Budjet-soliq va pul-kredit siyosatining to’lov balansiga ta’siri - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	313.5KB
Xaridlar	3
Yuklab olingan sana	10 Oktyabr 2024
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Budjet-soliq va pul-kredit siyosatining to’lov balansiga ta’siri

Sotib olish

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
RAQAMLI IQTISODIYOT VA INNOVATSIYALAR FAKULTETI
“IQTISODIYOT” KAFEDRASI

“MAKROIQTISODIYOT”
fanidan

BUDJET-SOLIQ VA PUL-KREDIT SIYOSATINING
TO’LOV BALANSIGA TA’SIRI
mavzusidagi

KURS ISHI

I BOB BUDJET-SOLIQ VA PUL-KREDIT SIYOSATI VA TO’LOV
BALANSINING YURITILISHI ................................................................................ 6
1.1 Pul-kredit va byudjet-soliq siyosati mohiyati .................................................. 6
1.2 To’lov balansida pul-kredit, valyuta, budjet-soliq ........................................ 12
1.3 Pul-kredit va byudjet-soliq siyosatining xalqaro savdo siyosati .................. 16
II BOB XORIJIY DAVLATLARDA VA O’ZBEKISTONDA PUL- KREDIT ..... 18
SIYOSATI ................................................................................................................ 18
2.1 Xorijiy davlatlarda pul-kredit siyosati takomillashuvi ................................. 18
2.2 Rivojlangan davlatlarda davlat budjeti siyosati yuritilishi .......................... 25
2.3 O’zbekiston Respublikasida pul-kredit siyosatining rivojlanish istiqboli. . 31
XULOSA .................................................................................................................. 37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. ........................................... 40
MUNDARIJA
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Davlatning asosiy vazifalaridan biri iqtisodiyotni
barqarorlashtirish hisoblanadi. Bunday barqarorlashtirishga monetar siyosat
vositalari qatori fiskal siyosat orqali ham erishiladi. Fiskal siyosat shuningdek,
budjet-soliq siyosati deb ham aytiladi.
Iqtisodiyot turg’unlik yoki pasayish davrida bo’lgan vaziyatlarda davlat
tomonidan rag’batlantuvchi fiskal siyosat-fiskal ekspansiya olib boriladi. Ya’ni,
davlat qisqa muddatda iqsodiyotning pasayishi muammosini davlat xarajatlarini
oshirish yoki soliqlarni kamaytirish, yohud ikkalasini bir vaqtning o’zida olib
borish evaziga hal etadi. Uzoq muddatda davlat xarajatlarining yuqori bo’lishi va
soliqlarni kamaytirish ishlab chiqarish omillarining o’sishiga va natijada, iqtisodiy
salohiyatning ko’tarilishiga olib kelishi mumkin. Ammo, bunga Markaziy bank
tomonidan olib boriladigan pul-kredit siyosatidan samarali foydalanish va davlat
xarajatlari tarkibini maqbul holatga olib kelish orqaligina erishish mumkin.
Iqtisodiyotda to’liq bandlik va ortiqcha talab natijasida inflatsiya kelib
chiqishi mumkin bo’lgan vaziyatlarda cheklovchi fiskal siyosat fiskal-restriksiya
olib boriladi. Cheklovchi fiskal siyosat davlat xarajatlarini (G) kamaytirish yoki
soliqlarni (T) oshirish yoki bo’lmasa ikkala tadbirni bir vaqtda olib borish orqali
iqtisodiyotning davriy o’sishini chegaralashdan iborat. Qisqa muddatli davrlarda
ushbu tadbirlar talab inflatsiyasini kamaytiradi. Uzoq muddatli davrlarda esa
yuqori soliqlar iqtisodiyotda stagnatsiyaga olib kelishi mumkin. Bu esa
mamlakatning iqtisodiy salohiyatini izdan chiqaradi. Bunga davlat xarajatlaridan
samarasiz foydalanish qo’shimcha turtki bo’lishi mumkin.
Davlat o’z iqtisodiy funksiyalarini bajarishda moliyaviy manba sifatida
davlat budjetiga tayanadi. Davlat budeti mamlakat moliya tizimining markaziy
unsuri bo’lib makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o’ynaydi.
Davlat budjeti moliyaviy balans sifatida ikki qismdan iborat bo’lib, bu qismlarni
sodda qilib daromadlar va xarajatlar deb atash mumkin. 1

1 Jumayev Z. Makroiqtisodiyot. Darslik. 2018.
3

Pul muomilasi iqtisodiyotning eng qiziqarli, munozarali mavzularidan. Pul
iqtisodiy xayotni yengillashtiruvchi oddiy vosita emas, balki o’zida iqtisodiyotni
qamrab olgan daromad va xarajatlarni doiraviy aylanishini amalga oshiruvchi
mexanizm sifatida yuzaga chiqadi.
Pul, pul aylanishi, pul tizimi iqtisodiyotning eng asosiy markaziy
muammolaridan biri, ya’ni «qon tomiri» hisoblanadi. Pul tizimining to’g’ri
faoliyati daromadlar va xarajatlarning doiraviy aylanishiga hayotiy kuch beradi.
Yaxshi ishlayotgan pul tizimi ishlab chiqarish quvvatlari va bandlikdan to’liq
foydalanish imkonini beradi. Aksincha, yomon ishlayotgan pul tizimi
iqtisodiyotdagi inqirozlarga, ya’ni, ishsizlik, inflyatsiya va shuningdek,boshqa
salbiy oqibatlarga olib keladi.
2017 yilda boshlangan iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor mexanizmlari
rolini oshirishga qaratilgan iqtisodiy islohotlarning yangi bosqichi o’rta muddatli
istiqbolda bank tizimi va pul-kredit siyosatini rivojlantirishning ustuvor
yo’nalishlarini belgilab berdi. Shundan kelib chiqib, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Valyuta bozorini liberallashtirish bo’yicha birinchi navbatdagi
chora-tadbirlar to’g’risida”gi Farmoni e’lon qilinishidan ko’p o’tmay O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish
choratadbirlari to’g’risida”gi Qarori qabul qilindi va Pul-kredit siyosatini 2017-
2021 yillarda rivojlantirish va inflyasion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich
o’tish bo’yicha chora-tadbirlar Kompleksi tasdiqlandi. Bu boradagi keyingi muhim
qadamlardan biri O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 9 yanvardagi
“O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki faoliyatini tubdan takomillashtirish
to’g’risida”gi Farmonining qabul qilinishi bo’ldi. Mazkur farmonda narxlar
barqarorligini ta’minlash vazifasi Markaziy bankning bosh maqsadi etib belgilanib,
Markaziy bankning mustaqilligi va institusional rivojlanishini ta’minlash bo’yicha
tegishli choralar nazarda tutilgan. O ’ zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
o’rta muddatli istiqbolda pul-kredit siyosatini rivojlantirish va amalga oshirish
Konsepsiyasi kommunikatsiyalar kanalining jamoatchilik fikrini shakllantirish
4

hamda inflyasion targetlash rejimini amaliyotga joriy etishdagi yetakchi roli
inobatga olingan holda ishlab chiqilgan.
Kurs ishining obyekti : Pul kredit siyosatidagi taqsimlash, pul-kredit
operatsiyalariga tegishli bo'lgan hamma amaliyotlar bilan bog'liq muhim
masalalarni o’rganishni, budjetning muhim parametrlari shu jumladan davlat
xizmatlarining ko'rsatilishi (ta'lim, sog'liqni saqlash, transport va yo’llar, ijtimoiy
himoya va texnologik innovatsiyalar) va davlat institutlarining faoliyatini
ta'minlashga sarf etilishi va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Kurs ishining predmeti: Moliyaviy institutsiyalar, banklar, Moliya
vazirligi va boshqa moliyaviy tashkilotlar tomonidan olib boriladigan pul- kredit
siyosati haqida ko’nikmalarni shakllantirish budjetning muhim parametrlari shu
jumladan davlat xizmatlarining ko'rsatilishi (ta'lim, sog'liqni saqlash, transport va
yo’llar, ijtimoiy himoya va texnologik innovatsiyalar) va davlat institutlarining
faoliyatini ta'minlashga sarf etilishi va boshqalar hisoblanadi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari: O’zbekistonning o’z milliy puliga ega
bo’lishi davlat mustaqilligi, uning mustahkam iqtisodiyotini yaratishda katta o’rin
egallaydi. Milliy pulimiz bo’lgan so’mning qadrini oshirib borish, uning iqtisodiy
ta’sirini kuchaytirishga erishish va boshqa mamlakatlar puliga tenglashtirish
darajasini ta’minlash, davlat byujeti, soliqlar, davlatning xizmatlari va dasturlari
uchun moliyaviy resurslar to'plash chora tadbirlari haqida ma’lumot berish. Bu
resurslar orqali mamlakatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy taraqqiyotini
ta'minlash, xalqaro hamkorlikda o'zaro aloqalarini kengaytirish, infratuzilmani
rivojlantirishda budjetning ro’lini o’rganish juda zarur va muhim vazifalardan
biridir.
Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda pul kredit siyosati
va iqtisodiyotni tartibga solishdagi ahamiyati, ikkinchi bobda O’zbekiston
Respublikasi markaziy bankning pul-kredit siyosatining nazariy asoslari haqida
so’z yuritilgan. Kurs ishining umumiy tuzilishi 41 betni tashkil qiladi.
5

I BOB BUDJET-SOLIQ VA PUL-KREDIT SIYOSATI VA TO’LOV
BALANSINING YURITILISHI
1.1 Pul-kredit va byudjet-soliq siyosati mohiyati
Pul-kredit siyosati deganda, to’liq bandlik sharoitida yalpi milliy mahsulotni
ishlab chiqarishga inflyatsiyaning ta’sirini kamaytirish yoki bartaraf etish
maqsadida muomiladagi pul miqdorini o’zgartirishga qaratilgan chora-tadbirlar
tushuniladi. Pul-kredit siyosati davlat tomonidan belgilanadi va uni Markaziy
Bank amalga oshiradi. Uning yordamida har qanday davlat mamlakatda iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash vazifasini hayotga tatbiq etadi.
Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning pirovard maqsadlari iqtisodiy
o’sish, to’liq bandlikni, baholarning hamda to’lov balansining barqarorligini
ta’minlashdan iborat. Bu maqsadlarga erishish uchun milliy valyutani
muomaladagi pul massasi, foiz stavkasi va milliy valyuta almashinuv kursining
optimal kattaliklarini ta’minlab turish zarur bo’ladi. Bu vazifalarni amalga oshirish
uchun Markaziy Bank qator vazifalardan foydalanadi.
Pul-kredit siyosatining uchta asosiy vositasi ajratib ko’rsatiladi:(1.1.1-rasm).

1.1.1-rasm Pul-kredit siyosatining vositalari

Pul-kredit siyosati bevosita va bilvosita vositalar orqali amalga oshiriladi.
Bevosita vositalar – moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari (foiz
stavkalari)ni yoki ular hajmini to’g’ridan-to’g’ri boshqarish orqali olib boriladi.
Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit ko’rinishidagi
6

pullarni hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmi nazorat
qilinadi. Bilvosita vositalar – Markaziy bank tomonidan moliyaviy institutlar
resurslarida bozor mexanizmlari (majburiy zaxira talablari, ochiq bozordagi
operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning hisob
stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali
iqtisodiyotdagi pul massasiga ta’sir etiladi.
Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining
o’sishiga va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim bo’lganda foiz stavkalarini
oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar,
majburiy eng kam zaxira normalarining bo’lishi, hisobga olish siyosati, valyuta
siyosati pul-kredit siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Markaziy
bank ular yordamida pul yoki asosan bank depozitlari ko’rinishidagi pul massasiga
yoki foiz stavkasiga ta’sir o’tkazadi, taklifini o’zgartiradi va shular orqali pul-
kredit muomilasini tartibga solib turadi.
Pul-kredit siyosatini yuritish vositalaridan biri – majburiy bank zaxira
me’yorini o’zgartirish siyosatidir. Majburiy zaxiralar – bu, kredit maqsadlari uchun
ishlatilmaydigan bank omonatlarining bir qismidir. Zaxira normasi ikki asosiy
funksiyani bajaradi: bank likvidligini joriy tartibga solish uchun sharoit yaratadi va
kredit emissiyasini cheklaydi. 2

Mamlakat to’lov balansining holati bugungi kunda nafaqat mamlakatning
xalqaro operatsiyalarini aks ettiruvchi oddiy hujjat, balki ushbu mamlakat
iqtisodiyotining ochiqlik darajasi, uning iqtisodiy-geografik va investitsion
imkoniyatlari, oltin-valyuta zaxiralari va mavjud valyuta munosabatlarining qay
darajada ekanligi hamda xalqaro raqobatbardoshligi haqida aniq xulosalar
shakllantirish imkonini beruvchi iqtisodiy kategoriya hisoblanadi.
To’lov balansi bu shunday hujjatki, unda mamlakatning xorijiy davlatlar
bilan bo’ladigan aloqalari natijasida yuzaga keladigan valyuta tushumlari va
to’lovlarining haqiqatdagi summasi aks ettiriladi. To’lov balansi – ma’lum vaqt
2 Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T.
Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
7

oralig’ida rezidentlar va norezidentlar o’rtasidagi barcha o’tkazmalarning
o’lchovidir.
To’lov balansining standart komponentlari hisobvaraqlarning ikki asosiy
guruhi bo’yicha ajratilishi mumkin:
• joriy operatsiyalar hisobvarag’i, unda tovarlar, xizmatlar, olingan
daromadlar va joriy transfertlarni qamrab oluvchi iqtisodiy bitimlar hisobga
olinadi;
• kapitallar va moliyaviy instrumentlar bilan bog’liq operatsiyalar
hisobvarag’i, unda kapital transfertlari, nomoliyaviy aktivlarni sotib olish,
shuningdek, moliyaviy talablar va majburiyatlar bilan bog’liq operatsiyalar
hisobga olinadi.
Iqtisodiy adabiyotlarda to’lov balansi moddalarining uch asosiy analitik
guruhlari ajratib ko’rsatiladi:
• savdo balansi;
• joriy operatsiyalar balansi;
• umumiy to’lov balansi yoki rasmiy hisob-kitoblar balansi. Joriy
operatsiyalar hisobvarag’ining muhim tarkibiy qismi –bu savdo balansi
bo’lib, tovarlar eksporti va importi o’rtasidagi farqni ifoda etadi.
Savdo balansining o’zgarishi turlicha talqin qilinishi mumkin. Masalan,
eksportning importdan oshishi mamlakat tovarlariga jahon bozorlarida talabning
oshganligi bilan izohlanadi. Agar butun dunyo mazkur mamlakatning eksport
tovarlarini xarid qilsa, shuningdek, uning rezidentlari mahalliy tovarlarni import
tovarlaridan afzal bilsa, demak xulosa qilish mumkinki, mamlakat iqtisodiyotining
holati yaxshi hisoblanadi. Aksincha, savdo balansining defitsiti mazkur mamlakat
eksport tovarlarining etarli darajada raqobatbardosh emasligi va aholi turmush
tarzini himoya qilish uchun zaruriy choralar ko’rish lozimligidan dalolat berishi
mumkin. Bunday tahlil agar savdo balansidagi o’zgarish haqiqatda mazkur davlat
tovarlariga bo’lgan talabning ortishi yoki kamayishi hisobiga yuz bersa maqsadga
8

muvofiq sanaladi. Biroq savdo balansiga boshqa omillarning ta’siri ham sezilarli
bo’lishi mumkin. Jumladan, qulay investitsion muhit mamlakatga xorijiy
investitsiyalar oqimini rag’batlantirish bilan birga xorijdan sotib olinadigan asosiy
vositalar miqdorining ham ortishiga sabab bo’lishi mumkin. Bu holat ham savdo
balansi defitsitini yuzaga keltiradi, lekin mamlakat iqtisodiyotiga keskin salbiy
ta’sir ko’rsatmaydi.(1.1.2-rasm).
1.1.2-rasm To’lov balansining joriy operatsiyalar hisobi saldosi (2021 y) 3

Joriy operatsiyalar balansi defitsitining uzoq muddatli xorijiy kapital
hisobidan moliyalashtirilishi muvozanat mezoni sifatida to’lov balansining
umumiy saldosi tushunchasining paydo bo’lishiga olib keldi.
To’lov balansining davlat tomonidan tartibga solishning zarurligi quyidagi
sabablar bilan izohlanadi:
Birinchidan, to’lov balansiga muvozanatsizlik xos bo’lib, bu holat yoki
defitsit, yoki haddan tashqari aktiv qoldiq ko’rinishida namoyon bo’ladi. Bu
nomutanosiblik valyuta kursi dinamikasiga, kapital oqimiga, iqtisodiyotning
3 Monetar siyosatning 2020 yil va 2020-2021 yillar davriga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalishlari.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2020.
9

holatiga qattiq salbiy ta’sir ko’rsatadi. Masalan, AQSh, joriy operatsiyalaridagi
defitsitni milliy valyuta bilan qoplash natijasida, inflyatsiyani boshqa davlatlarga
eksport qilishga erishgan. Bu esa, xalqaro aylanmadagi dollar ortiqchaligini keltirib
chiqardi va XX asrning 70-yillarida Bretton- vuds tizimining izdan chiqishiga olib
keldi.
Ikkinchidan, XX asrning 30-yillarida oltin-deviz standarti joriy qilingandan
so’ng, to’lov balansini muvozanatlashtirishning baho mexanizmi ish bermay
qo’ydi. Shu sababli ham, to’lov balansini davlat tomonidan ma’lum tadbirlar orqali
boshqarilishi maqsadga muvofiq bo’lib qoldi.
Uchinchidan, xo’jalik aloqalari tobora globallashib borayotgan hozirgi davrda,
iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimida to’lov balansining roli
borgan sari ortib bormoqda. To’lov balansini muvozanatlashtirish vazifasi —
davlatning barqaror iqtisodiy o’sishini ta’minlash, inflyatsiyani jilovlab turish va
ishsizlikni kamaytirish kabi vazifalar bilan bir qatorda e’tirof etilmoqda. 4

Defitsitli to’lov balansiga ega bo’lgan davlatlar esa, aktiv balansga ega
bo’lgan
o’z hamkorlaridan import bo’yicha cheklovlarni kamaytirish, mazkur
mamlakatlarga kapital chiqarilishini rag’batlantirish kabilarni talab qiladi.
To’lov balansida defitsit mavjud bo’lgan davlatlar tomonidan, eksportni
rag’batlantirish, import qilinayotgan tovarlarni kamaytirishga, xorijiy kapitalni jalb
qilishga, kapitalni olib chiqib ketishni chegaralashga qaratilgan quyidagi tadbirlar
qo’llaniladi:
Deflyatsion siyosat. Bu siyosat, ichki talabni kamaytirishga yo’naltirilgan
holda, o’z ichiga byudjet mablag’larini aholi ehtiyojlariga kamroq sarflash,
baholarni va ish haqlarini muzlatish kabilarni qamrab oladi. Uning asosiy
instrumentlaridan biri bo’lib, moliyaviy va pul-kredit choralari hisoblanadi:
byudjet defitsitini kamaytirish, Markaziy bankning hisob stavkalarini o’zgartirishi
(diskont siyosati); kredit cheklovlari; pul muassasining o’sib borishiga chegara
4 Ergashev E. Makroiqtisodiyot “Iqtisod-moliya”. 2018.
10

qo’yish. Iqtisodiy pasayish, ishsizlikning yuqori ko’rsatkichi va to’la
foydalanilmayotgan ishlab chiqarish quvvatlari sharoitida deflyatsiya siyosatini
qo’llash, ishlab chiqarish va bandlikning yanada pasayishiga olib keladi. Bu esa,
aholining turmush darajasiga sezilarli salbiy ta’sir ko’rsatib, vaziyatni yumshatish
bo’yicha tezkor chora-tadbirlar qo’llanilmasa, ijtimoiy nizolar keltirib chiqarishi
mumkin.
Devalvatsiya. Bu milliy valyuta kursining pasaytirilishidir. Bu tadbir milliy
eksportni rag’batlantirish va importni jilovlash bilan bog’liq maqsadlarda amalga
oshiriladi. Ammo, to’lov balansini tartibga solishda devalvatsiyaning roli, uni
o’tkazish tartiblari va ularga hamkorlik qiluvchi mamlakatning umumiqtisodiy va
moliyaviy siyosatiga bog’liq bo’ladi. Devalvatsiya faqatgina, raqobatbardosh
tovarlarning eksport salohiyati va jahon bozoridagi qulay vaziyatlarning mavjudligi
sharoitidagina tovarlar eksportini rag’batlantirishi mumkin. Devalvatsiyaning
importni cheklashga ta’siri esa, mamlakatning importni cheklash bo’yicha keskin
choralar qo’llash imkoniyatlarining pasayishidan kelib chiqadi. Shundan kelib
chiqib aytish mumkinki, hamma mamlakatlarda ham import o’rnini bosuvchi
tovarlar ishlab chiqarish siyosati muvaffaqiyatli chiqavermaydi.
Valyuta cheklovlari. Ushbu tadbir eksport qiluvchilarning xorijiy
valyutalardagi tushumlaridan foydalanishni cheklash, xorijiy valyutani import
qiluvchilarga sotishni litsenziyalash orqali amalga oshiriladi. Shuningdek, u
valyuta operatsiyalarini maxsus ruxsatnomaga ega bo’lgan banklarda amalga
oshirilishi hamda to’lov balansidagi defitsitni kamaytirish maqsadida, kapital
eksportini chegaralash va uning oqib kelishini rag’batlantirish, tovarlar importini
chegaralashga qaratilgan tadbirlar yig’indisi sifatida ham e’tirof etiladi. XX asrning
70-yillari oxiri 80-yillarining boshlarida joriy operatsiyalar bo’yicha yuritilayotgan
siyosatning erkinlashuviga qaramasdan, konvertirlanadigan valyutaga ega bo’lgan
mamlakatlarning deyarli 90 foizida kapitallarning xalqaro harakatida turli xil
cheklovlar mavjud bo’lgan. EIning ko’pchilik davlatlari ushbu cheklovlarni
faqatgina o’tgan asrning 90-yillariga kelib bekor qildi.
11

Moliya va pul–kredit siyosati. To’lov balansidagi defitsitni bartaraf etish
maqsadida eksport qiluvchilarga byudjet subsidiyalari beriladi, protektsionistik
maqsadlarda import bojlari oshiriladi, mamlakatga pul oqimining kirib kelishini
rag’batlantirish maqsadida qimmatli qog’ozlar egasi bo’lgan xorijliklardan
olinadigan soliqlarni bekor qilish kabi chora-tadbirlardan keng foydalaniladi. 5

1.2 To’lov balansida pul-kredit, valyuta, budjet-soliq
Mamlakat to’lov balansining holati bugungi kunda nafaqat mamlakatning
xalqaro operatsiyalarini aks ettiruvchi oddiy hujjat, balki ushbu mamlakat
iqtisodiyotining ochiqlik darajasi, uning iqtisodiy-geografik va investitsion
imkoniyatlari, oltin-valyuta zaxiralari va mavjud valyuta munosabatlarining qay
darajada ekanligi hamda xalqaro raqobatbardoshligi haqida aniq xulosalar
shakllantirish imkonini beruvchi iqtisodiy kategoriya hisoblanadi. To’lov balansi
bu shunday hujjatki, unda mamlakatning xorijiy davlatlar bilan bo’ladigan
aloqalari natijasida yuzaga keladigan valyuta tushumlari va to’lovlarining
haqiqatdagi summasi aks ettiriladi. To’lov balansi – ma’lum vaqt oralig’ida
rezidentlar va norezidentlar o’rtasidagi barcha o’tkazmalarning o’lchovidir. To’lov
balansining davlat tomonidan tartibga solishning zarurligi quyidagi sabablar bilan
izohlanadi:
Birinchidan, to’lov balansiga muvozanatsizlik xos bo’lib, bu holat yoki
defitsit, yoki haddan tashqari aktiv qoldiq ko’rinishida namoyon bo’ladi. Bu
nomutanosiblik valyuta kursi dinamikasiga, kapital oqimiga, iqtisodiyotning
holatiga qattiq salbiy ta’sir ko’rsatadi. Masalan, AQSh, joriy operatsiyalaridagi
defitsitni milliy valyuta bilan qoplash natijasida, inflyatsiyani boshqa davlatlarga
eksport qilishga erishgan.
Bu esa, xalqaro aylanmadagi dollar ortiqchaligini keltirib chiqardi va XX asrning
70-yillarida Bretton- vuds tizimining izdan chiqishiga olib keldi.
5 Maxmudov N.M., Asqarova M.T., Umarov I.Yu. Makroiqtisodiy tahlil va prognozlash.
Darslik. -T.: Fan va texnologiyalar. 2014.
12

Ikkinchidan, XX asrning 30-yillarida oltin-deviz standarti joriy qilingandan
so’ng, to’lov balansini muvozanatlashtirishning baho mexanizmi ish bermay
qo’ydi. Shu sababli ham, to’lov balansini davlat tomonidan ma’lum tadbirlar orqali
boshqarilishi maqsadga muvofiq bo’lib qoldi. Uchinchidan, xo’jalik aloqalari
tobora globallashib borayotgan hozirgi davrda, iqtisodiyotni davlat tomonidan
tartibga solish tizimida to’lov balansining roli borgan sari ortib bormoqda.
To’lov balansini muvozanatlashtirish vazifasi — davlatning barqaror
iqtisodiy o’sishini ta’minlash, inflyatsiyani jilovlab turish va ishsizlikni
kamaytirish kabi vazifalar bilan bir qatorda e’tirof etilmoqda. To’lov balansini
muvozanatlashtirish, odatda, bir qancha ichki va tashqi omillarning to’lov
balansiga ta’sirini baholashni taqozo etadi. Aktiv balansga ega bo’lgan davlatlar,
xalqaro hisob-kitoblarga kirishuvchi mamlakatlarda makroiqtisodiy barqarorlikni
mavjud bo’lishidan manfaatdor bo’ladi. Defitsitli to’lov balansiga ega bo’lgan
davlatlar esa, aktiv balansga ega bo’lgan o’z hamkorlaridan import bo’yicha
cheklovlarni kamaytirish, mazkur mamlakatlarga kapital chiqarilishini
rag’batlantirish kabilarni talab qiladi. To’lov balansida defitsit mavjud bo’lgan
davlatlar tomonidan, eksportni rag’batlantirish, import qilinayotgan tovarlarni
kamaytirishga, xorijiy kapitalni jalb qilishga, kapitalni olib chiqib ketishni
chegaralashga qaratilgan quyidagi tadbirlar qo’llaniladi: (1.2.1-rasm).
1.2.1-rasm Inflatsiya va pul agregatlari o’zgarish dinamikasi 6

13

6
2022-yil oxirida inflyatsiya 9 foizdan past bo'lishi mumkin — Markaziy bank – O'zbekiston
yangiliklari – Gazeta.uz
To’lov balansi– ma’lum bir vaqt mobaynida (chorak, yarim yil, bir yil va h.k.)
bir mamlakat va unda ro’yxatdan o’tgan korxonalar, jismoniy shaxslar va davlat
idoralarining boshqa mamlakatlardagi korxonalar, jismoniy shaxslar va davlat
idoralari bilan amalga oshirgan barcha iqtisodiy operatsiyalarini o’zida aks
ettiruvchi statistik hisobotdir. Masalan, tovar va xizmatlarni eksport yoki import
qilish, boshqa bir davlatga kredit berish yoki jalb etish, kredit bo’yicha to’lovlarni
amalga oshirish, xalqaro pul o’tkazmalari, qimmatli qog’ozlar bo’yicha xalqaro
savdolar va boshqalar shular jumlasidandir. Ushbu hisobot mamlakat tashqi
iqtisodiy holatini tahlil qilish va unga oid pul-kredit, valyuta siyosati kabi
makroiqtisodiy siyosatni amalga oshirish uchun muhim statistik asos vazifasini
o’taydi. Xalqaro valyuta jamg’armasining tasnifiga binoan, to’lov balansi joriy
operatsiyalar hisobi, kapital bilan bog’liq operatsiyalar hisobi, moliyaviy
operatsiyalar hisobi hamda sof xatolar va yo’qotishlar kabi tarkibiy qismlardan
iborat. Tovarlar va xizmatlar eksporti va importi, bir mamlakatning xorijda
ishlovchi hamda o’sha davlatda ishlovchi chet ellik ishchilarning daromadlari va
xarajatlari, bir mamlakatning tashqi aktivlari va majburiyatlari bo’yicha qo’lga
kiritgan yoki to’lab berishi lozim bo’lgan daromadlari, shuningdek, xalqaro pul
o’tkazmalari, grantlar va insonparvarlik yordamlari va boshqa operatsiyalar to’lov
balansining joriy operatsiyalar hisobida aks etadi. Bundan tashqari, bir
mamlakatdagi korxonaning boshqa bir mamlakat korxonasiga katta miqdorda
bag’araz moliyaviy resurs taqdim etishi yoki ixtiyoriy ravishda qarzidan voz
kechishi kabi kapital transfertlari hamda yer, tabiiy resurslar, shartnomalar,
marketing ishlanmalari kabi ishlab chiqarilmagan nomoliyaviy aktivlar savdolari
to’lov balansining kapital bilan bog’liq operatsiyalar hisobida jamlanadi. Nazariy
jihatdan, joriy hamda kapital bilan bog’liq operatsiyalar hisoblari saldosi yig’indisi
moliyaviy hisobning saldosiga teng bo’lishi lozim. Ammo, amaliyotda hisobot
shakllanishida foydalaniladigan ma’lumotlar turli manbalardan olinishi, aktiv va
14

majburiyatlar qiymatining o’zgarishi va boshqa o’zgarishlar to’lov balansi
qismlarining nomutanosibligiga olib keladi. Ushbu nomutanosibliklar to’lov
balansida sof xatolar va yo’qotishlar sifatida ko’rsatiladi. Markaziy bank taqdim
etgan “O’zbekiston Respublikasi to’lov balansi, xalqaro investitsion pozitsiyasi va
tashqi qarzi” nashriga ko’ra, 2019-yilning 9 oyi yakunlari bo’yicha joriy
operatsiyalar hisobining defitsiti o’tgan yilning mos davriga nisbatan deyarli ikki
martaga qisqargan bo’lib, 1,4 mlrd. AQSh dollarini tashkil etdi.
Defitsitning qisqarishi eksportning o’sish sur’atlari importnikiga nisbatan
yuqoriroq bo’lgani bilan izohlanadi. Joriy operatsiyalar hamda kapital bilan bog’liq
operatsiyalar hisoblaridagi defitsitlar moliyaviy operatsiyalar hisobi evaziga
moliyalashtiriladi. Masalan, joriy operatsiyalar hisobi defitsitining asosiy
manbalaridan biri bo’lgan savdo balansi defitsiti (import hajmining eksport
hajmidan ortiqligi) asosan moliyaviy operatsiyalar hisobidagi investitsiyalar va
qarzlar evaziga qoplanadi.
O’zbekiston misolida ko’radigan bo’lsak, Markaziy bank ma’lumotiga ko’ra, 2019
yilning 9 oyi davomida amalga oshirilgan tovarlar importning katta qismini (32%)
mashinalar, uskunalar hamda mexanizmlar tashkil qilmoqda. Ushbu mahsulotlar
uchun to’lovlar asosan moliyaviy hisobdagi jalb qilinayotgan investitsiyalar hamda
tashqi qarzlar evaziga moliyalashtirildi. Jahon tajribasida to’lov balansi hisoboti
asosan Markaziy bank yoki Statistika qo’mitasi (Statistik idora) tomonidan
shakllantiriladi va har chorakda foydalanuvchilarga taqdim qilinadi. To’lov
balansini tuzish markaziy iqtisodiy idoralar faoliyatini muvofiqlashtirishni,
shuningdek, axborotlarni to’plash va ishlashning mavjud tizimini qayta qurishni
taqozo etadi, bu esa ko’p vaqt sarflashni talab qiladi. Davlat dasturi birinchi
bosqichda ekspert baholash usullaridan va hisob-kitob ma’lumotlaridan
foydalanish asosida to’lov balansini tuzishni nazarda tutadi. Keyinchalik balansni
tuzish usuli birlamchi axborotga ko’proq yo’llangan bo’ladi. O’zbekistonning
15

to’lov balansini tuzish ishlari xalqaro moliya tashkilotlarining, eng avvalo, Xalqaro
valyuta fondining ekspertlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. 6

1.3 Pul-kredit va byudjet-soliq siyosatining xalqaro savdo siyosati
Bugungi kunda iqtisodiy o’zgarishlar davri iqtisodiyotni rivojlantirishda
moliyaviy va valyuta vositalarining roli, ahamiyati to’g’risidagi tasavvurni sezilarli
darajada o’zgartirganligi va tobora rivojlanib borayotgan bozor iqtisodiyotini
davlat tomonidan tartibga solish tizimida ularning ustuvorlikka erishganligi isbotini
topgan. Hozirgi paytda davlat iqtisodiy siyosati, davlat moliyasi jahon bozorlari
rivojlanishining ustuvor yo’nalishlarini, shuningdek, jahon raqobati qoidalarini
hisobga olishi kerak. Shu sababli ham davlat moliyasi barqarorligini ta’minlashda
pul-kredit siyosatini yuksaltirish o’rinlidir. Bu boradagi ishlar haqida so’z
boshlashdan oldin davlat moliyasi va pulkredit siyosati haqida aniq va to’liqroq
ma’lumotlarga ega bo’lish uchun ayrim nazariyalarni keltirib o’tish joizdir:
Davlat moliyasi bu — davlat ixtiyorida pul jamg’armalarining tashkil etilishi,
taqsimlanishi va sarflanishi sohasidagi munoasabatlardir. Davlat moliyasidagi
mavjud bo’lgan mablag’lar dastavval umummilliy manfaatlar yo’liga safarbar
qilinadi. Davlatning funksiyalarini bajarishda ham davlat moliyasining xizmati
mavjuddir. Davlat moliyasi pul jamg’armalari, moliya mexanizmi, davlatning
moliya institut (idora)lari va moliya siyosatini o’zida mujassam qilgan.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarning markaziy banklari tajribalari
hamda xalqaro moliya institutlari izlanishlari natijalari pul-kredit siyosatini amalga
oshirishda narxlar barqarorligini ta’minlash maqsadining shak-shubhasiz
ustuvorligini ko’rsatmoqda. Shu bilan birga, pul-kredit siyosatini amalga oshirish
tartibi va ketma-ketligi turli mamlakatlarda iqtisodiyotning xususiyatlari hamda
tarkibiy tuzilishiga qarab farqlanadi. Amaldagi O’zbekiston Respublikasining
«O’zbekiston Respublikasining Markaziy banki to’g’risida»gi Qonuniga ko’ra,
Markaziy bankning bosh maqsadi milliy valyuta barqarorligiga zamin yaratish
hisoblanadi. Bunda «milliy valyuta barqarorligi» tushunchasini ikki xil, ya’ni
6 http://fayllar.org/makroiqtisodiy-v2.html?page=5
16

almashuv kursining chet el valyutalariga nisbatan barqarorligi yoxud uning ichki
xarid qobiliyati barqarorligi deya talqin qilish mumkin. * Almashuv kursining
erkin shakllanishi sharoitida milliy valyutaning barqarorligi uning ichki harid
qobiliyatini saqlash orqali erishiladi. Bunda, erkin suzib yuruvchi almashuv kursi
iqtisodiyotni ichki barqarorlashtiruvchi funksiyasini bajaradi. Boshqacha qilib
aytganda, to’lov balansi bilan bog’liq tashqi shok va qiyinchiliklar kuzatilganda
almashuv kursining mos ravishda o’zgarishi ekportyorlar va import o’rnini
bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni rag’batlantirishga xizmat
qiladi. Ayni paytda Markaziy bank pul-kredit siyosatining asosiy maqsadini ikki
xil tushunilishini oldini olish va uning faoliyati asosiy yo’nalishini aniq belgilab
olish maqsadida qonunchilikka tegishli o’zgartirishlar kiritilishi ko’zda tutilgan.
Alohida qayd etish lozimki, narxlar barqarorligi deyilganda, nol darajadagi yoki
salbiy infyatsiya ko’rsatkichlari nazarda tutilmaydi. Narxlar barqarorligi
deyilganda, narxlarning turg’un holatda turishi emas, balki ularning past darajada
o’sishi tushuniladi. Bir qarashda narxlarning turg’un turishi maqbul ko’rinsa-da,
narxlarning past va barqaror o’zgarishi iqtisodiyotning samarali faoliyati uchun
eng qulay sharoit hisoblanadi. Barqaror iqtisodiy rivojlanish va makroiqtisodiy
siyosatni amalga oshirish usullarining bozor instrumentlaridan foydalanish asosida
tubdan qayta ko’rib chiqilishi munosabati bilan ichki bozordagi narxlar
barqarorligini ta’minlash pul-kredit siyosatining bosh maqsadini belgilaydi. Bunda
inflyatsiya sur’atini pasaytirish va uni past darajada saqlab turish o’rta muddatli
istiqbolda makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o’sishni ta’minlashda asosiy
shart sifatida qaraladi. Ichki valyuta bozorining liberallashtirilishi pul-kredit
siyosatining tamoyil va usullarini bosqichma-bosqich inflyatsion targetlashga
qaratish uchun zarur bo’lgan asosni yaratadi. O’rta va uzoq muddatli istiqbolda
narxlar barqarorligini ta’minlashda inflyatsion targetlash samarali usul hisoblanadi.
Bizning davlatimiz sharoitidan kelib chiqib aytsak, inflyatsion targetlash
rejimining tanlab olinishi bir necha sabablarga ko’ra sharxlanadi. Buning ilk sababi
bugungi kunda inflyatsion targetlash pul-kredit siyosatining ta’siri kuchli
17

sanaladigan rejimi sifatida o’zini oshkor qiladi hamda o’rta muddatli istiqbolda
narxlar barqarorligiga zamin yaratish maqsadiga muvofiq keladigan rejim sifatida
ham qaraladi. 7

II BOB XORIJIY DAVLATLARDA VA O’ZBEKISTONDA PUL- KREDIT
SIYOSATI
2.1 Xorijiy davlatlarda pul-kredit siyosati takomillashuvi
Dunyo bo’ylab pul-kredit siyosati rejimlari 4 xil. Hozirgi paytga kelib
dunyoning 40 dan ortiq rivojlanayotgan va rivojlangan davlatlari inflyatsion
targetlash rejimiga o’tgan. Bu haqida 26 noyabr kuni Markaziy bankda bo’lib
o’tgan matbuot anjumanida ma'lumot berildi.
Dunyo bo’ylab 4 ta pul-kredit siyosati rejimlari mavjud. Bular:
• Inflyatsion targetlash rejimidagi davlatlar
• Monetar targetlash rejimidagi davlatlar
• Almashuv kursini targetlash rejimidagi davlatlar
• Boshqa (aralash – yuqoridagi ikkita rejim instrumentlari aralash
qo’llanadi) Xalqaro valuta jamg’armasi hisobotlariga qaraladigan bo’lsa,
inflyatsion targetlash rejimiga o’tgan davlatlar soni tobora ortib borayotganini
ko’rish mumkin. Hozirgi paytga kelib dunyoning 40dan ortiq rivojlanayotgan
va rivojlangan davlatlari inflyatsion targetlash rejimiga o’tgan.
Xususan, Rossiya, Qozog’iston, Qirg’iziston, Armaniston, Ukraina singari
MDH davlatlari ham inflyatsion targetlash rejimiga o’tgan davlatlardan
hisoblanadi.
«Valuta almashuv kursini targetlash rejimida valuta kursi makroiqtisodiy,
tashqi savdo, iqtisodiy o’sishdagi hech bir o’zgarishlar inobatga olinmasdan ana
7 Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki https://cbu.uz/uz/monetary-policy/concept/
18

shu holatda qoladi, deb e'lon qilinadi. Bu oxir-oqibatda yo davlat valuta zaxirasi
kamayib ketishi yoki iqtisodiy o’sishdagi ma'lum bir disbalanslarga olib kelishi
mumkin. Bu rejim asosan neft va gaz eksporti bilan shug’ullanadigan arab
davlatlarida bugungi kungacha saqlanib qolgan, Qozog’istonda 2015 yilgacha,
Rossiyada 2014 yilgacha qo’llangan. Jahon iqtisodiy inqirozlari valuta [almashuv]
kursini targetlash rejimi zamon talabiga javob bermasligi, yo o’z-o’zidan
belgilangan inflatsiya darajasiga erishish uchun ham kerakli sharoitni yaratib
berolmasligini ko’rsatdi», - deya tushuntirdi Markaziy bank raisi Mamarizo
Nurmuratov.
Markaziy bank raisi pul-kredit siyosati rejimining yana bir turi monetar
targetlash rejimiga to’xtalar ekan, bunda kredit sohasidagi ko’rsatkichlar ma'lum
bir maqsadda belgilab olinishini aytib o’tdi. «Masalan, pul massasi, rezervda
shuncha bo’lishi kerak deb, asosiy xatti-harakatni shunga qaratadi. 2016
yillargacha bo’lgan naqd pul olishdagi muammolar haqida hammaning xabari bor.
Chunki naqd pul bo’yicha maqsadli ko’rsatkich bor edi. «Kassa plan» deyishardi.
Hozirgi kunda pul-kredit siyosatini yuritishning eng samarali usullaridan biri
bu – inflyatsion targetlash rejimi ekanligini ko’rsatyapti. Bugungi kunda dunyodagi
40dan ortiq davlatda pul-kredit siyosati inflatsiyani targetlash rejimiga asoslangan.
Bundan foydalanuvchilar soni yildan yilga ko’payib boryapti. Xususan, Rossiya
2014 yil, Qozog’iston 2015 yil, Qirg’iziston 2013 yil, Armaniston, Ukraina singari
MDH davlatlari ham so’nggi 5-6 yilda inflatsiyani targetlash rejimiga o’tishdi».
(2.1.1-rasm).
19

2.1.1-rasm Dunyo bo’ylab pul- kredit siyosati rejimlari 8

Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar markaziy banklari tomonidan keng
qo’llanilayotgan usullar inflyatsion targetlash, monetar targetlash , valyuta kursini
targetlash va nominal yakorsiz rejimlarni o’z ichiga oladi. Inflyatsiyaning maqsadli
ko’rsatkichlariga erishish vazifasi aksariyat markaziy banklar uchun bosh maqsad
hisoblansa-da, yuqorida qayd etilgan uslublar asosan tezkor va oraliq mo’ljallarga
qarab farqlanadi.
Monetar targetlash rejimi Pul-kredit siyosatini amalga oshirishning ushbu
usulida narxlar barqarorligini ta’minlash maqsadida pul agregatlari, rezerv pullar
va pul massasi hajmlari o’zgarishini nazorat qilish nazarda tutiladi. Ushbu
strategiyaning samarali qo’llanilishi inflyatsiya ko’rsatkichlari va pul agregatlari
o’rtasidagi mustahkam doimiy bog’liqlik bo’lishini talab etadi. Bunda
inflyatsiyaning maqsadli ko’rsatkichlariga pul agregatlari hajmini maqbul darajada
ushlab turish vositasida erishiladi. Monetar targetlash rejimi 1970-chi va 1980chi
yillarda AQSh , Kanada, Buyuk Britaniya, Germaniya , Shveytsariya va boshqa
rivojlangan davlatlarda faol qo’llanilgan. Shu bilan birga, so’nggi yillarda moliya
8 https://kun.uz/news/2019/11/26/mb-hozirgi-kunda-pul-kredit-siyosatini-yuritishning-
engsamarali-usullaridan-biri-bu-inflyatsion-targetlash-rejimi
20

bozorlarining rivojlanishi va yangi moliyaviy instrumentlarning amaliyotga joriy
etilishi hisobiga pulga nisbatan talabning nobarqaror darajada bo’lishi mazkur usul
samaradorligining pasayishiga olib keldi. Natijada markaziy banklar pul
massasidagi o’zgarishlarga samaralari ta’sir ko’rsatish va inflyatsiyaning maqsadli
ko’rsatkichlarini ta’minlash imkoniyati cheklanishi kuzatildi.
Pul agregatlari va inflyatsiya darajasi o’rtasidagi bog’liqlikning
kuchsizlanishi tufayli ko’pchilik markaziy banklar tomonidan pul agregatlarini
targetlash amaliyotidan voz kechilib , inflyatsion targetlash rejimini joriy
qilinishiga sabab bo’ldi. Monetar targetlash rejimi pul taklifi va talabining keskin
o’zgarishlari kuzatilgan rivojlanayotgan va o’tish davridagi mamlakatlarda
iqtisodiy rivojlanishning dastlabki yillarida samarali strategiya sifatida keng
ko’llanilgan. Bunda inflyatsiya bo’yicha tegishli ko’rsatkichlarni belgilashda
iqtisodiy o’sishni rag’batlantirish maqsadlaridan kelib chiqilgan. Pul aylanish
tezligi va pul multiplikatori ko’rsatkichlari o’zgarishi ham ushbu ko’rsatkichlar
dinamikasining o’zgaruvchan xarakterga ega ekanligini, pul-kredit
ko’rsatkichlarining maqsadli parametrlarini ishlab chiqishda xatoliklarga olib
kelishi mumkinligini ko’rsatadi. Umuman olganda , pul massasining YaIM nominal
hajmiga nisbatan mo’tadil darajada o’sishi inflyatsiya bosimining sezilarli
kuchayishini oldini olishga xizmat qildi. Shu bilan birga, ushbu ko’rsatkichlar
o’rtasida aniq bog’liqlikning mavjud emasligi rezerv pullar va pul massasi aniq
darajasini hisoblash imkoniyatini bermaydi.
Masalaning yana bir muhim jihati , Markaziy bankning pul agregatlarini
samarali boshqara olishi qobiliyati bilan bog’liq. Odatda, markaziy banklar rezerv
pullar darajasini samarali boshqara oladilar, ammo pul massasini nazorat qilishda
qiyinchiliklarga duch keladilar.Ushbu jarayon asosan dollarizatsiya darajasi yuqori
bo’lgan hamda moliya bozorlari rivojlanish bosqichida turgan mamlakatlarda ko’p
kuzatiladi , binobarin, bunday mamlakatlarda kredit va depozitlarga bo’lgan talab
keskin o’zgarib turishi mumkin. Pulga bo’lgan talabning o’zgaruvchanligi, keng
21

ma’nodagi pul massasining tarkibi dollarizatsiya darajasining yuqoriligi kabi
omillar pulga bo’lgan talabni aniqlash imkoniyatini pasaytiradi.
Bunday holatda , pulga bo’lgan talab va foiz stavkalari o’rtasidagi bog’liqlik
sust bo’lganligi sababli Markaziy bank uchun pul massasining maqsadli darajasini
saqlab turish vazifasi murakkablashadi. Yuqorida qayd etilgan muammolar
natijasida keng ma’nodagi pullar hajmining oraliq mo’ljallardan chetlashishi
Markaziy bankning pul-kredit siyosatiga bo’lgan ishonchni pasaytiradi.
Valyuta kursini targetlash rejimi milliy valyuta ayirboshlash kursini past va
barqaror inflyatsiya darajasiga ega rivojlangan davlatlar valyutasiga bog’lashni
nazarda tutadi. Shuningdek, valyuta kursini targetlashning milliy valyuta
ayirboshlash kursi tebranishi mumkin bo’lgan gorizontal va shartli koridorlarni
o’rnatish hamda real ayirboshlash kursini asosiy savdo hamkor davlatlar
valyutalari savatchasiga nisbatan targetlash kabi turlari ham mavjud.Valyuta
kursini targetlash rejimi iqtisodiyoti eksport, ayniqsa, xom-ashyo tovarlari
eksportiga bog’liq bo’lgan, shuningdek, iste’mol savatida import tovarlari yuqori
ulushni tashkil qilgan mamlakatlarda faol qo’llaniladi. Valyuta kursini targetlash
rejimi aniqligi va oddiyligi sababli aholi, xo’jalik yurituvchi sub’ektlari va
bozorning boshqa ishtirokchilari tomonidan oson tushuniladi. Mazkur rejimning
yana bir ijobiy tomoni moliyaviy institutlar yaxshi rivojlanmagan sharoitlarda ham
u o’zining samaradorligini saqlab qoladi. Bunday vaziyatda valyuta kursiga pul-
kredit siyosati choralari va valyuta intervensiyalari orqali ta’sir ko’rsatiladi.Shu
bilan birga, kapital
oqimlari kuchli bo’lgan davrlarda ushbu rejimni samarali qo’llash imkoniyati
cheklanadi va iqtisodiy inqiroz davrida markaziy bankning valyuta kursini
barqarorlashtirish borasidagi vazifasini qiyinlashtiradi. Valyuta kursini targetlash
rejimini qo’llanishi quyidagi shart sharoitlar bilan chambarchas bog’liq:
• valyuta kursining maqsadli ko’rsatkich doirasida bo’lishini ta’minlashda
markaziy banklarning imkoniyati oltin-valyuta zaxiralarining hajmiga
bog’liq bo’ladi. Zaxiralarning yetarlicha bo’lmasligi valyuta kursining
22

kadrsizlanishiga olib keladi, bu esa keyingi davrlarda ham devalvatsion va
inflyatsion kutilmalarni oshiradi. Bu, o’z navbatida , import narxlarining
oshishiga hamda ichki valyuta bozorida cheklovlarning o’rnatilishi natijasida
iqtisodiyotda xufyona valyuta bozori va turli ayirboshlash kurslarining
yuzaga kelishiga sabab bo’ladi;
• milliy valyuta ayirboshlash kursining bir necha marta rejali devalvatsiyasi
amalga oshirilganda, devalvatsion va inflyatsion kutilmalarning kuchayishi
oqibatida inflyatsiya darajasi oshishi xatari yuzaga keladi;
• nominal ayirboshlash kursi qat’iy belgilanadigan sharoitda real ayirboshlash
kursining oshishi to’lov balansining yomonlashishiga va iqtisodiyotda
devalvatsion xatarlarning ortishiga olib keladi;
• narxlar darajasi va ayirboshlash kursiga bo’lgan bosimning kuchayishi
markaziy banklarning moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi imkoniyatiga
nisbatan ishonchsizlikni keltirib chiqaradi. Mazkur sharoitda barqarorlikni
ta’minlashga foiz stavkalarining oshirilishi orqali erishiladi. Bu esa o’z
navbatida, iqtisodiyotning real sektori rivojlanishiga o’zining salbiy ta’sirini
ko’rsatadi.
Xorijiy mamlakatlar, shu jumladan, mustaqil davlatlar hamdo’stligi davlatlari
tajribasi ayirboshlash kursini targetlash oltin-valyuta zaxiralarining sezilarli
darajada kamayishi, kursning sun’iy ravishda ushlab turish oqibatida mahalliy
ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshligining pasayishi, eksport sektori
rivojlanishining sekinlashishi va iqtisodiyotning tashqi omillarga ta’sirchanligining
oshishi kabi qator salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkinligini ko’rsatmoqda.
Boshlangan iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor mexanizmlari rolini oshirishga
qaratilgan iqtisodiy islohotlarning yangi bosqichi o’rta muddatli istiqbolda bank
tizimi va pul-kredit siyosatini rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlarini belgilab
berdi. Ushbu yo’nalishdagi muhum qarorlardan biri milliy valyutani almashinuv
kursini bozor mehanizmlari asosida shakllanish tamoyilini joriy etish orqali ichki
valtuta bozorini bosqichma bosqich liberallashtirish bo’ldi.
23

Bazaviy infilatsiya - bu inflyatsiyaning bir qismi bo’lgan va o’zida ma'muriy
hamda mavsumiy omillarning narxlardagi ta'sirini hisobga olmagan holda tovar va
xizmatlar narxlarining erkin o’zgarishini dinamikasini aks ettiruvchi ko’rsatkichdir.
Ushbu ko’rsatkich mamlakatdagi inflyatsiya darajasini ma'lum bir davr uchun
yaqqolroq ifoda etadi.
1. mavsumiy
2. qisqa muddatlarda narx-navosi tez-tez o’zgarib turuvchi
3. narx-navosi davlat tomonidan tartibga solinadigan ayrim tovar va
xizmatlarning narxlarini inobatga olmaydi
Bozor iqtisodiyotida tovar va xizmatlar narxi talab va taklifdan kelib chiqib
shakllanadi. Ammo shunday tovar va xizmat turlari mavjudki, ularning narxlari
davlat tomonidan o’rnatiladi va tartibga solinadi. Iste'mol savatidagi ayrim tovar va
xizmatlar narxlari tartibga solinishi to’g’ridan-to’g’ri umumiy inflyatsiya
darajasiga ta'sir etgani uchun bunday tovar va xizmatlar narxlaridagi o’zgarishlar
bazaviy inflyatsiyani hisoblashda qo’llanilmaydi. Shu bilan, bazaviy inflyatsiyani
hisoblash maqsadida iste'mol narxlari indeksiga tuzatishlar kiritiladi.
Iste'mol narxlari indeksi – bu, biz muntazam sotib oladigan iste'mol
savatidagi ma'lum bir tovar va xizmatlar narxining ma'lum davrga nisbatan
o’zgarishini ko’rsatadi. U foizda o’lchanadi. Markaziy bank ushbu yondashuv
orqali narxlar o’zgarishini (dinamikasini) inflyatsiyaga ta'sirini kuzatib boradi.
Yuqorida ta'kidlanganidek, narx-navosi tartibga solinadigan, qisqa muddatlarda
o’zgaruvchan hamda mavsumiy tovar va xizmat narxlaridagi o’zgarishlar bazaviy
inflyatsiyani hisoblashda inobatga olinmaydi. Bunday tovar va xizmatlarning
bazaviy inflyatsiyaga kiritilishi, yaqqol inflyatsiya darajasiga mutanosib ravishda
aks etmasligi, shuningdek, pul-kredit siyosati borasida olib borilgan choralarning
ta'sirchanligini baholashga imkon yaratmasligi mumkin. Aynan bu tovar va
xizmatlarni bazaviy inflyatsiyadan chiqarib tashlash, narxlari shok ta'sirida
o’zgaruvchi tovar va xizmatlarning dinamikasiga chalg’imasdan pul-kredit siyosati
choralarini umumiy narxlarga ta'sirini ajratib olishda qo’l keladi. Bazaviy
24

inflyatsiyani hisoblashda bu kabi tovar va xizmatlar narxlaridagi o’zgarishlarning
kiritilmasligiga asosiy sabablar quyidagilar hisoblanadi:
• tovar va xizmatlarning uzum, shakar va shu kabilar mavsum davomida narxi
keskin o’zgarishi;
• tovar va xizmatlarning masalan, import tovarlari narx-navosi qisqa
muddatlarda tez-tez o’zgarib turishi iqtisodiyotda shok ta'sirga egaligi;
• davlat tomonidan narx-navosi o’rnatiladigan va tartibga solinadigan ayrim
tovar va xizmatlar (masalan, bug’doy, paxta yog’i)ning inflyatsiya
darajasiga to’g’ridan-to’g’ri ta'sir ko’rsatishi. 9

2.2 Rivojlangan davlatlarda davlat budjeti siyosati yuritilishi
Moliyani operativ boshqarishni tashkil etish davlat apparati orqali amalga
oshiriladi, uning tarkibi va tuzilishi mamlakatdagi tegishli dalat tuzilishiga bog’liq
holda tashkil etiladi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarda moliyani boshqarish odatda
bir qancha davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Masalan, AQSH da bu Moliya vazirligi (uning ichki bo’limasining turi
shaklida G’aznachilik hisoblanadi). U davlatning vakili sifatida moliya va soliq
siyosatini ishlab chiqadi, pul belgilari emissiyasini amalga oshiradi hamda ichki
qarz masalalari bilan shug’ullanadi. Davlat qarzlarini boshqaradi, moliyaviy
qonunlarning bajarilishi nazoratini amalga oshiradi, ichki daromadlarni yig’ish ,
pul muomalasini nazorat qilish bilan shug’ullanadi. AQSH da ikkinchi moliyaviy
muassasa Prezident huzuridagi idoraviy-budjet boshqarmasi hisoblanadi. U federal
budjetning xarajat qismini tuzadi va moliyaviy dasturni ishlab chiqadi, budjetni
boshqarish bo’yicha operativ nazoratni tashkil qiladi hamda ijro hokimiyatining
etakchi organi hisoblanadi.
AQSH da budjet ijrosi bo’yicha boshqarma Moliya vazirligi, bojxona
xizmati va spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari hamda o’q otish qurollari
9 Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S. Yusupov, G‘.T.
Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
25

byurosiga bo’lingan. Buyuk Britaniyada davlat moliyasini boshqarish organi
sifatida G’aznachilik hisoblanadi. U Davlat budjetini ishlab chiqish, tuzish va
bajarish ustidan rahbarlikni amalga oshiradi, soliq siyosati, moliyaviy-iqtisodiy
prognozlashtirish, xalqaro moliyaviy munosabatlarni aniqlaydi, davlat
korxonalarida mablag’larning sarflanishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.
Budjetning bojxona boji va aksiz qismi ijrosini Bojxona boji va aksiz boshqarmasi
tashkil qiladi. Germaniyada ham davlat moliyasini boshqarish organi bo’lib Moliya
vazirligi hisoblanadi. U moliya, soliq, valyuta va kredit siyosati asoslarini ishlab
chiqadi. Uning tomonidan budjet loyihasi va o’rta muddatli moliyaviy reja tuziladi,
budjetning kassa ijrosini amalga oshiradi, budjet ijrosi ustidan nazoratni tashkil
qiladi hamda budjet tizimi bo’linmalarida moliyaviy resurslarni taqsimlash
asoslarini ishlab chiqadi. Idoraviy Moliya vazirligiga bo’ysunuvchi Federal idora
va
Federal boshqarma Moliyani boshqarishda muhim funksiyalarni bajaradi. Birinchi
idora korxonalar tomonidan to’lanadigan soliqlarni tekshirish, chet el kapital
qo’yilmalarini soliqqa tortish, ikki yoqlama soliqqa tortishga oid muammolarni
bartaraf etish bilan shug’ullanadi, ikkinchisi esa budjet defitsitini moliyalashtirish
va qarzlarni qoplash hamda chiqarish bo’yicha operatsiyalarni amalga oshiradi.
Fransiyada moliyani boshqarish Iqtisodiyot, moliya va budjet vazirligi tomonidan
amalga oshiriladi. Uning funksiyasiga quyidagilar kiradi: davlat budjetini ishlab
chiqish va uning ijrosini nazorati, budjet kassa ijrosi, soliq, boj va boshqa
tushumlarni kelib tushishi nazorati, davlat bilan korxona o’rtasidagi bog’liqlik,
ya’ni aksioner, kreditor yoki kafolat beruvchi sifatida faoliyatini amalga oshirish,
jamoatchilik hisobi va nazorati. Italiyada moliyani boshqarish bilan to’rtta organ
shug’ullanadi: G’aznachilik – davlat xarajatlari va moliyaviy nazorat, Moliya
vazirligi – daromadlar, Budjet va rejalashtirish vazirligi – davlat budjetini tuzish va
moliyaviy resurslarni koordinatsiya qilish bilan, Ichki ishlar vazirligi –mahalliy
moliya. Hozirgi davrda jahon amaliyotida moliyani boshqarish sferasida, hususan
xarajatlar effektivligini oshirish bo’yicha bir qator metodlar ishlab chiqilgan.
26

Budjet mablag’larining effektivligini oshirish metodlarini ikkita katta
guruhga ajratish mumkin:
a) Dasturiy maqsadli model (AQSH, Fransiya) bunda budjet xarajatlarining
effektivligini oshirish instrumentlari bo’lib ijtimoiy-iqtisodiy sohalarni
moliyalashtirishning dasturiy maqsadli metodi va dasturlarni baholash
mexanizmi hisoblanadi;
b) Shartnomalar modeli (Kanada, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Yangi
Zelandiya ) bunda tegishli vazirliklar va ularning idoraviy muassasalari
o’rtasida tuzilgan shartnomalar va ularning bahosi (natijasi) xarajatlarning
effektivligini oshirish bosh instrumentlari sifatida qabul qilingan.
Xarajatlarni rejalashtirishning dasturiy - maqsadli metodi asosan
rivojlangan davlatlarda amal qiladi. Dasturiy maqsadli metodning o’ziga xos
xususiyatlari quyidagilar bilan belgilanadi: Malum bir dastur indikatorlari tizimi va
axborotni etkazib berish zaruriyati qonunda ko’rsatilmaydi; Indikatorlar tizimi
shakllanishi bilan bog’liq barcha xujjatlar ommaviy axborot vositalarida e’lon
qilinadi; Belgilangan indikatorlar ijro etuvchi organlarning xalq oldidagi
mas’ulligini ifoda etib, ochiq amaliyotda qo’llaniladi; Kelasi moliya yiliga
rejalashtirishn amalga oshirish uchun budjet xarajatlaridan foydalanishning
effektivligi va natijaviyligini ko’rsatuvchi hisobot natijalari asos sanaladi.
Dasturiy - maqsadli metodni joriy qilish va qo’llash bo’yicha AQSH katta
tajribaga ega. AQSHda konsepsiya hamda dasturiy-maqsadli budjetlashtirishni
federal darajada qo’llash amaliyoti rivojlanishining quyidagi bosqichlarini ajratish
mumkin: 1. Guver komissiyasi tashabbusi bilan amalga joriy etilgan
dasturiymaqsadli budjet – Performance Budget (1949-1962), bunda davlat
BUDJETI xarajatlarini ijro etishdan ko’ra davlat funksiyalarini bajarish, va
natijalarga erishish muhim sanalgan; 2. Prezident Jonson boshqaruvi davrida 1965
yilda taklif qilingan
“rejalashtirish-dasturlashtirish-budjetlashtirish” tizimi – Planning-Programming -
Budgeting System (PPBS) (1962-1971); Ushbu tizim AQSH mudofaa vaziri
27

Robert Maknamara tashabbusi bilan ishlab chiqilgan. PPBSning bosh vazifasi
resurslar – jonli kuch, texnika va front orti ta’minoti qurolli kuchlarning turlari
bo’yicha optimal (belgilangan budjet cheklashlari doirasida eng maqbul)
taqsimlanishini ta’minlashdan iborat bo’lgan.
Dasturlar ierarxiyasini tuzishda har bir vazirlik quyidagi vazifalarni
bajarishi lozim edi: − vazirlik faoliyati qaysi ijtimoiy muhim maqsadlar
(mission)ga erishishga qaratilgan bo’lsa, shu ijtimoiy muhim maqsadlarni
ta’riflash; − vazirlik (idora) ijtimoiy muhim maqsadlarga erishish uchun amalga
oshirishi lozim bo’lgan vazifalarni, buning uchun muayyan rahbarlar javobgarligini
belgilash; − qo’yilgan vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan tadbirlar ro’yxatini
belgilash. Ierarxiyaning har bir dasturi quyidagi uch kichik darajani o’z ichiga
olishi lozim bo’lgan:
a) dasturlar (program categories) – ayni bir keng ta’riflangan ijtimoiy muhim
maqsadga erishishga qaratilgan faoliyat turlari;
b) kichik dasturlar (program subcategories) – maqsadga erishish uchun ayrim
vazifalarni hal qilishga qaratilgan faoliyat turlari;
c) dasturiy elementlar (program elements) – vazirlik belgilagan maqsadlarga
erishish uchun amalga oshirish zarur bo’lgan konkret tadbirlar (ishlar va
xizmatlar).
Prezident Nikson boshqaruvi davrida vujudga kelgan maqsadlarga ko’ra
boshqarish– Management by Objectives (MBO)( 1972- 1975); Bu bosqichda
vazirliklar oldida turgan maqsadlarga erishish uchun ularning barcha xodimlarining
javobgarligi kuchaytirildi. Avvalgidek, vazirliklar faoliyatining natijasi ular
ko’rsatayotgan xizmatlarning hajm ko’rsatkichlari bilan belgilanardi, lekin MBO
doirasida ilk bor erishilgan natijalarning (outcomes) ijtimoiy ahamiyatiga baho
berish taomili joriy etildi. Maqsadlarga ko’ra boshqarish (MBO) usuli davlat
sektoriga biznesdan kirib keldi. Barcha (21 ta)vazirliklar ikki haftadan sakkiz
haftagacha bo’lgan muddat ichida 10–15 tacha eng muhim maqsadlarni
ta’riflashlari lozim edi. SHundan so’ng mazkur maqsadlar negizida yaqin yilga
28

mo’ljallangan davlat siyosatining 100 asosiy yo’nalishini shakllantirish talab
etilardi. Vazirliklarning maqsadlari quyidagi mezonlarga muvofiq kelishi lozim
edi: ijtimoiy muhimlik; miqdor jihatidan o’lchanuvchanlik; qo’shimcha resurslarsiz
amalga oshiriluvchanlik; bir yil mobaynida bajarishga mo’ljallanganlik. 4.
Prezident Karter boshqaruvi davrida budjet noldan boshlab ishlab chiqilishi – Zero-
Based Budgeting (ZBB)( 1977-1981); Budjetni noldan boshlab ishlab chiqish
shuni nazarda tutadiki, budjet loyihasini tuzishda mablag’larni moddalar o’rtasida
taqsimlash o’tgan davrlarning rejalari va faktik ma’lumotlarini hisobga olmasdan,
“yangi sahifa”dan boshlanadi, shu sababli ZBBdan foydalanish davrdan-davrga
o’tuvchi ortiqcha xarajatlarni aniqlash va ulardan voz kechish imkoniyatini beradi.
Bu bosqichda qo’yilgan maqsadlarga erishishning bir necha usullari taklif qilindi,
har bir usul uchun moliyalashtirishning talab etiladigan hajmi hisoblandi hamda
maqsadga erishishning hech bo’lmasa bitta usuli moliyalashtirishning joriy
(amalda qo’llanilayotgan) usuldan kamroq hajm(xarajat)ni talab qilishi lozimligi
belgilandi.
Prezident Klinton boshqaruvi davrida 1993 yilda qabul qilingan “Davlat
muassasalari faoliyatining natijalariga baho berish to’g’risida”gi federal qonun –
Government Performance Results Act (GPRA). GPRA budjet xarajatlari sohasida
davlat siyosatidan kelib chiqishi lozim bo’lgan bir necha maqsadlarni va ularga
erishishning asosiy yo’llarini belgiladi: Birinchi maqsad – AQSH xalqining
federal hukumatga bo’lgan ishonchini mustahkamlash uchun federal vazirliklar
o’zlari bajarayotgan dasturlarni amalga oshirish jarayoni va erishilgan natijalar
to’g’risida muntazam hisobot topshirishlari lozim “etakchi” loyihalarni amalga
oshirish doirasida dasturiy maqsadlarni ishlab chiqish, dasturlarni amalga
oshirishning ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini o’lchash taomillarini, dasturlarni
bajarish to’g’risidagi hisobotni takomillashtirishga oid dasturiy-maqsadli islohotga
(“program performance reform”) erishilishi lozim; Dasturlarning ijtimoiy
samaradorligini oshirish va ularni amalga oshirish natijalari uchun davlat
29

organlarining javobgarligini kuchaytirish. Federal vazirliklarning rahbarlariga
pirovard natijaga qarab mo’ljal olgan holda ishni yo’lga qo’yishga ko’maklashish.
Amalga oshirilgan xarajatlar, qo’yilgan maqsadlarga erishish darajasi, federal
dasturlarning qiyosiy samaradorligi haqida kongressmenlarga aniq axborot berish
orqali qonunchilik qarorlarining sifatini oshirish. Federal darajada davlat
boshqaruvini takomillashtirish. SHu narsa diqqatga sazovorki, AQSHda
dasturiymaqsadli budjetlashtirish prinsiplari eng avvalo, ma’muriy idoralarning ish
amaliyotiga joriy etilgan. Holbuki, mazkur idoralar faoliyatining ijtimoiy
(pirovard) natijalarini miqdor jihatidan o’lchash juda qiyin. Vaholanki,
natijalarning miqdor jihatidan o’lchanuvchanlik talabi dasturiy-maqsadli
rejalashtirishga o’tishda hanuzgacha asosiy talablardan biri hisoblanadi.
AQSHdan farqli o’laroq, Fransiyada dasturiy-maqsadli usulni qo’llash
ancha keyin yuz berdi. 2001 yilda Davlat moliyasi to’g’risidagi konstitutsiyaviy
qonun (Loi Organique relative aux Lois des Finances - LOLF) qabul qilinishi bilan
Fransiya xarajatlarning mufassal ro’yxatini nazarda tutuvchi odatdagi budjet
tizimidan pirovard natijalarga qarab mo’ljal oluvchi tizimga o’ta boshladi. Birinchi
dasturiy budjet 2004 yilda taqdim etildi, 2006 yil budjet jarayoni doirasida tizim
to’laqonli ishlay boshladi. “Dasturiy budjetlashtirish” yangi usuli doirasida budjet
xarajatlari uch darajali tuzilishga ega bo’ladi. Birinchi, eng yuqori darajadan
hozirgi vaqtda davlat siyosatining asosiy yo’nalishlarini aks ettiruvchi missiyalar
o’rin olgan, quyiroqda – dasturlar (ular idoralararo xususiyat kasb etishi mumkin),
asosda – kichik dasturlar yoki faoliyat turlari joylashgan. Budjetdan ajratiladigan
mablag’lar ustidan yuridik nazorat faqat maqsadlarning eng yuqori darajasida
amalga oshiriladi, dasturlarning menejerlariga esa mablag’larni dasturlar va kichik
dasturlar o’rtasida qayta taqsimlash huquqi berilgan. Ammo markazlashtirilgan
xarajatlar, chunonchi: xodimlarga va binolar uchun haq to’lashga xarajatlar davlat
boshqaruvi markaziy organlarini saqlash dasturi doirasida tasniflanadi va turli
dasturlar bo’yicha belgilanmaydi (informatsion maqsadlar bundan mustasno).
30

Fransiya Iqtisodiyot, moliya va sanoat vazirligi (MINEFI) davlat sektorida
mehnatga haq to’lash xarajatlari ustidan qattiq nazoratni amalga oshiradi.
Xodimlarga xarajatlar moddalari va boshqa xarajatlar moddalari o’rtasida
mablag’larni qayta taqsimlash taqiqlangan. Natijalar haqidagi ma’lumotlarni
shakllantiruvchilar, ulardan foydalanuvchilar va ularni tekshiruvchilar uchun
Moliya vazirligi, parlament va milliy auditorlik organi (Hisob palatasi) rahbarligida
natijalarga baho berishning 1500 taga yaqin ko’rsatkichlari ishlab chiqilgan. Bunda
ko’rsatkichlar shunday aks ettirilishi lozimki, ularni tekshirish mumkin bo’lsin.
Buyuk Britaniyada “Olg’a harakat tashabbusi” (Next Steps Initiative) deb
nomlangan davlat boshqaruvi islohoti 1988 yilda davlat moliyasini boshqarish
samaradorligi va uni takomillashtirish tashabbuslarining tahlilidan boshlangan.
Dastavval islohot tor doirada amalga oshirildi, lekin asta-sekin davlat
muassasalarida tarkibiy o’zgarishlar yuzaga keldi. Bu ish budjet xizmatlari
ko’rsatish sohasiga bozor raqobatini joriy etish bilan birga amalga oshirildi. 1998
yilda Buyuk Britaniyada davlat xarajatlarining kompleks tahlili amalga oshirildi.
Tahlil jarayonida budjet resurslarini xarajatlar moddalari o’rtasida taqsimlash
masalasi atroflicha o’rganildi.
Tahlil natijalariga ko’ra birinchi marta xizmatlar sifatini oshirish va tegishli
islohotlarni amalga oshirish zarurligi to’g’risidagi masala kun tartibiga qo’yildi.
Yangi yondashuv ikki asosiy element: Budjet xizmatlari to’g’risidagi bitim (Public
Service Agreements, PSA) va Xizmatlar sifati to’g’risidagi bitim (Service Delivery
Agreements, SDA)ni o’z ichiga oladi. Bu bitimlar har vazirlikning maqsad va
vazifalarini, budjet xizmatlari sifat va hajm ko’rsatkichlarining hamda ularni
ko’rsatishdan kutilayotgan samaraning maqsadli qiymatlarini, shuningdek
vazirliklar va idoralar faoliyatining boshqa maqsadli ko’rsatkichlarini belgilaydi. 10
2.3 O’zbekiston Respublikasida pul-kredit siyosatining rivojlanish istiqboli.
O zbekiston Respublikasining "Markaziy bank to g risida"gi Qonunigaʻ ʻ ʻ
muvofiq, Markaziy bankning strategik maqsadlari bank tizimi va to lov tizimlari
ʻ
10 Manba: www.internationalbudget.org
31

barqarorligini ta minlovchi infratuzilmaga qarshi kurashish hisoblanadi. Ushbuʼ
strategik maqsadga erishish uchun pul-kredit siyosatining taktik maqsadlari sifatida
inflyatsiya maqsadi va pul ta minotining o sish sur ati qo llanilmoqda. Ayni paytda
ʼ ʻ ʼ ʻ
O zbekistonda pul-kredit siyosatini takomillashtirish bilan bog liq dolzarb
ʻ ʻ
masalalar mavjud.
Hozirgi muammolarga pul ta minotining o sish sur atlari va milliy
ʼ ʻ ʼ
valyutaning devalvalyatsiya darajasining yuqoriligi, iqtisodiyotga pul
ta minotining past darajasi, tijorat banklarining kreditlari bo yicha milliy
ʼ ʻ
valyutadagi nisbati yuqori foiz stavkalari kiradi. O z navbatida, pul-kredit
ʻ
siyosatini takomillashtirish bilan bog liq hozirgi muammolarning ilmiy jihatdan
ʻ
to g ri
ʻ ʻ е chimini topish е takchi pul tushunchalarining tamoyillarini o rganish va ʻ
ularning amaliy ahamiyatini baholashni zarur qiladi.
O zbekiston Respublikasining "Markaziy bank to g risida"gi yangi
ʻ ʻ ʻ
Qonuniga muvofiq, Markaziy bankning pul-kredit siyosatining strategik
maqsadlari inflyatsiyaga qarshi kurashish, mamlakat bank tizimi va to lov
ʻ
tizimlarining barqarorligini ta minlash bo lsa, inflyatsion maqsadlar va pul
ʼ ʻ
ta minotining o sish sur atlari pul-kredit siyosatining taktik maqsadlari
ʼ ʻ ʼ
hisoblanadi. Tadqiqotni o tkazishda induksiya va deduksiya, trend tahlili va
ʻ
ekspert baholash usullari qo llanildi. O zbekiston Respublikasida milliy
ʻ ʻ
valyutaning davom etayotgan devalivatsiyasi, inflyatsiyaning nisbatan yuqori
darajasi, iqtisodiyotga pul tushinishning yuqori darajasi monetar tushunchalarning
amaliy ahamiyatini baholashda e tiborga olinishi kerak bo lgan muhim omillardir.
ʼ ʻ
Yetakchi pul tushunchalarining bir qator tamoyillari amalda qo rildi.
ʻ
Ayniqsa, monetarizmning pul muomalasi nazariyasining pul ta minotining o sish
ʼ ʻ
sur atlarini boshqarish prinsipi dunyoning ko pgina davlatlarida pul
ʼ ʻ
muomalasining taktik maqsadi sifatida ishlatiladi. Aqsh, Yaponiya va Fransiyaning
pul ta minotining o sish sur atlarini cheklash bo yicha pul-kredit siyosati natijalari
ʼ ʻ ʼ ʻ
shuni ko rsatdiki, ushbu chora oxir-oqibat ishlab chiqarish sur atlarining
ʻ ʼ
32

pasayishiga, tovar va xizmatlar ta minotining kamayishiga olib keladi, ammoʼ
narxlar barqarorligiga erishiladi.
O zbekistonda
ʻ yuqori inflyatsiya darajasi Markaziy bankning qayta
moliyalashtirish stavkasini ta minlashga olib keldi. Bu esa o z navbatida tijorat
ʼ ʻ
banklarining milliy valyutadagi kreditlari bo yicha foiz tavkalarining yuqori
ʻ
bo lishiga olib keldi. O z navbatida, tijorat banklari kreditlari bo yicha yuqori foiz
ʻ ʻ ʻ
stavkalari korxonalarga to’sqinlik qildi.(2.3.1-rasm).

Amal qilgan davri. Foizda
2020-yil 11-sentabr – hozirgi kungacha 14
2020-yil 15-aprel – 2020- yil 11-sentabr 15
2018-yil 25-sentabr – 2020-yil 14-aprel 16
2018-yil 28-iyul - 2018-yil 24-sentabr 14
2018-yil 7- fevral - 2018-yil 27-iyul 14
2017-yil 28-iyun - 2018-yil 6-fevral 14
2016-yil 1-yanvar – 2017-yil 27-iyun 9
2015-yil 1-yanvar – 2015-yil 31-dekabr 9
2014-yil 1-yanvar – 2014-yil 31-dekabr 10
2011-yil 1-yanvar – 2013-yil 31-dekabr 12
2006-yil 15-iyul – 2010-yil 31-dekabr 14
2006-yil 1-yanvar – 2006-yil 14-iyul 16
2004-yil 21-dekabr – 2005-yil 31-dekabr 16
2004-yil 5- iyul – 2004-yil 20-dekabr 18
2003-yil 10-sentabr – 2004-yil 4-iyul 20
2003-yil 16-iyul – 2003-yil 9-sentabr 24
2002-yil 1-yanvar – 2003-yil 15-iyul 30
2000-yil 1-iyul – 2001-yil 31-dekabr 24
2000-yil 1- iyun – 2000-yil 30-iyun 27.6
2000-yil 1-may – 2000-yil 31-may 28.8
33

2000-yil 1-aprel – 2000-yil 30-aprel 30
1998-yil 1-yanvar – 2000-yil 31-mart 36
1997-yil 1-noyabr – 1997-yil 31-dekabr 30
1997-yil 1-yanvar – 1997-yil 31-oktabr 39.6
1996-yil 1- avgust – 1996-yil 31- dekabr 48
1996-yil 1-iyul – 1996-yil 31-iyul 60
1995-yil 1-avgust – 1996-yil 30-iyun 84
1995-yil 1-iyul – 1995-yil 31-iyul 120
1995-yil 20-mart – 1995-yil 30-iyun 300
1995-yil 1-fevral – 1995-yil 19-mart 250
1994-yil 1-oktabr – 1995-yil 31- yanvar 225
1994-yil 2-may - 1994-yil 30-sentabr 150
2.3.1 -rasm O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalash
stavkasi 11

Shuni ta kidlash kerakki, J.Keynsning pul-kredit siyosatini o tkazishʼ ʻ
mexanizmi to g risidagi qoidasi O zbekiston Respublikasining amaliyoti uchun
ʻ ʻ ʻ
muhim ahamiyatga ega. Bunga O zbekiston Respublikasida tijorat banklarining
ʻ
kreditlari bo yicha joriy yuqori foiz stavkalari kompaniya va firmalarning kredit
ʻ
olish imkoniyatini kengaytirishga to sqinlik qilayotgani sabab bo lmoqda. Chunki
ʻ ʻ
foizlar kreditlar bahosi hisoblanadi. Kreditlar bo yicha foiz stavkalari qancha
ʻ
yuqori bo lsa, jismoniy va yuridik shaxslarning ulardan va firmalardan foydalanish
ʻ
imkoniyati tijorat banklari kreditlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish
imkoniyati past bo ladi.
ʻ
O zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining pul-kredit salohiyatining past
ʻ
darajada bo lishi kengaytirilgan pul-kredit siyosatini amalga oshirishni zarurat qilib
ʻ
qo yadi. 2020 yil 1 dekabr holatiga ko ra, mamlakat korxonalari o rtasida jami
ʻ ʻ ʻ
debital daromadlar hajmi 120,5 trln so mni tashkil etdi. O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
Markaziy banki tomonidan olib borilayotgan pulkredit siyosatini
11 Monetar siyosatning 2020 yil va 2020-2021 yillar davriga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalishlari.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2020
34

takomillashtirishdagi yana bir muhim masala – bu talab qilinadigan rezervlarning
yuqori darajasidir. Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining chet el
valyutasidagi depozitlari uchun belgilangan rezerv talabi 14%ni tashkil etadi. Bu
juda yuqori kurs bo lib, uning ustiga xorijiy valyutadagi omonatlar uchun zarurʻ
bo lgan rezervlar miqdori milliy valyuta kursi bo yicha so mga aylantiriladi va
ʻ ʻ ʻ
"Nostro" so mdagi banklarning vakillik hisob varag idan chiqarildi. Natijada tijorat
ʻ ʻ
banklarining likvidlikligiga kuchli nojo ya ta sir ko rsatmoqda. tijorat banklarining
ʻ ʼ ʻ
likvidlikligi. Kerakli rezervlar miqdori tijorat banklarining korrespondentlik
hisobida qoldirilishi mumkin.
Milliy valyutaning, xususan, uning yuqori darajadagi devalvolyatsiya
darajasining o zgaruvchanlik darajasining yuqoriligi makroiqtisodiy o sish
ʻ ʻ
sur atlarining barqarorligiga salbiy ta sir ko rsatmoqda. Ayniqsa, yuqori
ʼ ʼ ʻ
devalvaliatsiya sharoitida korxonalar va banklarning investitsion faolligi kamayadi.
Ilmiy tahlillar shuni ko rsatdiki:
ʻ
• pul ta minotining o sish sur atlaridan pul-kredit siyosatining taktik maqsadi
ʼ ʻ ʼ
sifatida foydalanilishi inflyatsiyaga qarshi kurashish, pul ta minoti
ʼ
barqarorligini ta minlashda muhim o rin tutadi;
ʼ ʻ
• foiz stavkalarining pasayishi firmalar va kompaniyalarning rejali
investitsiyalari hajmini oshiradi, bu esa milliy daromadni oshiradi;
• Narxlarning o zgarishi va real ishlab chiqarishdagi o zgarishlarga javoban
ʻ ʻ
Markaziy bankning o zining muvozanat darajasiga nisbatan foiz stavkalarini
ʻ
o zgartirishi iqtisodiyotdagi aylanma o zgarishlarni minimallashtirish
ʻ ʻ
imkonini beradi;
• 2018-2020 yillarda O zbekiston Respublikasida yuqori inflyatsiya Markaziy
ʻ
bankning qayta moliyalashtirish stavkasi yuqori darajada ta minlanishiga
ʼ
olib keldi, bu esa tijorat banklarining milliy valyutadagi kreditlari bo yicha
ʻ
foiz stavkalarining yuqori bo lishiga olib keldi;
ʻ
35

• 2018-2020-yillarda O zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining pul-kreditʻ
salohiyatining past darajada bo lmasligi iqtisodiyotdagi zo ravonlik
ʻ ʻ
muammosini hal qilishga imkon bermayapti;
• Markaziy bankning rezerv talabining yuqori darajasi va milliy valyutaning
nominal kursi bo yicha o zgaruvchanlikning yuqori darajasi - so m pul-
ʻ ʻ ʻ
kredit siyosatini takomillashtirish bo yicha dolzarb masalalardir.
ʻ
O zbekiston amaliyotida
ʻ е takchi pul-kredit tushunchalarining tamoyillarini
qo llash orqali pul-kredit siyosatini takomillashtirish maqsadida quyidagi chora
ʻ
tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
1. Pul-kredit siyosati instrumentlaridan foydalanish amaliyotini
takomillashtirish maqsadida, birinchi navbatda, tijorat banklarining xorijiy
valyutadagi depozitlari uchun zarur bo lgan rezerv nisbatini milliy
ʻ
valyutadagi depozitlar bo yicha talab qilinadigan rezerv nisbati
ʻ
darajasigacha pasaytirish zarur; ikkinchidan, Markaziy bankning ochiq
bozordagi operatsiyalari hajmini uning bojlari va davlat qimmatli
qog ozlarini chiqarish orqali oshirish lozim; uchinchidan, kredit resurslariga
ʻ
bo lgan talabning oshishi natijasida kreditlar bo yicha foiz stavkalarining
ʻ ʻ
keskin ko tarilishi xavfini yo qotish uchun maxsus rezerv fondini
ʻ ʻ
shakllantirish zarur; to rtinchidan, Markaziy bank REPO auktsionlari orqali
ʻ
foiz stavkalaridagi o zgarishlarni nazorat qilishi kerak.
ʻ
2. Tijorat banklarining kredit kengayishini rag batlantirish orqali
ʻ
iqtisodiyotning naqd pul bilan ta minlanganlik darajasini oshirish uchun,
ʼ
birinchi navbatda, tijorat banklarining kreditlari bo yicha nominal foiz
ʻ
stavkalarining barqarorligini ta minlash zarur; ikkinchidan, umumiy talabni
ʼ
rag batlantirishga qaratilgan fiskal siyosatni amalga oshirish orqali davlat
ʻ
qimmatli qog ozlari hajmini oshirish orqali markaziy bankning ochiq bozor
ʻ
operatsiyalari orqali tijorat banklarining kreditlari bo yicha foiz stavkalariga
ʻ
ta sir ko rsatish qobiliyatini oshirish zarur; uchinchidan, tijorat banklari
ʼ ʻ
kreditlarining resurs ta minotini yaxshilash maqsadida tijorat banklariga
ʼ
36

faqat tranzaksiya depozitlarining barqaror balansidan foydalanishga ruxsat
berilsin. 12

XULOSA
Bugun jadal rivojlanish pog’onalarida borayotgan jamiyatimizda
iqtisodiyotning tiklanish sur’atlari juda yuqori bo’lganda, kelajakda inqirozlarga
yo’l qo’ymaslik uchun iqtisodiy o’sish sur’atlarini kamaytirish choralari ham
ko’rilishi lozim. Buning uchun pul-krediti siyosati yanada qattiqlashadi. Eng
avvalo, foiz stavkalarini oshirish uchun qator choralar ko’riladi. Pul massasini
sterilizatsiya qilish bo’yicha operatsiyalar amalga oshiriladi, ya’ni bozordan
ortiqcha bo’sh moliyaviy resurslarni olib tashlash uchun qarz qimmatli
qog’ozlarning ishlab chiqarilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. Bundan tashqari esa,
muayyan qonunchilik cheklovlarini joriy qilinishi ham foydadan holi bo’lmaydi.
Pul-kredit siyosatini amalda muvaffaqiyatli joriy qilish uchun, kelajakda faqat
yuqori natijani ko’zlash maqsadida bir necha metodlarga murojaat etish ham
albatta zaruriy amaliyotdir. Bunga aniqlik kiritish uchun hozirgi vaqtda pul-kredit
siyosatining keng miqyosda tarqalib ulgurgan quyidagi usullarini keltirsh o’rinli:
• Markaziy bankning rasmiy diskont stavkasining o’zgarishi (hisob yoki
diskont siyosati);
• kreditlarning ayrim turlarini tartibga solishning tanlangan usullari;
• banklarning majburiy zahiralari normalarini o’zgartirish;
• ochiq bozor operatsiyalari (veksellarni, davlat obligatsiyalarini va boshqa
qimmatli qog’ozlarni sotib olish va sotish);
12 Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi - O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki https://cbu.uz/uz/monetary-policy/concept/
37

• banklar uchun iqtisodiy standartlarni tartibga solish (naqd pul zahiralari va
depozitlar, o’z kapitali va ssuda kapitali hamda aktivlari o’rtasidagi
bog’liqlik va boshqalar);
• alohida banklar yoki kreditlar uchun bank kreditlari hajmini bevosita
cheklash
(kredit shiftlari deb ataladigan);
• hisob siyosati;
• kredit tashkilotlarini qayta moliyalashtirish;
• pul masssasining o’sishi uchun mezonlarni belgilash.
Iqtisodiyotni kreditlashni kengaytirish yoxud aksincha, qisqartirish orqali
Markaziy bank pul massasining barqaror va mo’tadil o’sishiga erishadi, bu esa
ishlab chiqarish hajmining mos ravishda o’sishi bilan narxlarning barqaror
darajasini ta’minlab beradi. Pul-kredit siyosati pul massasi ma’lum darajada ushlab
turilganda qat’iy va hukumat foiz stavkasini ma’lum darajada ushlab turishga
harakat qilganda moslashuvchan bo’lishi mumkin. Ammo pul massasini ham foiz
stavkasini ham bir vaqtning o’zida to’g’irlab bo’lmaydi. Demak, bundan kelib
chiqadiki, pulga talabning ortishi bilan pul massasini ma’lum darajada «ushlab
turish» uchun foiz stavkasini oshirmoqlik talab etiladi. Foiz stavkasining o’sishiga
yo’l qo’ymaslik uchun esa pul massasini ko’paytirish masalasiga katta e’tibor
qaratib, buni joriy qilish o’rinli bo’ladi. Shuning uchun ham amalda Markaziy
bankning asosiy vazifasi pul-kredit siyosatining yuqoridagi ikki maqsadni
muvozanatlash va birlashtirishdan iborat bo’ladi. Qo’shimcha sifatida aytish joizki,
moliyaviy vositachilikni takomillashtirish, xususiy bank faoliyatini
kengaytirishning hisobiga ham uning samaradorligini oshirish, chakana bank
faoliyatida narxdan tashqari omillarni bartaraf qilish, inflyatsiya kutilmalarini
pasaytirish va umumiy makroiqtisodiy barqarorlashtirish kelgusida pul-kredit
siyosatining transmessiya mexanizmini rivojlantirish yo’lida xizmat qiladi. Demak,
bu nazariyalardan kelib chiqib xulosa tarzida ayta olamizki, davlat moliyasi
barqarorligini ta’minlashda pul-kredit siyosati o’z ahamiyati bilan bevosita ishtirok
etadi. Uning bu ishtiroki albatta, xalqning farovon turmush tarziga ega bo’lishiga,
38

obod hayot kechirishi uchun zaruriy shartsharoitlarning yaratilishida o’zini ochiq-
oydin namoyon qiladi. Pul-kredit siyosati — davlat iqtisodiy tarkibiy qismi ekan,
davlat moliyasi barqarorligini ta’minlanishi yo’lida doimo xizmatda turuvchi soha
bo’lib qoladi.
Mamlakatda budjet-soliq va pul-kredit siyosatining to’lov balansiga ta’sirini
oldini olish uchun har bir mamlakatning o’zining iqtisodiy va siyosiy sharoitlari
bo’lganiga qarab,turli usullar mavjud.Ammo,umumiy ravishda,budjet-soliq va
pulkredit siyosatining to’lov balansini kurs ishidan xulosa qilib quyidagi
takliflarni tavsiya etamiz:
1. Valyuta bozori liberallashtirilganidan keyin valyuta kursi rejimi va pul-kredit
siyosatini belgilash va ishlab chiqish uchun Xalqaro valyuta fondi texnik
ko’magini jalb qilish.
2. Soliq-budjet va pul-kredit siyosati amaliyotini muvofiqlashtirishni
takomillashtirish, amalga oshirilayotgan iqtisodiy o’sish, budjetning
balansliligini va inflatsiyaning past darajasini uyg’unligi va mutanosibligini
ta’minlash.
3. Foizli vositalarni optimallashtirish va pul-kredit instrumentlarining uzatish
mexanizmining ishlash samaradorligini ta’minlash maqsadida Markaziy bank
pul-kredit siyosati asosiy indikatori sifatida eng muhim stavka va foiz
yo’lagini joriy qilish.
4. Xorijiy ekspertlar va xalqaro moliya institutlarining texnik ko’magini jalb
qilish orqali, shu jumladan makroiqtisodiy ko’rsatkichlar bo’yicha statistik
ma’lumotlarni yig’ish va tuzish sifatini oshirish.
5. Haqiqatda yuzaga kelgan shart-sharoitlar va omillarni tanqidiy tahlil qilish
asosida va mehnat unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishning energiya
sig’imini kamaytirish, zarur infratuzilma va muhandislik-kommunikatsiya
tizimini yaratish, shuningdek, ichki iste’mol bozorida narxlarning oshishiga
olib keluvchi boshqa asossiz xarajatlar va tizimli muammolarni bartaraf qilish
39

orqali respublikada ishlab chiqariladigan mahsulotlar tannarxini pasaytirish
bo’yicha aniq takliflar tayyorlash.
6. Respublikamizda tarif va pul-kredit sohasida ko’rilgan chora-tadbirlar
inflatsiya darajasini asta-sekin pasaytirish imkonini berdi, makroiqtisodiy
barqarorlik va izchil iqtisodiy o’sish sur’atlarini ta’minladi.
7. Shu bilan birga global moliya-iqtisodiy tizimidagi murakkab va tez
o’zgaruvchan, shuningdek, valyuta munosabatlarini tartibga solishni
liberallashtirish sharoitida makroiqtisodiy barqarorlik va aholining turmush
darajasini oshirishni ta’minlashga qaratilgan monetar siyosatning amaldagi
instrumentlarini tubdan qayta ko’rib chiqish talab etiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.

I. Normativ – huquqiy hujjatlar
40

1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 12 sentyabrdagi PQ-
3270son «Respublika bank tizimini yanada rivojlantirish va barqarorligini
oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi va 2017 yil 13 sentyabrdagi PQ-
3272-son «Pulkredit siyosatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida»gi qarori.
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining O’zR Markaziy bankining
faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risidagi Farmoni.
2018 yil 9 yanvardagi PF-5296-soni
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O’zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi
to’g’risida”gi PF-4947-sonli farmoni.
4. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoev rahbarligida 2021-yil
16iyun kuni “Oliy ta’lim sohasidagi islohotlar natijadorligi hamda yangi
o’quv yiliga tayyorgarlik jarayonlari to’g’risida” o’tkazilgan videoselektor
yig’ilishi.
5. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. // https://president.uz/uz/lists/view/405729, 12.2020
6. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. // uza.uz O’zbekiston milliy axborot agentligi 25.01.2020
Chop etish versiyasi
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi. // Xalq so’zi gazetasi, 2018 yil 29 dekabr.
II. Kitoblar ,o’quv qo’llanmalar va darsliklar
8. Boboqulov T. Milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash: muammolari va
yechimlar. - Toshkent. “Fan va texnologiya”, 2007 y.
9. Egamberdiyev E. Mikroiqtisodiyot. T.: “G’afur G’ulom” 2012
10. G’ulomov S. Alimov R. Mikroiqtisodiyot. T.: “Sharq” 2012
41

11. Jumaev N.X., Maxsumov E.M. Xalqaro moliya munosabatlari: Valyuta
operastiyalarini boshqarish mexanizmi. - Т.: “IQTISOD MOLIYA”, 2006,
12. Makroiqtisodiyot B.T. Sаlimov, M.T. Asqarova, I.A. Yakubov, M.S.
Yusupov, G’.T. Yuldashev, H.A. Hakimov Toshkent 2019
13. Markaziy banki https://cbu.uz/uz/monetary-policy/concept/
14. Maxmudov N.M., Asqarova M.T., Umarov I.Yu. Makroiqtisodiy tahlil va
prognozlash. Darslik.-T.: Fan va texnologiyalar. 2014.
15. Mikroiqtisodiyot. A.E.Ishmuhammedov, Z.A.Djumayev, Q.X.Jumayev
Toshkent 2006
16. Monetar siyosatning 2020 yil va 2020-2021 yillar davriga mo’ljallangan
asosiy yo’nalishlari. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2020.
17. Pul-kredit siyosatini amalga oshirish Konsepsiyasi -
O’zbekiston Respublikasi
18. Salimov B. T. Salimov B. B. Mikroiqtisodiyot. TDIU T.: 2013 III.
Maqolalar va internet saytlari.
19. www.Google.Com
20. www.Ziyonet.Uz
21. www.Ecocomics.Ru
22. www.Stat.Uz
23. www.Cpu.Uz

42

Budjet-soliq va pul-kredit siyosatining to’lov balansiga ta’siri

Sotib olish