Buxora viloyati qishloq xo'jaligi geografiyasi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Buxora viloyati qishloq xo'jaligi geografiyasi

Купить

MAVZU: BUXORA VILOYATI QISHLOQ
XO'JALIGI GEOGRAFIYASI.
REJA:
KIRISH
I.BOB. BUXORO IQTISODIY RAYONI GEOGRAFIK O ’ RNI , TABIIY SHAROITI
VA MEHNAT RESURSLARI
1.1. Iqtisodiy rayon geografik o’rni va tabiiy resurslari
1.2. Iqtisodiy rayon aholisi va mehnat resurslari
II.BOB . BUXORO IQTISODIY RAYONIDAGI QISHLOQ XO ’ JALIGI
TARMOQLARINI RAYONLASHTIRISH
2.1. Qishloq xo’jaligining rivojlanishi va tarmoqlar tarkibi viloyatlar misolida
2.2. Iqtisodiy rayon qishloq xo’jaligi tarkibida chorvachilikning ahamiyati
hududlar kesimida
X ULOSA
F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I LOVALAR
1

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi: Buxoro viloyati — O zbekistonʻ
Respublikasining 12 viloyatlaridan biri. O zbekiston viloyatlari ichida, chegasining
ʻ
kattaligi bo yicha Navoiydan keyin ikkinchi o rinda turadi. 1938-yil 15-yanvarda
ʻ ʻ
tashkil etilgan. Buxoro viloyati hududi asosan Qizilqum cho lida joylashgan.
ʻ
Janubi-sharqini Zarafshon vodiysi egallagan. Shimoli-g arbda Xorazm viloyati va
ʻ
Qoraqalpog iston Respublikasi, shimol va sharqdan Navoiy viloyati, janubi-
ʻ
sharqda Qashqadaryo viloyati, janubi-g arbda Turkmaniston bilan chegaradosh.
ʻ
Iqtisodiy rayon qishloq xo’jaligini o’rganish, uning iqtisodiy rayon hududlari
bo’yicha taqsimlanihini, qaysi hududlar qanday turdagi qishloq xo’jaligi
tarmog’iga ixtisoslashganini o’rganish asosiy maqsad va dolzarbligi hisoblanadi. U
hozirgi kunda Zarafshon, Navoiy va Samarqand viloyatlaridan tashkil topgan.
Maydoni 39,4 ming km 2
. Aholisi 1443 mingdan ziyod kishi (2001). Buxoro
viloyati tarkibida 11 qishloq tumani: Buxoro, Vobkent, Jondor, Kogon, Olot,
Peshku, Romitan, Shofirkon, Qorovulbozor, Qorako l, G ijduvon, 11 shahar
ʻ ʻ
(Buxoro, Galaosiyo, Vobkent, Gazli, Kogon, Olot, Romitan, Shofirkon, Qorako l,
ʻ
Qorovulbozor, G ijduvon), 3 shaharcha (Jondor, Zafarobod, Yangibozor), 121
ʻ
qishloq fuqarolari yig ini bor. Buxoro shahar aholisining etnik tarkibi asosan
ʻ
Uzbek, Rus, Fors (Eroniylar), Turkman, tojik, Ukrain, koreys, tatar va boshqalar
tashkil etadi. Malumki, so’nggi yillarda mutaxassislar tomonidan bu erda Buxoro-
Navoiy (Qizilqum) va Samarqand iqtisodiy rayonlari ajratilib kelinar edi. Xuddi
shu tarkibda bu mintaqa hozir hamo’rta umumtalim maktablarida o’qitilib
kelinmoqda.
Xo’sh, Buxoro iqtisodiy rayonini aynan shu tarkibda ajratilishiga nimalar
asos bo’lib xizmat qiladi? Bu xususda quyidagilarni ko’rsatish mumkin: sug ’ orish
manbai, yani Zarafshon daryosining umumiyligi; qazilma boyliklarining, ayniqsa
rangdor metallurgiyaga tegishli konlarning mavjudligi; mamlakatimizning ikki
qadimiy shaharlarining (Samarqand va Buxoro) chegaradoshligi; geografik
o ’ rnining umumiyligi, rayonning O’zbekiston hududining salkam markazida
joylashganligi va h.k. To’g’ri, hozirgi kunda Buxoro vohasi ko’proq Amudaryo
2

suvlari bilan sug’oriladi. Biroq,bu hududning, aniqrog’i Movarounnahrning
tarixida Zarafshon daryosining ahamiyati katta bo’lgan; Buxoro uning quyi,
Samarqand esa daryoning yuqori qismida joylashgan, ular o’lkaning boy
o’tmishida navbatma-navbat etakchilik qilishgan, poytaxt rolini bajarib kelingan.
Navoiy viloyati boshqalarga qaraganda kechroq tashkil etilgan bo’lib, u qo’shni –
Buxoro hamda Samarqand viloyatlarini bog’lab turadi. Ayni vaqtda takidlash
joizki, hech qanday iqtisodiy rayonning chegarasi qatiy bwlmaganidek, bu erda
ham shu hol kuzatiladi. Masalan, Samarqand qadimdan Qashqadaryoning
Shahrisabz mintaqasi hamda Jizzax viloyatining g’arbiy qismi bilan bog’liq,
Buxoroning neftni qayta ishlash korxonasi-Qorovulbozor zavodi Qashqadaryo
resurslari asosida qurilgan. Qolaversa, Samarqand-Buxoro-Qarshi «uchburchagi»
O’zbekiston iqtisodiy makonida yaqqol ko’zga tashlanib turadi. Ammo, shularga
qaramasdan ushbu rayon aynan uch viloyat tarkibida ajratilgani maqulroq Sababi-
kelajakda Qashqadaryoning qo’shni Surxon vodiysi bilan iqtisodiy aloqalari
kuchayib boradi va ular birgalikda yagona Janubiy iqtisodiy rayonni tashkil
qilishlari mumkin.
Buxoro iqtisodiy rayoni mamlakatimizda ko’zga ko’rinarli mavqega ega.
Ushbu rayon O’zbekiston yalpi ichki mahsulotining 18-20, sanoat va qishloq
xo’jaligi mahsulotlarining 22-23 foizini beradi buning ham asosiy foizini iqtisodiy
rayonning qishloq xo’jaligi beradi desa bo’ladi. Mamlakat ichki mehnat
taqsimotida rayon hosil qiluvchi tarmoqlar sifatida paxtachilik, qorako’lchilik,
rangdor metallurgiya, xalqaro turizm va boshqalar xizmat qiladi. Shuningdek, bu
hududda pilla etishtirish, uzumchilik, kimyo, oziq-ovqat, to’qimachilik sanoatlari
ham rivojlanib bormoqda.
3

I BOB. BUXORO IQTISODIY RAYONI GEOGRAFIK O’RNI, TABIIY
SHAROITI VA MEHNAT RESURSLARI.
1.1. Iqtisodiy rayon geografik o’rni va tabiiy resurslari.
Buxoro viloyati hududining relyefi aksariyat geomorfologik xususiyatlariga
ko ra birmuncha murakkab tekisliklardan iborat. Eng baland joyi Quljuqtovʻ
tizmasi. Quljuqtov bilan Zarafshon daryosi vodiysi oralig ida Oyoqog itma botig i
ʻ ʻ ʻ
joylashgan. Buxoro viloyatida quyidagi relyef ko rinishlarini ajratish mumkin:
ʻ
Alohida ifodalangan past tog lar, platolar (Kuljuqtov, Tuzkoy tog i, Jarqoq,
ʻ ʻ
Saritosh);
Tekis yuzali plato va qirlar (Qorako l, Dengizko l, Uchbosh, Qoraqir);
ʻ ʻ
Daryo va ko l yotqiziqlari bilan qoplangan va shamol ta sirida vujudga
ʻ ʼ
kelgan akkumulyativ tekisliklar;
Alohida ifodalangan berk botiqlar (Qoraxotin, Oyoqog itma, Dengizko l);
ʻ ʻ
Yassi yuzali vohalarda balandligi 5–15 m li tepalar uchraydi.
Tog lar asosan silur, devon, toshko mir, bo r, paleogen, neogen davrlari
ʻ ʻ ʻ
jinslaridan tuzilgan. Tekislik va qumliklar to rtlamchi geologik davr tabiiy omillari
ʻ
ta sirida o zgargan. Foydali qazilmalardan Setalantepa, Jarqoq, Gazli, Uchqirda
ʼ ʻ
gaz, Kemachi, Zikri, O rtabuloqda neftgaz hamda grafit konlari, ohaktosh, bentonit
ʻ
(gilmoya), granit konlari topilgan. Buxoro viloyatida juda ko p mineral suv
ʻ
zaxiralari aniqlangan. Quljuqtov, Qoraxotin, Jing ildi, Oyoqog itma botig i
ʻ ʻ ʻ
atroflaridan topilgan suvlardan xo jalikda qisman foydalaniladi. Viloyat seysmik
ʻ
jihatdan 7 balli, faqat Gazli shahri atrofi 9 balli zilzila zonasiga kiradi. Iqlimi
keskin kontinental: yozi issiq, uzoq, quruq, iyulning o rtacha harorati 28-32°,
ʻ
qumliklarda 60-70° gacha ko tariladi. yanvarning o rtacha harorati 0° dan −2°
ʻ ʻ
gacha yiliga 90–150 mm yog in tushadi. Asosan bahor va qishda yog adi.
ʻ ʻ
Vegetatsiya davri 220 kun. Buxoro viloyatining asosiy suv manbai — AmuBuxoro
mashina kanali. Quyimozor, To dakul, Sho rkul suv omborlarining ahamiyati
ʻ ʻ
katta. Bundan tashqari vohalar atrofida zovur va oqova suvlar tashlanadigan
Dengizko l, Qoraqir, Katta Tuzkon va Devxona kabi ko llar mavjud. Buxoro
ʻ ʻ
viloyati bo yicha obikor yerlarning 94,4 % turli darajada sho rlangan. Cho l
ʻ ʻ ʻ
4

zonasida kam chirindili qo ng ir tusli sur, qumli ishgandan so ng, oziq-ovqatʻ ʻ ʻ
sanoatida tashkiliy va iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi.
Tabiiy sharoiti Buxoro viloyati hududining relyefi aksariyat geomorfologik
xususiyatlariga kora birmuncha murakkab tekisliklardan iborat. Eng baland joyi
Quljuqtov tizmasi. Quljuqtov bilan Zarafshon daryosi vodiysi oraligida
Oyoqogitma botigi joylashgan. Buxoro viloyatida quyidagi relyef korinishlarini
ajratish mumkin: 1.Alohida ifodalangan past toglar, platolar (Kuljuqtov, Tuzkoy
togi, Jarqoq, Saritosh); 2.Tekis yuzali plato va qirlar (Qorakol, Dengizkol,
Uchbosh, Qoraqir); 3.Daryo va kol yotqiziqlari bilan qoplangan va shamol ta
ʼ
sirida vujudga kelgan akkumulyativ tekisliklar; 4.Alohida ifodalangan berk
botiqlar (Qoraxotin, Oyoqogitma, Dengizkol); 5.Yassi yuzali vohalarda balandligi
5-15 m li tepalar uchraydi.
1.1.1-rasm. Buxoro iqtisodiy rayonining hududiy bo'linishi: Olot (1), Buxoro (2),
Vobkent (11), G'ijduvon (3), Jondor (4), Kogon (5), Qorako'l (6), Qorovulbozor
(7), Peshkun (8), Romitan (9), Shofirkon (10)
5

Buxoro iqtisodiy rayonining tuman nomlari va markazlari.
1-jadval.
# Tuman nomi Tuman markazi
1 Olot tumani Olot
2 Buxoro tumani Galaosiyo
3 G ijduvon tumaniʻ G ijduvon ʻ
4 Jondor tumani Jondor (shaharcha)
5 Kogon tumani Kogon
6 Qorako l tumani
ʻ Qorako l (shahar) ʻ
7 Qorovulbozor tumani Qorovulbozor
8 Peshku tumani Yangibozor
9 Romitan tumani Romitan
10 Shofirkon tumani Shofirkon
11 Vobkent tumani Vobkent
6

Buxoro shahri:
Tashkil topgan: eramizdan avvalgi V asr;
Doimiy aholisi: 286,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Kogon shahri:
Tashkil topgan: 1929-yil;
Doimiy aholisi: 63,0 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Buxoro tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 173,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Vobkent tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 144,5 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
G ijduvon tumani:ʻ
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 314,0 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Jondor tumani:
Tashkil topgan: 1935-yil, 17-yanvar;
Doimiy aholisi: 180,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Kogon tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 81,7 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Qorako‘l tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 168,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Qorovulbozor tumani:
Tashkil topgan: 1993-yil, 12-yanvar;
Doimiy aholisi: 19,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Olot tumani:
Tashkil topgan: 1989-yil, 26-dekabr;
Doimiy aholisi: 101,9 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
7

Peshko‘ tumani:
Tashkil topgan: 1989-yil, 3-aprel;
Doimiy aholisi: 127,5 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Romitan tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 28-sentabr;
Doimiy aholisi: 147,3 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Shofirkon tumani:
Tashkil topgan: 1926-yil, 29-sentabr;
Doimiy aholisi: 182,8 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida);
Buxoro viloyati:
Tashkil topgan: 1938-yil, 15-yanvar;
Doimiy aholisi: 1 990,4 ming kishi (2022-yil, yanvar oyi holatida).
8

1.2. Iqtisodiy rayon aholisi va mehnat resurslari
Iqtisodiy rayon aholisi va mehnat resurslarini ushbu iqtisodiy rayonda
joylashgan uchta viloyat aholisi hamda mehnat resurslari birgalikda tashkil etadi.
Quyida ularning har biri bilan alohida tanishib o’tamiz.
Buxoro viloyati; Aholi soni 1437 ming kishi, u 1989 yilga nisbatan (1136
ming) deyarli 1,3 martaga yoki 300 ming kishiga ko’paygan. Tug’ilish bu erda har
ming aholiga 20 kishi o’lim ko’rsatkichi 4,6 kishiga to’g’ri keladi. Demak, tabiiy
ko’payish 15,0-15,5 promille, yoki 1,5 foizga barobar. Tug’ilish koeffitsenti faqat
Buxoro shahrida pastroq (13,1 promille), qishloq tumanlari doirasida esa u katta
farq qilmaydi (20-24 promille). Aholi migratsiyasi shahar va qishloq joylarida
manfiy natijaga ega. Masalan, 1997 yilda migratsiya qoldig’i shaharlarda minus
2,0 ming, 1998 yilda esa 1,9 ming kishiga teng bo’lgan, qishloqlarda mazkur
ko’rsatkich 800-900 kishini (minus) tashkil qiladi. Aholi viloyat hududida
nihoyatda notekis joylashgan. O’rtacha zichlik 1 km maydonga 36 kishiga teng
holda u bevosita Buxoro-Qroako’l vohasida ancha yuqori ko’rsatkichga
ega. Viloyatning katta cho’l qismida esa aholi zichligi juda past. Tumanlar
doirasida ushbu ko’rsatkich Peshkuda o’n kishiga etmasa, u Vobkentda 350
kishini tashkil qiladi.
10%
28%
62%2020-yil 1-ya n v a r h ola t i bo'yi ch a a h oli t a rk ibi .
Bu xoro vi loya t i
Mehnatga layoqatli yoshdan kattalar Mehnatga layoqatli yoshdan kichiklar
Mehnatga layoqatli yoshidagilar
1.2.1-rasm. Buxoro viloyati aholisi tarkibida mehnatga yaroqli qismi va boshqalar.
9

Viloyatda 11 shahar va 2 shaharcha mavjud bo’lib, ularda jami aholining
31,1foizi yashaydi. Buxoro (Buxoroi Sharif) aholi soniga ko’ra respublikamizda
Toshkent, Namangan, Samarqand va Andijondan so’ng beshinchi o’rinda turadi;
bu erda 240 ming kishidan ziyodroq aholi istiqomat qiladi. Buxoro viloyatining
ikkinchi shahri Kogon (53 ming kishi); undan keyingi pog’onani esa qo’hna
/ijduvon egallaydi. Qolgan shaharlarda aholi soni 20 ming kishidan kamroq
Viloyat shaharchalar soni bo’yicha O’zbekistonda eng oxirgi o’rinda-bu erda atigi
Zafarobod va Jondor shaharchalari mavjud bo’lib, ularning har birida 6-8 ming
kishidan aholi yashaydi, holos. Mehnat resurslari 752 ming kishi, shundan 600
ming kishiga yaqini xo’jalikning turli shakllarida band. Boshqa hududlarda
o’xshash bu erda ham ishchi kuchidan samrali foydalanish muammosi mavjud.
Birgina 2000 yilda qishloq xo’jaligidan 7,5 ming ortiqcha ishchi kuchi boshagan.
Xo’jaligining umumiy tarifi . Viloyat iqtisodiyoti agrar-industrial yo’nalishga
ega. Mustaqillik yillarida Buxoro viloyati ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
ko’rsatkichlari bo’yicha respublikamizda eng oldingi o’rinlarda. Masalan, ana shu
yillarda bu erda sanoat mahsuloti 3 martadan ziyodroq ko’paydi.
(solishtirma narxda). Agar Buxoro viloyati sanoatining rivojlanish indeksi 1991
yilda 0,50, yani o’rtacha respublika ko’rsatkichidan 2 marta past bo’lgan
bo’lsa, hozirgi kunda u 1,25 ni tashkil qiladi ; mazkur makroiqtisodiyot
tarmog’ining rivojlanishi bo’yicha viloyat O’zbekistonda 9 o’rindan 6 o’ringa
chiqib oldi.
Jumladan, 2009 yil natijalari ham Buxoro viloyati uchun ijobiy: yalpi ichki
mahsulot 1999 yilga nisbatan 104,5 foizga, sanoat 102,9 xalq istemol mollari
105,9, qishloq xo’jaligi mahsuloti 107,2, qurilish 105,5, chakana savdo oboroti
110,0, capital mablag’ sarflash 109,1 foizga o’sgan. Bular, albatta, respublika
ancha yuqori ko’rsatkich hisoblanadi.
10

1.2.2-rasm. Buxoro viloyati .
Mamlakatimizning neft mustaqilligini taminlashda Buxoro (Qorovulbozor)
neftni qayta ishlash zavodining ahamiyati katta bo’ldi. Ushbu korxona asosan
Frantsiya bilan hamkorlikda qurilib, buning uchun taxminan 500 mln AQSh
dollari sarflandi. Hozirgi vaqtda viloyatda, bundan tashqari 50 ga yaqin
qo’shma korxonalar barpo etilgan. Ular jumlasiga AQSh bilan qurilgan
«Qorako’lteks», «Romsib»-Romitanda Rossiya bilan qurilgan QK,
qayta jihozlanayotgan «Buxoroteks», ishga tushirilgan «Buxoro-Koskom» uyali
telefon aloqasi, «Urug’chilik kompaniyasi», Romitandagi «Transfrukt»,
Vobkentdagi «Mideteks», «Mramor», «Buxoroyo’lgranit» kabilar kiradi. Qo’shma
korxonalarni qurishda 20 dan ortiq xorijiy davlatlar, shu jumladan, AQSh, Buyuk
Britaniya, Frantsiya, Turkiya, Rossiya, Ukraina, Janubiy
Koreya qatnashgan. Yaqin 5 yilda bu erda yana 30 dan ortiq QK qurilib ishga
tushiriladi, buning natijasida viloyatning eksport salohiyati yanada oshadi,
minglab yangi ish o’rinlari yaratiladi. Buxoro viloyati O’zbekiston
11

Respublikasi sanoat mahsulotining 3,8 foizini beradi. Mazkur tarmoqda iqtisodiy
faol aholining 9 foizi band. Jami sanoat korxonalari 65 ta, sanoat xodimlarining
soni 33 ming kishi. Viloyatda xususan yoqilg’i va engil sanoat yaxshi
rivojlangan; bu erda mamlakat yoqilg’i sanoati mahsulotining 18.7 va
engil sanoatning 12.5 foiz yaratiladi. Demak, ushbu sanoat tarmoqlarining
mujassamlashuv ko’rsatkichlari, yuqoridagilarga mos holda deyarli 3.0 va 2.0 ni
tashkil qiladi. Jami sanoat mahsulotining 62 foizi davlat tasarrufida bo’lmagan
korxonalarga to’g’ri keladi. Hozirgi vaqtda viloyat sanoat mahsulotining 1/3dan
ko’prog’i yoqilg’i, 44.3 foizini engil sanoat tashkil qiladi. Ayni chog’da bu erda
elektr energetikava mashinasozlik kabi og’ir sanoat tarmoqlari yaxshi
rivojlanmagan.
Navoiy viloyati. Navoiy viloyatining demografik salohiyati uncha katta
emas. Hudud suv zahiralariga tanqisligi tufayli aholi zichligining eng past
ko’rsatkichlariga ega (1 km2ga 7.1 kishi-O’zbekistonda oxirgi o’rinda). O’rtacha
har bir qishloq tumaniga 13.9 ming km2dan er to’g’ri keladi (respublikada
bu ko’rsatkich 2.7 km2ni tashkil qiladi). Birgina Uchquduq tumanining maydoni
46.6 ming km2yoki respublika hududining deyarli 1/10 qismiga teng. U bu
jihatdan O’zbekistonda Qo’ng’irot tumanidan keyin ikkinchi o’rinda turadi. Shu
bilan birga Tomdi tumanining maydoni ham nihoyatda katta-42.5 ming
km2Qolgan tumanlar esa ancha kichik (eng kichigi Navoiy tumani –0,95 ming
km2).Qishloq tumanlarining katta ekanligi hududning qishloq xo’jaligi va aholi
joylashuvi uchun qulay sharoitga ega emasligidan darak beradi. Darhaqiqat, aholi
zichligi bu erda ancha past. Jumladan, u Uchquduq tumanida 1 kishiga
ham etmaydi, Tomdida bundan ham kam. Faqat Xatirchi va Navoiy tumanlarida
aholi zichroq joylashgan (104 va 74 kishi).
Tumanlarning aholi soni 27 mingdan (Tomdi) 143 ming kishigacha
(Xatirchi) farq qiladi. Viloyat aholisi o’sish surati 120.0 foiz, o’rtacha yillik
ko’payish 1.70%. Bu borada u faqat Sirdaryo viloyatidan ustunroq, holos. Navoiy
viloyatida tug’ilish koeffitsienti oxirgi 1999-2008 yillarda 19-20 promillega,
o’lim 5.0-5.3 ga, tabiiy ko’payish 14-15 promillega teng.
12

14%
23%
63%2020-yil 1-yanvar holati bo'yicha aholi tarkibi. Navoiy viloyati misolida
Mehnatga layoqatli yoshdan kattalar Mehnatga layoqatli yoshdan kichiklar
Mehnatga layoqatli yoshidagilar
1.2. 3-rasm. Navoiy viloyati aholisi tarkibida mehnatga yaroqli qismi va boshqalar.
Tug’ilishning eng yuqori ko’rsatkichlari Xatirchi va Nurota tumanlariga
to’g’ri keladi. Ayni vaqtda tashqi migratsiyaning aholi sonini o’sishiga tasiri
ayrim yillarda salbiy. Masalan, 1998 yilda shahar joylarda migratsiya
qoldig’i minus 1.3 ming kishini tashkil qilgan. Viloyatda 6 shahar va 7 shaharcha
mavjud bo’lib, ularning barchasida jami aholining 40,4foiz yashaydi. Ko’rinib
turibdiki, umumiy urbanizatsiya ko’rsatkichi bu erda ancha yuqori.
Mazkur holat, bir tomondan, hududda chindan ham sanoatning nisbatan
yaxshi rivojlanganligi bilan izohlansa, ikkinchi tomondan, intensiv qishloq
xo’jaligi uchun imkoniyat cheklanganligi bilan bog’liq Navoiy shahrining aholisi
141 ming kishi , u mamlakatimizdagi 17 katta shaharlar qatoriga kiradi. Takidlash
joizki, Navoiy bunday darajaga boshqa tengqur shaharlarga qaraganda juda
tez, qisqa muddatga erishdi.
13

1.2.3-rasm. Navoiy viloyati mehnat resurslari tarkibi.
Zarafshonda 54 ming, Uchquduq va Nurotada 26 ming kishidan
aholi yashaydi. Qolgan shahar va shaharchalarda esa aholi soni 20 mingdan
14

kam. Mehnatga layoqatli yoshdagi aholi 400 ming kishidan ortiqroq, ish bilan band
bo’lganlar 320 ming kishi atrofida. Boshqa viloyatlarga qaraganda, bu erda
ishsizlar ulushi kattaroq Jami band aholining 19.4 foiz sanoatga, 23.0foiz qishloq
xo’jaligiga, 11.1foiz-qurilishga, 12.5foiz-talim, madaniyat, sanat va fanga to’g’ri
keladi. So’nggi vaqtlarda yiliga 10mingdan ko’proq yangi ish o’rinlar
yaratilmoqda. Biroq, ishsizlar muammosi mavjud. İqtisodiyot. Viloyat xo’jaligi
ko’proq birlamchi sektorning tog’-kon sanoati va yaylov chorvachiligiga
ixtisoslashgan. Respublika mehnat taqsimotida rangdor metallurgiya,
kimyo, qurilish materiallari, elektr energetika va qorako’lchilik mahsulotlarini
etishtirish bilan ajralib turadi. Boshqa viloyatlarda bo’lganidek, bu erda ham bozor
islohotlari amalga oshirilmoqda. Qishloq xo’jaligining deyarli barcha mahsuloti,
sanoat mahsulotining 71 foiz nodavlatkorxonalarida yaratiladi.
Ushbu ko’rsatkichning nisbatan pastligi viloyat sanoatining ixtisoslashuv
xususiyatlariga bog’liq Navoiy viloyatida 20 dan ortiq qo’shma korxonalar
mavjud. Ulardan eng kattalari «Qizilqumtsement», «Qizilqum-Rus-Nur»,
«Elektroximzavod», «Zarafshon-Nyumont» va boshqalar. Ushbu korxonalarning
ko’pchiligi viloyatning tashqi savdo oborotida faol qatnashadi. 2008 yilda ham
viloyatda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning yuqori ko’rsatkichlariga erishildi.
Jumladan, yalpi ichki mahsulot 1999 yilga nisbatan solishtirma narxda
104.4foizga, sanoat 102,7, qishloq xo’jaligi 104.5, xalq istemol mollarini ishlab
chiqarish 116.6, savdo oboroti 103,8, aholiga pullik xizmat ko’rsatish 118.5 foizga
o’sdi. Sanoat. Viloyat sanoatining eng muhim xususiyati shundaki, bu erda
o’ndiruvchi (tog’-kon) sanoati ko’proq rivojlangan. Masalan, agar respublikada
ushbu tarmoqqa o’rtacha 14.4 foiz sanoat mahsuloti to’g’ri kelsa,
Navoiy viloyatida bu ko’rsatkich 48.7 foizga teng. Mustaqillik yillarida
viloyat sanoat mahsuloti solishtirma narxda 1.4 martaga o’sdi. Bu davrda xususan
rangdor metallurgiya tezroq rivoj topdi va, ayni paytda sanoat
tarmoq tuzilishining takomillashuviga katta etibor berildi. Biroq, shunga
qaramasdan Navoiy viloyatida asosan bazaviy sohalar-elektr energetika, qurilish
materiallari va tog’-kon sanoati etakchilik qiladi. Shu bilan birga,
15

respublikamizning ko’pchilik viloyatlariga xos ananaviy tarmoqlar –engil va oziq-
ovqat sanoatiga bu erda nisbatan sust rivojlangan.
Samarqand viloyati. Viloyat aholisi soni bo’yicha O’zbekistonda eng
oldinda turadi. O’tgan asrning so’nggi o’n yilligida aholi sonining o’rtacha yillik
ko’payishi 2,20 foizga teng bo’ldi. Aholi soni bo’yicha Urgut tumani yetakchi,
uning aholisi Kattaqo’rg’on tumanini viloyatga bo’ysunuvchi shu nomli shahar
bilan qo’shib hisoblaganda ham ko’proq (431,1 ming kishi). Samarqand tumanida
220,0, Pastdarg’omda 307,5 ming kishi va h.k. Ushbu tumanlar respublikamizda
demografik salohiyati eng yuksak qishloq tumanlari sirasiga kiradi (Jumladan,
Urgut tumani bu borada yetakchi). Eng kam aholi soni esa asosan cho’l va
tog’liklardan iborat Qo’shrabot (112 ming kishi) va Nurobod (130 ming kishi)
qayd etiladi. Aholi zichligi o’rtacha 1 km2 maydonga 203 kishi; eng katta
ko’rsatkich Toyloq qishloq tumani (617), Samarqanda (459), Narpay (415) va
Oqdaryoda (375 kishi). Samarqand va Tayloq tumanlarining ko’rsatkichi Farg’ona
vodiysi qishloq tumanlariga o’xshab ketadi.
16

II BOB. BUXORO IQTISODIY RAYONIDAGI QISHLOQ
XO’JALIGI TARMOQLARINI RAYONLASHTIRISH.
2.1. Qishloq xo’jaligining rivojlanishi va tarmoqlar
tarkibi viloyatlar misolida .
Mustaqillik yillarida Buхoroning bеtakror mе’moriy obidalari yana asl
jozibasiga ega bo‘ldi. BMTning ilm-fan va madaniyat ishlari bo‘yicha tashkiloti
UNЕSСOning Butunjahon madaniy mеrosi ro‘yхatiga kiritilgan va davlat
muhofazasiga olingan tarixiy obidalarning qariyb yarmi Buхoro viloyatidadir.
Ekin maydonlarining tarkibida paxta va g‘alla asosiy o‘rinni egallaydi.
Viloyatda oziqbop ekinlar ham ko‘p ekiladi. Bu yerda bahorning erta kelishi va iliq
bo‘lishi tufayli o‘rik, shaftoli, tog‘olcha keng tarqalgan. So‘nggi 20 yil ichida
iqtisodiyot, jumladan, sanoat tarmoqlarining rivojlanishida tub o‘zgarishlar amalga
oshirildi. Agar viloyatda 90-yillarning boshida atigi bir nеcha rеspublika
ahamiyatiga ega sanoat korхonalari faoliyat yuritgan bo‘lsa, hozirda ularning soni
100 dan oshdi. O‘tgan yillar davomida, umuman, sanoat tarmog‘ida 27 ta yangi
turdagi sanoat mahsulotlari ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yildi.
Buxoro viloyati respublikamizning muhim qishloq xo’jaligi rayonlaridan
biridir. Bu yerda ayniqsa paxta yetishtirish, qorako’lchilik yaxshi rivojlangan.
Dehqonchilik jami qishloq xo’jalik mahsulotining 55,1 foizini, fermer xo’jaliklari
esa ushbu mahsulot hajmining 28,9 foizini ta’minlaydi (2013 y.). Viloyatning
cho’llik xususiyati bu yerda “foydali yer” koeffitsiyentining pastligiga sabab
bo’lgan. Masalan, jami 4197,3 ming gektar yerdan 2807,4 ming gektari yoki 66,9
foizi qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlarga to’g’ri keladi. Ularning katta
qismi esa ekstensiv chorvachilikka xizmat qiluvchi pichanzor va yaylovlardan
iborat. Qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlar ulushi Peshku, Vobkent,
Romiton, G’ijduvon va Qorako’l kabi tumanlarda ancha yuqori. Intensiv qishloq
xo’jaligi, xususan dehqonchilikni rivojlantirishda sug’oriladigan yerlarning
ahamiyati katta. Bunday yerlar viloyatda 227 ming ga yoki jami qishloq xo’jaligida
foydalaniladigan yerlarning 8,1 foizini tashkil qiladi. Ko’rinib turibdiki, bu raqam
nihoyatda past bo’lib, yuqorida qayd etilgan Buxoro viloyatining eng muhim
17

cho’llik xususiyatini isbotlab beradi. Sug’oriladigan yerlar vohalarda, ya’ni
Buxoro-Qorako’l vohasida joylashgan. Binobarin, ularning hissasi Vobkent,
Kogon, Buxoro tumanlarida kattaroq. Eng kam sug’oriladigan yerlar tumanlarning
qishloq xo’jaligida foydalanadigan yerlariga nisbatan hisoblaganda Peshku,
Jondor, G’ijduvon, Qorako’l va boshqa cho’l tumanlarida qayd etiladi.
Qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlarning atigi 7,1 foiziga ekin
ekiladi. Ayni vaqtda bu ko’rsatkich Kogon, Vobkent tumanlarida 64-74 foizga
yetadi. Peshkuda esa u bor-yo’g’i 2,0 foiz,, Qorako’lda 4,8 foiz,, G’ijduvonda 5,3
foiz, va h.k. Cho’lda, albatta, yaylov va pichanzorlar ko’p bo’ladi. Shu bois,
ularning hissasi 91,9 foizga barobardir. Ayniqsa, bu ko’rsatkich Peshku tumanida
yuqori - 97,8 foiz,, Vobkent va Kogonda esa u ancha past. 2000 yilda viloyatning
jami ekin maydoni 240 ming ga atrofida bo’lgan. Uning 81 ming gektariga g’alla,
120 ming ga paxta, 16 ming ga yem-hashak, 7 ming gektariga sabzavot ekilgan.
Bir yilda o’rtacha 330-350 ming t g’alla, 350- 400 ming t paxta, 150 ming tonna
turli xil sabzavotlar olingan. Har qanday hududning to’liq, atroflicha (kompleks)
rivojlanishi ijtimoiy sohalarga ham bog’liq, chunki shu sohalar kishilarning hayot
kechirishi, ta’lim, sog’lig’ini yaxshilash, dam olishi va bo’sh vaqtidan samarali
foydalanishga qaratilgan. Buxoro viloyatida nomoddiy ishlab chiqarishda jami
band aholining 31,7 foizi xizmat qiladi. Aholi, mehnat resurslari, ulardan samarali
foydalanish, yangi ish o’rinlarini yaratish, turli xil xizmatlarni amalga oshirish
kabilar ijtimoiy rivojlanish doirasiga kiradi. 2016 yil 1 yanvar holatiga fermer
xo‘jaliklarida 48,6 ming bosh yirik shoxli qoramol , shu jumladan 15,5 ming bosh
sigir, 163,8 ming bosh qo‘y va echkilar, 128,8 ming bosh parrandalar mavjud
bo‘lib, o‘tgan yilning shu davriga nisbatan yirik shoxli qoramollar soni 7,3 foizga
shu jumladan sigirlar 0,6 foizga, qo‘y va echkilar 11,9 foizga, parrandalar 38,9
foizga ko‘paydi.
Mustaqillik yillarida olib borilgan izlanishlar natijasida Qandim, Oqqum va
Porsonko‘l hududlaridagi nеft va tabiiy gazning katta zaxiralari ochildi. Ana shu
konlardagi enеrgеtika хomashyosini qayta ishlash uchun 1997-yilda Qorovulbozor
shahrida yirik nеftni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi. Mamlakat uchun
18

stratеgik ahamiyatga ega bo‘lgan ushbu korхona Buхoro-Хiva nеft-gazli hudud
хomashyosini qayta ishlash bilan birga viloyat aholisini ish bilan ta’minlash
borasida asosiy manbalardan biri vazifasini ham o‘tamoqda.
Viloyatning transport sharoiti tubdan yaхshilandi. «Аfrоsiyob» tеzyurаr
pоyеzdini yo‘lgа qo‘yilishi munоsаbаti bilаn pоytахtdаn Buхоrо shаhrigаcha
tеmiryo‘l оrqаli qаriyb 4 sоаtdа yеtib оlish imkоniyati yarаtildi. Qishloq -
xo‘jaligining asosiy tarmoqlari: donchilik, paxtachilik, sabzavotchilik, qo‘ychilik.
Viloyat bo‘yicha qishloq xo‘jaligi yerining umumiy maydoni 279 913 gektarni
tashkil etadi. Umumiy ekin maydoni 204 731 gektardan iborat.
Buxoro viloyatida jami 23 ta agroklaster faoliyat yuritadi. Ulardan 8 tasi
paxta-to‘qimachilik (ishlab chiqarish quvvati 331 800 tonna), 8 tasi g‘allachilik
(ishlab chiqarish quvvati 21 555 tonna), 5 ta meva-sabzavotchilik (ishlab chiqarish
quvvati 20 300 tonna), 2 ta dorivor o‘simliklar klasteri (ishlab chiqarish quvvati 2
tonna). Ularga 104 206 gektar maydon ajratilgan, shundan 11 992 gektar maydon
klasterga berilgan bo‘lib, klaster tarkibiga kiruvchi 3 177 ta fermer xo‘jaligi 92 124
gektar yerga egalik qiladi.
– Buxoro viloyatida birinchi navbatda qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish,
qishloq xo‘jaligi subyektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarda bozor tamoyillarini
joriy etish, ilg‘or tajriba va fan yutuqlarini, zamonaviy resurs tejovchi va intensiv
agrotexnologiyalarni joriy etishni nazarda tutuvchi qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat
xavfsizligi sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish;
– qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, saqlash,
qayta ishlash va sotishda zamonaviy kooperatsiya munosabatlarini kengaytirish
orqali qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarining qo‘shilgan qiymati zanjiri
yaratilishini rag‘batlantirish;
– agrobiznesning klaster modelini keng joriy etish chora-tadbirlarini amalga
oshirish, klasterlash jarayonining tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy asoslarini
takomillashtirish, qishloq xo‘jaligi tarmoqlarida klasterlarni tashkil etish va
rivojlantirish bo‘yicha investitsiya loyihalarini amalga oshirishga ko‘maklashish;
19

– agrotexnik tadbirlarni o‘z vaqtida moliyalashtirishga, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarining moliyaviy barqarorligiga, hosildorligi past
yerlar unumdorligini oshirishga, oziq-ovqat xavfsizligini ta minlashga va qishloqʼ
xo‘jaligi mahsulotlari eksportini oshirishga ko‘maklashadigan qishloq xo‘jaligini
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlarini muvofiqlashtirish;
– keng ko‘lamli zamonaviy moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish va sifatli
qishloq xo‘jaligi texnikasidan foydalanish imkoniyatini oshirish orqali qishloq
xo‘jaligini mexanizatsiyalash va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta
ishlashni rag‘batlantirish;
– qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘larini tayyorlash, foydalanish va eksport
qilishning zamonaviy tizimini shakllantirish, mahalliy va xorijiy seleksiya navlari,
shu jumladan biotexnologik navlarning birlamchi urug‘chiligini tashkil etish va
rivojlantirish;
– o‘simliklarni himoya qilish sohasida yagona davlat siyosatini yuritish,
zararkunandalar va begona o‘tlarga qarshi kurashish, agrokimyoviy xizmat
ko‘rsatish va tuproqni muhofaza qilish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlarni amalga
oshirish;
– ta lim, fan va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini tizimli asosda uzviy
ʼ
integratsiyalashni, qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining yuqori malakali soha
mutaxassislariga bo‘lgan joriy va istiqboldagi ehtiyojlarini hisobga olgan holda
kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni ta minlash.
ʼ
Shuningdek, viloyatda 1 ta agrologistika markazi faoliyat olib boradi.
Viloyatda 4883 ta fermer xo‘jaligi faoliyat ko‘rsatmoqda, shundan 2 764 tasi
paxtachilik-g‘allachilik, 948 tasi bag‘dorchilik-uzumchilik, 143 tasi bog‘dorchilik
va polizchilik, 14 tasi bog‘dorchilik-g‘allachilik, 974 tasi chorvachilik, 105 tasi esa
boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha ixtisoslashgan.
Viloyatdagi 780,1 gektar maydon 438 ta fermer xo‘jaliklari tomonidan
issiqxonalar uchun taqsimlangan.
Hozirgi kunda viloyatda 2 772 gektar maydon 196 ta fermer xo‘jaligiga
intensiv bog‘lar uchun ajratilgan.
20

Sanoatning asosiy tarmoqlari: yoqilg‘i (neft va gaz), kimyo va neft-kimyo,
qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat.
Amalga oshirilgan shu kabi ulkan ishlarning natijasi o‘laroq Buхoro
O‘zbеkistonning muhim ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va sayyohlik markazlaridan
biriga aylanib bormoqda. Bu esa hududni komplеks rivojlantirish orqali turli
tarmoqlarning, ayniqsa, хizmat ko‘rsatish sohalarini kuchaytirib, aholini ish bilan
ta’minlash uchun imkoniyat yaratmoqda.
Buхoro shahri qadimiyligi va o‘tmishda poytaхt bo‘lganligi bilan
Samarqandga o‘хshaydi. Shahar qadim zamonlardan bеri zardo‘zlik, shoyi to‘qish,
zargarlik, miskarlik, ganchkorlik va yog‘ochga naqsh solish hunarlari bilan
dunyoga mashhur.
Shaharda o‘ndan ortiq хorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda qurilgan
qo‘shma korхonalar faoliyat ko‘rsatmoqda. Jumladan, «Bux-Tel» (Isroil) mayonez,
«Omega-Sitora» (Gretsiya) mo‘yna buyumlari, «Gufik-Avitsenna» (Hindiston)
dori-darmon, «Marmar» (AQSH) qurilish materiallari ishlab chiqaradi. Shaharda
1996-yildan boshlab Koreya Respublikasida ishlab chiqarilgan telefon stansiyasi
ishga tushirildi.
Shaharda Buxoro davlat universiteti, muhandislik-texnologiya instituti,
tibbiyot instituti, Toshkent irrigatsiya va melioratsiya institutining Buxoro filiali
faoliyat ko‘rsatmoqda.
Ichki suvlari Toglar asosan silur, devon, toshkomir, bor, paleogen, neogen
davrlari jinslaridan tuzilgan. Tekislik va qumliklar tortlamchi geologik davr tabiiy
omillari ta sirida ozgargan. Foydali qazilmalardan Setalantepa, Jarqoq, Gazli,ʼ
Uchqirda gaz, Kemachi, Zikri, Ortabuloqda neftgaz hamda grafit konlari,
ohaktosh, bentonit (gilmoya), granit konlari topilgan. Buxoro viloyatida juda kop
mineral suv zaxiralari aniqlangan. Quljuqtov, Qoraxotin, Jingildi, Oyoqogitma
botigi atroflaridan topilgan suvlardan xojalikda qisman foydalaniladi. Viloyat
seysmik jihatdan 7 balli, faqat Gazli shahri atrofi 9 balli zilzila zonasiga kiradi.
Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, uzoq, quruq, iyulning ortacha harorati 28-32°,
qumliklarda 60-70° gacha kotariladi. yanvarning ortacha harorati 0° dan 2° gacha
21

yiliga mm yogin tushadi. Asosan bahor va qishda yogadi. Vegetatsiya davri 220
kun. Buxoro viloyatining asosiy suv manbai AmuBuxoro mashina kanali.
Quyimozor, Todakul, Shorkul suv omborlarining ahamiyati katta. Bundan tashqari
vohalar atrofida zovur va oqova suvlar tashlanadigan Dengizkol, Qoraqir, Katta
Tuzkon va Devxona kabi kollar mavjud. Buxoro viloyati boyicha obikor yerlarning
94,4 % turli darajada shorlangan. Chol zonasida kam chirindili qongir tusli sur,
qumli ishgandan song, oziq-ovqat sanoatida tashkiliy va iqtisodiy islohotlar amalga
oshirildi.
Ohirgi yillarda koplab suv omborlari bunyod etildi. Bularga Ohangaron,
Janubiy Surhon, Chimqorgon va boshqalar misol boladi. Bu suv omborlari Asosan
daryo rejimini tartibgi solib, bahorgi, qishki, kuzgi svlarni toplab yozda suv tanqis
bolgan davrda ekin dalalrini suv bilan tahminlaydilar.
Sanoati Korxonalar ilgor texnologiya bilan jihozlandi. Yangi qadoqlash
liniyalari, Buxoro, Gijduvon, Qorakol, Vobkent shaharlarida Germaniya
texnologiyasiga asoslangan non sexlari ishga tushirildi. Buxoroteks aksiyadorlik
jamiyatining filiallari Gijduvon, Vobkent, Qorakol va Olotda ishlab turibdi.
Buxoro pillakashlik fabrikasi va uning filiallarida pilla qayta ishlanmoqda. Buxoro
trikotaj kiyimlar fabrikasida erkaklar, ayollar va bolalarning ustki va ichki
kiyimlari ishlab chiqariladi. Buxoro tikuvchilik fabrikasi, Buxoro va Gijduvon
poyabzal fabrikasi, Shofirkonda Turkiya bilan hamkorlikda qurilgan Vardanzi
tikuvchilik qoshma korxonasi, Qorakol aksiyadorlik jamiyati qoshida Yunoniston
bilan hamkorlikda Omega-Sitora qoshma korxonasi ishga tushirildi.
Mahalliy sanoat korxonalaridan Buxoro Zardoz aksiyadorlik jamiyati,
Gijduvon kulolchilik sexi, Gijduvon va Shofirkondagi gilam toqish fabrikalari,
Kogon paxta titish fabrikasi, Romitan toqimachilik fabrikasi, tikuvchilik, badiiy
kashtachilik, misgarlik, zargarlik, kosibchilik va 20 dan ortiq gisht zavodlari ishlab
turibdi. Paxta tayyorlash punktlari, quritish, tozalash sexlari, paxta tozalash
zavodlari bor. Paxta tolasi yangi uskuna va texnologiyalar asosida jahon
andozalariga muvofiq ishlab chiqarilmoqda. Buxoro uysozlik kombinati, Kogon
ohak zavodi, Quyimozor va Kogon yigma temirbeton buyumlari zavodlari, Italiya
22

bilan hamkorlikda qurilgan koshinlar ishlab chiqariladigan Minokor zavodi,
Buxoro temirbeton zavodi bor. Gazavtomatika ishlab chiqarish birlashmasida
qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qishloq xojaligi.
Buxoro viloyati iqtisodiyotining asosini qishloq xojaligi (paxtachilik,
gallachilik, mevachilik, polizchilik, sabzavotchilik, bogdorchilik, chorvachilik)
tashkil etadi. Viloyat dehqonchiligida sugoriladigan yerlar (tomorqa yerlar bilan
birga) 273,7 ming ga, partov yerlar 14,2 ming ga, chol yaylovlari 2764, 6 ming ga,
Paxta 129 ming ga, makkajoxori 857 ga, donli ekinlar 81,2 ming ga, sholi 200 ga,
pomidor 2741 ga, sabzavot-poliz ekinlari 9,3 ming ga, lavlagi 116 ga, kartoshka
2967 ga, yemxashak ekinlari 15,9 ming ga, shu jumladan beda 7,1 ming ga, boglar
18,2 ming ga, tutzorlar 5,9 ming ga, Buxoro viloyati da 236 shirkat uyushmasi va
jamoa xojaligi, 4162 fermer xojaligi, 41 xojaliklararo korxona, 5 parrandachilik
fabrikasi mavjud (2001), Chorvachilik Buxoro viloyatining rivojlangan tarmogi
bolib, qoramolchilik, qoychilik, echkichilik, yilqichilik, tuyachilik va
parrandachilik rivojlangan. Ayniqsa, Buxoro qorakollari mashhur. Buxoro
viloyatining barcha tizimdagi xojaliklarida 428 ming qoramol, shundan 184,7 ming
sigir, 750 ming qoy, 64 ming echki, 3 ming yilqi, 2,8 ming tuya, 771 ming
parranda mavjud (2001). Viloyatda ipak qurti ham boqiladi. 10 ta ormonchilik
xojaligi bolib, asosiy osimliklari saksovul, cherkez, qandim. Qorakol ormon
xojaligida esa dorivor osimliklar ham yetishtiriladi. Transporti. Buxoro viloyatidan
magistral temir yo li otgan. Eng katta temir yo l stansiyasi Kogon. Viloyatʻ ʻ
ahamiyatidagi avtomobil yollarining umumiy uz km, shu jumladan qattiq
qoplamali yollar 4655 km (2000). Asosiy avtomobil yollari: Buxoro-Toshkent,
Buxoro-Urganch-Nukus, Buxoro-Turkmanobod (Chorjoy) va Buxoro-Termiz
yonalishlari. Aeroport bor.
Yoqilgi sanoati Respublika xojaligida komir katta rrol oynaydi.
Respublikada qazib olinadigan komirning 95 % toshkent viloyatida (Angren komir
koni) mavjud. Bu yerda komir ochiq usulda qazib olinadi. Shu sababli
mahsulotning narhi ancha arzondir. Surhondaryo viloyatida sanoatda katta
ahamiyatga ega bolgan toshkomir konlari topilgan (Shargun, Boysun konlari), ular
23

kokslanuvchi komir turiga kiradi. Ozbekistonda koplab neft qazib chiqariladi.
Dastlabki neft konlari Fargona vodiysida 1904 yilda topilgan (CHimyon koni).
Keyinchalik bu yerda Polvontosh, Sox, Janubiy Olamushuk, Andijon va boshqa
konlar ochildi. Mustaqillik yillarida esa (1992) Namangan viloyatida Mingbuloq
neft koni topildi.
Ozbekiston respublikasi kop millatli mamlakatlardan biri bolib, 120 dan
ortig millat va elatlar bu yerda istiqomat qiladi. Jami aholisi 31,4 mlin kishini
tashkil qiladi. Aholi soni boyicha Markaziy Osiyo davlatlari orasida birinchi orinda
turadi (MDH davlatlar orasida 3 urinda turadi). Respublikada Markaziy Osiyo
aholisining 44 % istiqomat qiladi. Mamlakat aholisi tez ortib bormoqda. Uning
kopayishi asosan tabiiy osish hisrobiga ruy bermoqda. Respublika aholisi har yili
ortacha ming kishiga kopaymoqda. Aholining kopchiligini ozbeklar tashkil qiladi
(80 %). Ulardan tashqari qozoqlar, tojiklar, qoraqalpoqlar, qirgizlar, turkmanlar,
ruslar, ukrainlar va boshqalar istiqomat qilishadi.
11 Ozbekistonda urbanizatsiya darajasi yuqori korsatkichga ega, yahni jami
aholining 51 % shaharlarda yashaydi. Respublika aholisining 45 % dan koprogi 20
yoshgacha bolganlar tashkil etadi. 55 va undan katta yoshdan kattalar esa aholining
8 % tashkil qiladi. Aholining jinsiy va yosh tarkibiga oid bolgan hususiyatlar
mehnat resurslarida ham namoyon boladi. Mehnat resurslarining asosini mehnatga
qobiliyatli aholi tashkil etadi. Ozbekistonda mehnat resurslari erkaklar, ayollar
tashkil etadi. Respublika aholisining 50 % yaqini mehnat resurslarini tashkil qiladi.
Ozbekistonda hozirgi kunda 119 shahar, 165 shaharcha mavjud. Shahar maqomini
berish davlatlarda bir-biridan farq qildadi. Qoshni respublikalarda aholi soni 5000
kishidan oshsa, Ozbekistonda 7000 kishitdan oshsa, aholisning 2|3 qismi qishloq
xojaligidan boshqa tarmoqlarda band bolsa shahar deb ataladi.
24

2.2. Iqtisodiy rayon qishloq xo’jaligi tarkibida
sanoat, ta`lim madaniyat ning ahamiyati.
Sanoati. Korxonalar ilg or texnologiya bilan jihozlandi. Yangi qadoqlashʻ
liniyalari, Buxoro, G ijduvon, Qorako l, Vobkent shaharlarida Germaniya
ʻ ʻ
texnologiyasiga asoslangan non sexlari ishga tushirildi. “Buxoroteks“ aksiyadorlik
jamiyatining filiallari G ijduvon, Vobkent, Qorako l va Olotda ishlab turibdi.
ʻ ʻ
Buxoro pillakashlik fabrikasi va uning filiallarida pilla qayta ishlanmoqda. Buxoro
trikotaj kiyimlar fabrikasida erkaklar, ayollar va bolalarning ustki va ichki
kiyimlari ishlab chiqariladi. Buxoro tikuvchilik fabrikasi, Buxoro va G ijduvon
ʻ
poyabzal fabrikasi, Shofirkonda Turkiya bilan hamkorlikda qurilgan „Vardanzi“
tikuvchilik qo shma korxonasi, „Qorako l“ aksiyadorlik jamiyati qoshida
ʻ ʻ
Yunoniston bilan hamkorlikda „Omega-Sitora“ qo shma korxonasi ishga tushirildi.
ʻ
Mahalliy sanoat korxonalaridan Buxoro „Zardo z“ aksiyadorlik jamiyati,
ʻ
G ijduvon kulolchilik sexi, G ijduvon va Shofirkondagi gilam to qish fabrikalari,
ʻ ʻ ʻ
Kogon paxta titish fabrikasi, Romitan to qimachilik fabrikasi, tikuvchilik, badiiy
ʻ
kashtachilik, misgarlik, zargarlik, kosibchilik va 20 dan ortiq g isht zavodlari
ʻ
ishlab turibdi. Paxta tayyorlash punktlari, quritish, tozalash sexlari, paxta tozalash
zavodlari bor. Paxta tolasi yangi uskuna va texnologiyalar asosida jahon
andozalariga muvofiq ishlab chiqarilmoqda. Buxoro uysozlik kombinati, Kogon
ohak zavodi, Quyimozor va Kogon yig ma temirbeton buyumlari zavodlari, Italiya
ʻ
bilan hamkorlikda qurilgan koshinlar ishlab chiqariladigan „Minokor“ zavodi,
Buxoro temirbeton zavodi bor. Gazavtomatika ishlab chiqarish birlashmasida
qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Buxoro viloyati iqtisodiyotining asosini
qishloq xo jaligi (paxtachilik, g allachilik, mevachilik, polizchilik, sabzavotchilik,
ʻ ʻ
bog dorchilik, chorvachilik) tashkil etadi. Viloyat dehqonchiligida sug oriladigan
ʻ ʻ
yerlar (tomorqa yerlar bilan birga) 273,7 ming ga, partov yerlar 14,2 ming ga, cho l
ʻ
yaylovlari 2764, 6 ming ga, Paxta 129 ming ga, makkajo xori 857 ga, donli ekinlar
ʻ
81,2 ming ga, sholi 200 ga, pomidor 2741 ga, sabzavot-poliz ekinlari 9,3 ming ga,
lavlagi 116 ga, kartoshka 2967 ga, yemxashak ekinlari 15,9 ming ga, shu jumladan
beda 7,1 ming ga, bog lar 18,2 ming ga, tutzorlar 5,9 ming ga, Buxoro viloyati da
ʻ
25

236 shirkat uyushmasi va jamoa xo jaligi, 4162 fermer xo jaligi, 41 xo jaliklararoʻ ʻ ʻ
korxona, 5 parrandachilik fabrikasi mavjud (2001), Chorvachilik Buxoro
viloyatining rivojlangan tarmog i bo lib, qoramolchilik, qo ychilik, echkichilik,
ʻ ʻ ʻ
yilqichilik, tuyachilik va parrandachilik rivojlangan. Ayniqsa, Buxoro qorako llari
ʻ
mashhur. Buxoro viloyatining barcha tizimdagi xo jaliklarida 428 ming qoramol,
ʻ
shundan 184,7 ming sigir, 750 ming qo y, 64 ming echki, 3 ming yilqi, 2,8 ming
ʻ
tuya, 771 ming parranda mavjud (2001). Viloyatda ipak qurti ham boqiladi. 10 ta
o rmonchilik xo jaligi bo lib, asosiy o simliklari saksovul, cherkez, qandim.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qorako l o rmon xo jaligida esa dorivor o simliklar ham yetishtiriladi. Transporti.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Buxoro viloyatidan magistral temir yo li o tgan. Eng katta temir yo l stansiyasi —
ʻ ʻ ʻ
Kogon. Viloyat ahamiyatidagi avtomobil yo llarining umumiy uz. 9820 km, shu
ʻ
jumladan qattiq qoplamali yo llar 4655 km (2000). Asosiy avtomobil yo llari:
ʻ ʻ
Buxoro-Toshkent, Buxoro-Urganch-Nukus, Buxoro-Turkmanobod (Chorjo y) va
ʻ
Buxoro-Termiz yo nalishlari. Aeroport bor.
ʻ
Ta lim, madaniyat, sport.
ʼ 2000-2001 o quv yilida viloyatda 528 umumiy ʻ
ta lim maktabi bo lib, 325,2 ming o quvchi, 25 gimnaziyada 5700 o quvchi ta lim
ʼ ʻ ʻ ʻ ʼ
oldi. 1998-2001-yillarda 14 kasbhunar kolleji va 5 akademik litsey qurib
topshirildi. 14 kasbhunar kollejida 2400 o quvchi o qiydi. 2001-2003-yillarda
ʻ ʻ
viloyatdagi mavjud 10 texnikum va 24 hunartexnika bilim yurtlari kasbhunar
kollejlari va akademik litseylarga aylantiriladi (O zbekiston Respublikasi Vazirlar
ʻ
Mahkamasining 2001-yil 12-iyun qarori). Viloyatda 3 oliy o quv yurti bor: Buxoro
ʻ
universiteti, Buxoro oziq-ovqat va yengil sanoat texnologiyam instituti, Buxoro
tibbiyot instituti. Ularda 9800 talaba ta lim oladi (2001). Buxoro shahrida
ʼ
O zbekiston paxtachilik ilmiy tadqiqot institutining Buxoro filiali (1928-94-
ʻ
yillarda Buxoro paxtachilik tajriba stansiyasi) faoliyat ko rsatmoqda. Viloyatda
ʻ
Buxoro davlat me moriy-badiiy muzeyqo riqxonasi (uning 6 filiali bor), 450
ʼ ʻ
ommaviy kutubxona, 148 klub, 210 madaniyat uyi, 7 madaniyat va istirohat bog i,
ʻ
15 badiiy havaskorlik jamoalari bor. Buxoro shahridagi Abu Ali ibn Sino nomidagi
viloyat kutubxonasi (1921) respublikadagi nufuzli kutubxonalardan sanalib, unda
noyob qo lyozmalar mavjud. Buxoro viloyatida 2 ta teatr bor. Sadriddin Ayniy
ʻ
26

nomidagi musiqali drama va komediya teatri to ng ich o zbek professionalʻ ʻ ʻ
teatrlardan biri. 1921-yil havaskorlar guruhi asosida tashkil qilingan. Buxoro
viloyat qo g irchoq teatri 1982-yil tashkil qilingan. Buxoro viloyatidan Olim
ʻ ʻ
Xo jayev, Hikmat Latipov, Sa dixon Tabibullayev, Lutfulla Nazrullayev, Nazokat
ʻ ʼ
Ne matova, Aminjon Akobirov, Razzoq Hamroyev kabi yirik san atkorlar; Domla
ʼ ʼ
Halim Ibodov, Ota Jalol Nosirov, Ota G iyos Abdug aniyev, Levina Hofiz, Sattor
ʻ ʻ
Yarashev, O lmas Rasulov, Muxtor Ashrafiy, Mutal Burhonov, Mustafo Bafoyev
ʻ
singari xalq hofizlari va kompozitorlari. Maryam Yoqubova, Tesha Mo minov,
ʻ
Baxtiyor Ixtiyorov, Ahmadjon Shukurov singari xalq artistlari yetishib chiqqan.
Sog liqni saqlash.
ʻ Viloyatda 6700 o rinli kasalxonada 4343 vrach va 16100 ʻ
o rta tibbiy xodim ishlab turibdi. 22 ayollar konsultatsiyasi, 281 qishloq vrachlik
ʻ
punkti, 68 feldsherakusherlik punkti, 28 qishloq uchastka kasalxonasi bor. 17
poliklinikada jarrohlik markazlari, 9 ambulatoriyada ixtisoslashtirilgan davolash
markazlari tashkil etilgan. Viloyatda 3 sanatoriy, jumladan Sitorai Mohi Xossa
sanatoriysi mavjud. Buxoro shahridan 25 km narida To dako l dam olish maskani
ʻ ʻ
joylashgan. 2001-yilgacha o z kasbi bo yicha xususiy ish faoliyati yuritish uchun
ʻ ʻ
viloyatda 150 mutaxassisga litsenziya berildi.
Sport. Buxoro viloyati sportchilarisportning ko plab turlari bo yicha turli
ʻ ʻ
darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqda (kurash, chim ustida xokkey, voleybol,
futbol, tennis, boks va boshqalar). Buxoro viloyatida shakllangan va o z tarixiy
ʻ
ildiziga ega buxorocha kurash bugungi kunda o zbekcha kurash sifatida jahon
ʻ
sport olamida o ziga xos o rin egalladi. Buxorodan sambo bo yicha jahon va
ʻ ʻ ʻ
Yevropa chempioni Sobir Qurbonov, 2-marta jahon chempioni Shuhrat Xo jayev,
ʻ
jahon chempionlari Shuhrat Ochilov, Botir Turdiyev, Ra uf Boltayev, Botir
Xujayev, kurash bo yicha 1-jahon chempionlari Akobir Qurbonov, Kamol
ʻ
Murodov, 1Osiyo chempioni Farhod Turayev, Shuhrat Sa diyev (yunonrum
ʼ
kurashi), Narimon Otayev (boks) kabi mashhur sportchilar yetishib chiqqan.
„Sitora“ ayollar jamoasi chim ustida xokkey bo yicha Osiyo chempionlari kubogi
ʻ
sohibidir (2000). O zbekiston mustaqillikka erishgach, sport turlari Buxoro shahri
ʻ
va viloyatida ommalashdi. Zamonaviy sport inshootlaridan „Buxoro“ futbol
27

klubining 25000 tomoshabinga mo ljallangan „Buxoro“ stadioni, „Semurg “ suvʻ ʻ
havzasi, „Olimpiya“ sport majmui, turli darajadagi xalqaro musobaqalar
o tkaziladigan „Xumo“ tennis korti mavjud. Buxoro viloyatida 44 bolalar va
ʻ
o smirlar sport maktabida 27 mingdan ziyod o quvchi ta lim oladi (2001).
ʻ ʻ ʼ
Qadimiy mе’morchilik an’analarini zamonaviy andozalar uyg‘unligida
yanada rivojlantirish maqsadida 2010-yilda 107 gеktar maydonni egallagan
«Buхoro madaniy markazi» majmuyi tashkil etildi. Ushbu majmua bir qator
yirik inshootlar – 700 o‘rinli viloyat musiqali drama tеatri, 2000 tomoshabinga
mo‘ljallangan amfitеatr va «Ko‘hna va boqiy Buхoro» monumеntini o‘z ichiga
oladi. Majmua markazidagi 18 mеtrli monumеnt ushbu zaminning ilmiy-madaniy
va tariхiy-falsafiy mеrosini o‘zida aks ettiradi.
Kogon temiryo‘l stansiyasi sifatida qad ko‘targan shaharcha. Temiryo‘l
Dushanbega yetib borishi hamda Kogon–Buxoro temiryo‘li qurilgach, Kogon
transport tuguniga aylandi. Endilikda shaharda 15 ga yaqin sanoat korxonasi ishlab
turibdi.
Gaz koni negizida Gazli shahri barpo etildi. Gazliga Navoiydan elektr
quvvati va Amudaryodan quvur orqali suv olib kelingan. Gazli joylashgan
hududning iqlimi keskin kontinental, vaqti-vaqti bilan kuchli shamol bo‘lib, chang
ko‘tariladi, ayrim vaqtlarda qum ko‘chadi.
Adabiyot. Buxoro qadimdan shoir va ulamolar to plangan eng yirik
ʻ
shaharlardan biridir. Unga „Qubbat ulislom“, „Buxoroyi sharif“ unvonlari
berilgan.
28

Buxoroda „malik ulkalom“ Abu Abdulloh Ja far Rudakiy yashab, ijod qildi.ʼ
Narshaxiyshtt „Buxoro tarixi“ asarida go zal she riy parchalar mavjud. Bal amiy
ʻ ʼ ʼ
Tabariyning „Ta rix“ asarini Buxoroda fors tilida qaytadan yozgan. Ibn Sino
ʼ
buyuk qomusiy olim bo lish bilan birga arab va forstojik tillarida shs riy asarlar
ʻ ʼ
yozgan. Buxorolik Daqiqiy Abu Mansur Muhammad Firdavsiyning ustozi bo lib,
ʻ
„Shohnoma“ dostonini dastlab u yoza boshlagan. Abu Mansur Saolibiy „Yatimat
ud-dahr“ tazkirasida 10-asrda poytaxt Buxoroda yashab arab tilida ijod qilgan 25
shoir haqida qimmatli ma lumotlar keltiradi. Uning yozishicha, „Buxoro
ʼ
Somoniylar hukmronligi davrida shonshuhrat makoni, saltanat ka basi va
ʼ
zamonasining ilg or kishilari jamlangan, yer yuzi adiblarining yulduzlari porlagan
ʻ
va o z davrining fozil kishilari yig ilgan joy edi“. Avfiy Buxoriy adib, tarjimon va
ʻ ʻ
tazkiranavis olim edi. U Turon adabiyotida tazkiranavislik janriga asos solgan.
Sharofiddin Buxoriy (13-14-asrlar) mashhur „Chor kitob“ni tuzgan shofirkonlik
ulug mutasavvuf shoirdir. Temuriylar sulolasi davrida Buxoroda Nosir Buxoriy,
ʻ
Ismat Buxoriy (1365-1426), Burunduq Buxoriy, Tohir Buxoriy, Xayoliy Buxoriy,
Sayfiy Buxoriy (15-asr) kabi shoirlar yashab, devon tuzishgan. Ismat Buxoriy
o zbek, fors va arab tillarida she r yozish an anasini Buxoroda boshlab berdi.
ʻ ʼ ʼ
„Ibrohim Adham“ dostonini o zbekchada bitdi. U temuriy shahzoda Xalil
ʻ
29

Sultonning murabbiysi edi. Muhammad Solih Muhammad Shayboniyxonga
bag ishlangan o zbekcha „Shayboniynoma“ dostonini yezdi. ʻ ʻ
Shayboniylar sulolasining vakillari bo lgan Buxoro xonlari Muhammad
ʻ
Shayboniyxon „Shayboniy“, Ubaydullaxon ibn Mahmud Sulton „Ubaydiy“,
Abdullaxon II „Xon“ ta xalluslari bilan she r va dostonlar yozishdi, devon tuzishdi.
ʼ
Xususan, Ubaydullaxonning ijodi sermahsul bo lib, u o zbek, fors, arab tillarida
ʻ ʻ
lirik g azallar, masnaviy yo lida so fiyona mazmun bilan sug orilgan risolalar
ʻ ʻ ʻ ʻ
yozgan.Hasanxo ja Nisoriy „Muzakkiri ahbob“ tazkirasida 16-asrda faqat
ʻ
Buxoroning o zida yashab, ijod qilgan 110 nafar shoir va tarixchilarning nomlarini
ʻ
keltiradi. Ular orasida Mavlono Abdurahmon Mushfiqiy, Mavlono Majlisiy,
Fazlulloh ibn Ro zbehon Isfahoniy („Mehmonnomayi Buxoro“ tarixiy asari va
ʻ
o zbekcha she rlari bor), Mavlono Naxliy (1549-1636; u Hofiz Tanish Buxoriy
ʻ ʼ
bo lib, „Abdullanoma“ — „Sharafnomai shohiy“ tarixiy asarining muallifidir),
ʻ
Mavlono Xoja Muhammad Sadr (Afzaliy), Mavlono Foniy, Mavlono Qabuliy
Buxoriy, Devona Husomiy (Husomiy Qorako liy; 1442-1505), Sayd Podshohxo ja
ʻ ʻ
bin Abdulvahhobxo ja (Xoja), Mavlono Kasiriy, Mavlono Afsariy, Sayfiy Aruziy,
ʻ
Saqqo Buxoriy kabi mashhur shoirlar bor. Turdiy Farog iy, Buxoriy Naxliy,
ʻ
Shavkat Buxoriy (17-asr), Mulham Buxoriy, Voras, Saidkamol Fitrat (17-18-
30

asrlar), Imlo Buxoriy, Abdullatif Kirom Buxoriy (18-asr) ashtarxoniylar davridagi
eng taniqli shoirlar edi. Buxoro viloyati da mashhur shoir Sayido Nasafiy (17-asr)
yashab ijod qildi. Yirik faylasuf olim Muhammad Sharif Buxoriy (vafoti 1697)
„Favoidi Hoqoniyya“ (1643), Muhammad Yusuf Munshiy „Tarixi Muqimxoniy“,
Mir Muhammad Amir Buxoriy „Ubaydullanoma“, Muhammad Amin ibn
Muhammad Zamon Buxoriy „Muhit attavorix“ tarixiy asarlarini yozishdi. Mir
Muhammad Amin Buxoriy Subxonqulixon (hukmronligi 1681 — 1702) va
Ubaydullaxon II ibn
Subxonqulixon (hukmronligi 1702-1711) saroyida bosh munshiylik
lavozimida xizmat qildi. Buxoro xoni Subxonqulixon „Nishoniy“ taxallusi bilan
she rlar yezdi. Muhammad Vafoyi Karminagiy (1685-1769) „Tuhfat ulXoniy“ʼ
(„Xon tuhfasi“) kitobining muallifidir. Shoir, tarixchi va munajjim Abdurahmon
Tole (18-asr) „Tarixi Abulfayzxon“ asarini yaratdi. Muhammad Sharif Buxoro
ʼ
amirligi tarixiga oid „Toj uttavorix“ (1800) asarini yezdi. Buxoroda mang itlar
ʻ
sulolasi davrida Mirzo Sodiq Munshiy, Mirzo Ato, Muhammad Nishotiy, Mujrim
Obid, So fixo ja So fiy, Bebok, Vozeh, Savdo (1824-73), Muztarib, Iso Maxdum
ʻ ʻ ʻ
Buxoriy (1827-88), Muhammad Siddiq Hayrat (1876-1902), Abdurahmon Tamkin
(1851-1915), Mirzo Hayit Sahbo, Ahmad Donish, Ya qub ibn Doniyol Buxoriy
ʼ
(17711831), Mulla Ibodulla va Mulla Muhammad Sharif (18-19-asrlar),
Muhammad Olim Buxoriy (19-asr), Mirzo Abdulazim Somiy Bo stoniy kabi shoir
ʻ
va tarixchilar ijod qilishgan. Sadr Ziyo — Sharifjon Maxdum (1867-1932), Mirzo
Sirojiddin Hakim (18771912), Mulla Ikrom (Ikromcha domla) ham ularning
munosib izdoshlari edi. Buxorolik Afzali Pirmastiy (vafoti 1915) „Afzal uttazkor“
(1904) tazkirasida 19-asr oxiri — 20-asr boshida Buxoroda yashab o tgan 135
ʻ
ijodkor haqida ma lumot beradi. Jadid adabiyotining tamal toshini qo yganlar
ʼ ʻ
safida buxorolik Abdurauf Fitrat va Sadriddin Ayniy bor. Abdulvohid Burhonov
„Munzim“ taxallusi bilan she rlar yozgan.20-asrda Buxoroda o ziga xos adabiy
ʼ ʻ
muhit shakllandi. Sulton Jo ra (1910- 43), Muhammadjon Rahimiy (1901-67),
ʻ
Jalol Ikromiy, Toshpo lat Hamid (1927-84), Sa dulla Karomatov, Nemat Aminov,
ʻ ʼ
Jamol Kamol, Omon Muxtor, Oydin Hojiyeva, Toshpo lat Ahmad kabi shoir va
ʻ
31

adiblar sho rolar rejimi davrida ham badiiy jihatdan pishiqasarlaryaratshddi.ʻ
Bugungi o zbek adabiyotining taraqqiyotida Gulchehra Jo rayeva, Usmon
ʻ ʻ
Qo chqor, Sadriddin Salimov, Tilak Jo ra, Norto xta Qilich, Safar Barnoyev,
ʻ ʻ ʻ
Yusuf Jumayev, Halima Ahmedova, Ahad Hasan, Vafo Fayzullo, Sulaymon
Rahmon, Chorsha m Ro zi kabi shoir va yozuvchilarning o ziga xos hissasi bor.
ʼ ʻ ʻ
Mustaqillik davrida buxorolik ijodkorlar o z salaflarining an analariga sodiq
ʻ ʼ
qolgan holda o zbek, tojik, rus tillarida samarali ijod qilishmoqdasrBuxoro
ʻ
viloyatida O zbekiston ijodiy uyushmalari (yozuvchilar, rassomlar, me morlar,
ʻ ʼ
jurnalistlar va boshqalar) ning viloyat sho ’balari faoliyat ko rsatmoqdasr.
ʻ ʻ
Buxoro jahonning eng qadimiy va tarixiy-me'moriy obidalarga boy go'zal
shaharlaridan biri bo'lib, u azaldan islom olamida yuksak nufuzga ega bo'lgan.
Buxoro nomi dastlab IX asrda tarixchi Narshaxiy tomonidan zikr etilgan. Ko'plab
tarixchilar, tilshunoslar fikricha, Buxoro so'zi qadimgi hind – sanskrit tilidagi
“vixara” so'zidan kelib chiqqan bo'lib, “qal'a” ma'nosini anglatadi. Qadimda shahar
Numijkat va Faxira, deb ham atalgan. Bu shaharning har bir go'shasida – boy
tarixga ega minoralari, osori- atiqalari, muqaddas qadamjolari va obidalarida olis
o'tmishning aks-sadosi, qoldirgan izi bor. SHuningdek, u SHarqu G'arbda “ochiq
osmon ostidagi muzey, shavkatli tarixning jilvakor ko'zgusi” nomini olgan. VIII
asrda mintaqaga islom dini kirib kelishi ortidan Buxoro asta-sekin eng muhim
diniy markazga aylanib, islom olamida sharif sanaladigan to'rtta shahardan biriga
aylangan. Buxoroi sharifdan butun jahon tan olgan buyuk olimlar, mutafakkir va
donishmandlar etishib chiqqan.
32

Ushbu zamin Imom Buxoriy, Ibn Sino, Narshaxiy, Naqshbandiy,
G'ijduvoniy kabi buyuk allomalarning dunyoga tanilishida muhim rol` o'ynadi.
Ular yozgan asarlar jahon ma'naviy mulkining durdonalariga aylandi. Ayniqsa,
Imom Buxoriyning “Sahihi Buxoriy” to'plami va boshqa asarlari, Abu Ali ibn
Sinoning “Tib qonuni” kitobi islom olami va jahon ilmi javohirlari, deb e'tirof
etiladi.
Buxoro hududida ulkan tarixiy ahamiyatga ega muqaddas qadamjolar,
masjidu maqbaralar, minoralar va madrasalar joylashgan. Islom ta'limi tizimida
universitet maqomida bo'lgan nizomiya madrasalari, ya'ni oliy madrasalar aynan
Buxoroda faoliyat yuritgan. Ularning eng mashhurlari Mir Arab va Ulug'bek
madrasai oliyalaridir.
Islom madaniyati va san'atining ajralmas qismlari – xattotlik, miniatyura,
kulollik, zargarlik, me'morlik, gilamdo'zlik, misgarlik, yog'och o'ymakorligi
sohalarida ham buxorolik ustalar va hunarmandlar hamisha peshqadam bo'lganlar.
Buxoro ahli qadim zamonlardan bag'rikenglik namunasi bo'lgan. Qadimda
mutaassiblar tomonidan quvg'in ostiga olingan nasorolar va yahudiylar aynan
Buxoro zaminida panoh topganlar. Buyuk Ipak yo'lida joylashgan ushbu shaharda
33

ko'plab millat vakillari istiqomat qilganlar va doimo ahil bo'lganlar. XV asrda
Buxoro sarroflari 20 dan ortiq davlatning pullarini almashib berish bilan
shug'ullanganlar.
Mustaqillik yillarida shahar yanada chiroy ochdi. Mir Arab madrasasi yana
oliy diniy ta'lim maskaniga aylantirildi. Ushbu madrasada o'z davrining olimu
fuzalolari ta'lim olganlar.
Buxorodagi islomiy me'moriy yodgorliklar – Ark qal'asi, Mir Arab
madrasasi, Poyi Kalon majmuasi, eski shahar ansambli, mashhur Buxoro hovuzlari
asriy ko'rkamligi va jilosini yo'qotmasligi uchun zarur konservatsiya va
restavratsiya ishlari bajarildi.
O'zbekiston — ulug' avliyolar Vatani. Bu erda buyuk so'fiy darg'alar
yashagan va sof islomiy ta'limot hamda uning ma'rifatini tarqatgan.
Buxorodagi etti pir — Abduxoliq G'ijduvoniy, Muhammad Orif Revgariy,
Mahmud Anjir Fag'naviy, Xoja Ali Romitaniy, Muhammad Boboyi Samosiy,
Sayyid Amir Kulol va Bahouddin Naqshband me'moriy majmualari nafaqat
yurtdoshlarimiz, balki butun dunyo musulmonlari uchun tabarruk maskanlar
hisoblanadi.
Manbalarda etti piri komil payg'ambarimiz Muhammad sallallohu alayhi
vassallamdan boshlangan “oltin silsila”ning davomchilari sifatida e'tirof etilgan.
Ular ko'ngilni nafsu hirsdan poklash, halol mehnat qilib umr kechirish, Allohni
jon-dildan sevish g'oyalarini targ'ib qilgan. Ushbu aziz-avliyolarning asarlari,
qilgan ishlari zamonlar osha odamlarni tarbiyalab, ularga dinu diyonat, odob-
axloq, ezgu so'z va amaldan saboq berib kelmoqda.
34

Ta'kidlash kerakki, Buxoro ahli ota-bobolarining madaniyati va san'atini
saqlash, an'analarini boyitishda ham peshqadamlik qilmoqda. Ming yil avval Toqi
zargaron yoki Toqi telpakfurushonda qanday savdo qilingan bo'lsa, bugun ham
sayyohlar va mehmonlar o'zlariga yoqqan narsalarni timlar tagida joylashgan
bozordan xarid qiladilar. Zargarlar, zardo'zi ustalari, gilamdo'zlar, kulollar ham
ming yil ilgari ishlab chiqarilgan nafis ashyolarni hamon didingizga mos qilib
ishlab chiqarmoqdalar.
Buxoro 2020 yilni Islom olami madaniyati poytaxti maqomida kutib oldi.
Biz Buxoroning yangi maqomi bilan faxrlanish barobarida bu erga keladigan
mehmonlarni ochiq yuz hamda ilm-fan, tafakkur va bunyodkorlikka yo'g'rilgan
ulkan salohiyat bilan qarshi olishga tayyormiz!
Buxoro viloyati da 2 viloyat gaz. („Buxoronoma“, „Buharskiy vestnik“), 11
tuman gaz., 2 shahar gaz. chiqadi. Viloyatda, shuningdek 9 tarmoq gazetasi nashr
etiladi. Buxoro viloyati da dastlabki radio eshittirishlari 1922-yildan boshlagan.
O sha davrdan radio ijtimoiysiyosiy hayotga doyr mazmunli eshittirishlari bilanʻ
35

e tibor qozonmoqdasr Buxoro viloyati radiosi oyiga 30 soatlik hajmdaʼ
eshittirishlar beradi (2001).1924-yilda Turkistondagi dastlabki kino tashkiloti
Buxoroda tuzildi (qarang „Buxkino“). 1993 ylan Buxoro viloyati televideniyesi
faoliyat ko rsatmoqdasr Studiya uchun maxsus bino kurilgan. Bir oylik
ʻ
ko rsatuvlar vaqgi 30 soatdan ortadi. Buxoroda „Istiqlol“ xususiy televideniyesi
ʻ
tashkil ztilgan (1995). Buxoro viloyati G ijduvon shla „Ark“ xususiy televideniyesi
ʻ
ham bor. Me moriy yodgorliklari. Buxoro viloyati kddimiy davr, ilk va o rta
ʼ ʻ
asrlarda qurilgan me moriy yodgorliklarga juda boy. Hozirgi vaqtda Buxoro davlat
ʼ
me moriybadiiy muzeyqo rikxonasi hisobida 997 tarixiy yodgorliklar mavjud.
ʼ ʻ
Turondagi eng qad. yodgorliklardan biri sanalgan Buxoro hukmdorlarining
qarorgohi — Buxoro arki (miloddan avvalgi 1-asr) bugungi kungacha
saqlangan.Shahar yonidagi Fathobodda Sayfiddin Boharziy makbarasi (13-asr),
Bayonkulixon makbarasi (14-asr), Buxoro tumanidagi Sumiton qishlog ida
ʻ
Chorbakr ansambli (16-asr), Hazrat bobo masjidi (18-asr), amirning yozgi
qarorgohi — Sitorai Mohi Xosa saroyi (19-20-asrlar), Vobkent tumanida Vobkent
minorasi (12-asr), Chashmai Ayyub hazirasi (1208), Xoja Mahmud Anjir
Fag naviy maqbarasi (13-asr), Abdurahmon Vali maqbarasi (14-asr), Vobkent
ʻ
hammomi (16-17-asrlar), Toshmasjid (16-17-asrlar), So fidehqon xonaqosi (17-18-
ʻ
asrlar), Jondor tumanida Varaxsha shahar harobalari (7-asr), Mahmud Torobiy
dahmasi (13-asr), Qizbibi majmuasi (15-asr), Kogon tumanidagi Qasri Orifonda
Hazrat Bahouddin majmuasi, Abdulazizxon honaqosi va Dahmai Shohon (14-16-
asrlar), Hazrat Mir Kulol maqbarasi (14-asr), Kogon shahrida Temiryo lchilar
ʻ
(sobiq Amir) saroyi (19-20-asrlar), Peshku tumanida Xo jam Bandi Kushod va
ʻ
Xo jam Sayd Po lat maqbaralari (18-19-asrlar), Romitan tumanida Xoja Ali
ʻ ʻ
Rometaniy — Xojai Azizon va Xoja Muhammad Boboyi Samosiy maqbaralari
(14-asr), Mulla Mir Hakim xonaqosi, Shofirkon tumanida Vardonze shahar
yodgorligi (6-7-asrlar), Hazor Hyp daxmasi (8-asr), Xoja Orif Revgariy —
Mohitobon maqbarasi (13-asr), Qorovulbozor tumanida Bo zachi va Qorovulbozor
ʻ
sardobalari (17-asr), Qorako l tumanida Poykend shahar harobalari (8-asr).
ʻ
Shoburxon ota maqbarasi va masjidi, G ijduvon tumanida Hazrat Abduxoliq
ʻ
36

G ijduvoniy — Xojai Jahon (12-asr) masjidi va maqbarasi, Ulug bek madrasasiʻ ʻ
(15-asr), Toshmasjid va Dehqonbobo xonaqosi (15-16-asrlar), Xoja Soktare
masjidi (17-asr), Chorsu masjidi (18- 19-asrlar) kabi noyob me moriy obidalar
ʼ
saqlangan. Shuningdek, Buxoro vohasida Raboti Malik karvonsaroyi va Malik
sardobasi (11-asr), Karmana shahrida Mirsaid Bahrom maqbarasi (10-11-asrlar),
Qosim shayx xonaqosi (16-asr) mavjud.Bu tarixiy yodgorliklarda Sharq me morlik
ʼ
an analari o zaro uyg unlashib ketgan. O zbek xalqi tomonidan ikki ming yil
ʼ ʻ ʻ ʻ
mobaynida bunyod qilingan bu obidalar ajdodlarimizning boy iste dodi va badiiy
ʼ
mahoratidan, katta yaratuvchilik kudratidan dalolat beradi.
Ozbekiston xojaligida qadimdan qishloq xojaligi yetakchi tarmoq bolib
kelgan. Songi yillarda sanoatning axamiyati tobora ortib bormoqda. Sanoat kop
tarmoqli bolib-qishloq hojalik mashinasozligi, elektroenergetika, neft va gaz,
komir, mineral ogitlar ishlab chiqarish, aftomobilsozlik, yengil va oziq-ovqat
sanoati kabilardir.Respublikada ishlab chiqariladigan elektr energiyaning asosiysi
GRES lardan olinadi. (Sirdaryo, Navoiy, Toshkent, Angren, Taxiatosh).
SHuningdek GES lar ham katta ahamiyatga ega, ayniqsa CHirchiq-Bqzsuv kaskadi
aloxida orida turadi
Respublika mashinasozlik tarmogida koplab korxona va birlashmalar ishlab
turibdi. Bulardan asosiylari Toshkent Agregat zavodi, TTZ, Uz QQMZ, CHirchiq
kimyo mashinasozligi, Mamlakat sanoatida yetrakchi tarmoq - mashinasozlikdir.
Mashinasozlik sanoatida paxta teruvchi mashinalar, chigit ekuvchi, yigiruvchi,
sugoruvchi mashinalar, avtomobillar, samolyotlar va boshqa sanoat mashinalari
ishlab chiqariladi yilda, Janubiy Kareya bilan hamkorlikda, Andijon viloyatida
ishga tushurilgan Uz DEU avto qoshma korhonasi katta ahamiyatga egadir.
Ozbekiston dunyoda avtomobillar ishlab chiqaradigan 28 ta mamlakatning biriga
aylandi. Ushbu korxonada «Neksiya, Tiko, Damas, Lasetti, Matiz» bugungi kunda
GM Ozbekiston Amerika qoshma korxonasi bilan hamkorlikda, «Malibu, Epika,
Captiva, Spark, Kobolt, Jentra va Ravon»avtomobillari (yiliga ming dona) ishlab
chiqarilmoqda.
37

Respublika iqtisodiyotini rivojlantirishda qishloq xojaligi alohida
ahamiyatga egadir. Yerlarning kopchiligini chollur va chala chollar egallagan.
Dehkonchilikda barcha ekinlar ekilada, asosini paxtachilik tashkil qiladi (3,2mln.
t.). Paxtachilik bilan almashlab makka joxori va bugdoy ekiladi. Shuningdek,
sholikorlik, bogdorchilik, uzumchilik ham yaxshi rivojlangan. Ozbekistonda galla,
asosan bugdoy keng ekiladi. Yaqin vaqtlargacha chetdan koplab miqdorda don olib
kelingan. Reschpublikada olib borilgan agrar siyosat tufayli bu narsa asta sekin
barham topmoqda. Hozirgi kunda respublikada 7,5 mln tonnaga yaqin bugdoy
yetishtirilmoqda. Bu esa oz navbatida galla mustaqilligiga erishishga olib
kelmoqda. Gallachilikda sholi yetishtirish ham katta ahamiyat kasb etadi. Sholi
yetishti rishda Qoraqalpogiston va Xorazm viloyatlari yetakchilik qilishadi.
Chorvachilik dehkonchilikdan keyitn ikkinchi orinda turadi. Unda yetakchi
tarmoq - qoychilikdir. Ayniqsa respublikada qorakol qoylari boqilishi yaxshi yolga
qoyilgan bolib, xalqaro ihtisoslashgan tarmoqqa aylangan. Navoiy, Buxoro,
Qashqadaryo. Samarqand va Jizzax viloyatlari hamda Qoraqalpogistonda koplab
qorakol qoylari boqiladi. Surxondaryo, Buxoro Qashqadaryo vilroyatlarida hisori
qoylarikop bolib, ular asosan goshti va yungi uchun boqiladi. Namangan viloyati
esa mayin yungli angor echkilarini boqishda yetakchilik qiladi. Qoramollar barcha
viloyatlarda boqiladi. Eng kop Qashqadaryo, Toshkent, Fargona, Samarqand
viloyatlariga togri keladi.Yirik shaharlar atrofida sut-gosht chorvachilik, chol
mintaqalarida esa gosht-sut chorvachiligi rivojlangan. Mustaqillik yillaridan
boshlab yilqichilik ham kopaya boshladi. SHuningdek, respublikada
parrandachilik, darrandachilik ham keng rivojlanmoqda.
38

Buxora viloyati qishloq xo'jaligi geografiyasi

Купить