Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligi manbashunosligi

Купить
BUXORO AMIRLIGI MANBASHUNOSLIGI MAVZUSIDA KURS ISHI 1 Mundarija Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3- 6 I-BOB. O‘ZBEKISTONDA QADIMGI DAVR TARIXINI 1900-1941- YILLARDA O RGANILISHI. ʻ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8- 23 1.1. XX asrning birinchi yarmida O‘zbekistonning qadimgi davr tarixining o‘rganilishi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8- 13 1.2. 1941-yilda Amir Temur va temuriylar tarixini tadqiqotlarda yoritishi. . . . 14- 22 II-BOB. XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA O‘ZBEKISTONNING QADIMGI DAVR TARIXINI TADQIQOTLARDA AKS ETISHI. . . . . . .23- 38 2.1. 1941-1991-yillar oralig‘idagi davrda olib borilga tadqiqotlar. . . . . . . . . . . 23- 31 2.2. 1991-2000-yillarda O‘zbekistonning qadimgi davr manbalarini o‘rganilishi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32-38 Xulosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .3 9 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ʻ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40- 42 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O‘zbekiston – Buyuk Ipak yo‘li, qadimiy shaharlar va sivilizatsiyalar chorrahasi bo‘lgan mintaqa. Uning qadimgi tarixi nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun dunyo tarixining bir qismi sifatida katta ahamiyatga ega. XX asrda, ayniqsa 1991 - yildagi mustaqillikdan keyingi davrda, O‘zbekiston hududidagi qadimgi tarixiy manbalar, arxeologik topilmalar va tarixiy meros qayta ko‘rib chiqildi, qayta baholandi. Shu sababli, “O‘zbekistonning qadimgi davr tarixini XX asr tadqiqotlarida yoritilishi” mavzusi hozirgi davrda - tarixshunoslik, arxeologiya va milliy ma’naviyat sohalari uchun juda dolzarb hisoblanadi. Avvalo, bu mavzu ilmiy jihatdan muhim, chunki qadimgi davr manbalarini zamonaviy metodlar bilan qayta o‘rganish orqali tarixiy dalillar asosida - antropologik, etnik, sivilizatsion, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan O‘zbekiston hududidagi sivilizatsiyalarning haqiqiy ko‘rinishini tiklash mumkin. Bu - merosni saqlash, milliy ongni mustahkamlash va yosh avlodni tarixiy xabardorlik bilan tarbiyalash uchun muhim zamin yaratadi. Shuningdek, mustaqillikdan keyingi davrda siyosiy va ma naviy tiklanishʼ jarayonlari bilan birga, tarixiy merosni qayta baholash, qadimgi madaniy yodgorliklarni saqlash va tadqiq etish muhim yo‘nalishga aylandi. Bu borada 3 davlat yetakchilari ham — milliy tarix va tarixiy xotirani e’zozlash, tarixiy manbalarni ilmiy foydalanishga jalb etish tarafdori bo‘lishdi. Mustaqil O‘zbekistonning davlat siyosatida tarixiy xotira va milliy merosga e’tibor berilishi - nafaqat madaniy, balki ma’naviy va milliy ongni shakllantirish jihatidan ham ustuvor ahamiyatga ega. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning “Tarixiy xotirasiz kelajak yo q” asarida “o‘zlikni anglash tarixni bilishdan ʻ boshlanadi… Ona yurt tarixini xolis, puxta bilmasdan milliy o‘zlikni anglab bo‘lmaydi. Tarixiy ildizini izlagan odam albatta bir kun shu savollarga duch keladi va, aminmanki, to‘g‘ri xulosalar chiqaradi. Tarixiy xotirasi bor inson — irodali inson” 1 deb bilgan. Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ham “tarixiy manbalarni faqat yodgorlik sifatida emas, ilmiy va madaniy meros sifatida saqlash va o‘rganish tarafdori ekanini” 2 bir necha bor ta’kidlagan. Bugungi kun tinchligi, taraqqiyoti va ma’naviy barqarorlikning asosi sifatida tarixiy manbalar va merosga hurmat bilan yondoshuvni kuchaytirishni takomillashtirmoqda. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” asarida “tarixiy xotira, ajdodlar merosi va milliy o‘zlik masalalari davlat taraqqiyotining muhim ma’naviy asoslaridan biri sifatida ko‘riladi” 3 . Shu jihatlar - tarixiy merosni saqlash va o‘rganishda milliy–davlat yondashuvi, ilmiy izlanishlar va tarixiy haqiqatga qaytish ehtiyoji - bu mavzuni nafaqat tarixshunoslik, balki jamiyat uchun ham dolzarb qiladi. Bu kurs ishi orqali nafaqat tarixiy ma’lumotlar yig‘iladi, balki idrok, milliy ong va tarixiy xotirani shakllantirishga yo‘l ochiladi - bu esa, o‘z navbatida, yosh avlod uchun tarixiy o‘tmish bilan bog‘liq mas’uliyat va hurmatni mustahkamlaydi. Tadqiqotning obyekti: kurs ishida o‘rganiladigan asosiy hodisa, jarayon yoki predmetdir. Mazkur ishda tadqiqotning obyekti O‘zbekiston qadimgi davr tarixiniga oid ilmiy tadqiqotlardir. Ya’ni, tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekiston 1 I.A. Karimov. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q”. T.: Sharq nashriyoti, 1998 y, 16 bet. 2 Sh.M. Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 y. – 148 bet. 3 Sh. M. Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021 y. – 65 b 4 hududidagi qadimgi shaharlar, arxeologik yodgorliklar, qadimiy topilmalar, arxiv va qo‘lyozmalar asosida olib borilgan tadqiqot ishlari ko‘zda tutiladi. Tadqiqot obyekti shu tariqa belgilangan, chunki asosiy e’tibor XX asrda, xususan mustaqillik davridan oldin va keyin olimlar tomonidan olib borilgan ilmiy ishlarga qaratilgan. Bu ishlar qadimgi davr tarixini yoritish, arxeologik manbalarni tahlil qilish, tarixiy faktlarni qayta baholash va milliy tarixiy ongni shakllantirish jarayonini o‘z ichiga oladi. Tadqiqotning predmeti: O zbekiston hududida qadimgi davr tarixiniʻ o rganishga bag ishlangan XX asr ilmiy tadqiqotlarining mazmuni, yo nalishlari ʻ ʻ ʻ va ularning tarixshunoslikdagi o rnidir. Xususan, arxeologik qazishmalar natijalari, ʻ yozma va moddiy manbalar asosida olib borilgan tadqiqotlar, ularning ilmiy talqini hamda qadimgi davr tarixini yoritishda qo llanilgan metodologik yondashuvlar ʻ tadqiqot predmeti sifatida qaraladi. Tadqiqotning maqsadi: XX asr davomida O zbekiston hududida qadimgi ʻ davr tarixini o rganish bo yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlarni tahlil qilish, ʻ ʻ ularning tarixshunoslikdagi o rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat. Shuningdek, ʻ mazkur kurs ishida qadimgi davr manbalarini o rganganda qo llanilgan ilmiy ʻ ʻ yondashuvlar, metodlar va konseptual qarashlarni tahlil qilish orqali O zbekiston ʻ qadimgi tarixining shakllanish jarayoni va uni yoritishdagi ilmiy tajribani ochib berish ko‘zda tutiladi. Bundan tashqari, tadqiqotning maqsadi sifatida XX asr tadqiqotlari orqali qadimgi davr tarixining ilmiy asosda qayta talqin qilinishi, tarixiy manbalarni baholashdagi yutuqlar va mavjud muammolarni aniqlash hamda ushbu ilmiy merosning bugungi tarixshunoslik va ta lim jarayonidagi ahamiyatini ko‘rsatish ʼ belgilanadi. Tadqiqotning vazifalari: Mazkur tadqiqotning vazifasi O zbekistonda ʻ qadimgi davr tarixining XX asrda olib borilgan ilmiy tadqiqotlarda qay darajada va qanday yo nalishlarda yoritilganini tahlil qilishdan iborat. Ushbu vazifani amalga ʻ oshirish jarayonida qadimgi davr tarixini o rganishga oid tadqiqotlarning ʻ 5 shakllanish bosqichlari, ularning manbashunoslik asoslari hamda ilmiy yondashuvlarning o zgarib borishi masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.ʻ Shuningdek, XX asr davomida faoliyat yuritgan mahalliy va xorijiy olimlarning O zbekiston hududidagi qadimgi tarixga oid qarashlarini ʻ umumlashtirish, arxeologik va tarixiy tadqiqotlarning asosiy yo nalishlarini ʻ aniqlash mazkur mavzuning muhim vazifalaridan hisoblanadi. Bundan tashqari, sovet davrida olib borilgan tadqiqotlarda mavjud bo lgan ʻ mafkuraviy yondashuvlarning tarixni yoritishga ta’siri, mustaqillik arafasidagi va undan keyingi ilmiy qarashlar bilan qiyosiy tahlil qilish ham ishning asosiy vazifalaridan biridir. Mazkur vazifalar orqali qadimgi davr tarixining XX asrdagi ilmiy tadqiqotlardagi o rni va ahamiyatini ochib berish ko zda tutiladi. ʻ ʻ Tadqiqotning mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). O zbekistonda qadimgi davr tarixini o rganish masalalari XX asr davomida ilmiy ʻ ʻ tadqiqotlarning alohida yo nalishi sifatida shakllandi. Mazkur davrda olib borilgan ʻ izlanishlar, avvalo, arxeologik tadqiqotlar asosida rivojlanib, tarix fanining muhim tarmoqlaridan biri sifatida o z o rnini egalladi. XX asr boshlarida O rta Osiyo ʻ ʻ ʻ hududining qadimgi davr tarixini o rganishda rus va yevropalik olimlarning ishlari ʻ muhim manba bo lib xizmat qildi. ʻ Xususan, V.V. Bartoldning 4 O rta Osiyo tarixiga oid fundamental ʻ tadqiqotlari qadimgi davr tarixini ilmiy asosda yoritishga bo‘lgan dastlabki urinishlardan sanaladi. Uning asarlarida O zbekiston hududidagi qadimgi aholi, ʻ madaniyat va ijtimoiy munosabatlar masalalari tarixiy-geografik yondashuv asosida tahlil qilingan. Bartold bilan bir qatorda A. Y. Yakubovskiy 5 , S. P. Tolstov 6 kabi olimlarning izlanishlari ham mintaqaning qadimgi tarixini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etdi. XX asrning 30–60-yillarida O zbekiston hududida sistematik arxeologik ʻ tadqiqotlar keng yo‘lga qo‘yildi. Bu davrda M. Y. Masson 7 , Y. G. G ulomov ʻ 8 4 В. В. Бартолд “Сочинение”. Москва – Лелинград. 1963-1977 г. – с 485. 5 А. Ю. Якубовский. “Ранние кочевники Средней Азии”. — Ленинград, 1935 г. — 408 c. 6 С. П. Толстов. Древний Хорезм. – М., 1948. – 448 c. 7 M . E Массон. Материалы по древней Самарканде. — Санкт-Петербург, 1915 г . — 152 с . 8 Y. G. G‘ulomov. Xorazmning qadimiy madaniyati. – Toshkent: Fan, 1968. – 210 b. 6 singari olimlar tomonidan olib borilgan izlanishlar natijasida ibtidoiy jamiyat, bronza va ilk temir davriga oid madaniyatlar ilmiy asosda o‘rganildi. M. Y. Massonning O rta Osiyo arxeologiyasiga oid asarlari qadimgi shaharlar vaʻ madaniy markazlarning shakllanish jarayonini ochib berishda muhim hisoblanadi. S. P. Tolstov rahbarligida amalga oshirilgan Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi XX asr ilmiy tadqiqotlarida alohida o rin egallaydi. ʻ Mustaqillik arafasi va undan keyingi yillarda XX asrda yaratilgan tarixiy tadqiqotlar qayta baholandi. R. X. Sulaymanov 9 , A. Asqarov 10 , E.V. Rtveladze 11 kabi olimlar qadimgi davr tarixini milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida qayta tahlil qilishga katta hissa qo‘shdilar. Ularning asarlarida XX asr arxeologik tadqiqotlarining ilmiy merosi tanqidiy ruhda umumlashtirildi. 9 R. X. Sulaymonov. Qadimgi O‘zbekiston tarixi. — Toshkent: Universitet, 2002 y. — 272 bet. 10 A. Asqarov. O‘zbekiston arxeologiyasi. — Toshkent: Universitet, 2007 y. — 304 bet. 11 E. V. Rtveladze. Qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyalari. — Toshkent: San’at, 2001 y. — 256 bet. 7 I-BOB. O‘ZBEKISTONDA QADIMGI DAVR TARIXINI 1900-1941- YILLARDA O RGANIʻ LISHI. 1.1. XX asrning birinchi yarmida O‘zbekistonning qadimgi davr tarixining o‘rganilishi. Kishilik jamiyatining vujudga kelishi jarayoni uzoq o‘tmishga borib taqaladi. O‘tmishni o‘rganish esa davrimizning eng dolzarb masalalaridan biridir. Uni o‘rganmay turib, kelajakka nazar tashlab bo‘lmaydi O‘rta Osiyoda hududida yashagan xalqlar o‘tmishini davrlar silsilasidan holi chegaralangan ko‘rinishda kechgan deb tasavvur qilish mumkin emas. Tarixiy jarayonlarni o‘rganishdagi yondashuvlar keyingi yillarda sifat jihatidan yangi nazariya – ijtimoiy tuzumni qaytadan tasniflash masalasini ham taqozo etmoqda. XX asrning dastlabki yillaridanoq Markaziy Osiyoning qadimgi tarixini o‘rganish jadal boshlanadi. Bunda jonbozlik ko‘rsatgan olimlar V. V. Bartold va V. L. Vyatkinlar boshlab berdilar. Dastlabki ilmiy ishlar Samarqanddagi Afrosiyobda bo‘ladi. 1904-yilda, M. Masson esa 1912-1913-yillarda ushbu hududda qazishma ishlarni olib borgan. Vyatkinning fikricha, Afrosiyob tepaligidagi qatlamlar Samarqandning eng qadimgi markazi ekanini tasdiqlashga xizmat qilgan 12 . U qazishmalar davomida topilgan tosh va sopol buyumlar, qurollar, keramika parchalari orqali shaharning qadimgi bosqichlarini aniqlashga harakat qilgan. Vyatkin, shuningdek, topilmalarni yozma manbalar bilan solishtirib, Samarqandning qadimgi tarixi haqida ilmiy xulosalar chiqarishga intilgan 13 . U keyinchalik bergan fikrlarida “Afrosiyob yodgorliklari faqat shaharning o‘tmishini aniqlashda emas, balki Movarounnahr hududining tarixiy 12 В. Л. Вяткин. Раскопки Афрасиаба в 1904 году. — Самарканд, 1905 г . — С. 3–10. 13 Вяткин В. Л. Отчёт о раскопках Афрасиаба. — Санкт-Петербург, 1906. — С. 15–22. 8 rivojlanishining umumiy manzarasini tiklashda ham muhim ahamiyatga ega” 14 ekanligini takidlab o‘tadi. Vyatkin topilmalarni qatlamlar bo‘yicha tasniflash va ularni tarixiy davrlar bilan bog‘lashda nazariy asos sifatida Bartoldning ilmiy qarashlaridan foydalangan. Shu tariqa, 1904-yil qazishmalari nafaqat Amir Temur davrigacha bo‘lgan tarixiy qatlamlarni, balki islom dini tarqalgungacha bo‘lgan Samarqand tarixini o‘rganishda ham poydevor vazifasini bajargan. V. L. Vyatkin olib borgan qazishma ishlarida V. V. Bartold ham ishtirok etgan. V. V. Bartold Samarqand tarixini o‘rganar ekan, qadimgi shahar markazi aynan Afrosiyob ekanini ilmiy jihatdan asoslab bergan. U Afrosiyobni antik va ilk o‘rta asrlar Samarqandi bilan tenglashtirib, shaharning vujudga kelishi va rivojlanishini yozma manbalar asosida tahlil qilgan. Bartoldning ta’kidlashicha, “Afrosiyob Samarqandning eng qadimgi markazi bo‘lib, uning quyi qatlamlarini arxeologik yo‘l bilan o‘rganish shahar tarixini tiklashda hal qiluvchi ahamiyatga ega” 15 . 1904 yilda Afrosiyobda olib borilgan dastlabki tizimli arxeologik qazishmalar V. L. Vyatkin tomonidan amalga oshirilgan bo‘lsa-da, mazkur tadqiqotlar Bartoldning ilmiy qarashlari va tavsiyalariga tayangan holda olib borilgan. Bartold Afrosiyob tepaligida olib borilayotgan qazishmalar yozma manbalarda uchraydigan Samarqand haqidagi ma’lumotlarni moddiy dalillar bilan tasdiqlash imkonini berishini alohida qayd etgan 16 . Shuningdek, Bartold Afrosiyobdagi arxeologik topilmalar orqali Samarqandning islomgacha bo‘lgan davrdagi siyosiy va madaniy ahamiyatini aniqlash mumkinligini ta’kidlab, bu yodgorlikni O‘rta Osiyo tarixidagi eng muhim shaharlik markazlaridan biri sifatida baholagan 17 . Uning fikricha, Afrosiyobni o‘rganish nafaqat Samarqand, balki butun Movarounnahr tarixini yoritish uchun muhim kalit hisoblanadi. 14 Вяткин В. Л. Материалы по истории Самарканда. — Самарканд, 1910. — С. 50–60. 15 Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — СПб., 1900. — С. 11-14. 16 Вяткин В. Л. Раскопки Афрасиаба в 1904 году. — Самарканд, 1905. — С. 7-8. 17 Бартольд В. В. Сочинения. Т. I. — М.–Л., 1963. — С. 23-24. 9 1912-1913 yillarda M. Y. Masson Afrosiyob tepaligida arxeologik qazish- malar olib borgan. Ularning asosiy maqsadi Samarqandning qadimgi shahar markazini, shuningdek islomgacha bo‘lgan va ilk o‘rta asr qatlamlarini o‘rganish edi. Masson qazishmalar davomida: qadimgi devorlar, inshootlar va qorong‘i qatlamlarni aniqlagan, tosh va sopol buyumlar, keramika parchalari, qurollarni topgan, topilmalarni qatlamlar bo‘yicha tasniflashni birinchi bo‘lib sinab ko‘rgan 18 . Massonning fikricha, “Afrosiyob yodgorliklari Samarqandning qadimgi tarixini yoritishda hal qiluvchi manba bo‘lib xizmat qiladi” 19 . U qazishmalarni olib borishda ilgari 1904–1905 yillarda Vyatkin tomonidan aniqlangan topilmalar va Bartoldning ilmiy tavsiyalaridan foydalangan. Shu tariqa, 1912–1913 yillar Massonning Afrosiyobga bo‘lgan e’tibori va qazishmalari Samarqand arxeologiyasida tizimli qazishmalar boshlanishi sifatida tarixga kirgan. XX asrning birinchi yarmida O‘zbekistonda arxeologiya va tarix uncha rivojlanmagan edi. Ya’ni qadimgi davr tarixini yorituvchi mahalliy tadqiqotchilar kam edi. Faqat kam sonli olimlar bu davrni yoritishgan. Bulardan biri XX asr boshida faoliyat yuritgan o‘zbek tarixchisi va arxeologi A. A. Divayev asosan O‘zbekiston hududidagi qadimgi va eng qadimgi davr yodgorliklari, ko‘chmanchi qabilalar va ular tarixi, ilk shaharlar va madaniyatlar rivojini o‘rganish bilan shug‘ullangan. Faoliyatini XIX oxiri — XX asr boshlarida boshlagan. Uning ishlari tarixiy-manbaviy va arxeologik materiallarni kompleks tarzda tahlil qilishga qaratilgan edi. Asosiy tadqiqot yo‘nalishlar: eng qadimgi davr (paleolit va mezolit) yodgorliklari, tosh va sopol buyumlar, ibtidoiy inson yashash joylari, Farg‘ona vodiysi va Zarafshon hududi yodgorliklarini aniqlash hisoblanadi. Ko‘chmanchi qabilalar tarixi ya’ni Sak, Massaget va boshqa ko‘chmanchi qabilalarning ijtimoiy tuzumi va ularning Movarounnahr va O‘zbekiston hududidagi tarqalishi o‘rgangan. Bronza va temir davriga oid yodgorliklar, qadimgi shaharlar, qal’alar, xonadonlar, moddiy madaniyat va xo‘jalik tuzilishi, tarixiy yozma manbalar, 18 M. E. Массон. Материалы по древней Самарканде. — Санкт-Петербург, 1915 г . — С. 20–35. 19 M.E. Массон. Раскопки Афрасиаба в 1912–1913 гг. — Ташкент, 1914 г . — С. 5–15. 10 qadimgi xronikalar va xaritalar bilan arxeologik dalillarni uyg‘unlashtirish bilan shug‘ullangan. Bu ishlar keyingi olimlar (Yakubovskiy, Bernshtam) uchun ilmiy poydevor yaratdi. A. A. Divayevning ilmiy hissasi asosan O‘zbekiston tarixshunosligida ilk professional ilmiy tadqiqot maktabini shakllantirishga hissa qo‘shdi Sadriddin Ayniy - o‘zbek yozuvchi, tarixchi va milliy ziyoli, XX asr boshlaridan boshlab ilmiy va adabiy faoliyat yuritgan. S Ayniy 1910–1920- yillardan boshlab tarixiy tadqiqotlarga kirishgan, asosan qadimgi va o‘rta asr tarixini o‘rganishga e’tibor qaratgan. U ilmiy ishlarini tarixiy manbalarni tahlil qilish va xalq og‘zaki merosi orqali olib borgan. S. Ayniyning “Buxoro va Samarqandning qadimiy tarixi” maqolasida Samarqand, Buxoro, Xorazmning qadimgi shahar markazlarini yoritgan. O‘zbekiston hududida ko‘chmanchi va qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullangan jamiyatlarni tahlil qilgan 20 . Uning fikricha, qadimgi shaharlar va ularning qadimgi qatlamlari O‘zbekiston tarixini to‘liq o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. Mahalliy rivoyatlar, ertaklar va xalq og‘zaki tarixini manba sifatida ishlatgan. U og‘zaki tarixni ilmiy tadqiqot uchun mustahkam manba sifatida ko‘rgan. Bundan tashqari qadimgi yozma manbalarni tahlil qilib, ularni Samarqand va Buxoro tarixining qadimgi qatlamlari bilan bog‘lagan 21 . Tarixiy va arxeologik manbalarni uyg‘unlashtirish orqali milliy tarixshunoslik rivojiga hissa qo‘shgan olim hisoblanadi. Yana bir olimlardan biri Yaxyo G‘ulomovdir. Uning asosiy ishlari urushdan keyin, lekin dastlabki izlanishlari 1930-yillarga borib taqaladi. G‘ulomovning izlanishlari markaziy Osiyodagi Movarounnahr va Xorazm hududidagi qadimgi sug‘orish tizimlarini tarixiy-arxeologik nuqtai nazardan yoritishga qaratilgan. O‘zbekiston vodiylarida qadimgi kanallar, daryolar bo‘yicha 20 Sadriddin Ayniy. Buxoro va Samarqandning qadimiy tarixi. – T.: 1915-1920 yy. 4-7 b. 21 Abdullayev K. A. Tarixiy manbalar asosida tadqiqotlar: O‘zbekistonning qadimgi tarixi. – T.: 1930 y. 7-15 b. 11 izlanish olib borgan. U topilgan kanallar va arxiv materiallarini birlashtirib, sug‘orish tizimlarining evolyutsiyasini tahlil qilgan 22 . Y. G‘ulomov fikricha, “qadimgi sug‘orish tizimi faqat qishloq xo‘jaligi uchun emas, balki shahar va mintaqaviy iqtisodiy hayotning rivojlanishi uchun ham hal qiluvchi ahamiyatga ega” 23 . U, shuningdek, sug‘orish tizimining Sak va Massaget davrlaridan boshlab O‘rta asrgacha uzluksiz rivojlanganini ta’kidlagan. G‘ulomov qazishmalar natijalarini yozma manbalar bilan solishtirib, sug‘orish tizimining qadimiy shakllarini aniqlashga harakat qilgan. Shu yo‘l bilan u O‘zbekistonning suv xo‘jaligi tarixini ilmiy jihatdan yoritgan. 1941-yilgacha professional arxeologiya endigina shakllanayotgan edi, eng qadimgi davr ko‘proq tarixiy-madaniy, etnografik va manbaziy yondashuvlar orqali o‘rganildi. Fitrat, Ayniy kabi mahalliy ziyolilar qadimgi tarixni milliy tarixshunoslik doirasiga olib kirishdi. To‘liq arxeologik maktab esa urushdan keyin (Tolstov, Ya. G‘ulomov, Islomov) shakllandi. Bundan tashqari rus olimlari ham saklar haqida tadqiqotlar olib borgan bulardan biri antik tarixchi va san’atshunoslik M. I. Rostovtsev bo‘lib, u Saklar madaniyati va antik dunyo bilan aloqalarini ochib bergan 24 . O‘rta Osiyo xalqlarining qadimgi davrdagi davlatchilikning asosiy xususiyatlari Qang davrida shakllanadi. Qang to‘g‘risidagi ilk ma’lumot miloddan avvalgi IX asr manbalarida Qangexa deb nomlanadi. Manbalarda sak qabilalari bo‘lib, ular Jetisar madaniyati (Janubiy Qozog‘iston) bilan bog‘langan. Miloddan avvalgi II va milodiy I asrlarda tarixiy Suse (Kesh Shahrisabz), Fumu (Zarafshon vohasi), Gri (Buxoro vohasi), Yuyechji (Urganch shahri va atrofi) zoti etib o‘tilganligi, unga qarashli Kan, Mi, Sao, Usanq, Mu kabi dehqonchilik viloyatlari bo‘lganligi eslatiladi. Miloddan avvalgi II asrlarda Orol dengizining shimoliy- g‘arbiy va Kaspiy dengizining sharqidagi Yan va Yansay yerlari ham Qang’ davlati tarkibiga kirgan bo‘lgan. 22 Гуломов Я. Материалы по древним оросительным системам Средней Азии. — Ташкент, 1951. — С. 5–25. 23 Гуломов Я. Древние каналы и ирригация в Средней Азии. — Ташкент, 1953. — С. 10–40. 24 М.И. Ростовцев. Скифия и Боспор. Критическое обозрение памятников литературных и археологических. Ленинград, 1925 . — С. 173. 12 V. V. Bartold Qang davlati haqida Xitoy manbalari (ayniqsa Shi ji, Han shu) asosida fikrlar bildirgan. Qang davlatining Sirdaryo o‘rta oqimi va Toshkent vohasi bilan bog‘liqligini ilmiy jihatdan asoslagan. Qang davlati haqida xitoy manbalari asosida tarixiy-hududiy ma’lumotlar keltiriladi. V. V. Bartold 1900-yili nashr etilgan “Туркистан в эпоху монгольского нашествия” 25 maqolasida Qang davlati haqida yuqoridagi fikrlarni bergan. V. V. Bartold keyin ham ushbu mavzuga qo‘l uradi. 1927-yil Qang davlati va Yettisuv hududi bilan bo‘lgan aloqalarini yoritadi. 1963-1977 yillarda Qang davlati haqidagi ma’lumotlarni turli maqolalarda parchali holda bayon qiladi. N. Y. Bichurin Xitoy tarixiy manbalarini rus tiliga tarjima qilgan dastlabki yirik olimlardan. Garchi asosiy faoliyati XIX asrga to‘g‘ri kelsa-da, uning asarlari XX asr boshlarida Qang davlati tadqiqotlari uchun asosiy tayanch manba bo‘lib xizmat qilgan. Kangju haqidagi xitoycha ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritgan 26 . S. P. Tolstov XX asr 20–30-yillaridan boshlab faol tadqiqot olib borgan bo‘lib Qang davlati madaniyati va davlat tuzilishini arxeologik ma’lumotlar asosida yoritgan. Qadimgi Xorazm va unga tutash hududlardagi yodgorliklarni Qang davlati bilan bog‘lagan 27 . A. Y. Yakubovskiy Markaziy Osiyo qadimgi va o‘rta asrlar tarixini o‘rgangan olim bo‘lib, Qang davlati siyosiy va etnik masalalariga e’tibor qaratgan. Ko‘chmanchi va o‘troq madaniyatlar o‘zaro munosabatini tahlil qilgan. 28 “O‘rta Osiyodagi qadimgi davlatlar tarixidan” nomli maqolalar to‘plamida aynan Qang davlati haqida alohida to‘xtalib o‘tadi 29 . V. A. Kallaur va A. N. Bernshtam Toshkent vohasi va Yettisuv hududlaridagi arxeologik izlanishlar orqali Qang davlati hududiy masalalarini o‘rganishgan. Qang davlati moddiy madaniyatini aniqlashga urinib ko‘rganlar 30 . 25 В. В. Бартолд //Туркистан в эпоху монгольского нашествия// — Sankt-Peterburg, 1900. — С. 28-29. 26 Н. Я. Бичурин. “ Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена” — Санкт- Петербург, 1851 г. — С. 18. 27 С. П. Толстов. “По следам древнехорезмийской цивилизации” — Москва, 1943 г. — С. 91-92. 28 А. Ю. Якубовский. “Ранние кочевники Средней Азии”. — Ленинград, 1935 г. — С. 52. 29 А. Ю. Якубовский. //Из истории древних государств Средней Азии// — Ленинград, 1930. — С. 295. 30 А. Н. Бернштам. Средняя Азия в древности — Москва, 1951 г. 72. 13 1.2. 1941-yilda Amir Temur va temuriylar tarixini tadqiqotlarda yoritishi. XX asrning 1939–1941-yillarida Amir Temur shaxsiga bo‘lgan ilmiy qiziqish yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda tarix, arxeologiya va antropologiya fanlarida empirik tadqiqotlarga alohida e’tibor qaratilib, tarixiy shaxslarni nafaqat yozma manbalar, balki moddiy qoldiqlar asosida o‘rganish muhim ilmiy vazifaga aylandi. Ana shunday ilmiy ehtiyojlardan kelib chiqib, Samarqand shahridagi Go‘ri Amir maqbarasida joylashgan Amir Temur qabri ochilishi masalasi kun tartibiga qo‘yildi. Ushbu tadqiqotlar tasodifiy emas, balki ma’lum ilmiy maqsad va vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan reja asosida tashkil etilgan edi. Amir Temur qabri ochilishidan ko‘zlangan asosiy maqsadlardan biri buyuk sarkardaning antropologik qiyofasini ilmiy asosda aniqlashdan iborat bo‘ldi. Chunki tarixiy manbalarda Temurning tashqi ko‘rinishi, jismoniy holati va sog‘ligi haqida turli va ba’zan bir-biriga zid ma’lumotlar uchraydi. Skelet qoldiqlarini o‘rganish orqali uning bo‘yi, tana tuzilishi, jarohatlari hamda sog‘lig‘iga doir masalalarga aniqlik kiritish ilmiy jihatdan muhim hisoblangan. Bu, o‘z navbatida, Amir Temur shaxsini afsonalardan xoli holda real tarixiy obraz sifatida tiklash imkonini berishi lozim edi 31 . Qabr ochilishining yana bir muhim maqsadi tarixiy manbalarni moddiy dalillar bilan solishtirishdan iborat edi. Temuriylar davriga oid yozma manbalarda keltirilgan ma’lumotlarning haqqoniyligini tekshirish, ularni arxeologik va antropologik natijalar bilan qiyoslash ilmiy xulosalarning ishonchliligini oshirishga xizmat qilgan. Shu orqali Amir Temur shaxsi bilan bog‘liq tarixiy voqealar va tavsiflarning qanchalik asosli ekanini aniqlash mumkin edi. Bundan tashqari, qabrdagi tadqiqotlar Temuriylar davri dafn marosimlari, me’moriy-an’anaviy xususiyatlar va maqbara ichki tuzilishini ilmiy jihatdan o‘rganishni ham ko‘zda tutgan. Qabr joylashuvi, sarkofag holati, dafn buyumlari 31 F. D. Xurramov. //Amir Temur va temuriylarning qabri ochilishi masalasi// “Shahrisabz” 2025 y. 5 b. 14 va suyaklarning saqlanish darajasi o‘sha davr madaniyati va diniy qarashlari haqida muhim ma’lumotlar berishi mumkin edi. Bu esa umumiy tarixiy jarayonlarni chuqurroq anglashga yordam bergan. Shuningdek, mazkur tadqiqotlar O‘rta Osiyo tarixini ilmiy asosda o‘rganish va uni jahon ilm-faniga tanitish maqsadiga ham xizmat qilgan. Amir Temur shaxsini faqat sarkarda emas, balki katta davlat arbobi va tarixiy fenomen sifatida o‘rganish XX asr tarixshunosligida muhim masalaga aylangan edi. Qabr ochilishi jarayonida olingan ilmiy natijalar Temurshunoslik fanining rivojiga turtki bo‘lib, keyingi ilmiy izlanishlar uchun mustahkam asos yaratdi 32 . Samarqand viloyati hokimligi ma’lumotlariga ko‘ra, Temuriylar xilxonasini o‘rganish uchun tashkil etilgan hukumat ekspeditsiyasi tegishli hujjatlarni tayyorlab, Stalinning buyrug‘iga ko‘ra 1941-yilning 15-iyunida Samarqandga yetib keladi. Ekspeditsiyaga boshliq qilib olim va jamoat arbobi Qori-Niyoziy tayinlandi, guruhga tilshunos olim A. Semyonov, antropolog olim Mixail Gerasimov, taniqli yozuvchi Sadriddin Ayniylar kiritiladi. Haykaltarosh skulptor-antropolog Gerasimov tarixiy shaxslarning bosh chanoqlari asosida o‘zi yaratgan qiyofalar haqida ma’lumot berdi va suratlar majmuasini namoyish qiladi 33 . Mixail Mixaylovich Gerasimov (1907–1970) XX asr sovet antropologiya va arxeologiya fanining yirik vakillaridan biri bo‘lib, u tarixiy shaxslarning bosh suyaklari asosida yuz qiyofasini ilmiy tiklash metodikasini yaratgan mashhur olim sifatida tanilgan. Gerasimov uzoq yillar davomida inson suyak qoldiqlarini o‘rganish, ularning biologik xususiyatlari va tashqi ko‘rinish bilan bog‘liqligini aniqlash ustida ilmiy izlanishlar olib borgan. Aynan mana shu ilmiy tajribasi uni Amir Temur qabri ochilishi bilan bog‘liq ekspeditsiyaga jalb etilishiga asos bo‘ldi. Amir Temur shaxsini uning zamondoshi bo‘lgan, shaxsan ko‘rgan, kuzatgan tarixchilar yozib qoldirgan manbalar orqali o‘rganib kelgan Amriddin Berdimurodov yig‘ilish haqida shunday deydi: «Biror kishi so‘zga chiqib: «Ey 32 А. Каюмов. //История вскрытия гробницы Амира Темура. // «Историк». —Ташкент, 1991. —С. 35–39. 33 М.М Герасимов. Основы восстановления лица по скелету. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1955. — 221 с. 15 og‘aynilar! Gerasimov tomonidan yaratilgan Amir Temurning qiyofasi, u bilan yuzma-yuz gaplashib, so‘ngra yozib qoldirgan ta’riflariga sira ham o‘xshamaydi- ku» deya olmadi. Negaki, bu yig‘ilish urush ayni qizigan, sobiq sovet tuzumi qatag‘oni hali ham davom etayotgan paytda bo‘layotgan edi. Ko‘pchilik tarixchilar tomonidan «qonxo‘r», «yovuz» deb ta’rif berilgan Amir Temur haqida ijobiy fikr aytish, muqarrar o‘lim ekanligini majlisdagilar yaxshi bilar edilar». Amriddin Berdimurodov Gerasimovning qiyofa yaratish usulini yaroqsiz deya olmasligini ham ta’kidlaydi. «Temurning qiyofasini asliga o‘xshatib, Stalinning qahriga uchrab-netib o‘tirmaslik uchun, o‘z oldiga iloji boricha hazrat sohibqironning ko‘rinishini qahrli, yovuz qilib yaratish maqsadini qo‘ygan bo‘lsa kerak» – ta’kidlaydi olim 34 . Ishtirok etgan rus olimlaridan yana biri bu Aleksandr Yuryevich Yakubovskiy (1886–1953)bo‘lib, u XX asr sovet sharqshunosligi va tarix fanining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, u Markaziy Osiyo, xususan Temuriylar davri tarixini o‘rganishga ixtisoslashgan yetuk olim hisoblanadi. Yakubovskiy Amir Temur davlati, uning siyosiy faoliyati hamda tarixiy manbalardagi obrazini ilmiy jihatdan tahlil qilishda muhim tadqiqotlar olib borgan. Aynan shu ilmiy yo‘nalishi sababli u Amir Temur qabri ochilishi bilan bog‘liq tadqiqot ishlariga jalb etilgan asosiy tarixchi mutaxassislardan biri bo‘lgan. XX asr boshidan boshlab Markaziy Osiyo tarixi va madaniy merosini o rganish sovet ilmiy doiralari uchun strategik ahamiyat kasb etdi. Go ri Amirʻ ʻ maqbarasidagi qabrlarning 1941-yilda ilmiy ekspeditsiya tomonidan tekshirilishi ham shu kontekstda amalga oshirildi; bu ishga nafaqat Moskva va Leningrad markazlaridan kelgan arxeologlar va antropologlar, balki mahalliy olimlar, muzey va arxiv xodimlari, hamda matbuot vakillari ham jalb qilingan. Mahalliy mutaxassislarning ishtiroki tadqiqotlarning tarixiy-madaniy jihatdan to liq va ʻ istiqbollı amalga oshishini ta minladi. ʼ Toshmuhammad Qori-Niyoziy ekspeditsiyada rasmiy mahalliy ilmiy vakil va tashkilotchi sifatida qatnashgan. U O zbekistonning yetuk tarixshunoslaridan ʻ 34 A. Berdimurodov. //G o‘ ri Amir maqbarasi// “Abdulla Qodiriy”. Toshkent: 1996 y. 9 b. 16 biri, O zSSR Fanlar akademiyasi va Samarqand ilmiy muassasalari bilan yaqinʻ aloqaga ega edi; shuning uchun ekspeditsiyada mahalliy ilmiy masalalarni boshqarish, yozma manbalar va xalq og zaki rivoyatlarini taqdim etish, shuningdek ʻ qazish-qayta tiklash ishlari bilan bog liq siyosiy-madaniy savollarni ʻ muvofiqlashtirish uning zimmasiga tushgan. Mahalliy arxiv materiallari va muzey hujjatlari ekspeditsiya ishlarini boyitishda Qori-Niyoziyning ko magi muhim ʻ bo lgan. ʻ 35 Sadriddin Ayniy - mashhur jadid, davr adibi va tarixga qiziqqan ziyoli sifatida ekspeditsiyada ishtirok etgan. Turli manbalarga ko ra, qabr ochilishidan ʻ oldin mahalliy aholidan kelgan “qabri ochmaslik” iltimosiga duch kelgan, hatto uch nafar qariya Ayniy tomon kelib, eski qo lyozma ko rsatib, qabrdan ʻ ʻ qo rqishlarini aytganlar. Ayniy esa rivoyatni qoralab, bunday “la nat” hikoyalarini ʻ ʼ qabrlovni to xtatish uchun yaratilgan folkloriy afsona deb hisoblagan va ilmiy ʻ tekshirishni qo llab-quvvatlagan. Shu sababli, S. Ayniy lokal madaniy-religiy ʻ kontekstni ekspeditsiyaga tushuntirish va o rta asr manbalarini sharhlashda muhim ʻ rol o ynagan. ʻ 36 Bundan tashqari ekspeditsiyada T.Q. Qori-Niyoziy va S. Ayniy bilan birga Samarqanddan va viloyat ilmiy muassasalaridan bir qancha mahalliy mutaxassislar ishtirok etgan. Manbalar jumlasidan quyidagi mahalliy yoki mintaqaviy nomlar ko‘p tilga olinadi: Yahyo G‘ulomov, Xodi Zarifov va boshqa Samarqand muzeyi xodimlari ham qazish-hujjatlashtirish ishlarida qatnashgan. Ular maqbara ichidagi topilmalarni hujjatlashtirish, diniy-madaniy jihatlarni mahalliy til-madaniyat nuqtai nazaridan bayon etish va topilgan buyumlarni to g ri saqlash choralari haqida ʻ ʻ maslahatlar bergan. Shunday qilib, 1941-yil 16-iyunda ekspeditsiya a’zolari ertalab Amir Temur maqbarasida yig‘iladi. Shu paytda qabrlarni qaysi tartibda ochish haqida bahs boshlanadi. Gerasimov qabrlarni bir boshdan, ya’ni eng chekkadagi Mir Sayyid Umar qabrini ochishdan boshlashni taklif qiladi. Arxeolog V.A. Shishkin esa Mir 35 T. Niyozov. Amir Temur: Tarixiy shaxs va haqiqat. —Toshkent: O‘zbekiston, 2005. 42 b. 36 A. Berdimurodov. //Guri Amir maqbarasi// “Abdulla Qodiriy”. Toshkent: 1996 y. 14 b. 17 Sayyid Umar va Mir Sayyid Barakalarning qabrlariga tegmaslikni taklif qiladi. U o‘z fikrini hukumat ekspeditsiyasi asosan Temur va temuriylar qabrlarini o‘rganish uchun tuzilganligini, xilxonadagi barcha qabrlarni ochishga vaqt yetishmasligini va boshqa sabablar bilan dalillaydi. Boshqalar ham uning fikriga qo‘shiladilar. Tadqiqot vaqtida olingan ushbu noyob kadrlar esa kinooperator Malik Qayumov tomonidan suratga olingan. Shunday qilib, ekspeditsiya birinchi bo‘lib Amir Temurning uchinchi o‘g‘li Mironshohning qabrini ochadi va o‘rganishlar natijasida uning jasadi qayta dafn etilganligini va uning boshi tanasidan judo qilinganligini xulosa qiladi. Hukumat ekspeditsiyasi ushbu qabrda haqiqatdan ham Mironshoh dafn etilganligini ta’kidlaydi. Undan so‘ng 17-iyun kuni Amir Temurning kichik o‘g‘li Shohrux Mirzoning qabri ochiladi. O‘rganishlar davomida uning jasadi mumiyolanganligi ma’lum bo‘ladi. Uning suyuklari Samarqand davlat universitetida o‘rganiladi. 18-iyun kuni ekspeditsiya Amir Temurning nabirasi, Mirzo Ulug‘bekning qabrini ochadi. Qabrda Ulug‘bekning boshi tanasidan nariroqda, yuzi yerga qaratilgan holda qo‘yilganligi, bosh chanog‘i bilan birga uchta bo‘yin umurtqasi qo‘yilganligi aniqlanadi. Uchinchi umurtqada o‘tkir tig‘ning izi yaqqol ko‘rinadi. Gerasimov o‘ldirilgan Ulug‘bek bosh chanog‘ini diqqat bilan o‘rganib chiqib, qilich tig‘ining izi uning pastki jag‘ida ham qolganligini aniqladi. Uning fikricha, zarb nihoyatda kuchli bo‘lib, Ulug‘bek tizzalangan holatda bo‘lgan va qotil u bilan yuzma-yuz turib, o‘ngdan chap tomonga qarab qilich solgan. Umurtqada qolgan izlarga qaraganda, qilich juda o‘tkir va qotil bu borada katta tajribaga ega bo‘lgan. 19-iyun, payshanba kuni sohibqiron Amir Temurning qabrini ochishga kirishiladi. Uning qabri o‘g‘illari qabridan ancha farq qilib, salobati va ulug‘vorligi bilan ajralib turadi. Sohibqiron ko‘milgan joy 20 santimetr qalinlikdagi og‘ir marmartosh bilan bekitilgan bo‘lib, toshning uzunligi 245 sm, eni esa 90 santimetr bo‘lgan. 18 Ma’lumotlarga ko‘ra, bu qabrtoshga boshqa, ikkinchi yupqa qilib tarashlangan va yozuv bitilgan oniks (aqiq) toshi yopishtirilgan. Uning lahadi tarashlangan tosh taxtalardan yasalgan bo‘lib, uzunligi 3 m, eni va chuqurligi 1 metr bo‘lgan. Tobutning ustiga qoramtir ko‘kish rangli gazlama yopilganligi aniqlanadi. Tobutning rangi qoramtir, yog‘ochlari baquvvat, silliqlangan taxtalardan yasalgan bo‘lib, alohida qopqog‘i ham bo‘lgan. Tobutning to‘rt burchagida to‘rtta oyoqchasi bo‘lib, uni zax yerga tegib turishidan asragan. Tobutni yasagan ustalar uni muстаҳ - каmлаш uchun to‘rt burchakli temir mixlardan foydalanishgan. 37 Tobutning qopqog‘i ustida ikki qismdan iborat bo‘lgan gazlama parchalari, gazlamaning bosh tomonidagi qismida esa oltin iplar bilan solingan naqshlar saqlangan. Gazlama yomon saqlangani, ya’ni qabrni suv bosganligi oqibatida chiriganligi uchun naqshning butunicha ko‘rinishini tiklashning iloji bo‘lmagan. Gazlama ipakdan nafis qilib to‘qilgan bo‘lib, uning o‘rtarog‘ida oltin iplar bilan bitilgan arabcha imlodagi yozuvlar bo‘lgan. Arxeolog V.Shishkin Amir Temurning tobuti ustiga yozilgan gazlama qandaydir avliyoning qabri ustidan olingan yoki Ka’badan olib kelinganligini taxmin qilgan. Ekspeditsiya rahbari, professor Qori-Niyoziy esa “bu gazlama sohibqironning jangovar bayrog‘i bo‘lishi mumkin” degan taxminni aytgan. Tobut ustiga yopilgan gazlamaning rangi qora bo‘lib, u ipakdan to‘qilgan va tobut qopqog‘ini butunicha qoplab turgan. 21-iyun, shanba kuni ham Amir Temur qabrini ochish ishlari davom etdi. Ekspeditsiya a’zolari tobutning qopqog‘i ochilgach, atrofni allaqanday xushbo‘y hid qoplaganligini aytishgan. Manbalarga ko‘ra, Amir Temur O‘tror shahrida vafot etganda, uning jasadini Samarqandga olib kelib, dafn etish uchun mumiyolash zarur bo‘lgan. Shu sababli undan taralgan hidlar mumiyolash paytida ishlatiladigan moylarning hidi ekanligi aytiladi. Amir Temurning jasadi uzun qilib yotqizilgan holda, yuzi esa qibla tomonga qaratilgan holatida ekanligi aniqlangan. Suyaklarning ba’zi joylariga kafan 37 F. U. Shamiyev. U. S. Adashov //Amir Temur va temuriylarning qabri ochilishi// “Shahrisabz” 2024 y. 6 b. 19 qoldiqlari yopishib qolgan va bosh, bo‘yin, oyoq tomonlarida mumiyolangan muskullar, teri parchalari bo‘lgan. Jasadning usti yupqa loyqa va tuzlar bilan qoplangan bo‘lib, bu suv toshqinlari tufayli qabrga kirgan suvning qoldiqlari ekanligi aytiladi. Ehtiyotkorlik bilan qabrdan chiqarib olingan Amir Temurning bosh chanog‘i uch soat davomida soya joyda quritiladi. Shundan so‘nggina bosh chanoqni kimyoviy usullar bilan mustahkamlash mumkin bo‘ladi. Bundan oldin antropologlar Amir Temurning bosh chanog‘ida qisman saqlanib qolgan soch, soqol va qoshlarining qoldiqlarini avaylab ko‘chirib olgan. Uning sochi va soqolining rangi sarg‘imtir, xuddi zanglagan temirning rangiga o‘xshash bo‘lgan. Shunda olimlarda, Amir Temurning soch-soqoli bo‘yalganmikan degan fikr uyg‘onadi. Shuning uchun kimyogar-olim V.Kononov uning sochlarini kimyoviy usullar bilan tekshirib ko‘radi. Olim soch-soqolning rangi tabiatan shunday bo‘lganligini aniqlaydi. Ekspeditsiya jasadning suyaklarini o‘rganib, Amir Temurning o‘ng qo‘li bukilmaganligi va o‘ng oyog‘i oqsoq bo‘lganligi haqidagi xabar haqiqatga to‘g‘ri kelishini ham isbotlaydi. Antropolog Gerasimov Amir Temur 70 yildan ko‘proq umr ko‘rganligiga qaramay, uning bosh chanog‘ida va boshqa suyaklarida keksalik alomatlari ko‘rinmaganligini ta’kidlagan. Amir Temurning soch tolalari qalin va to‘g‘ri bo‘lib, sarg‘ish-qo‘ng‘ir rangda, sal-pal oq ham oralagan. Uning bosh chanog‘ida qoshlarining qoldiqlari ham saqlangan bo‘lib, uzunligi 12−14 millimetrgacha borgan va rangi to‘q- jigarrang bo‘lgan. Mo‘ylovi saqlanmagan. Gerasimov bosh chanoqdagi o‘rniga qarab uning mo‘ylovi uzun, labidan ham pastga tushib turganligini aniqlagan. 22−23-iyun kunlari esa hukumat ekspeditsiyasi Amir Temurning nabirasi Muhammad Sultonning qabrini ochib, jasadni o‘rganish ishlarini olib boradi. 24- iyunda ekspeditsiya ishi yakunlanadi. Qabrlardan olingan suyaklarni o‘rganish natijasida Gerasimov Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Mirzo Shohruxlarning yuz ko‘rinishini tiklaydi. 1941-yilning 9- 20 dekabr sanasida Toshkentda ularning suratlarini qabul qilish maqsadida yig‘ilish o‘tkaziladi. Amir Temurning qabri 21-iyunda ochilib bo‘linib, jasadi chiqariladi. Aynan ushbu kunning ertasiga, 22-iyun kuni Germaniya qo‘shinlarining sobiq Sovet Ittifoqi hududiga bostirib kirganligi sababli ayrimlar mazkur voqeani Ikkinchi jahon urushi boshlanishiga ta’sir qilgan “ilohiy omil” sifatida qarashgan. Qabrlarni ochish jarayonini tasvirga olgan taniqli kinooperator Malik Qayumov “Hayotim - kinematografiya” nomli kitobida bu haqda bir voqeani so‘zlab bergan, deya keltiradi Daryo.uz internet nashri. Qayumov o‘z kitobida shunday yozadi: “Uzoq davom etgan suratga olish ishlaridan so‘ng bir piyola choy ichish uchun choyxonaga kirdim. Qarasam, uchta chol choy ichib o‘tirishgan ekan. Qo‘llarida esa kattakon kitob bor edi. Ulardan biri Temur qabri ochilishida aloqam bor yoki yo‘qligi bilan qiziqdi. Hazillashib “eng katta boshlig‘iman”, deb aytdim, chunki mening buyrug‘im bilan chiroqlar yoqilar edi. “Temurning qabrini ochmaslik kerak, ochsa urush ruhi chiqadi”, deb aytdi. Bu gap 1941-yil yo 16, yo 17-iyun kuni sodir bo‘ldi. “Bu nimadan ma’lum”, deb so‘radim men. Chol kitobdagi yozuvni ko‘rsatib, kulibroq arabcha o‘qishni bilasizmi, deb so‘radi. Men “bilaman” deb javob berdim. Javobim ularni ajablantirdi, chunki bu paytda biz kirill alifbosiga o‘tib bo‘lgan edik. Ular mendayin yosh yigitni arabcha o‘qishni bilmaydi deb o‘ylashgan edi. Men kitobda haqiqatan ham “Temurning qabrini ochish mumkin emas, ochilsa urush ruhi chiqadi va qiyomatli kunlar boshlanadi”, degan yozuvni o‘qidim. Bu gaplar haqida Qori Niyoziy, Semyonov va Ayniyga aytdim. Ular ham kelib kitobni ko‘rishdi, kulishdi. Domla Ayniy bularning barini safsata dedi va chollarni choyxonadan haydab yubordi. Men o‘zimning tajribasizligim va g‘o‘rligimdan o‘sha kitobni va chollarni suratga olmaganimdan hozir juda qattiq pushaymon qilmoqdaman". Malik Qayumov bu gaplarni Stalingacha ham yetkazadi, shundan keyin esa Temur suyaklari qaytadan dafn etiladi. Yana bir tasodif bilan aynan Amir 21 Temurning jasadi qabrga qaytarilgach va qabr yopilgach Sovet Ittifoqi qo‘shinlari g‘alabalarni qo‘lga kiritishni boshlaydi. Biroq ushbu hodisalarning bir vaqtda bo‘lganligi tasodif ekanligining ehtimoli katta. Chunki Ikkinchi jahon urushi 1939-yilda Germaniyaning Polshaga hujumidan boshlangan. Gitlerning Sovet Ittifoqiga hujum qilish bo‘yicha “Barbarossa” rejasi esa 1940-yildayoq tasdiqlanganligi aytiladi. 2022-yilning 26-fevralida ayrim internet-nashrlarida “Узбекские археологи 23-февраля вскрыли гробнитсу Тимура” sarlavhali xabar ham e’lon qilindi. O‘zbekiston fanlar akademiyasi uning yolg‘on (feyk) ekanligini ta’kidladi . Ushbu feyk xabarda 2021-yil dekabrida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumining Samarqanddagi Go‘ri Amir maqbarasida Amir Temur qabrini ochish bo‘yicha qarori qabul qilinganligi va arxeologlar maqbarani ochgani ta’kidlangan. Fanlar akademiyasi ushbu masala muhokama qilinmagani va kun tartibiga qo‘yilmaganini ma’lum qildi. Akademiya ham o‘z xabarida antropolog Gerasimov o‘zi yaratgan usul bilan Amir Temur, Mironshoh, Shohrux, Mirzo Ulug‘bek va Muhammad Sultonlarning hujjatli portretlarini yaratgani va 1942-yilning oxirlariga kelib, Amir Temur maqbarasidan qazib olingan suyaklar ilmiy jihatdan o‘rganib bo‘lingach, qaytadan o‘z joylariga dafn etilganini aytgan. 38 II-BOB. XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA O‘ZBEKISTONNING QADIMGI DAVR TARIXINI TADQIQOTLARDA AKS ETISHI. 2.1. 1941-1991-yillar oralig‘idagi davrda olib borilga tadqiqotlar . 38 D. S. Umarov. // Amir Temur va temuriylar qabrining ochilishi tarixi// “Gazeta” 2025 y. 7-10 b 22 1941–1991 yillar oralig‘ida qadimgi davr tarixi asosan sovet tarixshunosligi doirasida, arxeologik va manbashunoslik tadqiqotlariga tayangan holda o‘rganildi. Bu davrda Markaziy Osiyo va O‘zbekiston hududining ibtidoiy jamiyatdan ilk davlatlar shakllanishigacha bo‘lgan tarixi yirik ilmiy maktablar asosida tadqiq qilindi. Qadimgi davr tarixini o‘rganishda eng muhim tadqiqotchilardan biri Sergey Pavlovich Tolstov hisoblanadi. U 1937-yildan boshlab, urushdan keyingi davrda ayniqsa faollashgan Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Tolstov qadimgi Xorazm sivilizatsiyasini, sug‘orish inshootlarini, ilk shahar madaniyatini va davlat tuzilmalarini arxeologik manbalar asosida o‘rganadi. Uning tadqiqotlari Xorazmda miloddan avvalgi davrlardayoq rivojlangan davlat tizimi mavjud bo‘lganini ilmiy jihatdan asoslab berdi 39 . Tolstovning “Дневний Хорезм” nomli asari sovet davri qadimgi tarixshunosligining fundamental tadqiqotlaridan biri hisoblanadi. Bu asari qadimgi Xorazm tarixini arxeologik materiallar asosida kompleks o‘rganishga bag‘ishlangan fundamental tadqiqot hisoblanadi. Muallif asarda Xorazm hududida ibtidoiy jamiyatdan boshlab ilk davlat tuzilmalari shakllanishigacha bo‘lgan tarixiy jarayonlarni yoritadi hamda ularni sug‘orma dehqonchilik va xo‘jalik taraqqiyoti bilan chambarchas bog‘lab tahlil qiladi. Tolstovning fikriga ko‘ra, Xorazm Amudaryo quyi oqimi hududida joylashgan bo‘lib, tabiiy-geografik sharoit qadimdan irrigatsiya tizimlari rivojlanishiga zamin yaratgan. Muallif qadimgi sug‘orish kanallari va gidrotexnik inshootlarni o‘rganish orqali Xorazmda miloddan avvalgi I ming yillikdayoq yuksak darajada tashkil topgan dehqonchilik mavjud bo‘lganini ta’kidlaydi 40 . Unga ko‘ra, aynan sug‘orma dehqonchilik ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishiga, aholining o‘troqlashuviga va ijtimoiy tabaqalanishning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Asarda Xorazmda shahar madaniyatining juda erta davrda shakllangani haqida ham qat’iy fikr ilgari suriladi. Tolstov arxeologik qazishmalar natijasida 39 Толстов С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М., 1948. – C 164. 40 Толстов С. П. Древний Хорезм. – М., 1948. – C 45–52 23 aniqlangan qal’alar, manzilgohlar va mudofaa inshootlari asosida Xorazmda markazlashgan siyosiy tuzilmalar mavjud bo‘lganini ilmiy asosda yoritadi. Uning ta’kidlashicha, “bunday murakkab inshootlarni barpo etish faqatgina rivojlangan ijtimoiy boshqaruv tizimi mavjud bo‘lgandagina mumkin edi”. Tolstov Xorazmda davlatlilik masalasiga alohida e’tibor qaratadi. U Xorazmni qadimgi Sharqning mustaqil sivilizatsiyalardan biri sifatida baholab, bu hudud Eron yoki Mesopotamiya davlatlariga to‘la qaram bo‘lmaganini ta’kidlaydi. Muallifning fikricha, Xorazmda mahalliy davlat tuzilmalarining shakllanishi ichki ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, tashqi ta’sir ikkilamchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Muallif diniy tasavvurlar masalasida ham muhim fikrlar bildiradi. U qadimgi Xorazmda zardushtiylikning shakllanishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit mavjud bo‘lganini, ayrim diniy qarashlar aynan shu hudud bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ehtiyotkorlik bilan ta’kidlaydi . Bu fikr sovet tadqiqotlari uchun⁶ nisbatan yangicha yondashuvlardan biri bo‘lgan. S. P. Tolstovning “Drevniy Xorazm” asarida qadimgi Xorazm tarixi irrigatsiya, xo‘jalik taraqqiyoti, shahar madaniyati va davlatlilik shakllanishi bilan uzviy bog‘liq holda yoritilgan. Muallif Xorazmni qadimgi Sharqning mustaqil va rivojlangan sivilizatsiyasi sifatida baholab, sovet davrida Markaziy Osiyo qadimgi tarixini o‘rganishda yangi ilmiy qarashlarni shakllantirgan. Mixail Evgenyevich Massonga to‘xtalib o‘tmasak bo‘lmaydi. U Markaziy Osiyo arxeologiyasining yetakchi namoyandalaridan bo‘lib, u qadimgi sug‘orma dehqonchilik, bronza davri madaniyatlari hamda shaharlarning paydo bo‘lish jarayonini o‘rgangan. Masson arxeologik qazishmalarni tarixiy-geografik tahlil bilan uyg‘unlashtirib, qadimgi jamiyatlar taraqqiyotini iqtisodiy omillar bilan izohlashga harakat qilgan. Massonning 1964 - yilda rus tilida nashr etilgan “Древнейшие земледельцы Средней Азии” asari asosan qadimgi dunyo tarixi yozilgan. Asarda Markaziy Osiyo yerga bog‘liq xo‘jalik - ya’ni dehqonchilik va chorvachilik - rivojlanishi jarayoni tahlil qilinadi. Bu yerda, dehqonchilikning boshlanishi bilan insoniyat “ov 24 qilib-sabzavot yig‘ib” hayot kechirishdan butunlay yangi - ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotga o‘tganligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, u paleolit, mezolit, neolit davrlaridagi qabilalar va ularning hayot tarzini, tomorqa, yaqin doimiy manzillarga o‘troqlashuvini - inson jamiyati taraqqiyotidagi muhim bosqich deb ta’kidlaydi. Masson asarida Sharq (ya’ni Eron, Mesopotamiya, Hindiston va boshqa qadimgi sivilizatsiyalar) bilan Markaziy Osiyo o‘rtasidagi uyg‘unliklar - madaniy, iqtisodiy va xo‘jalik jihatidan yaqinlik, o‘zaro aloqalar muhim tarzda ko‘rsatiladi. U dehqonchilik va yerga bog‘liq jamiyatlarda shakllangan yangi moddiy va ijtimoiy munosabatlar qatorida, Sharqdan kelgan texnologiyalar, madaniy ta’sirlar orqali taraqqiyot sodir bo‘lganini ta’kidlaydi. Kitobda - dehqonchilik va tomorqa xo‘jaligining shakllanishi bilan odamlar o‘troqlashgani, ijtimoiy tabaqalanish, yanada murakkab jamiyatlar va ilk davlatlarga yo‘l ochilgani tushuntiriladi. Asarda Markaziy Osiyo va Drevniy Sharq hududlaridagi qadimgi madaniyatlar (paleolit, mezolit, neolit, bronza) tarixiy kontekstda tahlil qilinadi. Masson qadimgi arxeologik yodgorliklarni, topilmalarni - keramika, uy-joy turi, tomorqa, qishloq, migratsiyalar, madaniy kontaktlar orqali o‘rganadi. Shu yo‘l bilan u tarixni “faqat o‘tmishdagi yodgorliklar to‘plami” emas, balki “inson jamiyatining iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy evolyutsiyasining uzluksiz jarayoni” sifatida ko‘rsatadi. Masson - katta solishtirma materialga egaligi, arxeologik topilmalar bilan tarixiy nazariyani uyg‘unligi bilan ajralib turadi; uning ishi bir nechta davrlar va hududlar bo‘yicha yagona tarixiy konsepsiyani chizishga urinish. Ushbu kitob ikki bo‘limdan iborat: I bob “Древнейшие земледельцы Средней Азии” - paleolit, mezolitdan neolitga o‘tish, ilk tomorqa xo‘jaliklari, dehqonchilik boshlanishi. 25 II bob “Проблема происхождения земледельческих культур” yerga bog‘liq xo‘jalik va tomorqa madaniyatlarining paydo bo‘lishi, Sharq va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalar, evolyutsiya nazariyasi 41 . Yana bir shunday olimlardan biri Okladnikov Aleksey Pavlovich (1908– 1981) – sovet arxeologi va tarixchi, pleyistotsendan boshlab poydevor jamiyatlariga qadar bo‘lgan qadimgi davr tarixini tadqiq qilgan mutaxassis. U Sovet Ittifoqi va Markaziy Osiyo hududlarida qadimgi inson jamiyati va ibtidoiy madaniyatlarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar olib borgan. Okladnikov qadimgi odamlarning ijtimoiy va iqtisodiy hayoti, ovchilik, yig‘uvchilik va boshpanalarni o‘rgangan 42 . U odamlar jamiyatining turli davrlarda rivojlanishini tahlil qilgan, qishloq va shahar bosqichlarini aniqlagan. Sibir, Ural va Markaziy Osiyo hududlarida arxeologik qazishmalar olib borgan, qabristonlar, boshpanalar va qishloq qoldiqlarini tadqiq qilgan 43 . Aleksey Pavlovich Okladnikov qadimgi tosh davri va ibtidoiy jamiyat tarixini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. U paleolit va mezolit davrlariga oid yodgorliklarni tadqiq etib, Markaziy Osiyoda insoniyatning juda qadimdan yashaganini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Uning ishlari ibtidoiy jamiyatning xo‘jalik shakllari va madaniy rivojini tushunishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘zbekiston tarixshunosligida Yahyo G‘ulomovning xizmati alohida ahamiyatga ega. U qadimgi va ilk o‘rta asrlar tarixini, ayniqsa sug‘orish tizimlari va qadimgi aholi manzilgohlarini o‘rganishga katta hissa qo‘shdi 44 . U Amudaryo va Zarafshon vodiysida qadimgi sug‘orish tizimlarini, kanallar va boshqa gidrotexnik inshootlarni tadqiq qilib, qadimgi aholining iqtisodiy hayoti va ishlab chiqarish kuchlarini ilmiy jihatdan asoslagan. Buxoro, Samarqand, Xorazm hududlaridagi arxeologik qazishmalarda faol ishtirok etgan, topilmalarni tizimli 41 В. М. Массон. Средняя Азия и Древний Восток. — Москва: Наука, 1964. — 248 с. 42 А. П. Окладников. Палеолит Сибири. – Москва : Наука , 1961. – 280 . 43 А. П. Окладников . История первобытного общества. – Москва : Наука , 1956. – 320 s. 44 Y. G. G‘ulomov Xorazmning qadimiy madaniyati. – Toshkent: Fan, 1968. – 210 b. 26 tarzda o‘rgangan. Bu orqali qadimgi madaniyat va davlat tizimlarining shakllanishi haqida ilmiy natijalarga erishgan 45 . Bundan tashqari u qadimgi me’morchilik, ibodatxonalar, devor va boshqa arxitektura yodgorliklarini tahlil qilgan, shuningdek, qadimgi yozma manbalarni (inskripsiyalar, tarixiy hujjatlar) tadqiq etgan. Yahyo G‘ulomovning ishlari O‘zbekiston qadimgi tarixini ilmiy asosda yoritishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, arxeologiya, tarixshunoslik va manbashunoslikni uyg‘unlashtirgan. U qadimgi sug‘orma tizimlari, shahar madaniyati va qadimgi davlat shakllari bo‘yicha asosiy tadqiqotchi sifatida tarixshunoslikda mustahkam o‘rin egallaydi. Uning tadqiqotlari asosida O‘zbekiston hududida qadimgi dehqonchilik madaniyatining uzluksiz rivoji ilmiy asosda yoritildi. Boris Abramovich Litvinskiy (1904–1976) - sovet arxeologi va tarixchi, qadimgi Markaziy Osiyo, xususan Baqtriya va So‘g‘d hududlarini arxeologik va tarixiy jihatdan tadqiq qilgan. U arxeologik qazishmalar, yozma manbalar va numizmatik materiallar asosida qadimgi sivilizatsiyalar tarixi va ularning madaniy- iqtisodiy rivojini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Litvinskiy Baqtriya va So‘g‘d hududlaridagi qadimgi shaharlar va ilk davlat tuzilmalari ustida ish olib borgan. U qadimgi shaharlarda yashash joylari, mudofaa inshootlari, suv ta’minoti tizimlari va sug‘orish tizimlarini tahlil qilgan 46 . Qadimgi Baqtriya va So‘g‘d aholisi iqtisodiy faoliyatini o‘rganib, ularning dehqonchilik, chorvachilik va savdo-sotiq bilan shug‘ullanganini, shuningdek, hududning umumiy Sharq sivilizatsiyasi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan. Bundan tashqari u qadimgi xalq va etnik guruhlar tarixi, ularning madaniy o‘zaro aloqalari va migratsiya jarayonlarini tadqiq qilgan. Shu bilan birga, yozma manbalar va arxeologik topilmalarni qiyosiy tahlil qilgan³. 45 Y. G. G‘ulomov O‘zbekistonning qadimgi tarixi. – Toshkent: Fan, 1957. – 184 b. 46 А. Б. Литвински. Древняя Бактрия. – Москва: Наука, 1972. – 192 с. 27 Uning Древняя Бактрия asarida Baqtriya hududi va uning qadimgi sivilizatsiyasi, shahar va davlat tuzilmalari, iqtisodiy va madaniy rivojlanish masalalari batafsil yoritilib beriladi. Turli maqolalari Sovet arxeologiya jurnallarida, jumladan So‘g‘d hududi arxeologik tadqiqotlari, topilmalar va qadimgi iqtisodiyot tahliliga bag‘ishlangan. B. A. Litvinskiy qadimgi Baqtriya va So‘g‘d tarixini kompleks o‘rganishga intilgan olim bo‘lib, arxeologik qazishmalar va yozma manbalarni uyg‘unlashtirib, hududning qadimgi sivilizatsiyasi, iqtisodiy hayoti va madaniy rivojini ilmiy asosda yoritgan. U o‘z asarlarida Markaziy Osiyodagi qadimgi davlat tuzilmalari va shaharlarning Sharq sivilizatsiyasi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan 47 . Ushbu tadqiqotlar natijasida, ko‘chmanchilar jamiyati tuzilishida kuchli ijtimoiy – iqtisodiy differensatsiya mavjud bo‘lib, ular jamiyati urug‘ qabila tuzumining yuqori cho‘qqisi – harbiy demokratiya ko‘rinishida bo‘lganligi, qullik tuzumi miloddan avvalgi V asrdan boshlanganligi, keyingi davrdagi jamiyat tuzilishi harbiy demokratiya yoki ilk feodal – patriarxal ko‘rinishda bo‘lganligi kabi x ulosalar chiqarilgan. Biroq, hanuz ushbu masalalarda yagona, o‘z tasdig‘ini to‘liq topgan ilmiy fikrga kelinmagan. B. A. Litvinskiy ko‘pgina sak qabilalari sinfiylik belgilarini mavjud bo‘lgan jamiyatda yashaganligini ta’kidlaydi. G. Y. Markov, O‘rta Osiyoliklar jamiyatida mulkiy tabaqalanish mavjud bo‘lsada, tabaqaviy va sinfiy differensatsiyaning sust rivojlanganligi, chorvaga nisbatan xususiy mulkchilik saqlangan holda, yer – yaylovlar umum jamoa, qabilaga tegishli bo‘lgan, boy chorvadorlarning yollanma mehnatdan foydalanganligi, bir necha qabilalarning harbiy ittifoqlarga birlashib, ularning qo‘shini mavjudligi, dashtning ma’lum qismini nazoratda tutadigan qabilaviy tashkilot faoliyati, jamiyatning asosiy qirralari qabilaviy an’analarga tayanishi kabi qator xususiyatlarini sanab ko‘rsatadi. Ularga asoslanib muallif, O‘rta Osiyo xalqlarida sinfli mulkiy va ijtimoiy differensiya jarayoni va sinflar tashkil topish, ya’ni sinfiy jamiyatning shakllanishi jarayonining ko‘chmanchi qabilalar davrida boshlangan degan xulosaga keladi. 47 А. Б. Литвински. Археологические исследования Средней Азии. – Москва: Наука, 1965. – 210 с. 28 S. P. Tolstov Xorazm atrofida bo‘lgan massaget qabilalarida sekinlik bilan davlatchilik shakllanganligini ta’kidlagan. Biroq, keyinchalik, bu fikrni tasdiqlaydigan materiallarning kamligi tufayli unga turlicha e’tirozlar bildirilgan. Gerodot, skiflarning o‘z podshosi borligi, Plutarx ularning podsholari Idanfirs, Ateya haqida, Strabon esa ko‘chmanchi skiflar podshosi Sirin haqida ma’lumot berib, ularning oddiy odamlar ekanini ta’kidlaydi. O‘rta Osiyo xalqlarining jamiyati miloddan avvalgi II asrdan milodning VIII–IX asrlarigacha qullik (jamiyat)ni bosib o‘tganligi va bu jamiyat harbiy qullik demokratiyasi shaklida rivojlanganligini, milodiy eramizdan avvalgi I ming yilliklardagi ilk shahar jamiyatini davlatchilikka bo‘lgan ittifoq, o‘rta asr ko‘chmanchi jamiyatini esa davlatchilik ko‘rinishiga ega bo‘lgan sotsiy tuzilma sifatida ta’rif etish mumkin. O‘rta Osiyoliklar orasida urug‘-qabila podshosi deb atalgan holat ham o‘troq dehqonchilikdagi kabi rivojlangan podshoizm emas. Milodiy eramizdan avvalgi I ming yillik boshlariga kelib dastlabki davlat konfederatsiyalariga asos solinadi. “Avesto”da ular “turlar” deb nomlanadi. Qadimgi manbalarda Sirdaryo havzasi sak qabilalari konfederatsiyasi tashkil topgan hududlardan biri bo‘lib, bu qabilalar mohir jang qiluvchi va undan bexato otuvchi, mergan sifatida sak-kaumoravkalar ekanligi ta’kidlanadi. K. A. Abdullayeva tadqiqotlarda sak-xaumoravkalarni sak amyurgiyalar birlashishining hanuz davom etayotganligini aytib, ko‘plab yozma manbalar tahlili asosida, “xaroma iste’mol qiluvchi kaumoravkalar Sirdaryo bo‘yi saklar – qora miqdor bo‘lgan”, deb ta’kidlaydi. So‘nggi 100 yil davomida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida O‘zbekiston hududidan ibtidoiy davrga oid ko‘plab manzilgohlar topib o‘rganildi. Jumladan 1985 yilda arxeolog O‘.Islomov Farg‘ona vodiysi So‘x rayoni yaqinidan Ilk Paleolit davriga talluqli Selungur manzilgohini, arxeolog M.Qosimov esa Toshkent viloyati Angren shahri yaqinidagi Ko‘lbuloq manzilgohini topib o‘rgandi. Bu manzilgohlardan topilgan moddiy ashyoviy dalillar mintaqamiz odamning paydo bo‘lishi va rivojlanishida jahonda kam uchraydigan mintaqalardan biri bo‘lganligidan dalolatdir. 29 O‘rta Osiyodagi davlatlar vaqtinchalik ahamiyat kasb etgan qabila ittifoqlari tarzida mavjud bo‘lgan. Bu qabila ittifoqlari har bir qabila va jamiyatning yana vaziyatiga qarab qaytadan tashkil etilgan. Bu siyosiy birlashmalarda xalq yig‘ini muhim rol o‘ynagan. Xalq yig‘inida barcha qurolli aholi qatnashib, unda urush yoki sulh masalalari hal etilgan. Ittifoqqa kiruvchi qabila boshliqlari ishtirok etadigan qurultoy, muayyan joyda, istehkomga yaqin yerda chaqirilgan. Shu tarzda podsholik va boshliqlikka nomzod tanlangan. Bunday holatlar yangi davlat yoki ittifoq uchun nom ham qo‘yish, ramz belgilash, davlat boshqaruvining muayyan ma’qullash bilan amalga oshgan 48 . Shunday qilib 1941–1991 yillar oralig‘ida qadimgi dunyo tarixini tadqiq qilish sohasida olib borilgan ishlar Markaziy Osiyo va Sharq hududlarining qadimgi sivilizatsiyasi, shahar va davlat tuzilmalari, sug‘orma dehqonchilik va ibtidoiy jamiyat rivoji haqida ilmiy asoslangan ma’lumotlar beradi. Tadqiqotlar arxeologik qazishmalar, yozma manbalar, topilmalar va madaniy yodgorliklar orqali olib borilgan bo‘lib, qadimgi odamlarning ijtimoiy va iqtisodiy hayotini, shahar madaniyati va davlat tuzilmalari shakllanishini yoritishga qaratilgan. Ushbu davr tadqiqotlarining yutuqlari sifatida hududlarda sug‘orma dehqonchilikning rivojlanganligi, qadimgi shaharlar va mudofaa inshootlari mavjudligi, ijtimoiy tabaqalanish va dastlabki davlat tuzilmalarining shakllangani ilmiy asosda ko‘rsatildi. Shuningdek, Markaziy Osiyo va qadimgi Sharq sivilizatsiyalari o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalar aniqlanib, hududning qadimgi tarixiy makondagi o‘rni yoritildi. Biroq tadqiqotlar davomida bir qator qiyinchiliklar ham kuzatilgan. Ulardan eng asosiylari - arxeologik materiallarning cheklanganligi, yozma manbalar yetishmasligi va ba’zan siyosiy aralashuvlar hisobiga tarixiy natijalarni talqin qilishdagi cheklovlar edi. Sovet davrida ilmiy ishlarga davlat siyosati ta’siri sezilgan; tadqiqotchilar ayrim mavzularni siyosiy kontekstga mos ravishda talqin qilishga majbur bo‘lgan. Shu bilan birga, bu davrda qadimgi tarixni tizimli va metodologik jihatdan o‘rganish imkoniyati ham yaratilgan. 48 S . A. Toshtoshtemirova. Tarixshunoslik. “ZEBO PRINT” T.: 2022 y. 261 b. 30 Umuman olganda, 1941–1991 yillar oralig‘ida olib borilgan tadqiqotlar qadimgi dunyo tarixini o‘rganishda muhim ilmiy zamin yaratdi, hududning qadimgi madaniy va iqtisodiy rivojini yoritishga, shuningdek, keyingi tadqiqotlar uchun asos bo‘ldi. 2.2. 1991-2000-yillarda O‘zbekistonning qadimgi davr manbalarini o‘rganilishi. 1991–2000 yillar O‘zbekiston tarixshunosligi uchun muhim davr bo‘lib, mustaqil davlat shakllanishi bilan birga qadimgi tarix va arxeologik manbalarni o‘rganishga yangicha e’tibor qaratildi. Ushbu davrda olimlar Markaziy Osiyo va 31 O‘zbekiston hududidagi qadimgi sivilizatsiyalar, ilk shaharlar, sug‘orma dehqonchilik tizimi, moddiy madaniyat va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni ilmiy asosda o‘rganishga intildilar. Mustaqillikning dastlabki yillarida tarixiy manbalarni qayta tahlil qilish va ularni milliy tarix kontekstida qayta talqin qilish zarurati paydo bo‘ldi. Shu bois, arxeologik qazishmalar, yozma manbalar, epigrafika va numizmatika tadqiqotlari faol olib borildi. Tadqiqotlar natijasida qadimgi shaharlik hududlar, hunar- mandchilik markazlari, sug‘orma tizimlari va ilk davlat shakllari haqida aniqroq ma’lumotlar olindi. Ushbu davr tadqiqotlarining asosiy maqsadi - O‘zbekiston hududidagi qadim-gi tarixiy merosni ilmiy asosda o‘rganish, saqlash va jahon tarixshunosligiga kiritish edi. Shuningdek, mustaqillik davri olimlarga siyosiy ta’sirdan nisbatan mustaqil ravishda tarixiy ma’lumotlarni tahlil qilish imkoniyatini berdi. Bu davrdagi tadqiqotlarni boshlab berganlardan biri Zamira Usmanova bo‘lib. U O‘zbekistonning eng mashhur ayol arxeologlaridan biridir. U 1950 - yilda Toshkent davlat universitetining Tarix va Arxeologiya fakultetini tugatgan, keyin arxeologiya yo‘nalishida ilmiy faoliyatni boshlagan. Usmanova xalqlararo arxeologik ekspeditsiyalarda faol ishtirok etgan; xususan, u YuTAKE (South Turkmenistan Multidisciplinary Archaeological Expedition) ya’ni “Janubiy Turkmaniston ko‘p tarmoqli arxeologik ekspeditsi- yasi”da qatnashgan. I. Usmanova uyg‘un arxeologik tadqiqotlar doirasida qadimgi shaharlar va yodgorliklarni o‘rganishga jalb qilingan. Masalan, u Marv qadimgi shahrining arxeologik qazishmalarida faol qatnashgan. Shuningdek, u 1990-yillarda Shahrisabz hududidagi arxeologik ekspeditsiya- larda rahbarlik qilgan, bu hududning miloddan avvalgi davrlarga oid dalillarini aniqlashga uringan. 32 Umuman, Usmanova Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekiston va unga yaqin hududlardagi qadimgi shaharlik joylar, odam manzilgohlari, arxeologik yodgorliklar bilan ishlagan. Usmanova 150 dan ortiq ilmiy nashr muallifi bo‘lgan. Masalan, u “New Material on Ancient Merv” (“Qadimgi Marv haqidagi yangi ma’lumotlar”) nomli maqola chop etgan; bu maqolada Marv arxeologik topilmalari, shahar xarobalari, qadimgi urbanizatsiya va madaniyatga oid tadqiqot natijalari yoritilgan. Bundan tashqari, uning ishlari ichida Shahrisabz (Kesh) hududi arxeologiyasi, bu hududning tarixiy davrlari, qadimgi shahar madaniyati va manzilgohlari yaxlit tahlil qilingan tadqiqotlar mavjud. Ushbu asarlar orqali I. Usmanova O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning qadim-gi shaharsozligi, urbanizatsiya, qadimgi davr odamlarining moddiy va madaniy hayoti, hunarmandchilik va savdo-sotiq aloqalari, hududlararo migratsiyalar va sivilizatsiyalararo integratsiyalar kabi masalalarni ilmiy nuqtai nazardan o‘rgangan. Shu sababli, I. Usmanovaning ilmiy faoliyati - O‘zbekiston va Markaziy Osi-yo tarixiy-arxeologiyasi rivojida muhim poydevor hisoblanadi. Yana bir shunday olimlardan biri Gayratdin Xojaniyazov hisoblanadi. 1948 - yil 11 - iyulda Qorao‘zak tumani (Qoraqalpog‘iston)da tug‘ilgan. 1972 - yilda Qoraqalpoq davlat pedagogika institutining tarix fakultetini tamomlagan. Shundan so‘ng u O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston filiali - Tarix, Arxeologiya va Etnografiya institutining arxeologiya bo‘limida ish boshlagan. U uzoq yillar davomida Qoraqalpog‘iston va butun O‘zbekiston hududidagi qadimgi tarixiy yodgorliklarni o‘rganish, ekspeditsiyalar tashkil etish va arxeologik qazishmalar olib borish bilan shug‘ullangan. 1996 - yilda u “Qadimgi Xorazmning mustahkamlash (fortifikatsiya) tarixi” nomli dissertatsiyani himoya qilgan va tarix fanlari nomzodi darajasini olgan. U qadimgi va o‘rta asrda hududning mudofaa inshootlari, qal alar, devorlar,ʼ qo‘rg‘onlar va fortifikatsiyalar tarixini o‘rgangan. Bu yo‘nalish 1996 - yildagi 33 dissertatsiyasining markaziy mavzusidir - u eski Xorazm hududida XIV asrga qadar bo‘lgan mustahkamlash ob’ektlarini tahlil qilgan. Qoraqalpog‘iston va O‘zbekistonning turli hududlaridagi arxeologik ekspeditsiyalar - qadimgi shaharlik joylar, yodgorliklar (qal’alar, fortifikatsiyalar, ibodatxonalar), tarixiy va diniy ob’ektlar, nekropollar, arxeologik qatlamlarni tahlil qilgan 49 . Dissertatsiya — “Qadimgi Xorazmning mustahkamlash tarixi” — qator jihatdan muhim: Bu ish orqali eski Xorazm hududidagi fortifikatsiyalar, kvartiralar, mudofaa devorlari, qo‘rg‘onlar va qal’alar tarixi sistematik tarzda o‘rganildi. Bu esa Xorazmning mudofaa tizimi, askarlar va shaharsozlik tarixini yorqinroq ko‘rsatdi. Bu izlanishlar Xorazm sivilizatsiyasining tarixiy va arxeologik merosini qayta ko‘rib chiqishga, qadimgi sivilizatsiya va hudud mudofaasiga oid yangi ma’lumotlarni aniqlashga imkon berdi. Shuningdek, dissertatsiya mahalliy arxeologiya ilmiy maktabining mustahkamlanishiga xizmat qildi va keyingi tadqiqotchilar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qildi. U ko‘p yillar davomida arxeologik ekspeditsiyalar, yodgorliklarni qayta o‘rganish va madaniy merosni saqlash bo‘yicha samarali ishlar olib bordi, 130 dan ziyod ilmiy maqola va bir nechta monografiyalar yaratdi. Bu esa O‘zbekiston qadimgi tarixi va madaniy merosini qayta kashf etish, saqlash va jahon ilmiy maydoniga olib chiqishga yordam berdi. Shular bilan bir qatorda Margarita Ivanovna Filanovich va Vera Andreyevna Bulatovalarni ham ta’kidlab o‘tish zarur deb hisoblayman. Margarita Ivanovna Filanovich sovet davridan boshlab, so‘ngra mustaqil O‘zbekiston sharoitida faol bo‘lgan tarixchi-arxeolog va Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekiston hududidagi qadimgi va o‘rta asr tarixiy yodgorliklarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan olima. 49 Г . Хожаниязов. Раскопки на Акшаханкале // Археологические исследования в Узбекистане 2000 г. — Самарканд, 2001. – C 64. 34 1970–1980-yillarda u boshchiligidagi arxeologik ekspeditsiya Toshkent arxeologiya otryadi (keyinchalik doimiy ekspeditsiyaga aylangan) orqali poytaxt Toshkentning tarixiy markazlaridagi arxeologik yodgorliklarni, qadimgi manzilgoh va shahar joylarini sistematik tarzda o‘rgangan. U shahar topografiyasi, qadimgi shahar kulturi, moddiy madaniyat, arxeologik manzillarni aniqlash va tadqiq qilish bilan shug‘ullangan. Xususan, u Toshkentning “Shoshtepa”, “Ming o‘rik”, “Oqtepa”, “Binkat” kabi qadimiy joylari, shuningdek “Ko‘gaittepa”, “Yunusobod Oqtepasi”, “Chilonzor Oqtepasi”, “Xonobod” hududlaridagi yodgorliklarni o‘rgagan. Bundan tashqari, Filanovich O‘zbekistonning boshqa hududlaridagi qadimgi manzilgohlarni: Kanka, Afrasiyob kabi qadimgi shahar - mahalliy madaniy meros obyektlarini ham tadqiq qilgan 50 . 1985-yilda, “Markaziy Osiyoda urbanizatsiyaning kelib chiqishi va rivoji” muammosi bo‘yicha olib borilgan ekspeditsiyalarga asosiy hissasi uchun - o‘sha vaqtdagi hukumat tomonidan e’tirof etilgan: Filanovich va uning jamoasi Beruniy sovet respublika davlat mukofoti bilan taqdirlangan. Uning ilmiy ishlaridan tashqari, ommabop maqolalar, radio va tele - dasturlar, hatto kino proyektlarida maslahatchi sifatida ishtirok etganligi haqida ma’lumotlar mavjud. Filanovichning tadqiqotlari orqali Toshkent va boshqa hududlardagi qadimgi shahar madaniyati, urbanizatsiya tarixi, moddiy madaniyat va shaharshunoslik tarixiga oid muhim ma’lumotlar qayta kashf etildi. Qadimgi shahar topografiyasini aniqlash, arxeologik yodgorliklarni sistematik o‘rganish, shuningdek, ularni saqlash va konser vatsiya qilishga bo‘lgan e’tibor mustahkamlandi. Bu, umumiy holda, O‘zbekistonning milliy tarixiy merosini o‘rganish va saqlash jarayonida muhim qadam bo‘ldi. Vera Andreyevna Bulatova Rossiyada tug‘ilgan, keyinchalik O‘zbekiston hududida faoliyat yuritgan arxeolog, arxitektura tarixchisi va muzeyshunos. U O‘rta Osiyo, xususan O‘zbekistonning Xiva, Buxoro, Samarqand, Shahrisabz, 50 М. И. Филановичю. Ташкент: Зарождение и развитие города и городской культуры. — Т . : Фан, 1983. — 227 с. 35 Termiz, Toshkent kabi taniqli tarixiy markazlaridagi o‘rta asr me’morchiligi yodgorliklarini sistematik tadqiq qilgan. 1950–1957-yillarda Bulatova O‘zbekiston SSR Madaniyat vazirligi arxitektura boshqarmasidagi maxsus restavratsiya ustaxonalari xodimi bo‘lib ishlagan. Bu davrda u Khiva, Buxoro, Samarqand, Shahrisabz, Termiz va Toshkent shaharlarining o‘rta asr me’morchilik yodgorliklarining shakllanish tarixi, arxitektura uslublari va me’moriy merosini o‘rgangan. Bulatova boshlagan arxeologik qazishmalardan biri — o‘tmishdagi “qal’a”lar, mudofaa devorlari, maqbaralar, ibodatxonalar, madrasalar, qadimiy shahar hududlari bo‘yicha. Masalan: Xiva (Ichan-Qal’a, Said Ala - ud - Din maqbarasi, Uch Avliyo majmuasi), Buxoro (mir-arab madrasasi, Toqi Telpakfurushon, Hoja Zayniddin majmuasi), Samarqand (Shohi Zinda maja, Registon, Ulug‘bek, Sher - Dor, Tillakori madrasalari), Shahrisabz, Termiz hududlari va Toshkent me’morchiligi yodgorliklari — bularning barchasi Bulatovaning ilmiy e’tiborida bo‘lgan. 1957–1975-yillarda u O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va Arxeologiya Institutida katta ilmiy xodim bo‘lib ishlagan. Bu davrda u Farg‘ona vodiysi, Buxoro, Xorazm va boshqa hududlardagi qadimgi hamda o‘rta asr joylari — “qala”, turar joy, nekropollar va tarixiy shahar hududlarini tadqiq qilgan. 1967-yildagi 1966 - yil Toshkent zilzilasi va undan keyingi qayta qurish davrida, Bulatova rahbarligida Toshkentda yangi binolar qurilayotgan hududda arxeologik monitoring — ya’ni tarixiy yer osti va yer usti yodgorliklarini aniqlash va saqlash ishlari yo‘lga qo‘yilgan. Bu orqali Toshkentning eski aholi punktlari, yashash joylari, tarixiy kvartallar topilgan. Bulatovaning bir nechta muhim monografiyalari mavjud: masalan, Arxitektura yodgorliklari Xivasi (“Архитектурные памятники Хивы”) 51 va Xo- razm me’morchiligi yodgorliklari (“Памятники зодчества Хорезма”) 52 kitoblari 51 Б.А. Булатова, И.И.Ноткин архитектурные памятники Хивы (путеводитель) издательство «Узбекистан» Ташкент — 1965. 75 c 52 Л. Маньковская, в. Булатова. Памятники зодчества Хорезмаиздательство литературы и искусства. Имени Гафура Гуляма. Ташкент — 1978 г. 191 с 36 ular Xorazm va Markaziy Osiyodagi me’morchilik merosini ilmiy hujjatlashtirishda asosiy manbalar hisoblanadi. Umumiy hisobda Bulatova 30 dan ortiq ilmiy asarlar muallifi bo‘lgan. Vera Bulatovaning ishlari orqali O‘zbekiston va O‘rta Osiyodagi o‘rta asr me’morchiligi, shaharsozlik, arxitektura uslublari, tarixiy shahar topografiyasi, arxeologik yodgorliklarni saqlash va restavratsiya sohalari muhim ilmiy poydevor oldi. U qadimgi “qal’a”, madrasalar, maqbaralar, tarixiy kvartallarni akademik jihatdan tahlil qilgan ilk mutaxassislardan biri bo‘ldi. Bu esa mintaqaning tarixiy merosini qayta tiklash va kelajak avlodga yetkazishda muhim rol o‘ynadi. Shu tariqa 1991–2000 yillar oralig‘ida O‘zbekiston ilmiy muassasalari va arxeologiya markazlarida qadimgi davr manbalarini o‘rganish faoliyati yangi sifat bosqichiga ko‘tarildi. Mustaqillik davri ilmiy tadqiqotlarga keng imkoniyat yaratdi, shu bilan birga tadqiqotchilar o‘z ishlarida mahalliy tarixiy manbalarni sistematik tahlil qilishga e’tibor qaratdilar. Bu davrda olimlar qadimgi shaharlar, yodgorliklar, fortifikatsiya inshootlari, nekropollar, ibodatxonalar va turli tarixiy joylar bo‘yicha ekspeditsiyalar tashkil etishdi. Tadqiqotlar davomida qadimgi manbalarni arxeologik, tarixiy va etno- arxeologik metodlar yordamida o‘rganish, shahar topografiyasi, moddiy madaniyat va qadimgi aholi yashash tarzi haqida yangi ma’lumotlar yig‘ish amalga oshirildi. Shu davrning muhim jihati shundaki, tadqiqotchilar mahalliy arxiv va muzey fondlaridagi manbalarni tizimli o‘rganish orqali O‘zbekistonning qadimgi sivilizatsiyalari tarixini yoritishga hissa qo‘shdilar. Biroq, tadqiqotlarda qiyinchiliklar ham mavjud edi. Siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar, moliyaviy cheklovlar va mustaqil ilmiy markazlarning resurs yetishmasligi ishlarni cheklovga uchratdi. Shunga qaramay, bu davr ilmiy merosni saqlash va arxeologik qazishmalarni tizimli olib borish, shuningdek, yangi olimlar tayyorlash uchun poydevor yaratdi. Umuman olganda, 1991–2000 yillardagi tadqiqotlar O‘zbekiston qadimgi tarixini ilmiy asosda qayta o‘rganish, qadimgi manbalarni saqlash va keyingi 37 tadqiqotlar uchun mustahkam baza yaratish bo‘yicha muhim davr sifatida e’tirof etiladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, O zbekiston hududida qadimgi davr tarixini XX asrʻ tadqiqotlarida yoritilish masalasi murakkab, ammo muhim ilmiy yo nalish sifatida ʻ shakllanganini ko‘rish mumkin. Ushbu davrda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida O zbekiston hududining qadimdan insoniyat sivilizatsiyalari rivojlangan ʻ 38 makonlardan biri ekanligi arxeologik va tarixiy manbalar asosida ilmiy jihatdan isbotlandi. Qadimgi manzilgohlar, shaharlashuv jarayonlari, sug‘orma dehqonchilik tizimlari va moddiy madaniyat yodgorliklarini o‘rganish orqali qadimgi jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayoti haqida keng tasavvur hosil qilindi. Tadqiqot jarayonida aniqlanadiki, XX asr tarixshunosligida qadimgi davr tarixini o‘rganish asosan arxeologik manbalarga tayangan holda olib borilgan bo‘lib, bu yondashuv tarixiy haqiqatni qayta tiklashda muhim ahamiyat kasb etgan. Shu davr olimlari tomonidan to‘plangan boy ilmiy materiallar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va zamonaviy tadqiqotlar uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, sovet davri tadqiqotlarida mavjud bo‘lgan ayrim mafkuraviy cheklovlar tufayli tarixiy jarayonlarning talqinida biryoqlamalik holatlari ham kuzatilgan. Mustaqillik yillariga yaqinlashgan sari qadimgi davr tarixini o‘rganishda milliy manfaatlar, tarixiy xotira va madaniy meros masalalariga alohida e tiborʼ qaratila boshlandi. Natijada, XX asr davomida to‘plangan ilmiy meros qayta ko‘rib chiqildi va unga yangicha ilmiy yondashuvlar asosida baho berish zarurati yuzaga keldi. Bu holat kurs ishining asosiy maqsadini, ya ni XX asr tadqiqotlari orqali ʼ O zbekiston qadimgi davr tarixini o‘rganish jarayonini tahlil qilish hamda uning ʻ tarixshunoslikdagi o rnini aniqlash vazifasini dolzarb ekanini ko‘rsatadi. ʻ Mazkur kurs ishi davomida XX asrda olib borilgan tadqiqotlarning yutuqlari va mavjud kamchiliklari aniqlanib, ularning ilmiy ahamiyati asoslab berildi. Shu orqali O zbekiston qadimgi davr tarixini o rganish faqat tarixiy bilimlarni ʻ ʻ kengaytirish emas, balki milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani mustahkamlash va kelajak avlodni tarixiy merosga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega ekanligi xulosaga kelindi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari: 1. I.A. Karimov “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q”. T.: Sharq nashriyoti, 1998 y, 32 b. 39 2. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 592 b. 3. Sh. M. Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021 y. – 592 b. II. Ilmiy adabiyotlar: 1. Abdullayev K. A. Tarixiy manbalar asosida tadqiqotlar: O‘zbekistonning qadimgi tarixi. – T.: 1930 y. – 185 b. 2. Ayniy S. Buxoro va Samarqandning qadimiy tarixi. – Toshkent. 1915-1920 yy. – 523 b. 3. Бартолд В. В. “ Сочинение ”. Москва – Лелинград. 1963-1977 г. – с 485. 4. Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. — СПб., 1900 г . — 755 c. 5. Бернштам А. Н. Средняя Азия в древности — Москва, 1951 г. — 223 c. 6. Бичурин Н. Я. “ Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена” — Санкт-Петербург, 1851 г. — 729 c. 7. Булатова Б. А. И.И.Ноткин архитектурные памятники Хивы (путеводитель) издательство «Узбекистан» . Ташкент — 1965 г . 75 c. 8. Вяткин В. Л. Материалы по истории Самарканда. — Самарканд, 1910. — 83 c. 9. Вяткин В. Л. Отчёт о раскопках Афрасиаба. — Санкт-Петербург, 1906. — 45 c. 10. Вяткин В. Л. Раскопки Афрасиаба в 1904 году. — Самарканд, 1905. — 65 c 11. Вяткин В. Л. Раскопки Афрасиаба в 1904 году. — Самарканд, 1905. — 66 c. 12. Филанович М. И. Зарождение и развитие города и городской культуры. Ташкент: 1983 г. – 227 с. 13. Герасимов М.М. Основы восстановления лица по скелету. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1955 г . — 588 с. 40 14. Гуломов Я. Древние каналы и ирригация в Средней Азии. — Ташкент, 1953. — 315 c. 15. Гуломов Я. Материалы по древним оросительным системам Средней Азии. — Ташкент, 1951. — 134 c. 16. Литвинский В. А. Археологические исследования Средней Азии. – Москва: Наука, 1965 г . – 210 с . 17. Литвинский В. А. Древняя Бактрия. – Москва: Наука, 1972 г . – 192 с. 18. Массон Ф. И. Материалы по древней Самарканде. — Санкт-Петербург, 1915 г . — 152 с . 19. Массон M . E . Раскопки Афрасиаба в 1912–1913 гг. — Ташкент, 1914 г . — 155 с . 20. Массон M . E . Средняя Азия и Древний Восток. — Москва: Наука, 1964 г . — 248 с . 21. Маньковская Л.. Булатова. Памятники зодчества Хорезмаизда-тельство литературы и искусства. Имени Гафура Гуляма. Ташкент - 1978 г. 191 с 22. Niyozov T. Amir Temur: Tarixiy shaxs va haqiqat. —Toshkent: O‘zbekiston, 2005 y. – 220 b. 23. Окладников А. Р . История первобытного общества. – Moskva: Nauka, 1956 г . – 320 с . 24. Окладников А. Р. Палеолит Сибири. – Moskva: Nauka, 1961. – 280 с . 25. Ростовцев М.И. Скифия и Боспор. Критическое обозрение памятников литературных и археологических. Ленинград, 1925. — 621 c. 26. Толстов С. П. “По следам древнехорезмийской цивилизации” — Москва, 1943 г. — 338 c. 27. Толстов С. П. Древний Хорезм. – М., 1948. – 448 c. 28. Толстов С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации. – М., 1948. 338 c. 41 29. G‘ulomov Y. G. O‘zbekistonning qadimgi tarixi. – Toshkent: Fan, 1957. – 184 b. 30. G‘ulomov Y. G. Xorazmning qadimiy madaniyati. – Toshkent: Fan, 1968. – 210 b. 31. Якубовский А. Ю. “Ранние кочевники Средней Азии”. — Ленинград, 1935 г. — 408 c. III. Ilmiy maqolalar: 1. Бартольд В. В. //Туркистан в эпоху монгольского нашествия// — Санкт- Петербург. 1900 г . — 76 c . 2. Бартольд В. В. //Сочинения//. — М осква –Л елинград . 1963 г . — 63 c. 3. Berdimurodov A. //Go‘ri Amir maqbarasi// “Abdulla Qodiriy”. Toshkent: 1996 y. 16 b. 4. Каюмов А. //История вскрытия гробницы Амира Темура. // «Историк». —Ташкент, 1991. —41 c. 5. Umarov D. S . // Amir Temur va temuriylar qabrining ochilishi tarixi// «Gazeta» 2025 y. 11 b. 6. Xurramov. F. D. //Amir Temur va temuriylarning qabri ochilishi masalasi// “Shahrisabz” 2025 y. — 5 b. 7. Гайриддин Хожаниязщв. //Раскопки на Акшаханкале Археологические исследования в Узбекистане 2000 г.// — Самарканд, 2001 г . — 95 c. 8. Shamiyev F. U. Adashov U. S. //Amir Temur va temuriylarning qabri ochilishi// “Shahrisabz” 2024 y. 6 b. 9. Якубовский А. Ю. //Из истории древних государств Средней Азии// — Ленинград, 1930 г. — 25 c. IV. Internet materiallari: 1. https://www.academia.edu / (22.11.2025) 2. https://www.ziyouz.com/ (22.11.2025) 3. https://www.academy.uz/ (27.11.2025) 42

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. O‘zbekistonda qadimgi davr tarixini 1900-1941-yillarda oʻrganilishi

1.1. XX asrning birinchi yarmida O‘zbekistonning qadimgi davr tarixining o‘rganilishi

1.2. 1941-yilda Amir Temur va temuriylar tarixini tadqiqotlarda yoritilishi

II BOB. XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonning qadimgi davr tarixini tadqiqotlarda aks etishi

2.1. 1941-1991-yillar oralig‘idagi davrda olib borilgan tadqiqotlar

2.2. 1991-2000-yillarda O‘zbekistonning qadimgi davr manbalarini o‘rganilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить