolzarb masalada qabul
qilinyotgan qaror va farmonlar, shuningdek olib borilyotgan chora – tadbirlar kurs
ishining o’rganilish darajasini yoritib berishda tub ma’nodagi asos vazifasini
o’taydi.
Kurs ishining metodologik asosini: tarix darslarida badiiy adabiyot, hikoya
va romanlardan foydalanish metodlari mavzusidagi kurs ishining metodologik
asosini U. Mansurov va A. Rahmatullayevalarning "Tarix o'qitish metodikasi", S.
Hamroyevaning "Tarix o'qitish metodikasi" fanini o'qitish bo'yicha ma'ruzalar
matni tashkil etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi
1 Safo Ochil . Mustaqillik ma’naviyati va tarbiya asoslari - Т.: « O‘qituvchi» nashriyoti, 1995;
2 Tashpulatov T. Gafforov Ya. “Tarix o’qitish metodikasi” . :T. 2002;
3 Saidaxmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. –Toshkent: Moliyanashr, 2003;
4 U.Mansurov, A.Rahmatullayeva. “Tarix o’qitish metodikasi”, Toshkent, 2018;
5 P.N. Galanza xorijiy davlatlar davlati va huquqi tarixi. Moskva 2010;
3

PF4947-son " O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida " gi meyoriy-xuquqiy hujjatlar tashkil etadi.
Kurs ishining ob`ekti: sifatida zamonaviy tarix darslarini o`rganishda
interfaol usullardan foydalanishga masalalariga qaratilyotgan e’tibor, yaratib
berilyotgan shart-sharoitlar belgilab olindi.
Kurs ishining predmetini: O`zbekiston va Jahon tarixi darslarini xususan
Oltin O`rda xonligini o`rganish sohasida olib borilyotgan amaliy ishlar va
faoliyatlar, shuningdek o`rta va oliy ta`limda ushbu masala yuzasidan tashkil
etilyotgan tadbir va chooralar tashkil etadi.
Kurs ishining ilmiy yangiligi: jahon tarixi davlatlarini jumladan Oltin O`rda
xonligini o`rganishga qaratilyotgan e`tiborning mustaqillikning dastlabki
yillaridagi ushbu masalaga qaratilgan e`tibor bilan o`zaro o`xshash va farqli
jihatlarini taqqoslash hamda yo`l qo`yilgan xatolarni bartaraf etish tashkil etadi.
Kurs ishining amaliyotga tadbiqi: mazkur kurs ishi o'rta ta'lim tizimida
tarix va tarbiya darslarini samarali tashkil etishda, yosh avlodning ongida haqqoniy
tariximiz haqida tasavvur uyg'otishda, tarix fani to'garaklari faoliyatida shuningdek
Oliy ta'lim tizimida tarix fanini o'qitish metodikasi, ilg'or metodlarni qo'llash kabi
mashg'ulotlarda foydalanish mumkin.
Kurs ishining tuzulishi: Oltin O`rda xonligining siyosiy va ma`muriy
boshqaruvini o`rganishda grafik organayzerlardan foydalanish mavzusidagi ushbu
kurs ishi , kirish qismi, asosiy qismdagi 2 bob va 4 paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat.

4

I BOB. OLTIN O`RDA XONLIGINING TASHKIL TOPISH TARIXI VA
DAVLAT SIYOSIYMA`MURIY BOSHQARUVINING MAZMUN
MOHIYATI.
1.1 Oltin O`rda davlati tashkil topishining siyosiy tarixi
Oltin O ' rda (Ulus Jo`ji)-markazi Volga bo'yida joylashgan davlat, 1243-yilda
Chingizxonning nabirasi Jo`ji o'g'li, mo'g'ul xoni Botu (1237-1255) tomonidan asos
solingan. 1266-yilgacha Oltin O'rda xonlari Buyuk Xonning kuchini Qoraqorumda,
keyin Xanbaliqda (Pekin) tan oldilar. Oltin O'rda ko'chmanchilarining asosiy
qismini kumanlar (qipchoqlar) tashkil qilgan. O'tirgan aholi – Volga bolgarlari,
mordoviyaliklar, mari, xorazmliklar.
Oltin O'rda xonlarining kuchi katta qismini qamrab oldi zamonaviy
Rossiya( bundan mustasno Sharqiy Sibir , Uzoq Sharqdan va Uzoq Shimoliy
viloyatlari), shimoliy va g'arbiy Qozog'iston, Ukraina, O'zbekistonning bir qismi
(Xorazm) va Turkmaniston. Rus knyazliklarini Oltin O'rda bevosita boshqarmagan.
O'rda amaldorlari, baskaklar, Rossiya hududlarida o'lpon yig'ishgan, lekin
keyinchalik bu vazifa bo'ysunuvchi rus knyazlariga topshirilgan. Rus yerlarini
itoatkorlikda va talon -taroj qilish uchun tatar otryadlari Rossiyaga qarshi tez -tez
jazo kampaniyalarini o'tkazdilar 6
.
6 Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. Учебный план. Т. 1956. -C.23.
5

Birgina XIII asrning ikkinchi yarmi davomida bunday kampaniyalar o'n to'rt marta
o'tkazilgan. Osiyoning janubida Oltin O'rda Chig’atoy (Chagatay) uluslari bilan
chegaradosh edi. Oltin O'rda (Ulus Jochi) – Evrosiyoda XIII-XVI asrlarda mavjud
bo'lgan mo'g'ul-tatar davlati. Tong paytida, mo'g'ullar imperiyasining bir qismi
bo'lgan Oltin O'rda rus knyazlarini boshqargan va bir necha asrlar davomida
ulardan (mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i) o'lpon yig'gan.
Rus yilnomalarida Oltin O'rda turli nomlar bilan atalgan, lekin ko'pincha
Ulus Juchi ("Xan Juchi egalik qilish") va faqat 1556-yildan boshlab bu davlat Oltin
O'rda deb nomlana boshlagan 7
. 1224-yilda mo'g'ul xoni Chingizxon Mo'g'uliston
imperiyasini o'g'illari o'rtasida taqsimladi, uning qismlaridan birini o'g'li Jochi oldi,
keyin mustaqil davlatning shakllanishi boshlandi. Undan keyin o'g'li Xon Botuxon
Jochi ulusining boshlig'i bo'ldi. Oltin O'rda 1266-yilgacha xonliklardan biri sifatida
Mo'g'ul imperiyasining bir qismi edi, so'ngra mustaqil davlatga aylandi, faqat
imperiyaga nominal qaram edi. Uning hukmronligi davrida Xon Botuxon bir
qancha harbiy yurishlarni amalga oshirdi, natijada yangi hududlar bosib olindi va
quyi Volga viloyati O'rda markaziga aylandi. Poytaxti zamonaviy Astraxandan
unchalik uzoq bo'lmagan Saray-Botuxon shahri edi. Mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i va
mo'g'ullar Rossiya ustidan hokimiyatga ega bo'lishiga qaramay, Oltin O'rda
xoqonlari Rossiyada hukmronlik qilishda bevosita ishtirok etmadilar, faqat rus
knyazlaridan o'lpon olib, o'z hokimiyatini mustahkamlash uchun davriy jazo
kampaniyalarini o'tkazdilar 8
.
Oltin O'rda hukmronligining bir necha asrlik hukmronligi natijasida Rossiya
o'z mustaqilligini yo'qotdi, iqtisodiyoti tanazzulga yuz tutdi, erlar vayron bo'ldi,
madaniyat esa hunarmandchilikning ayrim turlarini abadiy yo'qotdi va tanazzulga
yuz tutdi. Bu kelajakda O'rdaning uzoq muddatli qudrati tufayli Rossiya har doim
G'arbiy Evropa mamlakatlaridan rivojlanishda orqada qolgan. Rus manbalarida
"Oltin O'rda" atamasi faqat 1556-yilda "Qozon tarixi" da uchraydi, garchi turkiy
xalqlar orasida bu ibora ancha oldinroq uchraydi. Biroq, tarixchi G.V.Vernadskiy
7 Vanina E. Mo’g’ul imperiyasining paydo bo’lishi va qulashi. 1997. -B.67.
8 Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. Учебный план. Т. 1956. -C.56
6

rus yilnomalarida "Oltin O'rda" atamasi dastlab Xan Gyuyuk chodirlari deb
atalganini da'vo qiladi. Bu haqda arab sayohatchisi Ibn Battuta yozgan va O'rda
xonlarining chodirlari yaltiroq kumush plastinkalar bilan qoplanganini ta'kidlagan.
Ammo "oltin" atamasi "markaziy" yoki "o'rta" so'zlari bilan sinonim bo'lgan
boshqa versiya ham bor. Aynan shu pozitsiya Oltin O'rda mo'g'ullar davlati
qulagandan keyin egallagan. "O'rda" so'ziga kelsak, fors manbalarida u ko'chma
lager yoki shtab-kvartirani bildirgan, keyinchalik u butun davlatga nisbatan
ishlatilgan.
Qadimgi Rossiyada qo'shin odatda "to'da" deb nomlangan. 9

Oltin O'rda – bir paytlar kuchli Chingizxon imperiyasining bir bo'lagi.
1224yilga kelib, Buyuk Xon o'zining ulkan mol -mulkini o'g'illari o'rtasida
taqsimlab berdi: Quyi Volga mintaqasida joylashgan yirik uluslardan biri to'ng'ich
o'g'li Jochiga o'tdi. Jo`chi ulusining chegaralari, keyinchalik Oltin O'rda, nihoyat,
uning o'g'li Botuxon ishtirok etgan G'arb kampaniyasidan (1236-1242) so'ng
shakllandi (rus manbalarida Botuxon). Oltin O'rda sharqda Orol ko'li, g'arbda -
Qrim yarim oroli , janubda Eronga tutashgan, shimolda Ural tog'lariga suyangan.
Botuxon davrida Oltin O'rda poytaxti-Sarai-Botuxon shahri (hozirgi
Astraxan yaqinida); XIV asrning birinchi yarmida poytaxt Saray-Berkga (asos
solgan Xan Berke (1255-1266), hozirgi Volgograd yaqinida) ko'chirilgan.
9 Владимирцов Б.Я.Общественный строй монголов. Лелинград.1934. -C.321.
7

Shubhasiz, mo'g'ullar jangda eng zo'r edilar. To'g'ri, ular ko'p jihatdan
mahorat bilan emas, balki raqam bo'yicha olganlar. Bo'sh joyni zabt eting Yapon
dengizi Dunaydan oldin Chingizxon va uning avlodlari qo'shinlariga zabt etilgan
xalqlar – Polovtsi, tatarlar, nog'aylar, bolgarlar, xitoylar va hatto ruslar yordam
berishgan. Oltin O'rda imperiyani avvalgi chegaralarida ushlab tura olmadi, ammo
uni jangariligini inkor etib bo'lmaydi. Yuz minglab chavandozlar bo'lgan manevrli
otliqlar ko'pchilikni taslim bo'lishga majbur qildi.
Hozircha Rossiya va O'rda o'rtasidagi munosabatlarda nozik muvozanatni
saqlash mumkin edi. Ammo Temnik Mamayning ishtahasi jiddiy ochilganda,
tomonlar o'rtasidagi ziddiyat Kulikovo maydonida afsonaviy jangga olib keldi
(1380). Uning natijasi mo'g'ul qo'shinining mag'lubiyati va O'rdaning zaiflashuvi
edi. Bu voqea Oltin O'rda fuqarolik nizolari va sulolaviy muammolardan isitma
bo'lgan "Buyuk Xush" davrini tugatadi.
Yangi G'arbiy Mo'g'uliston davlati – Oltin O'rda, ayniqsa uning birinchi
bosqichining tashkil topishi tarixi manbalarda etarlicha aks ettirilmagan.
Tadqiqotchilar ixtiyoridagi yagona manba 1243yilda Botuxon shtab-kvartirasiga
Buyuk Gertsog Yaroslav Vsevolodovichning kelishi haqidagi Laurentian Chronicle
xabaridir. "Vatan haqida." Shu bilan birga, yilnomalarda Botuxonning bosh
qarorgohi ko'rsatilmagan. Faqat keyinroq tuzilgan Qozon yilnomasida,
Botuxonning dastlabki shtab -kvartirasi bo'lajak Saray hududida emas, balki Kama
bolgarlari ichida bo'lgan deb taxmin qilish huquqini beradigan ba'zi ko'rsatkichlar
mavjud.
Rus yilnomalarida, Buyuk Gertsog Yaroslavning Botuxon shtab-kvartirasiga
kelishi haqida gapirganda, u Botuxon bilan qancha vaqt yashaganligi haqida
ma'lumot berilmagan va faqat Yaroslav 1243-yil sentyabridan keyin ozod
qilinganligi qayd etilgan. (eski taqvim hisobini hisobga olgan holda, u o'sha yilning
yozida kelgan 1242). Agar shunday bo'lsa, biz taxmin qilishimiz mumkinki, 1242-
yilda Oltin O'rda parchalanishining boshlanishi, Botuxon yangi davlat boshlig'i
sifatida rus knyazlarini qabul qila boshlagan va ularga hukmronlik qilish uchun
yorliqlar berishni boshlagan. Rus yilnomalarida, Botuxon rus knyazlarining
8

texnikasi tasvirlangan, uni 1243-44yillarda to'liq shakllangan davlatning boshi deb
bilishadi.
Rus tarixshunosligida uzoq vaqt davomida Rossiya va Oltin O'rda o'rtasidagi
munosabatlarni tavsiflovchi asosiy tushuncha "bo'yinturuq" edi. Ular bizga
mo'g'ullarning rus erlarini mustamlaka qilgani haqidagi dahshatli rasmlarni
chizishdi, o'sha paytda ko'chmanchilarning yovvoyi qo'shinlari hamma narsani va
yo'lda hamma narsani vayron qilishdi va tirik qolganlar qullikka aylandi. Biroq, rus
yilnomalarida "bo'yinturuq" atamasi yo'q edi. Bu birinchi marta XV asrning
ikkinchi yarmida polshalik tarixchi Yan Dlugosh asarlarida uchraydi. Bundan
tashqari, rus knyazlari va mo'g'ul xonlari, tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, erlarni
vayronaga aylantirishdan ko'ra, muzokara qilishni afzal ko'rgan. 10

Aytgancha, L.N.Gumilev Rossiya va O'rda o'rtasidagi munosabatlarni foydali
harbiy-siyosiy ittifoq deb hisoblagan va N.M.Karamzin Moskva knyazligining
ko'tarilishida O'rdaning eng muhim rolini qayd etgan.
Ma'lumki, Aleksandr Nevskiy mo'g'ullardan yordam so'ragan va orqa qismini
sug'urta qilib, shvedlar va nemislarni Rossiyaning shimoli -g'arbiy qismidan quvib
chiqargan. Va 1269-yilda salibchilar Novgorod devorlarini qamal qilishganda,
mo'g'ullar otryadi ruslarga hujumlarini qaytarishda yordam berdi. O'rda rus
zodagonlari bilan to'qnashuvda Nevskiy tarafida bo'ldi va u o'z navbatida
sulolalararo nizolarni hal qilishga yordam berdi. Albatta, rus erlarining katta qismi
mo'g'ullar tomonidan zabt etilgan va o'lpon undirilgan, lekin vayronagarchilikning
ko'lami, ehtimol, juda bo'rttirilgan. Hamkorlik qilishni xohlagan knyazlar
xonlardan "yorliq" deb nomlanishdi, ular aslida O'rda gubernatorlari bo'lishdi.
Knyazlar nazorati ostidagi erlar uchun yuk yuki sezilarli darajada kamaytirildi.
Vassal qaramligi qanchalik xor qilmasin, baribir rus knyazliklarining muxtoriyatini
saqlab qoldi va qonli urushlarning oldini oldi.
Cherkov O'rda tomonidan soliq to'lashdan butunlay ozod qilindi. Birinchi
yorliq ruhoniylarga - metropoliten Kirill Xon Mengu – Temirga berildi. Tarix biz
uchun xonning so'zlarini saqlagan: "Biz rahm-shafqat qildik, ruhoniylar va
10 Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. Учебный план. Т. 1956. -C.77.
9

rohiblarga va barcha kambag'allarga, lekin ular yurak uchun Xudoga biz uchun,
qayg'usiz bizning qabilamiz uchun duo qilishadi, lekin bizni la'natlamanglar."
Yorliq din erkinligini va cherkov mulkining daxlsizligini ta'minladi. G. V.
Nosovskiy va A. T. Fomenko "da Yangi xronologiya " Juda jasur gipotezani ilgari
suring: Rossiya va
O'rda bitta davlat. Ular osongina Botuxonni Donishmand Yaroslavga, To'xtamishni
Dmitriy Donskoyga aylantiradilar va O'rda poytaxti Saray Velikiy Novgorodga
ko'chiriladi. Biroq, ushbu versiyaning rasmiy tarixi turkumdan ko'ra ko'proq 11
.
1.2 Davlat boshqaruv tiziming o`ziga xos ko`rinishi hamda savdo va
madaniy hayoti
Davlat tuzumi bo‘yicha Oltin O‘rda ilk feodal monarxiyasi shaklidagi davlat
edi. Davlat birligi shakli syuzerenitet-vassalitet munosabatlariga asoslanardi.
Davlat tepasida xon turgan, u kuchli despotik hokimiyatga ega bo‘lgan. Markaziy
boshqaruv tepasida bevosita xonga bo‘ysunuvchi ministr turardi. U xon
devonxonasiga, oshxona,otxona va ustaxonalariga boshchilik qilardi, devonlar -
markaziy boshqaruv organlari rahbari hisoblanardi. Davlat boshqaruvining alohida
tarmoqlarini devonlar yuritgan. Ularning ichida soliqlar, o‘lponlar va
majburiyatlarning tushishiga rahbarlik qi-luvchi devon, ya’ni davlat xazinasi eng
muhimi edi. Devonlarda bitoqchilar,ya’ni kotiblar ish yuritardi. Davlat xazinasini
yurituvchi kotib (bitoqchi) asosiy bitoqchi hisoblanardi. 12

Oltin O‘rda qo‘shinlari tepasida bakovul turgan. U bevosita xonga
bo‘ysungan. Bakovul qo‘shinlarni joylashtirish va ta’minlash,o‘ljalarni taqsimlash,
oliy harbiy qo‘mondonlarni kuzatib turish vazifalarini amalga oshirardi. Bakovulga
o‘g‘lonlar, ya’ni 100 ming kishilik qo‘shinning qo‘mondonlari, o‘g‘lonlarga esa –
tumanbegilar, ya’ni o‘n ming lashkarga qo‘mondonlar bo‘ysunardi. Undan keyin
mingboshilar, yuzboshilar va o‘nboshilar mavjud edi. Huquq manbalarini asosan
xonning farmoyishlari va Buyuk Yasoq tashkil etgan.
11 Vanina E. Mo’g’ul imperiyasining paydo bo’lishi va qulashi. 1997. -B.74.
12 Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. Учебный план. Т. 1956. -C.236
10

Buyuk Yasoq 1206-yilda Chingizxon buyrug‘i bilan tuzilgan. U mo‘g‘ul
qonunlari va odatlari to‘plami hisoblanardi. Mo‘g‘ullar islomni qabul qilganlaridan
keyin Oltin O‘rdada shariat huquqning asosiy manbai bo‘lib qoldi. Oltin
O'rda(Ulus Jochi)-markazi Volga bo'yida joylashgan davlat, 1243-yilda
Chingizxonning nabirasi Jochi o'g'li, mo'g'ul xoni Baty (1237-1255) tomonidan
asos solingan. 1266yilgacha Oltin O'rda xonlari Buyuk Xonning kuchini
Qoraqorumda, keyin Xanbaliqda (Pekin) tan oldilar. Oltin O'rda
ko'chmanchilarining asosiy qismini kumanlar(qipchoqlar) tashkil qilgan. O'tirgan
aholi – Volga bolgarlari, mordoviyaliklar, mari, xorazmliklar.
11

Oltin O'rda xonlarining kuchi katta qismini qamrab oldi zamonaviy
Rossiya(bundan mustasno Sharqiy Sibir, Uzoq Sharqdan va Uzoq Shimoliy
viloyatlari), shimoliy va g'arbiy Qozog'iston, Ukraina, O'zbekistonning bir qismi
(Xorazm) va Turkmaniston. Rus knyazliklarini Oltin O'rda bevosita boshqarmagan.
O'rda amaldorlari, baskaklar, Rossiya hududlarida o'lpon yig'ishgan, lekin
keyinchalik bu vazifa bo'ysunuvchi rus knyazlariga topshirilgan.
Rus erlarini itoatkorlikda va talon-taroj qilish uchun tatar otryadlari
Rossiyaga qarshi tez-tez jazo kampaniyalarini o'tkazdilar. Birgina XIII asrning
ikkinchi yarmi davomida bunday kampaniyalar o'n to'rt marta o'tkazilgan.
Osiyoning janubida Oltin O'rda Chagatay (Jagatay) uluslari bilan chegaradosh edi.
Botuxon davrida Oltin O'rda poytaxti-Sarai-Botuxon shahri (hozirgi Astraxan
yaqinida); XIV asrning birinchi yarmida poytaxt Saray-Berkga (asos solgan Xan
Berke (1255-1266), hozirgi Volgograd yaqinida) ko'chirilgan. 13

Oltin O'rda ko'p millatli va ko'p tuzilmali davlat edi. Asosan karvon
savdosining yirik markazlari Saray-Botuxon, Saray-Berke, Urganch, Qrimning
Azak dengizidagi Sudak, Kaffa, Azak (Azov) shaharlarida edi va hokazo. Genuya
savdo koloniyalari joylashgan edi. Davlat boshida Chingizxonning avlodlari bor
edi. Ayniqsa, siyosiy hayotning muhim holatlarida milliy yig'inlar (qurultoy)
chaqirildi. Davlat ishlariga vazirlar, vezirlar bo'ysungan birinchi vazir (beklyare-
bek-knyazlar ustidan shahzoda) rahbarlik qilgan. Vakolatli vakillar – daruglar,
asosiy vazifasi soliq va yig'im yig'ish bo'lgan, shaharlarga va ularga bo'ysunuvchi
viloyatlarga yuborilgan. Ko'pincha daruglar bilan bir qatorda harbiy rahbarlar –
baskaklar tayinlanadi.
Davlat tuzilishi harbiylashtirilgan xarakterga ega edi, chunki harbiy va
ma'muriy lavozimlar, qoida tariqasida, ajratilmagan. Eng muhim lavozimlarni
hukmron sulola a'zolari, Oltin O'rda merosiga ega bo'lgan va qo'shin boshida
turgan knyazlar (oglanlar) egallagan. Qo'shinlarning asosiy qo'mondonlik kadrlari
saflardan (noin) va tarxanlar – temniklar, mingboshilar, yuzboshilar, shuningdek
13 Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Ленинград, 1934.
-C.432. 14
Ахмедов Б. Уроки истории. Учитель. Т. 1994. -C.43.
12

bakaulylar (harbiy tarkib, o'lja va boshqalarni tarqatgan amaldorlar) dan chiqqan. 14
Genoezlarning Qrimdagi savdo koloniyalari (Gothiya sardorligi) va Donning
og'zida O'rda mato, mato va zig'ir tuval, qurol, ayollar taqinchoqlari, zargarlik
buyumlari, qimmatbaho toshlar, ziravorlar, tutatqi savdosi uchun ishlatilgan. ,
mo'yna, teri, asal, mum, tuz, don, o'rmon, baliq, ikra, zaytun moyi. Oltin O'rda
Genuya savdogarlariga harbiy yurishlar paytida O'rda qo'shinlari tomonidan qo'lga
olingan qullar va o'ljalarni sotdi. Savdo yo'llari Qrim savdo shaharlaridan
boshlanib, ikkalasiga ham olib borardi janubiy Evropa va Markaziy Osiyo,
Hindiston va Xitoyga. O'rta Osiyo va Eronga olib boradigan savdo yo'llari Volga
bo'ylab o'tdi. Oltin O'rda tashkil
topgan paytda, 14 ta o'g'li Jochiga tegishli uluslarga bo'lingan: 13 aka-uka Botuxon
oliy hokimiyatiga bo'ysungan yarim mustaqil suverenlar edi.
O'rda bir necha xonliklardan tashkil topgan juda mo'g'ul davlati edi. XIII
asrda O'rda hududlari doimiy ravishda o'z chegaralarini o'zgartirib, uluslar
(qismlar) soni doimiy ravishda o'zgarib turardi, ammo XIV asrning boshlarida
hududiy islohotlar o'tkazildi va Oltin O'rda o'z zimmasiga oldi. Har bir ulusning
boshida hukmron sulolaga mansub va Chingizxon avlodidan bo'lgan o'z xonlari
bo'lgan, davlat boshlig'i esa yakka xon bo'lib, qolganlari unga bo'ysungan. Har bir
ulusning o'z boshqaruvchisi – ulusbek bo'lgan, unga kichik amaldorlar
bo'ysungan. 14

Oltin O'rda yarim harbiy davlat edi, shuning uchun barcha ma'muriy va
harbiy lavozimlar birlashdi. Oltin O'rda ko'p millatli davlat bo'lgani uchun,
madaniyat ham ko'p qismini o'zlashtirdi turli millatlar... Umuman olganda,
madaniyat ko'chmanchi mo'g'ullarning turmush tarzi va an'analariga asoslangan
edi. Bundan tashqari, 1312yildan boshlab O'rda islomiy davlatga aylandi, bu
an'analarda ham aks etadi. Olimlarning fikriga ko'ra, Oltin O'rda madaniyati
mustaqil bo'lmagan va davlatning butun davri mobaynida turg'unlik holatida
bo'lgan, faqat boshqa madaniyatlar kiritgan tayyor shakllardan foydalangan, lekin
o'zlarini o'ylab topmagan. O'rda harbiy va savdo davlati edi. Bu savdo, soliq yig'ish
14 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия М. Сочинения Том 1. 1963. -C.69.
13

va hududlarni tortib olish bilan bir qatorda iqtisodiyotning asosi edi. Oltin O'rda
xonlari mo'ynali kiyimlar, taqinchoqlar, charm, yog'och, don, baliq va hatto zaytun
moyi bilan savdo qilgan. Evropa, Hindiston va Xitoyga savdo yo'llari shtat hududi
orqali o'tdi.
Mo'g'ullarning faqat ko'chmanchi va chorvador sifatida hukm qilishlari
o'tmishga aylanishi kerak. Oltin O'rdaning keng hududlari oqilona boshqaruvni
talab qildi. Mo'g'ullar imperiyasining markazi Qoraqorumdan yakuniy
izolyatsiyadan so'ng, Oltin O'rda ikkita qanotga bo'linadi: g'arbiy va sharqiy va har
birining o'z poytaxti bor - birinchi Saroyda, ikkinchisida – O'rda – Bozor. Umuman
olganda, arxeologlarning fikriga ko'ra, Oltin O'rda shaharlari soni 150 taga etgan!
1254-yildan keyin shtatning siyosiy va iqtisodiy markazi butunlay Sarayga
o'tadi (zamonaviy Astraxan yaqinida joylashgan), uning aholisi gullab –
yashnayotgan paytda 75 ming kishiga yetdi – bu o'rta asrlar me'yorlariga ko'ra
etarli. Katta shahar. .. Bu erda tangalar zarb qilish yo'lga qo'yilmoqda, kulolchilik,
zargarlik buyumlari, shisha puflash hunarmandchiligi, shuningdek, eritish va
metallni qayta ishlash rivojlanmoqda. Shaharda kanalizatsiya va suv ta'minoti
o'rnatildi. Saray ko'p millatli shahar edi - bu erda mo'g'ullar, ruslar, tatarlar, alanlar,
bolgarlar, Vizantiya va boshqa xalqlar tinch yashagan. O'rda islomiy davlat bo'lgani
uchun boshqa dinlarga toqat qildi. 1261-yilda Sarayda rus pravoslav cherkovining
yeparxiyasi paydo bo'ldi, keyinchalik katolik episkopi. Oltin O'rda shaharlari asta –
sekin karvon savdosining yirik markazlariga aylanmoqda. Bu erda siz hamma
narsani topishingiz mumkin – ipak va ziravorlardan tortib qurol va qimmatbaho
toshlar. .. Shtat o'z savdo zonasini faol rivojlantirmoqda: O'rda shaharlaridan karvon
yo'llari Evropaga ham, Rossiyaga ham, Hindiston va Xitoyga ham olib boradi. 15

XIII asrning boshlariga kelib, adabiyotda "Yasa" ("Chingizxon Yasi",
"Buyuk Yasa") nomi bilan mashhur bo'lgan davlat va ijtimoiy tuzumning turli
masalalari bo'yicha Chingizxon ko'rsatmalari qayd etilgan. Bu XIII asrda mo'g'ul
huquqining yagona yozma manbasi edi. Bu ko'rsatmalarning tabiati
Chingizxonning despotik kuchini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bizgacha etib kelgan
15 Кудратуллаев Х. Бабур Армон. Восток. Т. 2009. -C.367.
14

Yasaning 36 parchasidan 13 tasi haqida gapiradi o'lim jazosi. .. "Yasa" maxsus
qurultoy etib saylanmasdan o'zini xon deb atashga jur'at etgan har bir kishini o'lim
bilan tahdid qildi. O'lim qasddan aldanib qoladiganlarni, tijorat ishlarida uch marta
bankrot bo'lishni, asirning irodasiga qarshi mahbusga yordam berishni, qochgan
qulni egasiga bermaslikni, boshqasiga yordam berishdan bosh tortganlarni
qo'rqitdi. jangda, kim unga ishonib topshirilgan lavozimni ixtiyoriy ravishda tark
etar edi, vatanga xiyonat, o'g'irlik, yolg'on guvohlik yoki oqsoqollarga hurmatsizlik
uchun hukm qilsa, "Yasa" da o'sha paytdagi mo'g'ullarning shamanistik
g'oyalarining muhim izlari bor. Harbiy intizom oxirgi o'rinda emas edi: "Mabodo
safga qaytmagan va o'z o'rnini egallamaydiganlarning yelkasidan bosh tort". Sud
ma'muriy hokimiyatning ustuvor vazifasi edi.
Chingizxon Yasosidan tashqari, asosan fuqarolik munosabatlarini
(merosxo'rlik, oilaviy huquq) tartibga soluvchi odat huquqi keng qo'llanilgan.
Kelgusida feodal huquqiga o'tish, aratlarning qonuniy ravishda qullikka aylanishi
sodir bo'ladi: agar arat o'z-o'zidan adashib ketsa, uni o'limga topshiring "Esur-
Temur (XIV-XV asrlar). Oltin O'rda qonuni haqida hikoya qiluvchi asosiy asar -
"Yashirin afsona".
Shunday qilib, Jochi avlodlari Osiyo va Evropaning deyarli yarmini –
Irtishdan Dunaygacha va Qora va Kaspiy dengizlaridan tortib "zulmatlar
mamlakati" gacha bo'lgan ulkan hududga egalik qilishgan. Chingizxon avlodlari
yaratgan mo'g'ul mulklarining hech biri Oltin O'rda hududining kengligi yoki aholi
soni bo'yicha tenglasha olmadi. Mo'g'ullar bosib olgan xalqlar haqida gapirganda,
boshqa xalqlar qatorida mo'g'ullar ham bosib olgan tatarlarga to'xtalib o'tish kerak.
Tarix fanida ko'pincha tatar va mo'g'ul o'rtasida tenglik o'rnatiladi, u tatarlarning
fathi va tatar bo'yinturug'i haqida gapiradi, tatarlarni mo'g'ullardan farq qilmaydi.
Bu orada turkiy tilda so'zlashuvchi tatar qabilalari tili turkiy bo'lmagan
mo'g'ullardan farq qilar edi. Balki, bir paytlar mo'g'ullar va tatarlar o'rtasida
o'xshashlik bo'lganida, tilga yaqinlik bor edi, lekin XIII asr boshlariga kelib.
qoldiqlari juda oz. "Yashirin afsonada" tatarlar mo'g'ul qabilalarining murosasiz
dushmanlari sifatida qaraladi. Mo'g'ul va tatar qabilalari o'rtasidagi bu kurash
15

"maxfiy afsona" da ham, Rashid addin "Solnomalar to'plami" da ham batafsil
tasvirlangan. Faqat XII asrning oxiriga kelib. mo'g'ullar ustunlikka erishishga
muvaffaq bo'lishdi. Serfika quliga yoki mo'g'ul feodallarining oddiy jangchisiga
aylangan tatar qabilalari qashshoqligi bilan mo'g'ullardan farq qilar edi. Oltin O'rda
tashkil etilgach, mo'g'ullar bosib olgan Polovtsiyani tatarlar deb atay boshladilar.
Keyinchalik "tatarlar" atamasi mo'g'ullar tomonidan qul bo'lgan barcha turkiy
qabilalarga tayinlandi: Polovtsi, Bulgarlar, Burtazalar, Mazarlar va Tatarlarning
o'zlari. Oltin O'rda tashkil etilgach, Jochi ulusi merosxo'rlar mulkida Jo'chining 14
o'g'liga bo'lingan. Millat boshida turgan aka uka Botuxonlarning har biri o'zini
ulusining hukmdori deb hisoblar va o'z ustidan hech qanday kuch tan olmas edi.
Shunday qilib, keyinroq, davlat yangi davlat uyushmalariga parchalana boshlagach,
sodir bo'ldi, lekin Oltin O'rda mavjud bo'lgan birinchi davrda hali ham butun
Juchiev ulusining shartli birligi mavjud edi. Shunga qaramay, ularning har biri xon
foydasiga ma'lum vazifani bajarib, unga xizmat qilgan. 16

Botuxon vafotidan keyin Berke taxtga nomzod qilib ko'rsatildi. Xan Berke
hukmronligi davrida, birinchi navbatda, Rossiyaning barcha soliqqa tortiladigan
aholisini va boshqa uluslarni ro'yxatga olish (1257-1259), ikkinchidan, mo'g'ullarga
bo'ysunuvchi har bir ulusda mo'g'ullarning doimiy harbiy-siyosiy tashkilotini
tuzish. ustalar, yuzboshilar, mingboshilar va temniklar timsolida. A.N.Nanosov
Rossiyada Baskakov institutining paydo bo'lishini o'sha davrga bog'laydi. Djuchiy
ulusining buyuk xonlardan mustaqilligini qonuniy ro'yxatga olish xon nomi
yozilgan o'z tangani zarb qilish edi. Ammo Oltin O'rdaning mustaqil davlatga
aylanishi nafaqat tangalar zarb qilishda namoyon bo'ldi. 1267-yilda. Mengu-Temur
xonlarning birinchi bo'lib rus ruhoniylariga yorliq berdi, u metropoliteni bir qancha
vazifalardan ozod qildi va rus cherkovi bilan Oltin O'rda xonlari o'rtasidagi
munosabatlarni o'rnatdi. Shuningdek, Buyuk Gertsog Yaroslav Yaroslavich
nomidagi nemis savdogarlari uchun Riga xalqining Novgorod erlari orqali Oltin
O'rda orqali to'siqsiz o'tishiga "yo'l" ochilganligi haqidagi xon yorlig'i saqlanib
qolgan.
16 Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Ленинград, 1934. -C.469.
16

II BOB. BOTUXON DAVRIDA OLTIN O’RDA DAVLATI VA
BOSQINCHILIK SIYOSATI.
2.1. Botuxonning taxtga o’tirishi va Rossiyaga bostirib kirishi.
XII asr o rtalarida mo g ullar yangi boshqaruv tizimini o rnatdilar. 1206 yildaʻ ʻ ʻ ʻ
mo'g'ul zodagonlarining qurultoyi bo'lib o'tdi, unda noyonlardan biri Temujin
mo'g'ul qabilalarining boshlig'i etib saylandi, keyinchalik u "Chingizxon" - buyuk
xon nomini oldi. Davlatning maqsadi yaylovlarni tortib olish va bosib olingan
xalqlarga soliq to'lash uchun bosqinchilik yurishlari edi. Mo g ul-tatarlar o z
ʻ ʻ ʻ
yurishlarini o z qo shnilari - buryatlar, yokutlar, uyg urlar va qirg izlar (1211-yilda
ʻ ʻ ʻ ʻ
bosib olingan) yerlarini bosib olishdan boshladilar. Keyin ular Xitoyga bostirib
kirib, u yerda harbiy amaliyotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirdilar. Xitoyda
mo'g'ul-tatarlar o'zlarining harbiy salohiyatini sezilarli darajada kuchaytirdilar - o't
o'chiruvchilar, qo'chqorlar, tosh otish qurollari va transport vositalari qabul qilindi.
Oradan uch yil o'tib Koreya bosib olindi. 1219-yil yozida Chingizxon
boshchiligidagi mo g ul-tatar qo shini O rta Osiyoni bosib olishga kirishdi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bosqinchilar aholining o jar qarshiliklarini bostirib, O tror, Xo jant, Marv, Buxoro,
ʻ ʻ ʻ
Samarqand, Urganch va boshqa shaharlarga bostirib kirishdi.
Eron va Zaqafqaziyani zabt etish uchun muhim qo'shin yuborildi. Ko'p o'tmay
ular barcha cho'l xalqlarini zabt etishdi, Azov dengiziga etib borishdi, Kiskavkazga
kirishdi va o'zlarini Rossiya chegaralariga yaqin joyda topishdi. Chingizxon
qo shinlari Kavkaz tog larini kesib o tib, janubiy rus dashtlariga bostirib kirishdi.
ʻ ʻ ʻ
Bosqinchilar dastlab alanlarni, keyin qipchoqlarni (kumanlarni) mag'lub etib,
Qrimga kirishdi. Polovtsian Xoni Kotyan yordam so'rab rus knyazlariga murojaat
qildi va 1223 yilda daryoda. Kalkada mo'g'ullarning rus otryadlari bilan birinchi
uchrashuvi bo'lib o'tdi, u rus-polovtsiya qo'shinlarining mag'lubiyati bilan
yakunlandi.
Bu mo'g'ul-tatarlarning Rossiyada birinchi paydo bo'lishi edi. Ular o'z
g'alabalarini mustahkamlamadilar va Osiyoga qaytib kelishdi va o'n ikki yil
davomida ular haqida hech narsa eshitilmadi. Ammo tez orada bosqinchilarning
yangi yurishi Rossiyaga tushdi.
17

1 Batuxonning Rossiyaga bostirib kirishi va uning oqibatlari
1224 yilga kelib Chingizxon Mo g ullar imperiyasining uluslarga bo linishiniʻ ʻ ʻ
yakunlab, o g illari o rtasida taqsimladi. Bu voqea Juchi ulusining (Buyuk Xonning
ʻ ʻ ʻ
to'ng'ich o'g'li) paydo bo'lishi deb hisoblanadi.
Chingizxon 1227-yilda vafot etib, hokimiyatni o g li Oqtoy (O gedey)ga
ʻ ʻ ʻ
qoldirdi. Jochi bundan biroz oldin vafot etdi va uning ulusi o'g'illari o'rtasida
bo'lindi. Jochining to'ng'ich o'g'li O'rda-Ichen Oq O'rdani hozirgi Sharqiy
Qozog'iston hududida qabul qildi. Ikkinchi o'g'li Batu Volgadagi Buyuk O'rdaga
egalik qila boshladi. Uchinchi o'g'il Shayboniy Tyumendan Orol dengizigacha
aylanib yurgan Ko'k O'rdani qabul qildi.
1235 yilda Onon qirg'og'ida, zamonaviy Nerchinsk hududida to'plangan
mo'g'ul noyonlari qurultoyi yangi Buyuk G'arbiy yurishni boshlashga qaror qildi.
Mo'g'ullar birinchi bo'lib Volga bulg'orlari hujumiga uchradi. Bulgar shahri olindi va
vayron qilindi. Ayni vaqtda mo g ullarga qarshi bo lgan boshqa Volga xalqlari -
ʻ ʻ ʻ
burtalar va boshqirdlar ham bosib olindi. Volgadan o'tib, mo'g'ul qo'shini ikkiga
bo'lindi.
Chingizxonning kenja o g li Tuluyning o g li Monkkexon boshchiligidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
asosiy kuchlar Kumanlar boshlig i Xon Kotyanni Vengriya chegaralarigacha itarib
ʻ
yubora boshladilar. Xon Batu boshchiligidagi qo'shinning yana bir qismi
Ryazan knyazligi chegaralariga yaqinlashdi.
Rossiyada ular yaqinlashib kelayotgan xavf haqida bilishar edi, ammo
parchalanish ularga qarshi kurashish uchun kuchlarni birlashtirishga to'sqinlik qildi.
Birlashgan buyruq yo'q edi. Shahar istehkomlari cho'l ko'chmanchilariga qarshi
emas, balki qo'shni rus knyazliklariga qarshi mudofaa uchun qurilgan. Knyazlik
otliq otryadlari qurollanish va jangovar sifatlari bo yicha mo g ul-tatar otliq
ʻ ʻ ʻ
qo shinlaridan ustun edi, biroq ular bilan solishtirganda ularning soni kam edi.
ʻ
Rossiya armiyasining asosiy qismini qurol-yarog' va jangovar mahorat bo'yicha
mo'g'ul-tatarlardan kam bo'lgan shahar va qishloq jangchilari tashkil etdi. Shuning
uchun mudofaa taktikasini qo'llashga majbur bo'ldi.
18

1237 yilda Ryazan birinchi zarbani oldi. Ryazan knyazlarining Vladimir
knyazi Yuriy va Chernigov knyazlariga yordam so'rab murojaati javobsiz qoldi.
Mo'g'ul-tatarlar Ryazanni qamal qilishdi va shahar aholisining jasoratiga
qaramay, shahar egallab olindi. Knyazlik oilasi vafot etdi, barcha mulk
mo'g'ullarning mulkiga aylandi, ammo Ryazaniyaliklarning qo'shinlari hali ham bor
edi. Ryazan boyar Evpatiy Kolovrat kichik otryadi (taxminan ikki ming askar) bilan
chekinayotgan mo'g'ullarni quvib yetdi, ularni orqa tomondan urdi va ularning
yurishini to'xtatdi. Batu Evpatiy Kolovratni mag'lub etish uchun o'z frontini
burishga majbur bo'ldi. Ikkala tomonning jangchilari qahramonlarcha jang qilishdi,
ammo jangning natijasi aniq edi: Evpatiyning o'rtoqlari va uning o'zi dushmanga
katta zarar yetkazgan bo'lsa-da, halok bo'ldi. 1238 yil yanvar oyida Oka daryosi
bo'ylab mo'g'ul-tatarlar Vladimir-Suzdal o'lkasiga ko'chib o'tdilar.
Kolomna yaqinida Batu armiyasi va Vladimirning Buyuk Gertsogi Yuriy
Vsevolodovichning o'g'li Vsevolodning kichik otryadi o'rtasida jang bo'lib o'tdi va u
ruslarning mag'lubiyati bilan yakunlandi. Kolomnani qo'lga kiritib, Batu Moskvaga
yaqinlashdi. Uning buyrug'i bilan shaharning barcha aholisi o'ldirildi, Yuriyning
ikkinchi o'g'li Vladimir asirga olindi. Kolomna va Moskva yoqib yuborilgandan
so'ng, Batu Suzdal va Vladimirga yo'l oldi. Vladimir Yuriyning Buyuk Gertsogi
Vladimirni himoya qilishni buyurib, shaharda kichik garnizonni qoldirib, o'zi
hamrohlari bilan qo'shinlarni yig'ish uchun jo'nadi.
Albatta, Vladimirni mo'g'ullar egallab olishdi. Ammo Yuriyning buyrug'iga
binoan shahar darhol taslim bo'lmagani uchun u juda qattiq azob chekdi. Yuriyning
o'zi Shahar daryosida mo'g'ulistonlik ming kishilik Burunday otryadi tomonidan
bosib olindi va u yig'gan butun otryad ularning shahzodasi bilan birga halok bo'ldi.
1238 yilning yoziga kelib mo'g'ullar Quyi Volgaga qaytib, u erda qishlashdi.
Rossiyaning janubini ham bosib olgan g'arbga yangi harakat 1239 yil bahorida
boshlandi.
Novgorod o'lkasida Torjok shahri mo'g'ullarga bo'ysunishdan bosh tortdi,
chunki Novgorod unga yordam berishga va'da berdi. Biroq, Novgorodiyaliklar
19

to'planish uchun juda uzoq vaqt talab qildilar va jangga vaqtlari yo'q edi. Torjok
mo'g'ullar tomonidan bosib olindi va uning aholisi qirg'in qilindi.
Keyin Batu janubga ko'chib o'tdi va janubiy armiya bilan bog'landi. Smolensk
qarshilik ko'rsatishga muvaffaq bo'ldi. Pereyaslavl-Yujniy, Chernigov va boshqa
markazlar vayron qilingan. Eng katta qarshilikni 7 hafta davom etgan Kozelsk
shahri ko'rsatdi. Tatarlar bir oydan ko'proq vaqt davomida shahar devorlari oldida
turishdi va "aholining mustahkamligini hech qanday tahdid bilan silkita olmadilar".
Afsonaga ko'ra, Kozelsk aholisi va otryadi "chaqaloq shahzodaning ismini
sharmanda qilmaslikka" va u uchun va shahar uchun o'lishga qasamyod qilgan.
Tatarlar devorlarni buzib tashlaganlarida, aholi "bir ovozdan qahramonlik ruhida"
tatarlarga hujum qilishdi, ko'plab qurollarni sindirishdi va ko'plab tatarlarni o'ldirib,
"o'zlari jasadlariga yotishdi". Batu omon qolgan barcha aholini shafqatsiz yo'q
qilishni buyurdi va Kozelskni "yovuz" shahar deb atadi.
1240 yilda Batu o'z qo'shinlarini Janubiy Rusga bostirib, yangi yurish
boshladi. Dneprni kesib o'tib, ular Kiyevni qamal qilishdi.
Kievliklar astoydil qarshilik ko'rsatdilar. Aholining kurashiga Voivode Dimitar
boshchilik qildi. Shahzoda Mixail shaharni taqdirning rahm-shafqatiga qoldirib,
qochib ketdi. Tatarlar qal'a devoriga bostirib kirishdi va jang shahar ichida yana bir
kun davom etdi. Voivode Dimitar qo'lga olindi. Biroq, uning jasorati Batuni
shunchalik hayratda qoldirdiki, u gubernatorga jonini berdi. Ammo Rossiyaning
qadimiy poytaxti vayron bo'lgan va yilnomachining fikriga ko'ra, XIV-XV
asrlargacha u xaroba bo'lgan.
1241 yilda mo'g'ul qo'shinining muhim qismi Kavkaz va Qrimga jalb qilindi.
Batu qo shinining qolgan qismi Galisiya-Volin knyazligidan o tib , Vengriyagaʻ ʻ
qarab harakat qildi. Shunday qilib, urushning rus bosqichi tugadi, ammo
mo'g'ullarning yurishi 1242 yilgacha davom etdi.
Ushbu voqealardan Rossiyada tatar-mo'g'ul bo'yinturug'i o'rnatilganligi
umumiy qabul qilingan.
Ko'chmanchilarning bosqinchiligi rus shaharlarini ommaviy vayron qilish
bilan birga keldi, aholi shafqatsizlarcha yo'q qilindi yoki asirga olindi. Bu Rossiya
20

shaharlarida sezilarli pasayishga olib keldi - aholining soni kamaydi, shahar
aholisining hayoti qashshoqlashdi va ko'plab hunarmandchilik yo'qoldi. Mo'g'ul-
tatar istilosi shahar madaniyatining asosiga - hunarmandchilikka katta zarba berdi,
chunki shaharlarning vayron bo'lishi hunarmandlarning Mo'g'ulistonga ommaviy
ko'chirilishi bilan birga bo'ldi. Hunarmand aholi bilan birgalikda Rossiya shaharlari
ko'p asrlik ishlab chiqarish tajribasini yo'qotdi: hunarmandlar o'zlarining kasbiy
sirlarini o'zlari bilan olib ketishdi. Keyinchalik qurilish sifati ham xuddi shunday
pasayib ketdi. Bosqinchilar rus qishloqlari va Rossiyaning qishloq monastirlariga
katta zarar etkazdilar. Mo'g'ul-tatarlarning dehqon xo'jaligiga yetkazgan zarari
dahshatli edi. Urushda turar-joy va xo‘jalik inshootlari vayron bo‘ldi. Hayvonlar
qo'lga olinib, haydab yuborildi. Rus dehqon asirlari Sharqqa muhim eksport
mahsuloti edi. Xaroba, doimiy qullik tahdidi - bu bosqinchilar rus qishlog'iga olib
kelgan narsadir.
Bosqinchilik rus knyazliklarining xalqaro mavqeini sezilarli darajada
yomonlashishiga olib keldi. Qo'shni davlatlar bilan qadimiy savdo va madaniy
aloqalar zo'rlik bilan uzildi, savdo tanazzulga yuz tutdi. Bosqin rus knyazliklari
madaniyatiga kuchli halokatli zarba berdi. Mo'g'ul-tatar bosqinlari olovida ko'plab
yodgorliklar, ikona rasmlari va me'morchilik yo'q qilindi. Shuningdek, Batu
bosqinining boshida tong otadigan rus yilnomalarida pasayish kuzatildi.
Mo'g'ul-tatar istilosi tovar-pul munosabatlarining tarqalishini sun'iy ravishda
kechiktirdi va tabiiy xo'jalikni "bo'ldi". Hujumga uchramagan G'arbiy Yevropa
davlatlari asta-sekin feodalizmdan kapitalizmga o'tgan bo'lsa, Rossiya feodal
iqtisodiyotida to'xtab qoldi. O'rda hukmdorlari Rossiyani markazlashtirishga hissa
qo'shmadi. Shahzodalar o‘rtasida adovat qo‘zg‘atish, birlashuviga to‘sqinlik qilish
ularning manfaatlariga mos edi.
Janubiy Rossiya mag'lubiyatga uchraganidan so'ng, mo'g'ul-tatar qo'shinlari
Evropaga ko'chdilar. Polsha, Vengriya, Chexiya va Bolqon mamlakatlari vayron
bo'ldi. Batu qo'shinlari Germaniya imperiyasi chegaralariga etib borishdi. Biroq,
1242 yilda ular Chexiya va Vengriyada bir qator muvaffaqiyatsizlikka uchradi va
Batu boy o'lja bilan armiyani sharqqa qaytardi. Mo'g'ullarning harbiy korxonasi
21

umuman o'zini oqladi va uluslar shaklida Mo'g'ul O'rdasiga juda katta hududlarni
qo'shib oldi. 1242 yil oxirida u Jochi ulusining bir qismi - Oq O'rdaning oilaviy
mulkiga qaytdi. Uning asosida Batu yangi davlat - Oltin O'rdani yaratdi. Oltin
O'rdaning poytaxti "Xon Batu tomonidan qurilgan shahar" Saray-Batu shahri edi.
Dastlab Oltin O'rda ulkan Mo'g'ul imperiyasining bir qismi edi. Oltin O'rda
xonlari o'z mavjudligining birinchi o'n yilliklarida Mo'g'ulistondagi oliy mo'g'ul
xoniga bo'ysunuvchi hisoblangan. O rda xonlari Mo g ulistonda Jochi Ulusidaʻ ʻ ʻ
hukmronlik qilish huquqi uchun yorliq oldilar.
Oltin O rdaning harbiy-feodal ierarxiyasida hukmron mavqeni Chingizxon
ʻ
avlodlari va uning o g li Jo chi aristokratik oilasi egallagan. Bu ko'p sonli oila
ʻ ʻ ʻ
davlatning barcha yerlariga, uning podalari, saroylari, ko'plab xizmatkorlari va
qullari, boyliklari, harbiy o'ljalari, davlat xazinasi va boshqalarga egalik qilgan.
Jochidlar oliy davlat lavozimlarini egallashga imtiyozli huquqqa ega edilar.
Rus manbalarida ularni knyazlar deb atashgan. Ularga davlat va harbiy unvon va
unvonlar berildi.
Oltin O rda harbiy-feodal ierarxiyasining keyingi pog onasini noyonlar
ʻ ʻ
(sharqiy manbalarda — beklar) egallagan. Juchidlarning a'zosi bo'lmagan holda,
ular o'zlarining nasabnomalarini Chingizxon va ularning o'g'illarining sheriklari
bilan bog'lashdi. Ular ko'pincha xonlar tomonidan mas'ul harbiy va davlat
lavozimlariga: darug'lar, temniklar, ming zobitlar, baskaklar va boshqalarga
tayinlangan.No'yonlar tarxon yorliqlari bilan taqdirlangan, bu ularni turli burch va
mas'uliyatdan ozod qilgan. Ularning kuchining belgilari teglar va paizi edi.
Yorliq - bu Oltin O'rdaning alohida uluslarida yoki unga bo'ysunadigan
davlatlarda (masalan, rus knyazlari hukmronligi uchun yorliqlar), diplomatik
missiyalar va boshqa muhim davlat ishlarini bajarish huquqini beruvchi xon nizomi
yoki farmoni. chet elda va mamlakat ichida, shuningdek va yerga egalik qilish
huquqi.
Paiza - bu oltin, kumush, bronza, cho'yan yoki shunchaki yog'och lavha bo'lib,
xon nomidan mandat sifatida chiqarilgan. Mahalliy ravishda paizu taqdim etgan
odamga uning harakatlari va sayohatlari davomida zarur xizmatlar - gidlar, otlar,
22

aravalar, binolar, oziq-ovqatlar taqdim etilgan. Jamiyatda yuqori mavqega ega
bo'lgan kishi oltin paiza oldi, yog'och - oddiyroq.
Oltin O'rdaning ierarxik tuzilishida alohida o'rinni ko'plab nukerlar - yirik
feodallarning jangchilari egallagan. Ular yo o'z lordlarining mulozimlari safida
bo'lgan yoki o'rta va quyi harbiy-ma'muriy lavozimlarni - yuzboshilar, brigadirlar va
boshqalarni egallagan.
Davlat ishlarini birinchi vazir - beklyare-bek boshqargan, unga vazirlar -
vazirlar bo'ysungan. Vakolatli vakillar - darug'lar shaharlar va ularga bo'ysunuvchi
viloyatlarga yuborilib, ularning asosiy vazifasi soliq va soliq yig'ish bo'lgan.
Ko'pincha darug'lar bilan bir qatorda harbiy rahbarlar - baskaklar ham tayinlangan.
Hukumat tuzilmasi yarim harbiy xarakterga ega edi - harbiy va ma'muriy lavozimlar
ajratilmagan.
Oltin O rdadagi nukerlar va boshqa imtiyozli kishilar orasidan tarxonlarningʻ
kichik bir qatlami paydo bo lib, ular xon yoki uning katta amaldorlaridan tarxon
ʻ
maktublarini olib, ularda egalariga turli imtiyozlar berilgan.
Hukmron tabaqalar tarkibiga yirik ruhoniylar, birinchi navbatda musulmonlar,
savdogarlar va boy hunarmandlar, mahalliy feodallar, urug va qabila oqsoqollari va
ʻ
boshliqlari, O rta Osiyo, Volgabo yi, Kavkaz va Qrimning o troq dehqonchilik
ʻ ʻ ʻ
rayonlaridagi yirik yer egalari kirgan.
To'liq siyosiy suverenitetni qo'lga kiritgan vaqtga kelib, Oltin O'rda
allaqachon etarli darajada tashkil etilgan va rivojlangan o'zining ichki davlat
tuzilishiga ega edi. Bu asosan Mo'g'ulistonda Chingizxon tomonidan kiritilgan
tizimdan ko'chirilgan. Ushbu tizimning asosi mamlakatning butun aholisini
armiyaning o'nli hisobi edi. Eng quyi ma'muriy birlik o'nta jangchini olib ketishga
qodir bo'lgan qishloqlar (posyolkalar) guruhi deb tan olingan. Keyin 100 jangchi,
1000 jangchi va nihoyat, 10 ming jangchini to'plagan qishloqlar guruhlari keldi.
Barcha voyaga etgan va sog'lom erkaklar tinchlik davrida o'z uy xo'jaligini
boshqargan va urush paytida qurol olgan jangchilar hisoblangan. Ayrim yuzliklar,
mingliklar va tumanlar ko chmanchilik uchun yerlari bilan birga u yoki bu
ʻ
no yonlar ixtiyoriga berilgan. Bu o‘z mohiyatiga ko‘ra, davlat tashkil topishdan
ʻ
23

oldin ham noyonlar va nukerlar o‘rtasidagi munosabatlarda keng tarqalgan feodal
granti edi. Ammo hozir bu davlat tizimiga aylandi. Buyuk Xon meros - uluslarni
noyonlar ixtiyoriga, ular evaziga muntazam ravishda muayyan vazifalarni bajarish
sharti bilan taqsimlagan. Shu bilan birga, uluslar otadan o'g'ilga o'tishi mumkin
bo'lgan meros mulklari emas edi. Bundan tashqari, xon ulusni butunlay olib qo'yishi
yoki boshqasi bilan almashtirishi mumkin edi. Eng muhim vazifa harbiy xizmat edi.
Har bir no‘yon xonning birinchi iltimosiga ko‘ra kerakli miqdordagi jangchilarni
dalaga chiqarishga majbur bo‘lgan.
Hukmronlik tizimini iloji boricha aniq saqlash uchun xonlar bosib olingan
hududga mo g ul ma muriyatining elementlarini joylashtirdilar. Uning maqsadi ikkiʻ ʻ ʼ
xil edi: armiyani yollanganlar bilan ta'minlash va davlat va imperator oilasini
qo'llab-quvvatlash uchun soliq yig'ish.
Dastlab, davlat armiya kabi o'ng va chap qanotlarga bo'lingan. Davlatning
ma'muriy tuzilmasida qanotlar o'rniga ulusbeklar boshchiligidagi to'rtta asosiy
hududiy birlikka bo'linish qulayroq bo'ldi. Ushbu to'rtta ulus eng yirik ma'muriy
bo'linmalarni ifodalagan. Ular Saroy, Desht-i Qipchoq, Qrim, Xorazm deb atalgan.
Ushbu to'rtta ulusning har biri keyingi darajadagi feodallarning uluslari
bo'lgan ma'lum miqdordagi "mintaqalar" ga bo'lingan.
Umuman olganda, 14-asrda Oltin O'rdadagi bunday "mintaqalar" soni.
temniklar soni 70 ga yaqin edi. Ma muriy-hududiy bo linishning o rnatilishi bilan
ʼ ʻ ʻ
bir vaqtda davlat boshqaruv apparati shakllantirildi.
Xon Batu hukmronligi davri Oltin O'rda tarixida tashkiliy ahamiyatga ega
bo'ldi. Batu barcha keyingi xonlar davrida saqlanib qolgan davlatning asosiy
asoslarini yaratdi. Aristokratiyaning feodal mulklari rasmiylashtirildi, amaldorlar
apparati paydo bo'ldi, poytaxtga asos solindi, barcha uluslar o'rtasida Yamsk aloqasi
tashkil etildi, soliq va yig'imlar tasdiqlandi va taqsimlandi.
Janubiy Yevropa, O rta Osiyo, Hindiston va Xitoyga olib boruvchi savdo
ʻ
yo llari O rda savdo shaharlaridan boshlangan. O rta Osiyo va Eronga olib boruvchi
ʻ ʻ ʻ
savdo yo llari Volga bo ylab o tgan.
ʻ ʻ ʻ
24

Oltin O'rda savdogarlari Qrim va Donning og'zidagi Genuya savdo
koloniyalari orqali Evropaga turli xil tovarlarni sotishdi. Savdo munosabatlari Oltin
O rdaning muomalaga chiqarilgan pullari: kumush dirhamlar va mis hovuzlarʻ
hisobiga ta minlangan.
ʼ
Shaharlarda bosib olingan mamlakatlardan haydalgan hunarmandlar ishlagan.
Qullik Oltin O'rdada juda keng tarqalgan hodisa edi. Birinchi navbatda asirlar va
bosib olingan yerlarning aholisi qullarga aylandi. Qullar hunarmandchilikda,
qurilishda, feodallarning xizmatkori sifatida foydalanilgan.
Kichik Osiyo, Suriya va Misr bilan keng aloqaga ega bo'lgan O'rda Misrning
Mamluk sultonlari qo'shinini qullar bilan to'ldirdi.
1257 yilda Batuning ukasi Berkexon (1257-1266) Oltin O'rda hukmdori
bo'lgach, Oltin O'rda haqiqatda Mo'g'ullar imperiyasidan ajralib chiqdi. Yangi xon
yoshligida islom dinini qabul qilgan va shuning uchun uni darhol davlat dini deb
e'lon qilgan.
Oltin O rda davlatining siyosiy va ijtimoiy hayotida baskaklar va daruxachilar
ʻ
katta rol o ynagan. Ulardan birinchisi hokimiyatning harbiy vakillari, harbiy
ʻ
qo'riqchilar, ikkinchisi gubernator yoki boshqaruvchi vazifalariga ega bo'lgan
fuqarolar bo'lib, ularning asosiy vazifalaridan biri o'lpon yig'ish ustidan nazorat
qilish edi.
Baskak yoki daruhach ostida o'lpon, ya'ni o'lpon yig'ishda ularning
yordamchisi - yasak bo'lgan. U yasak ishlarida bir xil bitikchi (kotib) edi. Umuman
olganda, Oltin O'rdada bitikchining mavqei juda keng tarqalgan bo'lib, mas'uliyatli
va hurmatli hisoblangan. Xon devon-sho‘rosi qoshidagi asosiy bitikchilardan
tashqari, mahalliy miqyosda katta hokimiyatga ega bo‘lgan ulus devonlari qoshida
bitikchilar ham bo‘lgan.
Davlat amaldorlari tizimida yana bir qancha mansabdor shaxslar bor edi.
Masalan: “ilche” (elchi), “tamg‘achi” (bojxona xodimi), “tartanakchi” (soliqchi),
“to‘tkaul” (zahira), “qo‘riqchi” (soat), “yamchi” (pochta), “qo‘shchi”. (lochinchi) ),
“barchi” (qoplon saqlovchi), “kimeche” (qayiqchi yoki kema quruvchi) va
boshqalar.
25

Bu lavozimlarning aksariyati Qozon, Qrim va boshqa tatar xonliklari davrida
mavjud edi.
1269 yilda Batuning nabirasi Mengu-Timur davrida. Oltin O'rda rasman
mustaqil davlatga aylandi va uning hukmdorlari suveren suverenlarga aylandi, bu
hokimiyatning ajralmas belgilaridan biri oliy sudya funksiyasini amalga oshirish
edi.
Mo g ullar imperiyasidagi kabi odil sudlovni amalga oshiruvchi organlar:ʻ ʻ
Buyuk Xon sudi, qurultoy sudi — hukmron urug vakillari va harbiy boshliqlar
ʻ
qurultoyi, maxsus tayinlangan shaxslar sudi — dzarguchi sudyalari edi.
Mo g ullar imperiyasi va Chingiziylar davlatlarida huquqning asosiy manbai
ʻ ʻ
Chingizxon va uning vorislarining yassi (qonunlari) deb atalgan qonunlari edi.
Buyuk Yasada asosan mo g ullar qo shinining harbiy tashkiloti qoidalari va jinoyat
ʻ ʻ ʻ
huquqi normalari mavjud edi. U nafaqat jinoyatlar uchun, balki noto'g'ri xatti-
harakatlar uchun ham jazoning misli ko'rilmagan shafqatsizligi bilan ajralib turardi.
Buyuk Yasaga ko'ra, o'lim jazosi tayinlangan:
davlatga xiyonat qilish, xonga va boshqa amaldorlarga bo‘ysunmaslik, bir
harbiy qismdan boshqasiga ruxsatsiz o‘tkazish, jangda yordam bermaslik, asirga
shafqat ko‘rsatish, birovning quli yoki asirdan qochib ketganlik uchun va hokazo.
Qochgan jinoyatchini qidirish u mansub bo'lgan o'nlab yoki yuzlab odamlarga
topshirilgan. Aks holda, butun o'n yoki yuz kishi javobgar edi.
Oltin O'rda o'zgarishsiz qolmadi, bosib olingan mamlakatlardan, ayniqsa
musulmon Sharqidan juda ko'p qarz oldi: hunarmandchilik, me'morchilik, bezaklar,
bo'yalgan idishlar, fors she'riyati, arab geometriyasi va astrolablar.
O'rda davlatining gullab-yashnashi o'sha paytda Evropada hayotning eng
yuqori darajasi va sifati bilan ajralib turardi.
Yuqorida aytilganlarning barchasi Oltin O'rdaning o'rta asrlar davlatining
mavjudligi uchun zarur bo'lgan barcha atributlarga ega bo'lgan murakkab davlat
mexanizmidan dalolat beradi: markaziy va mahalliy hokimiyat organlari, sud va
soliq tizimi, bojxona xizmati va armiya.
26

2.2.Rossiyadagi mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i muammosi
Xon Batu G'arbga muvaffaqiyatsiz yurishidan qaytib, Rossiya davlati
chegaralarida Oltin O'rdaga asos soldi.
"Rossiyaning ahvoli eng achinarli edi", deb yozadi N.M. Karamzin.- Olovli
daryo o'zining sharqiy chegarasidan g'arbiy chegarasiga oqib o'tganga o'xshardi;
O‘sha vabo, zilzila va barcha tabiiy dahshatlar birgalikda ularni vayron qildi...”
Solnomachilar qo'shib qo'yishadi: "Batu, shafqatsiz hayvon kabi, butun hududlarni
yutib yubordi, qoldiqlarni tirnoqlari bilan qiynadi ... Tiriklar o'liklarning tinchligiga
hasad qildilar".
Rossiya tarixida rus tarixchilari mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i deb ataydigan davr
boshlandi. Uni hisoblashni 1243 yilning boshidan boshlab, Ipatiev yilnomasida Batu
"Ougordan (Vengriya) qaytganligi" haqida xabar berilganda va Buyuk Gertsog
Yaroslav Rossiya hukmdorlaridan birinchi bo'lib Mo'g'ul xoni qarorgohiga kelganida
odat tusiga kirgan. yorliq hukmron bo'lishi uchun. 13-asrning ikkinchi yarmi. -
shubhasiz, uning eng og'ir davri bo'lib, hujumga uchragan 74 ta shahardan 49 tasi
vayron bo'lgan, shulardan 14 tasi tiklanmagan va qishloqqa aylangan 19 tasi.
Tarixchilarning fikricha, XIII asrning ikkinchi yarmida. Tatarlar Rossiya
chegaralariga 14 marta bostirib kirishdi.
Shaharning iqtisodiy va madaniy ahamiyati ko'p jihatdan bu erda mohir
hunarmandlar - me'morlar, toshbo'ronchilar, o'ymakorlar, "mis, kumush va oltin"
ustalari, piktogrammachilar ishlaganligi bilan belgilanadi. Ularning mahsulotlari
Rossiyadan tashqarida ham mashhur edi. Mo g ullar istilosi ayniqsa, shaharʻ ʻ
hunarmandchiligiga katta zarar yetkazdi. Minglab hunarmandlarning jismoniy qirib
tashlanishi va asirga olinishi shahar iqtisodiyotining o'zagiga putur etkazdi. O'rta
asrlarda hunarmandchilik qo'l texnikasiga, shuning uchun avloddan-avlodga
o'tadigan mahoratga asoslangan. Usta- shogird-shogird aloqasi uzildi. Tadqiqotlar
shuni ko'rsatdiki, bir qator hunarmandchilikda XIII asrning ikkinchi yarmida.
murakkab texnologiyaning qulashi yoki hatto butunlay unutilishi, uning
qo'pollashuvi va soddalashuvi mavjud edi. Mo'g'ullar istilosidan so'ng, Kiev
Rusining ustalariga tanish bo'lgan ko'plab texnik usullar yo'qoldi.
27

Yevropa bilan savdo aloqalari uzildi, Novgorod bundan mustasno, chunki
savdo qilish uchun shunchaki hech narsa yo'q edi, natijada iqtisodiy izolyatsiya.
Bosqinchilar hukmronligi ostiga tushgan rus xalqi yangi sharoitda, yangi davlat
tuzumida yashashni o'rganishga majbur bo'ldi. Bundan buyon Rossiyaning oliy
hukmdori Mo'g'ullar imperiyasining boshlig'i ekanligi e'lon qilindi. O'rda xoniga
"podshoh" unvoni berilgan (ilgari ruslar bu unvonni faqat Vizantiya imperatoriga
berishgan). Endi har bir knyazlik, birinchi navbatda, "podshoh ulusi" (xon mulki),
ikkinchidan, "knyazlik vatani" (ya'ni, shahzodaning merosxo'r mulki) hisoblanardi.
Mo'g'ullar imperiyasida qabul qilingan tartib-qoidalarga ko'ra, bosqindan omon
qolgan barcha knyazlar Batuga kelib, undan "yorliq" - knyazlikni boshqarish
vakolatini tasdiqlovchi shikoyat xatini olishga majbur edilar.
Novgorod va Pskov deyarli halokatli mag'lubiyatga uchramadilar, ammo
nemislar, shvedlar va litvaliklarning kuchli hujumini boshdan kechirdilar.
Rossiyaning tashqi siyosiy ahvoli juda og'ir edi. Vaqti-vaqti bilan qonli
to'qnashuvlarga olib kelgan ichki o'zaro nizolar hech qanday ofat va sharmandalik
keltirmadi. Vaziyatni baholab, Buyuk Gertsog Yaroslav, keyin esa Aleksandr
Nevskiy birinchi navbatda o'zlarining sharqiy chegaralarini himoya qilishga,
O'rdaga ta'zim qilishga, so'ngra salibchilar va Litva knyazlariga qarashga qaror
qilishdi. Bu qadam odamlarning kayfiyatini aks ettirmadi, lekin u barqarorlik
bo'lmasa ham, hech bo'lmaganda rus tuprog'iga dam olish uchun vaqt olib keldi.
Rossiyaning haddan tashqari kuchayib ketishiga yo'l qo'ymaslik uchun O'rda
xonlari butun Rossiyaning siyosiy hayotini mukammal nazorat qilish tizimini
yaratishga qaror qildilar. Eng keng tarqalgani yetakchi shahzodalarni bir-biriga
qarama-qarshi qo'yish edi. O'rda Rossiyada ikkita buyuk knyazlikni yaratdi, shunda
bu ikki knyazlik va knyazlarni bir-biriga qarama-qarshi qo'yish orqali ular Janubiy
va Shimoli-Sharqiy Rusni nazorat qiladilar.
O'rdaning ta'siri Shimoliy-Sharqiy Rossiya hayotining ham siyosiy, ham
iqtisodiy jihatlariga ta'sir qildi. Iskandar vafotidan keyin uning merosxo'rlari o'zaro
hokimiyat uchun uzoq muddatli kurashni boshladilar. Urushdan keyin urush
boshlandi va knyazlar o'zlari bilan Rossiyaga tatar otryadlarini olib kelishdan
28

tortinmadilar. Qon daryodek oqardi, hamma bilan dushman edi. Vladimir-Suzdal
Rus asta-sekin kichik va mikroskopik taqdirlarga aylandi. Vladimirning Buyuk
Gertsoglari endi haqiqiy kuchga ega emas edilar va qo'shni knyazlar faqat o'z
manfaatlarini ko'zlab ishladilar, butun Rossiya ishlariga hech qanday ahamiyat
bermadilar. Odamlar o'rmonlar bilan yashiringan tatar reydlarining an'anaviy
yo'llaridan uzoqda joylashgan yerlarga qochib ketishdi.
Hukmronlik tizimini iloji boricha aniq saqlash uchun xonlar bosib olingan
hududga mo g ul ma muriyatining elementlarini joylashtirdilar.ʻ ʻ ʼ
Ushbu siyosatni qo'llash usullari Rossiyaning turli qismlarida har xil edi.
Janubi-g'arbiy Rossiyada - Peryaslav va Kiev erlarida va Podoliyada - mo'g'ullar
knyazlik boshqaruvini butunlay yo'q qildilar, uni o'zlarining bevosita boshqaruviga
almashtirdilar. Sharqiy Rusdagi kabi Galisiya, Volin, Smolensk va Chernigov-
Seversk yerlarida mo g ullar knyazlik ma muriyati bilan birga o z ma muriyatini
ʻ ʻ ʼ ʻ ʼ
ham o rnatdilar. 1260 yildan keyin Novgorod mo'g'ul amaldorlarining
ʻ
mavjudligidan ozod qilindi, ammo soliq to'lash majburiyatidan emas. Knyazlar
xonning vassallari sifatida hokimiyatda qolgan rus yerlarida ham mo g ullar ma lum
ʻ ʻ ʼ
hududlar va aholi guruhlarini o zlarining bevosita nazorati ostiga qo yish huquqini
ʻ ʻ
saqlab qolishgan. Ba'zi rus yerlari ham Chingiziylar oilasi a'zolariga qo'shimcha
sifatida berilgan.
Xon, agar shahzodaning sodiqligiga shubha qilish uchun asoslar bo'lsa,
istalgan vaqtda knyazlik yorlig'ini qaytarib olishi mumkin edi. Bunday xat (yorliq)
olish, odatda, rus arizachilari tomonidan xon va uning yaqin qarindoshlariga, vaqt
o'tishi bilan uning yaqin atrofiga qimmatbaho sovg'alar taqdim etishi bilan birga
bo'lgan. Ba'zan rus knyazlari O'rda savdogarlaridan qarz olishlari kerak edi. Bu
qarzlar ko'pincha shahzodaning moliyaviy imkoniyatlaridan ancha oshib ketgan.
Shunday qilib, rus knyazlarining Oltin O'rdaga qaramligi yanada mustahkamlandi.
Rus knyazlari hokimiyatda qolgan bo lsa-da, ularning xonning vassallari
ʻ
sifatidagi ma muriy vakolatlari cheklangan edi, chunki xonlar askar yollash va soliq
ʼ
yig ish uchun o z amaldorlarini tayinlaganlar. Mo g ullar o zlari bosib olgan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yerlarda aholini ro yxatga olish orqali uning to lov qobiliyatini aniqlashga
ʻ ʻ
29

shoshildilar. G'arbiy Rossiyada birinchi aholini ro'yxatga olish 1245 yilda, Sharqiy
Rossiyada oxirgi marta 1274-1275 yillarda o'tkazilgan. Shundan so ng mo g ullarʻ ʻ ʻ
soliqqa tortishda avvalgi aholi ro yxatga olish ma lumotlaridan foydalangan holda
ʻ ʼ
umumiy aholini ro yxatga olishdan voz kechdilar.
ʻ
Rus xalqining diniga nima bo'ldi? Mo'g'ul-tatar bo'yinturug'i davrida
nasroniylik haqiqatan ham rus xalqining diniga aylandi, chunki din - umumiy
mafkura - ularga kurashda birlashishga yordam berdi, "shafqatsiz axloqni
yumshatdi, zo'ravon ehtiroslarni yumshatdi, xristian va davlatni targ'ib qildi.
fazilatlar." Xalqning qullikka aylanishi uning axloqiy xislatiga o‘z ta’sirini o‘tkazdi.
Karamzinning fikricha, ruslar “xalqning mag'rurligini unutib, kuchsizlarga kuch
o'rnini bosuvchi qullikning asosiy hiyla-nayranglarini o'rgandilar; tatarlarni aldab,
ular bir-birlarini ko'proq aldashdi: vahshiylarning zo'ravonligini pul bilan to'lab, ular
o'z manfaatini ko'ra boshladilar va haqoratga, sharmandalikka nisbatan ancha befarq
bo'ldilar ... "
Karamzinning ta'kidlashicha, Rossiya davlati Sharq madaniyatining 250 yillik
ta'siriga qaramay, Evropaning o'zi buni tan olmagan bo'lsa ham, hali ham Evropaga
yaqin bo'lib qoldi. Ehtimol, axloqning asosi umumiy din bo'lgan.

30

III BOB. “BOTUXON DAVRIDA OLTIN O’RDA DAVLATI”
MAVZUSINI O’TISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK METODLAR.
3.1. “Venn diagrammasi” metodi.
31
BotuxonXIII asrning
40-yillarida
asos solinadi. 1459 - yilda
tugatiladi.

3.2. “Swot tahlil” metodi.
S Oltin O’rda xonligining kuchli
tomonlari. Zarurat paytida qurultoy
chaqirilishi Oltin O’rda ko’p
millatli yurt bo’lgan.
W Oltin O’rda xonligining kuchsiz
tomonlari. Jonibek Sulton davrida 1357-yil
hokimiyat kuchsizlangan, 25
marta xon almashgan.
O Oltin O’rda xonligining
imkoniyatlar. Oltin O’rdaning uluslarga bo’linib
boshqarishgan.
T Oltin O’rda xonligining to’siqlar Tashqi hujumlardan jiddiy
himoya tizimi.
32

Xulosa
Oltin O‘rdada vujudga kelgan adabiy an’analar to XX asrning boshlariga
qadar davom etgan. Taniqli rus tilshunos olimi Oleg Mudrak bu haqda shunday deb
yozadi: “Volgabo‘yi hududida XX asrning 20-yillariga qadar Chig‘atoy lahjasi
asosida shakllangan adabiy til – “Volgabo‘yi turkiysi” amalda edi. Chig‘atoy tili -
Chig‘atoy ulusi, ya’ni hozirgi O‘rta Osiyoning tilidir.
Bu turkiy xalqning, uning avlodi bo‘lgan o‘zbek xalqining tilidir”. Chindan
ham asrimiz boshlarida ijod qilgan tatar va boshqird shoirlarining she’rlarini
o‘qisangiz, lug‘atsiz tushunasiz. Bir tatar do‘stimiz “Bu she’rlar tatar tilidan ko‘ra
o‘zbek tiliga yaqinroq”, deydi. Bu bejiz emas. Chunki Volgabo‘yi aholisining
adabiy tili ham, hozirgi o‘zbek tili ham turkiy tilning qarluq guruhiga oid
Chig‘atoy lahjasi zaminida shakllangan.
Tilshunos olimlarning fikriga ko‘ra, turkiy tillar eramizning IV asrida uch
guruhga bo‘lingan hamda qarluq, qipchoq, o‘g‘uz guruhlari vujudga kelgan. Bular
orasida eng qadimgi yozuv tili qarluq guruhi zaminida shakllangan eski o‘zbek
tilidir. Qadimdan shu tarzda shakllanib kelgan bu til Chingizxonning farzandi
Chig‘atoyga ulus qilib berilgan hududda avvaldan keng muomalada bo‘lib kelgan
bo‘lsa-da, Chig‘atoy hukmronligi davrida Chig‘atoy tili deb nomlangan , xolos.
Tarixda eng ko‘p adabiy va ilmiy asarlar ham shu tilda ijod qilingan.
Lutfiy, Sakkokiy, Navoiy, Bobur singari so‘z ustalari ijodi bilan bu til yanada
sayqallangan. Taniqli turk adabiyotshunos olimi Ahmad Bijan Erjilasun turkiy tillar
tarixi haqida shunday deb yozadi: “Turk tili XIII asrdan keyin ikki yozuv tili
sifatida davom etdi. Biri Shimoli-sharqda, bugungi Turkiston va Edil-Ural
hududida Chig‘atoy turkchasi sifatida hamda Anatoliya va Ozarbayjonda G‘arb
turkchasi sifatida XIX asrgacha keldi. Ammo bizdagi turklar Navoiyni o‘qidilar va
tushundilar. Navoiyni to‘laroq tushunish uchun “Abushqa” degan lug‘at tuzdilar.
Hatto Navoiyga Chig‘atoy turkchasida naziralar yozdilar. Anadolu shoirlarining
asarlarini esa ular o‘qidilar. Bizning katta shaharlarimizda, xususan Istanbulda
Navoiyning bir olam qo‘lyozmalari bor”.
Xulosa qilib aytganda, Oltin O‘rdaning rasmiy va adabiy tili turk tilining
33

Chig‘atoy lahjasi, ya’ni o‘zbek mumtoz adabiy tili bo‘lgan. Qolaversa, Markaziy
Osiyo bilan Dashti Qipchoq turkiy xalqlar yashaydigan hudud sifatida asrlar
davomida uzviy aloqada bo‘lib kelgan, o‘zaro siyosiy, iqtisodiy va madaniy
munosabatlar uzluksiz davom etgan. Va bunda, so‘zsiz, mushtarak tagzaminda
shakllanib borgan o‘zbek mumtoz adabiy tilimiz alohida ahamiyat kasb etgan.

34

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro`yxati:
I. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari:
1. Mirziyoyev Sh. M. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz.” – Toshkent, O’zbekiston, 2016;
2. Mirziyoyev Sh. M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz.” – Toshkent, O’zbekiston, 2017;
3. Mirziyoyev Sh. M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.” - Toshkent, O’zbekiston,
2017;
4. Mirziyoyev Sh. M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. -
Toshkent, O’zbekiston, 2017;
5. 2017 – 2021 – yillarda “O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta
ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi.” O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 – yil 7 – fevraldagi PF-4947 sonli
Farmoni;
II. Ilmiy va xorijiy adabiyotlar:
6. A.Sa’diyev. “ Maktabda tarix o’qitish metodikasi”, Toshkent. “O’qituvchi”,
1988;
7. Safo Ochil . Mustaqillik ma’naviyati va tarbiya asoslari - Т.: « O‘qituvchi»
nashriyoti, 1995;
8. J. G‘. Yo'ldoshev. O‘quvchi ma’naviyatini shakllantirish». - Т.: Ma’rifat
madadkor, 2001;
9. Tashpulatov T. Gafforov Ya. “Tarix o’qitish metodikasi” . :T. 2002;
10. Saidaxmedov N.S. Yangi pedagogik texnologiyalar. –Toshkent:
Moliyanashr, 2003;
11. “Pedagogika nazariyasi va tarixi”- I qism, Toshkent, 2010;
12. S.Hamroyeva. “Tarix o’qitish metodikasi ma’ruza matni”. Navoiy, 2015;
13. G.Karamanova. “Tarix o’qitish metodikasi ma’ruza matnlari”. Nukus, 2016;
35

14. U.Mansurov, A.Rahmatullayeva. “Tarix o’qitish metodikasi”, Toshkent,
2018;
15. Abu Nasr Forobiy – “Fozil odamlar shahri” asari;
16. Rizouddin ibn Fahriddin “Oila” risolasi; III. Internet materiallari:
17. http://www.lex.uz
18. http://www.ziyonet.uz
19. http://www.edu.uz
20. http://www.uzedu.uz
21. http://www.multimedia.uz
22. http://www.natlib.uz
23. http://www.arxiv.uz

36

Botuxon davrida oltin o‘rda davlati va bosqinchilik siyosatir

Купить