Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligi tashqi siyosat masalalarining o‘rganilishi (sovet davri tarixshunosligida)

Купить
Mav zu: Buxoro amirligi t ashqi siy osat masalalarining o‘rganilishi (sov et dav ri t arixshunosligida) MUN DA RIJ A : KIRISH………………………………..……………………………………..……..3 I BOB. SOVET DAVRI TARIXSHUNOSLIGIDA BUXORO AMIRLIGI TASHQI SIYOSATINI O‘RGANISHNI NG NAZARIY VA METODOLO GIK ASOSLARI……………………………..……………………………………..……5 1.1. Sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi tashqi siyosat masalalariga yondashuvlar……………………………..……………………………………..…..5 1.2. Sovet tarixchilari asarlarida Buxoro amirligi tashqi siyosatini baholash mezonlari……………………………..……………………………………..…….11 II BOB. SOVET DAVRI TARIXSHUNOSLIGIDA BUXORO AMIRLIGI TASHQI SIYOSATINING ASOSIY YO‘NALISHLAR I TALQINI.…………….24 2.1. Sovet tarixshunosligida Buxoro amirligining Rossiya bilan tashqi siyosiy munosabatlari masalasi……………..……………………….…………..….. …….24 2.2. Buxoro amirligining qo‘shni davlatlar bilan tashqi aloqalari sovet davri tadqiqotlarida………………………..……………………….…………..…..…… 27 XULOSA……………………………..……………………………………..…….37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………….……….…..……..38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi kunda Oʻzbekiston tarixini xolis va ilmiy asosda qayta oʻrganish masalasi davlat siyosati darajasiga koʻtarilgan. Ayniqsa, milliy davlatchilik tarixini ideologik taʼsirlardan xoli holda tahlil qilish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, Buxoro amirligining tashqi siyosati va ushbu masalaning sovet davri tarixshunosligida qanday yoritilgani dolzarb ilmiy muammo sifatida namoyon boʻladi. Sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligining tashqi siyosati koʻpincha biryoqlama, marksistik mafkura doirasida talqin qilingan, milliy manfaatlar va tarixiy haqiqatlar yetarli darajada hisobga olinmagan. Natijada, amirlikning xalqaro munosabatlardagi oʻrni, diplomatik aloqalari va siyosiy mustaqilligi masalalari notoʻgʻri yoki cheklangan tarzda yoritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqlarida tarixiy merosni chuqur oʻrganish, uni haqqoniy baholash va yosh avlod ongiga toʻgʻri yetkazish zarurligini alohida taʼkidlab kelmoqda. Prezidentimizning tarixiy xotirani tiklash, milliy oʻzlikni anglash va tarixni soxtalashtirishga yoʻl qoʻymaslik haqidagi fikrlari ushbu mavzuni tadqiq etishning naqadar muhim ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Shu bois, Buxoro amirligi tashqi siyosatining sovet davri tarixshunosligida oʻrganilish xususiyatlarini tahlil qilish bugungi tarix fanining dolzarb vazifalaridan biri sanaladi 1 . Kurs ishining maqsadi . Sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi tashqi siyosat masalalarining qanday talqin qilinganini ilmiy jihatdan tahlil qilish hamda mazkur yondashuvlarning mafkuraviy va metodologik asoslarini ochib berishdan iborat. Kurs ishida qoʻyilgan maqsadga erishish uchun quy idagi v azifalar belgilandi: sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi mavzusiga● oid ilmiy asarlarni tahlil qilish; 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2020. – 210–218-betlar. 3 Buxoro amirligining tashqi siyosati masalalarining yoritilish ● darajasini aniqlash; sovet tarixchilarining konseptual yondashuvlari va baholarini tahlil ● etish; zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan sovet davri ● qarashlariga tanqidiy baho berish. Kurs ishining oby ek t i sovet davri tarixshunosligi hisoblanadi. Kurs ishining predmet i esa sovet davri tarixiy tadqiqotlarida Buxoro amirligining tashqi siyosat masalalarining yoritilishi va talqin etilish jarayonidir. Kurs ishining nazariy ahamiy a t i shundaki , unda sovet davri tarixshunosligining metodologik asoslari tahlil qilinib, Buxoro amirligi tashqi siyosatiga oid qarashlar ilmiy jihatdan umumlashtiriladi. Tadqiqot natijalari Buxoro amirligi tarixini oʻrganishga oid nazariy bilimlarni boyitadi. Kurs ishining amaliy ahamiy at i esa mazkur kurs ishidan oliy taʼlim muassasalarida Oʻzbekiston tarixi fanidan maʼruzalar va seminar mashgʻulotlarini olib borishda, shuningdek, tarixshunoslikka oid ilmiy ishlarda qoʻshimcha manba sifatida foydalanish mumkin. Kurs ishining oʻrganilganlik darajasi. Buxoro amirligi tarixi sovet davrida qator tarixchilar tomonidan tadqiq etilgan boʻlsa-da, ushbu tadqiqotlarda tashqi siyosat masalalari koʻpincha umumiy siyosiy jarayonlar doirasida yoritilgan. Sovet tarixshunosligida mazkur masala asosan imperiyaviy manfaatlar va sinfiy yondashuv asosida talqin qilingan. Mustaqillik davrida esa Buxoro amirligi tarixini qayta baholashga oid ilmiy izlanishlar kuchaydi. Shunga qaramay, sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi tashqi siyosatining yoritilishi alohida kompleks tadqiqot obyekti sifatida yetarlicha oʻrganilmagan. Mazkur kurs ishi aynan shu bo‘shliqni toʻldirishga qaratilgan. Kurs ishining t uzilmasi: Kirish, 2 ta bob, 4 ta qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iboratdir. 4 I BOB. SOVET DA VRI TA RIX SHUN OSLIGIDA BUX ORO AMIRLI GI TA SHQI SIY OSA TIN I O‘RGA N ISHN IN G NA ZA RIY VA METODOLOGIK A SOSLA RI 1.1. Sov et dav ri t arixshunosligida Buxoro amirligi t ashqi siy osat masalalariga y ondashuv lar O‘rta asrlarda Gʻarb bilan Sharqni bog‘lovchi muhim karvon yo‘llarining o‘tganligi, islom madaniyati o‘choqlaridan hisoblanmish Samarqand, Buxoro va Urganch (keyinchalik Xiva) shaharlarining joylashganligi, savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanganligi va boshqa qator jihatlarni sanab o‘tish mumkin 2 . Biroq tadqiqot doirasida o‘rganilayotgan davrga kelib, ya’ni XVIII o‘rtalari – XX asr boshlarida Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklari savdo-sotiq, ilm-fan va boshqa sohalarda jahon svilizatsiyasidan birmuncha ortda qolib ketdi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, yuqoridagi holatlarning yuzaga kelishiga bir qator omillar sabab bo‘lgan. Birinchidan, mazkur hududda o‘z manfaatlariga ega bo‘lgan dunyoning yetakchi davlatlarining o‘zaro nizolari (Rossiya- Turkiya, RossiyaEron, Angliya- Hindiston nizolari); ikkinchidan, Markaziy Osiyo davlatlarida o‘zaro birlikning, hamjihatlikning mustahkam emasligi; uchinchidan, qo‘shni Eron, Afg‘oniston davlatlari bilan davlatlararo hududiy nizolarga barham berilmaganligi; to‘rtinchidan, mahalliy urug‘-aymog‘chilikning kuchayishi natijasida yuzaga kelgan ichki kelishmovchiliklar va g‘alayonlarning (xitoy- qipchoqlar, shialar) uzluksiz davom etishi va boshqalar. Yuqoridagi omillar bilan bir qatorda, xonliklarning yirik davlatlar o‘rtasidagi nizolardan foydalangan holda har tomonlama o‘ylangan va muayyan maqsadni ko‘zlagan tashqi siyosat, xususan, diplomatik munosabatlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘ymaganligini ham keltirib o‘tish o‘rinlidir. Binobarin, milliy manfaatlarni ustuvor yo‘nalish sifatida oqilona tashqi siyosatni amalga oshirish o‘z navbatida, davlatning ichki va tashqi mustaqilligini, xavfsizligini, taraqqiyotini belgilab beruvchi muhim omil hisoblanadi. Ta’kidlash joizki, ushbu omilga nafaqat, 2 Abdukarimov A. Oʻzbekiston tarixshunosligi muammolari. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 45–62-betlar. 5 xonliklar va Chor Rossiyasi davrida, balki yaqin o‘tmish ittifoq tuzumi zamonida ham muayyan darajada e’tibor berilmagan hamda bu borada yetarli tajriba va amaliyot mavjud bo‘lmagan. Buxoro amirligining tashqi siyosat borasidagi faoliyatini tadqiq etishda tegishli qo‘lyozma asarlar va arxiv hujjatlarini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu o‘rinda ta’kidlash joizki, bizgacha yetib kelgan tarixiy manbalar mazkur davrga oid bo‘lgan tashqi siyosat borasidagi voqelikni to‘liq tavsiflash imkonini bermaydi. Bunday holatning yuzaga kelishiga Buxoro amirligida qo‘shni davlatlar bilan muntazam elchilik aloqalari o‘rnatilmaganligi, tashqi siyosat borasida olib borilgan faoliyatni lozim darajada qayd etilmaganligi, oz bo‘lsada, sohaga oid mavjud manbalarda u yoki bu amirning bu boradagi siyosatini haqqoniy va xolis yoritilmaganligi, boshqa mamlakatlar elchiliklari tarkibida amirlikka kelgan sayohatchilarning asarlarida ushbu masalalar qisman va o‘z mamlakatlari manfaatidan kelib chiqqan holda baholanganligi kabi qator sabablarni keltirib o‘tish mumkin. Lekin shunga qaramay ushbu masalalar yuzasidan bir qator sharqshunos, o‘lkashunos va tarixchi olimlar tomonidan muayyan darajada ilmiy tadqiqotlar olib borilganligini ham e’tirof etish lozim. Shu bilan birga, mazkur izlanishlarda tashqi siyosat va diplomatiya tarixiga oid bo‘lgan manbalar yetarli tarzda tahlil etilgan deb bo‘lmaydi. Ularda Buxoro amirligining ayrim hukmdorlari tashqi siyosatiga qisman e’tibor berilib, asosan ma’muriy tuzilish, yer-suv munosabatlari, soliq tizimi, davlat mansab va unvonlariga oid ayrim jihatlar o‘rganilgan, xolos. Masalan, A.A.Semyonov tomonidan amir Haydarning Rossiya podshohi Aleksandr I ga yo‘llagan maktublari, G.A.Mixaleva tomonidan esa Buxoro amirligi bilan Rossiya o‘rtasidagi savdo-sotiqqa oid aloqalar o‘rganilgan. Shu jihatdan olganda, Buxoro amirligi diplomatik aloqalarining huquqiy asoslari, tashqi siyosatining tamoyillari, qoidalari hamda o‘ziga xos xususiyatlari amalga oshirilgan tadqiqotlar doirasidan chetda qolib ketganligini qayd etish lozim. Yuqoridagilarni inobatga olib, bizning fikrimizcha, ushbu davrda amalga oshirilgan tashqi siyosatning quyidagi masalalarini o‘rganish muhimdir. Chunonchi, - tadqiq etilayotgan davr yirik davlatlarning o‘zaro nizolari, 6 urushlari davriga to‘g‘ri kelganligi va shu munosabat bilan Buyuk Ipak yo‘lining ahamiyati pasayishi sharoitida olib borilgan diplomatik aloqalarning o‘ziga xosligi; mamlakatda mahalliy-urug‘larning o‘zaro kelishmovchiliklariga qaramasdan tashqi siyosiy aloqalarning muayyan darajada olib borilganligi; Buxoro amirligining tashkil topishi jarayonida Eron va Buxoro davlatlari o‘rtasida yuzaga kelgan vaziyatdan kelib chiqib, mamlakatning mustaqilligini saqlab qolish maqsadida oqilona diplomatik siyosat yuritilganligi; Rossiya imperiyasiga qaramlik sharoitida Buxoro amirligining olib borgan tashqi siyosat va diplomatik aloqalarining o‘ziga xosligi kabi masalalarni o‘rganish shular jumlasidandir. Hindiston, hamda Rossiya bilan savdo ancha kuchayishi bilan, Buxorolik savdogarlar Xitoy bozorlariga ko‘p qatnamay quydi. Hatto xitoyliklar ham Buxoro bozorlariga kam tashrif buyurishgan. Quyidagi faktorlar Buxoro va Xitoy o‘rtasidagi savdo aloqalari zaiflashishiga olib kelgan: XVIII asrning I yarmida Buxoroda vujudga kelgan og‘ir siyosiy vaziyat tufayli tashqi savdoning keskin tushib ketishi, Buxoro savdogarlari Qo‘qon xonligi hududlari orqali Xitoyga borishgan, bu esa ko‘p vaqt va ko‘p xarajatni talab qilishi, bundan tashqari Buxoro savdogarlarini Hindiston, Afg‘oniston bozor mahsulotlari qanoatlantirganligi va hokazo. Xitoyliklar asosan Qo‘qon bilan savdo qilgan, qo‘qonliklar Buxoroga Xitoy tovarlari - choy, kumush yombi, chinni buyumlar, marjon va har xil turdagi matolar yetkazib turgan. Shunday bo‘lsada, Buxoro savdogarlari Xitoydan katta miqdorda oltin metallini xarid qilib, Buxoroga olib kelishganligi to‘g‘risida ma‘lumotlar ham mavjud. Qoshg‘arning Buxoro, Xiva, Hindiston, Afg‘oniston va ayniqsa, Rossiya bilan tashqi savdosi Qo‘qon orqali bo‘lar edi. Qo‘qon-Qoshg‘ar savdo aloqalari yo‘l qiyinchiligiga qaramay (yo‘l tog‘dan o‘tardi) yaxshi bo‘lib, karvonlar teztez borib turardi, chunki osoyishta edi. Bu esa, karvonlarning har hafta safarga chiqishida asosiy omil bo‘lib hisoblangan. Qo‘qon bilan Qoshg‘ar oralig‘idagi masofa 23 kunlik yo‘l bo‘lgan. Karvonlar 1000-1500 ot yuk bilan odatda iyun oyining boshlarida yo‘lga chiqqan. Bu karvonlarga chodir, kiyimlar va oziqovqatlar ortilgan. Karvonda kobullik, eronlik, buxorolik, toshkentlik savdogarlar ham bo‘lishgan . 7 P.I.Nebolsin XIX asr o‘rtalarida Xivaga Qo‘qondan koshg‘ar choylari keltirilganligini ma‘lum qiladi.P.Nebolsining ma‘lumotlari avvalo, Qo‘qon bilan Qoshg‘ar o‘rtasidagi savdo munosabatlari juda tez rivojlangan, ikkinchidan, Qo‘qon Qoshg‘arning Buxoro, Eron, Hindiston va Rossiya bilan savdo aloqalarida vositachilik rolini bajargan, uchinchidan Qo‘qon-Qoshg‘ar yo‘li Buxoro-Eron yoki, Xiva-Eron yo‘llariga nisbatan anchagina mashaqqatli vash u bilan birga bexavotir bo‘lgan, deyishga asos bo‘ladi. Qo‘qon va Qoshg‘ar oralig‘idagi savdo yo‘llari noqulay tog‘ yo‘llari orqali o‘tilganligini V.Velyaminov-Zernov ham ta‘kidlaydi. Uning ma‘lumotlariga ko‘ra, XIX asrning birinchi yarmida Qoshg‘ardan Qo‘qonga 300 otda ko‘k va qora choy, 200 otda oq kiygiz, 50 otda xitoy idishlari va 50 otda baqqollik buyumlari keltirilgan . 1862 yilda «Русски й Вестник » jurnalida e‘lon qilingan maqola ma‘lumotlariga ko‘ra, O‘rta Osiyo xonliklariga Xitoy o‘lkasidan G‘ulja, Chuguchak va Qoshg‘ar orqali ko‘proq choy, xitoy chinni idishlari keltirilgan. Hindistondan qand, indigo, ip gazlama, kashmir sholi, Erondan yevropa tovarlari olib kelingan . Maqola muallifi Buxoro va Qo‘qon xonliklarida oltinning kam qazib olinishi, Qoshg‘ardan esa kumushning kam keltirilishi o‘rtaosiyoliklarning talabini qondirmayotganligini ta‘kidlaydi. Bu xulosasi bilan muallif Rossiyaning O‘rta Osiyo bozorlarini qo‘lga olish borasidagi faoliyatini ma‘qullayotgan bo‘lishi kerak. U O‘rta Osiyoliklar Xitoy va Hindistondan olayotgan tovarlari: choy, qand, indigo uchun rus tillosi va boshqa rus tovarlarisiz hech narsa bilan to‘lay olmaydi, deb yozgan. Shu bilan birga muallif Rossiyaning Sharqiy Turkiston bozorlariga kirib borish yo‘llari xususida ham fikr bildirgan U, rus tovarlarini Kichik Buxoroga ikki yo‘l bilan, birinchisi, shimoliy yo‘l - G‘uljadan Oqsu va g‘arbiy yo‘l esa Qo‘qondan Qoshg‘arga olib o‘tish mumkinligini ko‘rsatadi. Ikkala yo‘l ham qorli tog‘lar orqali o‘tgan. Birinchi yo‘lda yuklar tuyalarda, ikkinchi yo‘lda esa yuklar faqat otda tashilgan. Har bir otga 8 pudgacha tovar ortilgan. Bu yo‘l orqali har yili 3500 otda tovar tashilgan. G‘ulja yo‘li Qo‘qon yo‘liga nisbatan serqatnov ekanligi e‘tirof qilingan. Karvonlar Qo‘qondan Qoshg‘arga taxminan 400 verst masofani 18 kunda 8 bosib o‘tgan. G‘uljadan Oqsugacha masofa 600 verst bo‘lgan. Oqsudan Pekinga karvonlar to‘rt yarim-besh oy yo‘l yurishgan. Muallif Yorkand, Qoshg‘ar, Oqsuni rus tovarlari uchun bozor bo‘lib xizmat qilishi mumkinligini, Kichik Buxoro rus matolari va metal buyumlari haqini xitoy choyi bilan to‘lashi mumkinligini e‘tirof qilgan. Buning uchun avvalo rus savdogarlari uchun Kichik Buxoroda savdo qilishlariga ruxsat berilishi kerak, chunki shu vaqtga qadar musulmon bo‘lmaganlar uchun u yerda savdo qilish man qilingan edi . 1862 yilda G‘arbiy Xitoyda dunganlar qo‘zg‘oloni sodir bo‘lgan. Dunganlar qo‘zg‘oloni Markaziy Osiyo davlatlari hayotida faqat siyosiy jarayon bo‘lib qolmay, balki iqtisodiy hayotga ham salbiy ta‘sir ko‘rsatgan edi. A.G.Rotchev qalamiga mansub asarda dungan qo‘zg‘oloniga qadar Xitoy Qo‘qon, Buxoro, Xiva va boshqa davlatlar bilan qizg‘in savdo aloqalarida bo‘lganligini, lekin bu qo‘zg‘olon mazkur davlatlar o‘rtasidagi savdo aloqalari rivojlanishiga salbiy ta‘sir ko‘rsatganligi e‘tirof qilingan. Ayniqsa, bu holat choy savdosida aniq namayon bo‘lgan. O‘rta Osiyoga mo‘ljallangan choy karvonlari avval Urumchida yig‘ilib, so‘ng u yerdan yo‘l ikkiga bo‘lingan. Birinchi yo‘l, Urumchidan G‘ulja orqali Verniy, Avliyoota va Chimkentga, ikkinchi yo‘l, Urumchidan Qoshg‘ar orqali Qoshg‘ar-Dovon yo‘lidan O‘shga kelgan. O‘shda karvon yo‘li ikkiga bo‘linadi, biri O‘sh-Xo‘jand-Samarqand-Buxoro, ikkinchisi esa, O‘sh- Qo‘qonNamangandan Toshkentga boradi. Meyendorfning ma‘lumotlari orasida Buxoroning Eron bilan savdo aloqalari haqidagi fikri diqqatga sazavordir. U Buxoroda feruza va parcha matolari bilan savdo qilgan eronlik savdogarlarni ko‘rgan. Buxoroliklar Eronga paxta, ipak matolar, movut, qalampirmunchoq, ravoch va rus tovarlari olib borgan. U Buxoro qand unini Eron, Afg‘oniston va asosan Peshavor orqali oladi, deb ta‘kidlaydi. Shu mamlakatlardan salla uchun shol matolari, sariq kamar, gilam va feruza keltiradi. Shu xildagi savdoni davom ettirish uchun buxoroliklarga har yili 600 ta tuya kerak bo‘ladi. Bu savdo Buxoro uchun Rossiya va Qashg‘ardan keyingi darajada turganligini Meyendorf ta‘kidlab o‘tgan edi. 9 Buxoro xonligi haqidagi muhim ma‘lumotlar A.F.Negri ekspedisiyasining vakili E.Eversman tomonidan ham to‘plangan. Uning kitobida Buxoroning ichki va tashqi savdo aloqalari yaxshi aks ettirilgan. Eversman ma‘lumotlariga ko‘ra, Buxoro Rossiyaning bir qator shaharlari: Troisk, Orsk, Orenburg, Astraxan, va boshqa Sharq davlatlari: Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Kashmir bilan savdo aloqalari o‘rnatgan. Muallif Rossiyadan Buxoroga keltirilgan tovarlarni sanab o‘tadi. U Erondan 500 ta tuyada ipak va jun kiyimlari, shol, ro‘mollar va boshqa tovarlar keltirilishini xabar qiladi . Eversman, Buxoroga Erondan ishlanmagan feruza keltirilib, Buxoroda silliqlanganligi, Badaxshondan lazurit va gilvata keltirilganligini yozadi. Buxoroda ishlov berilmagan lazurit narxi, hajmiga qarab 20 dan 40 golland dukatigacha narxda sotilgan. Budrin, Hindiston, Eron va Rossiyaning Buxoro savdosidagi rolini alohida ta‘kidlaydi. Lekin Buxoroga keltirilayotgan va u yerdan olib ketilayotgan tovarlarning tarkibiga to‘xtalmagan. U o‘z e‘tiborini asosan tog‘ ishlariga qaratgan. Buxoroliklar Hindiston, Eron va Xitoydan oltin, kumush, mis, qalay va temir olgan6. Hindistondan chit keltirilgan bo‘lib, u salla uchun ishlatilgan. Burnashevning ma‘lumotlariga ko‘ra, Buxoro Hindiston va Erondan tillo, kumush va hind malmali olgan. Buxoro Eronga qorako‘l terisi va boshqa tovarlar eksport qilgan. Burnashev Buxoroga keltiriladigan chet el tovarlaridan qirqdan bir miqdorida boj solig‘i olinishini eslatib o‘tadi. Rus savdogarlari esa o‘z mablag‘idan yigirmadan bir miqdorida soliq to‘lagan . Burnashevning ta‘kidlashicha, Buxoro tog‘larida tillo va kumush ko‘p bo‘lishiga qaramasdan, buxoroliklar ularni Hindiston, Eron va Xitoydan, mis, qalayi va temirni Rossiyadan olishga harakat qilgan. Uning ma‘lumotlariga asoslanib aytish mumkinki, Buxoroga chetdan tillo, kumush va boshqa ma‘danlar keltirishining sababi, buxoroliklar hali tog‘lardan bu ma‘danlarni qazib olishning yangi texnologiyalarini bilmasligi oqibatidir. Burnashev mamlakatning siyosiy ahvoli haqida yozib, amir Shoxmurod 10 Hindiston, Eron, Qo‘qan, Xo‘jand, Toshkent va Xiva bilan harbiy to‘knashuvlarda bo‘lganligi, 1795 yili Buxoro Eron bilan jang qilib, juda ko‘p eronliklarni asir olganligi va ularni Buxoroda qul qilib sotganligi haqida ma‘lumot beradi. 1.2. Sov et t arixchilari asarlarida Buxoro amirligi t ashqi siy osat ini baholash mezonlari Amir Haydar hukmronligi davrida O‘rta Osiyo davlatlari – Xiva va Qo‘qon xonliklari, Rossiya, Eron, Afg‘oniston, Xitoy hamda Usmoniylar davlati bilan xalqaro iqtisodiy, madaniy va siyosiy-huquqiy munosabatlarni shakllantirish maqsadida elchilik aloqalarini yanada mustahkamlashga harakat qilingan. U o‘z sulolasidan bo‘lgan boshqa amirlardan farqli o‘laroq, mang‘itlar hukmronligini mustahk amlash, ichki va tashqi muxoliflar ga qarshi kurashd a qatormuvaffaqiyatlarni qo‘lga kiritishga erishgan davlat boshlig‘i sifatida ajralib turadi. XIX asrning birinchi yarmida, ya’ni amir Haydar hukmronligi davrida Buxoro va Rossiya davlatlari o‘rtasida doimiy faoliyat yuritib turadigan vakolatxonalar yoki elchixonalar va ikki davlat o‘rtasida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga soladigan shartnomalar mavjud bo‘lmagan. Elchiliklar odatda, siyosiy va iqtisodiy aloqalar borasida munozaralar olib boorish yoki muhim voqealardan axborot berish uchun yuborilar va ularning maqsadi amir yorlig‘ida baѐn qilinar edi. 1805-yilda Rossiya tashqi ishlar vazirligi boshqarmasining boshlig‘i knyazь Adam Charteriyskiyning ko‘rsatmasiga binoan maxsus karvonda savdogar qiyofasida Orenburgdan Buxoroga rus konfidentlaridan biri Habibulla Abdulov yuboriladi 3 . U bu yerda rasman soxta pul yasashda ayblangan va Buxoroga qochib kelgan rus fuqaroligiga mansub teptyar-tatarlarni Rossiyaga topshirish haqida muzokaralar yuritadi, ammo aslida unga yuklatilgan asosiy vazifa Nodirshohning Buxoroda yashashi taxmin etilgan nevarasini rus imperatori panohiga olib ketish bo‘lgan. Shu 3 Alimuhamedov R. Markaziy Osiyo davlatlarining xalqaro munosabatlari tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 88–104-betlar. 11 yilning o‘zida Orenburgga Buxoro amirligi elchilari sifatida ikki savdogar – Mirzabek Allaѐrov va Gʻofurjon Navro‘zjonovlar tashrif buyuradi. Ushbu elchilar Orenburg general-gubernatoriga Buxoroda soxta pul yasash bilan shug‘ullanuvchi Valit Hamitovdan musodara qilib olingan uskunalarni topshiradilar. Lekin ushbu savdogarlarda elchilik vakolatini tasdiqlovchi kerakli hujjatlar bo‘lmaganligi sababli, ularning Rossiya davlati boshliqlari bilan uchrashishlariga ruxsat etilmaydi. 1809-yilda Rossiyadan Buxoroga “maxfiy suratda yana bir konfident – poruchik Odilnosir Subhonqulov Orenburg harbiy gubernatori nazorati ostida yuboriladi”1 . Poruchik Subhonqulov missiyasi dastlab Buxoro amirligi hamda Rossiya davlatlari o‘rtasidagi karvon savdolarining xavfsizligini ta’minlash, aniqrog‘i qaroqchilar tomonidan talontaroj qilingan savdo karvonlari masalasini hal qilish hamda Rossiya-Buxoro davlatlari hamkorligida o‘zaro jinoyatchilikka qarshi kurashish, shu bilan birga, Rossiyadan qochib Buxoroda boshpana topgan soxta pul yasovchi Xamitov va uning sheriklarini Rossiya davlatiga topshirish bilan bog‘liq masalalar bilan shug‘ullangan O‘z navbatida, amir Haydar javob xatida bunday masalalar faqatgina ikki davlatning boshliqlari tomonidan hal qilinishi, ya’ni amirga faqat bevosita Rossiya davlati boshlig‘i murojaat qilishi lozimligi haqida bayon etadi. Buxoro amiri Haydar o‘zining ana shu maktubi bilan davlatlararo qonun-qoidalarga rioya etish masalasini eslatib, unga tanbeh berish bilan birga, xalqaro miqyosda Buxoro amirligining mustaqil davlat sifatida obro‘-e’tiborini saqlashga naqadar katta e’tibor berib kelganligini ham namoyon etadi. Rossiya Buxoroga xufyalar yo‘llar ekan, dastavval Buxoroning Xiva bilan umumiy til topib kuchayishidan, so‘ngra ularning fransuzlar ta’sirida RossiyaEron urushida Eron tarafiga og‘ib ketish xavfidan g‘oyat katta tashvishda edi. Amir Haydar ana shu voqealardan yaxshi xabardor bo‘lgan. Ammo u tashqi siyosatda mustamlakachi davlatlarning qutqusi bilan emas, balki o‘z davlati xavfsizligi manfaatlaridan kelib chiqqan holda faoliyat yuritgan. Amir Haydar o‘z navbatida 12 Usmoniylar davlati bilan tashqi siyosiy va diplomatik munosabatlarni mustahkamlash maqsadi da devonbegi Eshmuham mad va qo‘riqchibos hi Mirza Muhammadyusufni Istanbulga Buxoro amirligining rasmiy vakili sifatida yuboradi. Amir Haydar Buxoro amirligining Usmoniylar davlatidagi elchisi Mirza Muhammadyusuf hamda uning vafotidan so‘ng elchi Mirza Muhammadfozil orqali yuborilgan nomalarida siyosiy munosabatlarni mustahkamlash haqida so‘z yuritilmasdan, balki ko‘proq ikki davlat o‘rtasida madaniy va iqtisodiy hamkorlik borasidagi takliflar izhor etilgan edi. Buxoro amiri Muzaffar tashqi siyosati va diplomatik munosabatlari tarixi haqida so‘z ketganda, avvalo, uning davlatni boshqargan yillarida amirlikning Rossiya imperiyasiga mustamlaka bo‘lgan davriga alohida to‘xtalib o‘tish joizdir. Chunki ushbu davr, ya’ni 1868-yilning 11-iyulida Rossiya bilan Buxoro amirligi o‘rtasida tuzilgan sulh shartnomasiga asosan amirlikning Rossiya imperiyasi vassaliga aylanganligining huquqiy asosi vujudga kelgan davrdir. Rossiya bilan Buxoro amirligi o‘rtasida tuzilgan sulh shartnomasiga asosan diplomatik masalalar deyarli Rossiya imperiyasining manfaatlariga xizmat qilib, faqatgina Buxoro fuqarolarining Rossiya hududlarida erkin savdo qilish huquqi, Amudaryoda xususiy kemalarning erkin suzib yurish huquqi, ikki davlat savdogarlari uchun bojning yagona qiymati kabilar belgilangan edi, xolos. XVIII asr II yarmidan boshlab, Rossiya savdo-iqtisodiy aloqalarida O‘rta Osiyo xonliklari, xususan, Buxoro amirligining ahamiyati ortib bordi. Bunda birinchidan, Rossiyada rivojlanib borayotgan sanoat uchun xomashyo manbalarni topishga intilish, ikkinchidan, Osiyoda, ayniqsa Hindistonda Angliya ta‘sirining kuchayib borayotganligi sabab bo‘lgan. Doniyolbiy davrida Buxoro davlatining Rossiya bilan savdo-iqtisodiy aloqalarining yangi davriga tamaltoshi quyilgan edi. Doniyolb iy otaliq 1774-yilda Ernazar Maqsud o‘g‘li boshchiligi da boshchiligida o‘z elchilarini Rossiyaga jo‘natib, yaqin diplomatik va savdo aloqalarini o‘rnatgan. Bu paytda u yerda Yekaterina II (1762- 1797-yy.) 13 hukmronlik qilar edi. Ikki davlat o‘rtasida savdo aloqalari o‘rnatilishida Ernazar elchining o‘ziga yarasha o‘rni bo‘lgan. Ernazar elchi - Mulla Muhammad Ernazarbiy Maqsud oʻ gʻ li XVIII-asrda yashab o‘tgan yirik savdogar va elchi. Ernazar elchi Buxoro amirligining Rossiyaga yuborgan elchilari rahbari bo‘lgan. U madrasada oʻ qigan bo‘lib, 1745 yildan boshlab, Rossiyaga bir necha marta tijorat maqsadida borib, imperator Yelizaveta Petrovna qabulida boʻ lgan. Savdo ishlari bilan Xuroson va Hindistonga ham borgan. Keyinchalik Buxoro hukmdori Doniyolbiy otaliq tomonidan 1774-76- yillarda va 1779-80-yilarda Rossiyaga yuborilgan 2 ta elchilik missiyasiga boshchilik qilgan. Birinchi elchilik tarkibida 64 kishi va 20 ta ozod qilingan rus asirlari boʻ lgan. Ular 1774 yil 1 sentyabrda Ashtarxon (Astraxon) shahriga kelishgan va Astraxon generalgubernatori P.Krechetnikov huzurida boʻ lishgan. Soʻ ngra 1775-yil 14-mart kuni Moskvaga yetib kelishgach, Rossiya imperatori Yekaterina II tomonidan rasmiy ravishda qabul qilingan (1775.5.4). Bu elchilik natijasida Buxoro bilan Rossiya oʻ rtasida mustahkam savdo aloqalari yoʻ lga qoʻ yilgan, savdo karvonlari xavfsizligi uchun Emba daryosi boʻ yida qalʼ a qurilgan. Rossiyaning chegara shaharlari: Orenburg , Astraxonda Buxoro savdogarlaridan olinadigan bojxona solig i kamaytirilgan, ichki shaharlarda Orta Osiyo savdogarlarining erkin harakat qilishi kafolatlangan. Ikkinchi elchilik 1779 yil ortalarida boshlangan, elchilik tarkibida 28 kishi bo lgan. Ernazar elchi boshchiligida elchilar 1780-yil yanvarda Moskva va Peterburgga yetib kelishgan. Elchilik natijasida buxorolik savdogarlar Rossiyadan ko p miqdorda mis, po lat va cho yan sotib olishga muvaffaq bo lganlar. Ernazar elchi Rossiyada o z vazifasini to liq uddalagach, 1795yilda Buxoroda madrasa qurdirgan. Amir Shohmurod tomonidan Mulla Muhammad Ernazarbiy Maqsud o g li Turkiyaga elchi sifatida yuborilgan va o sha yerda yashab vafot etgan. Doniyolbiy otaliqdan so‘ng Amir Shohmurod taxtga kelgach, tashqi savdoni rivojlantirishda Rossiya bilan savdo aloqalariga alohida e‘tibor qaratdi. Uning davrida Buxoroning Rossiya bilan savdo aloqasi o‘tgan davrlarga nisbatdan sezilarli darajada kuchaydi. Buxoro savdogarlari Rossiyaga ham asosan 14 paxta va ipak mahsulotlarini sotish uchun olib borishgan, u yerdan esa muynali mahsulotlar, sandiqlar, fabrikalarda ishlab chiqarilgan metall buyumlar, turli xil matolar va boshqa turdagi mollarni olib ortga qaytishgan. Buxoro savdogarlari Rossiyaga hind mollarini ham yetkazib turgan, u yerdan rus mollarini Afg‘onistonga olib borib sotishgan. Buxoro bilan Rossiya o‘rtasidagi savdo aloqalarida qozoqlar ham rol o‘ynagan. Qozoqlar savdogarlarni ma‘lum bir haq evaziga Orenburggacha kuzatib borishgan. Amir Shohmurod davrida Rossiya bilan savdo aloqalari qanchalik rivojlanganligini quyidagi ma‘lumotlarni ko‘rib chiqamiz. O‘rta Osiyo, xususan, Buxoro davlatining Orenburg guberniyasi orqali Rossiya bilan savdo aloqalari bo‘yicha 1745-1774-yillar davomida to‘plangan hujjatlarda ma‘lum bo‘lishicha Buxorodan Orenburgga 35 yil ichida jami 5.957.426 rubl miqdordagi tovar kiritilgan bo‘lsa, shu muddat ichida Orenburgdan Buxoroga jami 5.047.113 rubl miqdorda tovar olib kelingan. Endi Amir Shohmurod davridagi holatni qarab chiqamiz. Orenburg guberniyasining 1787-1796-yillardagi hujjatlarda 10 yil davomida Orenburgga O‘rta Osiyodan jami 4625861 rubllik tovarlar kirgan bo‘lsa, shundan 4.158.316 rubllik tovar Buxoro savdogarlariga, 467.545 rubllik tovar Xiva savdogarlariga tegishli bo‘lgan. Xuddi shu davrda Orenburgdan Buxoroga 3.680.869 rubl, Xivaga esa 467.545 miqdordagi tovarlar olib chiqilgan.36Shundan ko‘rinib turibdiki, Amir Shohmurod davrida Buxoro O‘rta Osiyo mintaqasida Rossiya bilan savdo aloqalar qilish bo‘yicha yaqqol yetakchi o‘rinni egallagan. Rossiya imperiyasida hukmdorlar almashganligi sababli Amir Shohmurod Rossiya bilan diplomatik va savdo aloqalarini yanada mustahkamlash maqsadida 1797-yilda Sankt-Peterburgga Polvonquli boshchiligida o‘z elchilarini jo‘natadi. Rossiyaning yangi imperatori Pavel I elchilarni yaxshi kutib olgan va ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarni rivojlantirishini ma‘lum qilgan. Amir Shohmurod hukmronligidan keyin ham Buxoroning Rossiya bilan savdo aloqalari rivojlanishda davom etdi. Orenburgda 1804- yili Buxoro amirligi savdogarlarining qarorgohi qurilib, unda 20 xonadon istiqomat qilgan. 15 Ular Rossiya bilan Buxoro amirligi o‘rtasidagi savdoda muhim o‘rin tutganlar. Qarorgoh аhli 1812- yilda Napoleon armiyasiga qarshi janglarda faol ishtirok etgan. 1825- yilga kelib savdogarlar qarorgohi kengayib, xonadonlar soni 30 taga yetdi. Ularning ko‘pchiligi hunarman dlar (novvoylar , savdogarl ar) bo‘lib, о‘z mahsulotlarini shu yerda sotuvga tayyorlaganlar. Buxorodan yo‘lga chiqqan karvon 2 oyda Orskka yetib borardi. Ba‘zida savdo karvoni 5 mingtagacha tuyadan iborat bo‘lardi. Chulkov Orenburg savdosini tahlil qilib, Rossiya Sharq mamlakatlari – O‘rta Osiyo, u orqali esa Hindiston va Eron bilan savdo qilgan, degan xulosaga keladi. Uning fikricha, O‘rta Osiyo va uning qo‘shni davlatlar bilan aloqalarini yanada rivojlantirish uchun Rossiyada Sharq xalqlari manfaatlariga mos keladigan ishlab chiqarish ni yo‘lga qo‘yish masalasi ni ko‘tarib chiqqan. Is‘tedodli rus iqtisodchisining fikri rus savdo doiralarining manfaatlarini ifoda qilardi va Rossiyaning qo‘shni Sharq davlatlariga o‘zining ta‘sirini ko‘rsatish istagidan dalolat berardi. Chulkov ma‘lumotlariga ko‘ra, Buxoro, Xiva va Turkmanistondan Rossiyaga tillo, kumush, hind va boshqa mamlakat mollari, lazurit toshi (ko‘k rangli qimmatbaho tosh), buxoro va sheroz qorako‘li, parcha, har xil bo‘z, toshlar, olmos, yoqut, lal, zumrad, darmana urug‘i va boshqa tovarlar keltirilgan . Shunday qilib, Chulkovning bergan ma‘lumotlari ko‘rib o‘tilayotgan davrda Orenburg Rossiyaning boshqa sharq davlatlari bilan savdo aloqalarida alohida o‘rin eallaganligini va hattoki, Rus savdosining sharq davlatlari bilan aloqalarida asosiy savdo markazi rolini bajarganligini tasdiqlaydi. Lekin shu narsani eslatib o‘tish joizki, na Chulkov va na undan oldingi mualliflarning asarlarida Orenburgga qancha miqdorda qanday tovarlar olib kelinganligini tasdiqlovchi ma‘lumotlar aniq berilmagan. Chernyaev ham 1865 yil 23 aprelda O‘rta Osiyo davlatlari bilan Rossiyaning savdo aloqalari savdogarlar uchun qulay va xatarsiz bo‘lishi kerakligini ta`kidlagan. Uning fikricha, Rossiyadan Qo‘qonga temir, mis, po‘lat, cho‘yan va temir buyumlar, chit va sifatsiz gazmollar, baxmal, fayansli kosalar, kichiq oynaklar va charm olib kelingan. Rus savdogarlarining foydalari bojxona tufayli kamaygan bo‘lsada, Rossiyaning xonlik bilan savdo aloqasi miqdori oshib 16 borgan: 1758 yildan 1855 yilgacha eksport 174.000 dan 2.171.000 kumush rublga, import esa 37.000 dan 676.000 kumush rublga oshgan. 18401850 yillarda O‘rta Osiyo bozorida rus va ingliz tovarlari raqobat qildi. Rossiyadan keltirilgan tovarlarning ko‘payishi ingliz savdosini sindirdi. Rossiyadan ayniqsa, metall va metall qurollar, asbob-uskunalar va bo‘yoqlar ko‘p keltirilgan edi. Xonlikdagi, chegaradagi ayrim voqealar vaqti-vaqti bilan savdo ishlariga jiddiy salbiy ta`sir ko‘rsatar edi. Misol, 1841 yildan Buxoro- Qo‘qon urushining boshlanishi oqibatida 1845 yilgacha savdo munosabatlari sustlashdi. 1850-60 yillardagi taxt uchun kurash ham shunday oqibatlarni keltirib chiqargan edi. Chegarada noqonuniy boj olish va qaroqchilarning ko‘payishi ham 1860yillarda savdoga salbiy ta`sir ko‘rsatdi. 1853-yillardan boshlab Rossiyaning harbiy harakatlari ham savdoga juda yomon ta`sir ko‘rsatdi. Umuman, Qo‘qon xonligining Rossiya bilan savdo aloqalari ham ijobiy, ham salbiy oqibatlar keltirib chiqardi. Qo‘qonda savdo tufayli qishloq xo‘jaligining ayrim tarmoqlari yaxshi rivojlandi, rus madaniyati kirib keldi. Lekin shu bilan birga xonlik astasekin xom-ashyo bazasiga aylana bordi, rus sanoat korxonalari buyumlari mahalliy hunarmandchilikning ayrim tarmoqlarini sindirdi. XVIII asrning oxiri va XIX sarning boshi Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tarixida savdo va diplomatik aloqalarning kengayishini va mustahkamlanishi bilan xarakterlanadi. Bu vaqtlarda Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasidagi aloqalar,asosan,ikki tarafdan:Sibir va Orenburg savdo yo‘llari orqali olib borilib, Orenburg orqali bo‘lgan munosabatlaar ayniqsa ahamiyatlidir. XVIII asrning oxiridan boshlab Rossiya bilan O‘rta Osiyo xonliklari,jumladan Buxoro xonligi o‘rtasidagi savdo aloqalarining rivojlanishida Orenburg savdo yo‘li katta ahamiyatga ega bo‘lib,Orenburg shaharining uzi Rossiya va O‘rta Osiyo savdosida ayiriboshlashning markaziga aylandi.Chunki,bu vaqtlarda O‘rta Osyo savdogarlari uchun Rossiyaning ko‘pgina ichki yarmarkalarida savdo qilishga ruxsat etilmay,odatda ular uz mahsulotlarini ko‘proq Orenburgda rus sanoat 17 mollariga ayirbosh qilardilar.Shuningdek,Rossiya savdogarlari ham O‘rta Osiyoga kamdan kam qatnab,Rossiyaning sanoat mollari O‘rta Osiyo bozorlariga deyarli mahalliy savdogarlar vositasi bilan olib kelinar edi. XVIII asrning oxirida Rossiya-Buxoro savdosining hajmi va xarakterini 1787-1796 yillarida Rossiya va Buxoro o‘rtasida olib borilgan tovar oborotidan ko‘rish mumkin.Masalan,mana shu o‘n yil ichida Rossiyadan Buxoroga 3 million 680,9 ming so‘mlik mol chiqarilgan bo‘lsa,Buxorodan Rossiyaga esa 4 million 150,9 ming so‘mlik mahsulot chiqarilgan. Bu davr ichida Buxoro va Rossiya savdosining umumiy hajmi unchalik katta bo‘lmasa ham,lekin u tez sur‘atlar bilan o‘sib bormoqda edi. Masalan, 1787-1790 yillar davomida Orenburg orqali Buxorodan Rossiyaga o‘rtacha hisob bilan yiliga 360 ming so‘mlik, 1790-1793 yillar ichida yiliga 405 ming so‘mlik va 1793-1796 yillarda yiliga 465 ming so‘mlik mol chiqarilgan bo‘lsa,XIX asrning boshiga kelganda, 1801 yilning o‘zidayoq, Buxorodan Rossiyaga chiqariladigan mahsulotning hajmi 732,2 mimg so‘mga yetadi. Rossiyadan Buxoroga chiqoriladigan mollarning miqdori esa 547 ming so‘mgacha oshadi. Bu fartlar Orenburg orqali Buxoro bilan Rossiya o‘rtasidagi savdo sotiq oxirgi 4-5 yil davomida avvalgi o‘n yil ichida maksimal mol chiqarilgan yilga qaraganda yana 50 protsentga oshganligini ko‘rsatadi. Rossiya-Buxoro savdosining bunday sur‘atlar bilan rivojlanishi asosan Rossiyada kapitalistik munosabatlarning o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lib,rivojlanib borayotgan rus tuqimachilik sanoati ko‘proq O‘rta Osiyo hom ashiyosi–paxtaga muhtoj edi.Shuning uchun ham XVIII asrning oxiridan boshlab,O‘rta Osiyo Rossiya sanoatining eng zarur va eng muhim xomashiyo manbalaridan biriga aylanib,paxta va yigirilgan ipdan tashqari ,Rossiyaga hom teri, qorako‘l, ipak, revand va quruq mevalar chiqarilardi. 1801 yilda Buxorodan Rossiyaga 483.7 ming so‘mlik yigirilgan ip chiqarilib,u umumiy savdo oborotining 68 protsentini tashkil etsa;19.5 ming so‘mlik paxta,yoki savdo oborotining 2 protsentini,42.5 ming so‘mlik gazlama,yoki savdo oborotining 5 protsentini,101.7 ming so‘mlik xom teri,yoki savdo oborotining 13 18 protsentini,45.8 ming so‘mlik qorakul,yoki savdo oborotining 6 protsentini,25.7 ming so‘mlik revand,yoki savdo oborotining 3 protsentini va qolgan boshqa xildagi mahsulotlar savdo oborotining 3 protsentini tashkil etardi . Demak, XIX asrning boshida Buxorodan Rossiyaga chiqariladigan mahsulotlar ichida yigirilgan paxta ipi bilan xom paxtani o‘zi umumiy savdo oborotining 70 protsentini tashkil etadi. Rossiyaga olib boriladigan xomashiyo ichida paxtaga nisbatan yigirilgan ipning salmogi kattaligi hali bu vaqtlarda Rossiyada ip yigiruv fabrikasi mavjud emasligini ko‘rsatadi.Haqiqatdan ham 1805 yilda Rossiyada 59 tuquv va 5 gazlama buyash va pardozlash fabrikalari bo‘lsa-da,ammo bir dona ham ip yigiruv fabrikasi bo‘lmagan. Shuning uchun ham to‘qimachilik sanoatini xomashiyo bilan ta‘min etishda ko‘proq yarim fabrikat-yigirilgan paxta ipi talab etilib,bu yarim fabrikat Rossiya va O‘rta Osiyo,jumladan Buxoro savdosining asosini tashkil etardi. Bu vaqtlarda Rossiyadan Buxoroga asosan metal,temir,mis,pulat,chuyan,kumush va oltin,shuningdek mo‘yna,charm,movut va boshqalar chiqarilib,metallar Rossiya va Buxoro savdosida birinchi o‘rinda turardi. 1801 yilda Rossiyadan Buxoroga 217,7 ming so‘mlik oltin chiqarilib,bu umumiy savdo oborotining 40 protsentini tashkil etsa, 112 ming so‘mlik movut va boshqa xildagi tuqima mollar, yoki umumiy savdo oborotining 25 protsentini, 83 ming so‘mlik koshenil qizil buyog‘i,yoki savdo oborotini 16 protsentini, 76 ming so‘mlik mo‘yna, yoki savdo oborotining 15 protsentini,16 ming so‘mlik charm,yoki savdo oborotining 3 protsentini va boshqa xildagi molar chiqarilib,ular savdo oborotining 5 protsentini tashkil etardi. O‘rta Osiyoda Rossiyadan keltiriladigan metallarga bo‘lgan talabning ortib borishi, asosan, bu vaqtlarda O‘rta Osiyo xonliklarida iqtisodiy ko‘tarilish natijasida shaxarlarning o‘sishi va ishlab chiqarish korxonalarining,ayniqsa, degrezlik korxonalarining kengayishiga bog‘liq edi. Chunki O‘rta Osiyo xonliklarida ishlab chiqarish ko‘chlarini zaif bo‘lganidan tog‘ sanoati tamoman rivojlanmagan bo‘lib,hali mahaliy metal ishlab chiqarilmas edi. Buxoroda ishlab chiqariladigan metal bo‘yumlar deyarli Rossiyada n keltiriladig an metallar xisobiga ishlanib,Rossiya misidan turli xil ro‘zg‘or bo‘yumlardan tashqari,chaqa pul zarb 19 qilinar edi.Rossiya po‘lati,temiri va chuyanidan qishloq xo‘jalik asboblari,qurol-yarog‘lar va boshqa bo‘yumlar ishlab chiqarilardi.Rossiyadan oltin va kumush pul shaklida keltirilib,ulardan oltin pul-tilla va kumush tanga zarb qilinardi. O‘rta Osiya bozori uchun eng kerakli va umumiy talabga sazovor bo‘lgan metallarni O‘rta Osiyoga chiqarish to XIX asrning boshigacha man qilingan edi. Ammo O‘rta Osiya xonliklari bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlarning yuksalib borishi chor hukumatini 1801 yildan boshlab mazkur bozorga metal chiqarish uchun ruxsat berishga majbur edi. Garchi Rossiya va O‘rta Osiyo o‘rtasidagi savdo aloqalari jonlanib borayotgan bo‘lsada, lekin uni normal xolda olib borilishiga xonliklarni o‘zaro olib brogan feodal urushlar va savdo yo‘llaridagi talon-tarojliklar anchagina to‘sqinlik qilardi. XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshida savdo yo‘llaridagi notinchlik avvalgidan ham kuchayadi. 1799 yilda Do‘rtqorin qabilasidan bo‘lgan Sari Oltoy va Qora Oltoy boshliq qozoqlarning bir guruppasi Buxoroga ketayotgan savdo karvonini talab, uni 295 ming so‘mlik molini o‘zlari bilan olib ketganlar. Buxoro amiri Xaydarning Rossiya imperatori Aleksandr I ga yozgan xatida, Rossiyaga qarshi fransuzlarning hujumi boshlangan vaqtlarda Buxoro savdogarlari qozoqlarning talonchilik guruhlari tomonidan talon-taroj etilganligi to‘g‘risidagi xabar bayon qilingan. XIX asrning boshiga kelganda BuxoroRossiya savdo aloqalarining borgan sari yuksalishi natijasida, birinchi navbatda savdo yo‘llarining xavfsizligini taminlash va savdo munosabatlarini yanada mustahkamlash bu ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik aloqalarning asosiy vazifalaridan biriga aylandi. 1797 yildayoq Orenburg general-gubernatori Baron Ingelstrom O‘rta Osiya xonliklari bilan savdo munosabatlarini kengaytirish va ularni normal holda olib borish uchun karvon yo‘llarini xavfsizligini ta‘min etishda savdo karvonlarini O‘rta Osiyo bozorlariga doimiy suratda harbiy soqchi bilan ko‘zatishni, mahaliy O‘rta Osiyo savdogarlari uchun Rossiyaning ichki yarmarkalarida savdo qilishga ruxsat etilishini va Orenburgda O‘rta Osiyo bozorlarini muntazam o‘rganuvchi rus savdo muassasalarini barpo etishni taklif qilgan edi. 20 O‘rta Osiya bilan savdoni rivojlantirish maqsadida XIX asrning chor hukumati mahaliy O‘rta Osiyo savdogarlariga Rossiyaning ichki rayonlarida va rus yarmarkalarida, birinchi navbatda Nejegorod yarmarkasida savdo qilish uchun ruxsat etdi. Orenburg general- gubirnatorining savdo karvonlari qatnaydigan yo‘llarining xavfsizligini tamin etish uchun karvonlarni qurollangan konvoy bilan O‘rta Osiya bozorlariga kuzatish to‘g‘risidagi taklif esa, 1803 yilga kelib amalga oshdi. 1803 yil iyul oyida Orsk krepostidan savdo karvonini Buxoroga birinchi marta harbiy eskort mudofaasi ostida junatishdi.Harbiy soqchilar bilan kuzatilayotgan savdo karvoni bilan elchi va saforatning boshlig‘i Gaverdovskiy, doktor Bolshoy, karvonboshilardan Ivanov va Bagdanovich, tarjimonlardan Bekjonov va Bekchurinlardan iborat Buxoroga rus elchiligi yuborildi. Rus savdo karvoni 1803 yil, 23 iyulda Orsk krepostidan chiqib,Sirdaryoning Maylibosh kechuviga 30 chaqirim qolganda qozoq va xivaliklardan tashkil topgan talonchilik guruhlari bu kechuvning atrofiga joylashganliklarini eshitib,Buxoroga bormasdan orqaga qaytdi. Lekin qozoqlar karvonning orqasidan quvib yetib,unga hujum qiladilar.Natijada karvonni talon-taroj etib,harbiy otriyatning ko‘pgina qismini,elc hilikning a‘zolaridan doktor Bolshoyni va elchilikning boshlig‘i Gaverdovskiyning rafiqasini asir qilib,o‘zlari bilan olib ketadilar. Buxoro va Rossiya savdo aloqalarining yuksalishi bilan bu ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar ham tobora mustahkamlanim bordi.18041808 yillarda Buxoro xonligidan Rossiyaga Miralouddin, 1816 hamda 1819 yilda Mirza Muhammadyusuf qo‘rchiboshi boshliq elchiliklar yuborildi. Rossiya ham Buxoro xonligi bilan aloqalarni muntazam olib borish uchun Buxoroga o‘z elchi va missiyalarini yuborardi. Masalan,1803 yilda Goverdovskiy, 1809 yilda Abdulnosir Subhonqulov elchilari va 1820 yilda A.F.Negri boshliq katta diplomatik missiya yuboriladi. XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshida Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasida olib borilgan diplomatik munosabatlar,asosan,ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish va ularni normal holda va muntazam olib borishga 21 qaratilgandir. XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshida Buxoro bilan Rossiya munosabatlari to‘g‘risida keltirilgan bu qisqa ma‘lumotlardan qo‘yidagi xulosaga kelish mumkin: 1)Rossiyada sanoatni rivojlanishi va uning xomashiyoga bo‘lgan talabining ortishi bilan xomashiyo manbai va sanoat mollarining bozori sifatida O‘rta Osiyoning ahamiyati oshdi; 2)rus hukumati O‘rta Osiyo bilan savdo aloqalarini kengaytirish uchun harakat qilib,XIX asrning boshida Rossiyadan O‘rta Osiyo bozorlariga metal chiqarishga va mahaliy O‘rta Osiyo savdogarlariga Rossiyaning ichki yarmarkalarida savdo qilishga ruxsat etdi; 3)o‘zaro iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi uchun bu vaqtlarda asosiy to‘sqinliklardan biri Qozog‘iston cho‘llaridagi talonchilik bo‘lib, Rossiya bu talonchiliklardan savdo karvonlarini mudofaa etish uchun birinchi marta karvonlarni harbiy otryad bilan kuzatishni uyushtirdi; 4)Buxoro ham,Rossiya ham o‘zaro iqtisodiy aloqalardan manfaatdor bo‘lib , o‘z diplomatik aloqalarida bu savdoni kengaytirishga va uni muntazam olib borishga harakat qiladi. XIX asrning 30-50 yillarida Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar qayt qilinar ekan, avvalo, bu munosabatlarning asosini tashkil etgan iqtisodiy aloqalar va ularning umumiy xolati ustida biroz to‘xtab utish lozim. Bu vaqtlarda Buxorodan Rossiyaga chiqariladigan mahsulotlarining asosi: paxta, yigirilgan ip va mahalliy to‘qima ip gazlamalardan iborat bo‘lib, paxta bilan yigirilgan ip Buxoro eksportining 25 protsentini, ip gazlamalar ham 25 protsentini tashkil qilardi. Bulardan tashqari, Buxorodan gilam, har xil mo‘ynalar va quruq mevalar chiqarilar edi. Buxorodan Rossiyaga chiqariladigan mahsulotlarning umumiy hajmi 1837-1839 yillar uchun berilgan ma‘lumotlar bo‘yicha, yiliga o‘rta hisob bilan, 264 ming so‘mdan to 3.550 ming so‘m orasida tebranib turgan bo‘lsa, Rossiyadan Buxoroga keltirilgan mahsulotlarning umumiy hajmi yiliga, o‘rta hisob bilan olinganda, 1.180 ming so‘mdan to 1 600 ming so‘mgacha yetib borgan edi. Xuddi shu vaqtlarda Rossiyada n Buxoroga chiqariladi gan mahsulot lar, 22 asosan,to‘qima ip-gazlamalar, movut, charm; metallardan: mis, temir, chuyan, metal buyumlar, oltin va bo‘yoqdan iborat edi. N.Xanikovning bergan ma‘lumotlariga qaraganda,Rossiyadan Buxoroga 1830 yilda 1 million 834 ming 571 so‘m 80 tiyinlik mol chiqarilgan bo‘lsa,1840 yilga kelganda Buxoroga olib kelingan rus mahsulotlarining umumiy hajmi 3 million 283 ming 654 so‘mgacha oshib borgan edi.. XIX asrning 30-40 yillari davomida Rossiya va O‘rta Osiyo xonliklari o‘rtasidagi savdo aloqalarining yangi xarakterli holatlaridan biri: bir tomondan,O‘rta Osiyodan Rossiyaga olib boriladigan mahsulotl ar ichida paxtaning hajmi yigirilgan ipga nisbatan, ikkinchi tomondan,Rossiyadan O‘rta Osiyo bozorlariga olib kelinadigan mollarning orasida tayyor mahsulotning ,jumladan to‘qima ip- gazlamalarning solishtirma og‘irligining asta-sekin orta borishidan iborat edi. 1834-1840 yillar ichida Rossiyadan O‘rta Osiyoga olib kelingan mahsulotlar umumiy hajmining 50-60 protsenti toyyor mahsulotdan iborat edi. 23 II BOB. SOVET DA VRI TA RIX SHUN OSLIGIDA BUX ORO AMIRLI GI TA SHQI SIY OSA TIN IN G A SOSIY Y O‘N A LISHLA RI TA LQIN I 2.1. Sov et t arixshunosligida Buxoro amirligining Rossiy a bilan t ashqi siy osiy munosabat lari masalasi Buxoro amiri huquqiy jihatdan mustaqil hukmdor sanalsa ham, haqiqatda rus podshosiga qaram edi. Amir va uning amaldorlariga qarshi xalq harakatlari podsho Rossiyasi qoʻshinlari yordamida bostirilar edi. Amir Abdulahad rus podshosining general adyutanti hisoblangan. Uning davrida rus maʼmurlari amirlikda katta imtiyozlarga ega boʻlgan. Amirlik yerlaridan oʻtgan temir yoʻl boʻylariga rus aholisi keltirilib joylashtirildi 4 . Buxoro -Afgoniston chegarasining muhofazasi bilan ham rus qoʻshinlari shugʻullangan.Amirning o`g`li Said Olimxonga ham Hazrati Oliylari general-mayor unvonini bergan. ``Amir Olimxon Yevropa va Osiyoning rivojlangan davlatlaridan mamlakat hududiga kirib kelayotgan taʼlim tizimiga oid oʻzgarishlarga ijobiy munosab atda boʻlib, dunyoviy fanlarni oʻqitilishig a qarshilik qilmagan``2.Shu o`rinda Amir Olimxon va u yuritgan ichki va tashqi siyosat haqida qisqacha o`z xulosalarimni bildirib o`tsam:Buxoro amirlari chor Rossiyasining sodiq xizmatkori sifatida mamlakatda ruslar manfaatiga zid keladigan biror bir yangilik qila olishmagan.Afg`oniston,Eron,Hindiston,Xitoy,Angliya,Turkiya bilan juda zaif diplomatiya saqlanib qolingan, bu ham aslida ruslar nazoratida bo`lgan.Buxoro hukmdorlari ichida Olimxon davri o`zgarishlar davriga to`g`ri kelganligi bilan bog`liq.Bir tomondan tashqi siyosat ruslar nazoratida,bir tomondan jadidlar yangi maktab va mamlakatni rivojlantirish uchun harakat qilishmoqda,bir tomondan oddiy xalq og`ir soliq va ruslar zulmiga qarshi sabr-kosasi to`lib borayotgan edi. Yana bir tomondan diniy muttasiblik kuchayib ketganligi natijasida aniq fanlar rivojlanishi ancha ortda qolgan edi.Natijada esa Buxoro rivojlanishdan tuxtab chet davlat qaramligi ga tushib qolgan edi.Buxor o amirligi Amudaryo ning sharqiy sohillaridan,ya`ni Rossiya Pomiridan to Xivaning Toshkent dashtlarigacha cho`zilib 4 Asqarov A. Oʻzbek davlatchiligi tarixi va tarixiy xotira. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2020. – 112–129- betlar. 24 boradi.Rossiya bilan Buxoro amirligi o`rtasida bo`lgan urushdan oldin 1868-yili va bolsheviklar hukumati tasarrufida(1920) bo`lgan chog`da Buxoro amirligi shimol tarafdan Qizilqum sahrosi bilan chegaradosh edi.G`arb tarafdan Sirdaryo bilan hamda Quqon xonligi yerlari bilan,janubdan esa Afg`oniston,sharqdan turkman o`lkasi va Xiva dashti bilan chegaradosh.Buxoro amirligi aholisi XX asr boshlarida 2,5-3 mln atrofida (ruslar bosib olishdan oldin 3-3,5 mln )Uning maydoni 225 000 km.Buxoro amirligi aholisining asosiy qismi o`zbek,turkman,qirg`iz,tojik,qozoq,yaxudiy va arablardan iborat.Mehnatkashlar Qashqadaryo,Sur hondaryo,Zarafsh va G`iyshlar tevaragida dehqonchilik qilishgan. ``XIX- asr oxiri-XX asr boshlarida Buxoro amirligi hududiga Angliyaning e`tibori yanada kuchayishi va ular tomonidan Mir Izzatuloh,J.Trebek kabi vakillarini yuborilishi rus hukumatini ancha havotirga solib qo`ydi. Bunga javoban ruslar ham mintaqada savdo munosabatlarini va o`z ta`sir doirasini kengaytirish,rus savdogarlari uchun imkon qadar ko`proq imtiyoz va imkoniyatlarga ega bo`lish maqsadida Buxoro amirligi va unga qo`shni hududlarga o`z elchilarini yuborishga jiddiy e`tibor qarata boshladi`` . Buxoro amirligi Xiva,Quqon,Afg`oniston,Eron,Xitoy bilan ham tashqi siyosat olib borgan,bu siyosat ko`pincha savdo-sotiq,fan sohalari bilan cheklangan.Buxoro amiri Afg`on amiri bilan yaxshi qushnichilik munosabatlarini o`rnatgan.Chor Rossiyasi va bolsheviklarga qarshi Afg`on amiridan harbiy yordam ham olib turgan.Bilamizki,usha davrda Angliya Afg`onistonga,Rossiya esa O`rta Osiyoga siyosiy-hududiy jihatdan da`voda edi.Shunday holatda Buxoro amiri ruslar zulmidan qutulish uchun afg`onlar va ular orqali inglizlardan har tomonlama yordamlar olib turgan.Inglizlarni Buxoro amiri bilan keng diplomatiya o`rnata olmasligiga bitta sabab bor edi:Ingliz va rus shartnomasi(1870- 1885).Bu shartnomaga ko`ra inglizlar afg`on bilan cheklanadi va O`rta Osiyoga bo`lgan da`vosidan voz kechadi.Ruslar esa Buxoro,Xiva bilan cheklangan holda afg`on va Hindistonga hududiy da`vo qila olmas edi.Lekin shunday holatda ham baribir bu kelishuvga doimiy ham amal qilishmagan.Buxoro amiri Olimxonning Afg`on amiri va Ingliz hokimiyatiga elchi junatgani haqida ``Buxoro xalqining Hasrat tarixi`` kitobida quydagi voqelarni 25 yozib qoldirilgan ,`` Buxoro davlati mustaqillik olganidan so`ng do`stlik va oshnolik iplarini paydo qilish maqsadida :Buxoro davlati nomidan vazir To`raxo`ja va mullo Qutbiddinlarni Afg`oniston davlatiga yubordim.Bu asnoda hoja Safarbiyni ham o`z namoyondam sifatida ingliz komissioniga ,Mashxadga yubordim. So`ng men bolsheviklarga Buxoroni bo`shatib qo`yishsin,degan fikrni bildirdim. Bolsheviklar mening iltimosimga qarshilik ko`rsatishdi,ular ingliz askarlari bilan ham jang qildilar.Bu borada Mirza Salimbek parvonachi va Abdurrauf karvonboshini ingliz askarlariga yo`l ko`rsatish uchun Chahorjo`y tomonga junatdim. Lekin ularning Chahorjo`yga kelishi paytida ingliz askarlari u yerdan jo`nab qolishgan ekan.Bu orada Afg`oniston davlati Britaniya davlatiga qarshi urush boshlab qo`ydi,keyin muqaddas Buxoroyi sharif davlatiga afg`on davlati tomonidan general Muhammad Valixonmuhtor vazir sifatida tashrif buyurdilar. U kishi zoti shohona bilan uchrashmoqchi bo`lib,afg`on amiri oliy xazratlaridan ko`pgina sovg`a- salomlar keltirdilar va bu bandayi ojizga topshirdilar.Men muhtor vazir bilan uchrashdim.Bu suhbat asnosida bandayi ojizga uning shaxsiy savoli ham bor edi,men uning javobini aytdim.Mening maqsad-niyatim shu ediki,men bolsheviklarga qarshi urush qilsam,zero shu fursatda dushman nihoyatda zaif ekani ko`rinib turibdiShuning uchun vaqtni g`animat bilish kerak,so`zsiz,bu-shunday,dedim. Muhtor vazir ancha aqlli va uzoqni ko`ra oladigan shaxs hamda islom davlatining hayrixohi edi`` .``XIX asrning birinchi yarmida O`rta Osiyo davlatlari murakkab,notinch davrni boshdan kechirar edilar. Bu davrga kelib,Quqon xonligi qudrati kuchayib borayotgan edi.Buxoro amiri esa o`z mavqyeini mustahkamlash maqsadida qo`shnilari bilan doimiy urushlar olib borar, Angliya bilan Rossiya o`lkaga ta`sirini mustahkamlash istagida o`zaro raqobatni davom ettirmoqda edi. Yuzaga kelgan vaziyat Xiva, Quqon xonliklari,Buxoro amirliklari Istanbul bilan elchilik aloqalarini davom ettirishiga ijobiy ta`sir qilgan. Rossiya bosqini xavfi to`g`risidagi havotirlarini bildirib,uni bartaraf etishda Usmoniylardan yordam so`raganlar. Usmoniylar davlati mamlakat ichkarisidagi siyosiy inqirozni bartaraf etish uchun kurashayotgan bir davrda O`rta Osiyo masalasiga e`tibor bermadi`` . Turkiya-Buxoro amirligi munosabatlari XX asr boshlarida ham rivojlandi,ayniqsa, amirlik qulagandan keyin davlatni qayta tiklash 26 uchun amir va qo`rboshilar tomonidan amalga oshirilgan harbiy janglarda turkiyalik Anvar poshshoning o`rni katta. Elchilik missiyalari XIX asrning ikkinchi yarmi-XX asr boshlarida xonliklar va Buxoro amirligi tarixiga bag`ishlab yozilgan ko`plab yirik asarlar muhim manbaa bo`lib hizmat qiladi.Bular bilan bir qatorda savdo karvonlari bilan xonliklarda bo`lgan rus savdogarlari yoki tutqunlikda bo`lgan rus fuqorolarini bergan ko`rsatma,memuarlar,diplomatik missiya faoliyatiga oid rasmiy arxiv hujjatlari xonliklarning shu davrdagi ichki ahvoli,Rossiya bilan munosabatlari,o`zaro va qo`shni davlatlar bilan aloqalari haqidagi ma`lumotlarni yanada kengaytirdi.Xulosa qilib aytadigan bo`lsak Buxoro amirlari Chor Rossiyasiga qaram holatda faqat qo`shni davlatlar bilan siyosiy jihatdan mustaqil bo`lishi uchungina tashqi siyosat olib borgan deyish mumkin.Ammo fan,madaniyat taraflama ham hamkorliklar davom etgan. Ayniqsa jadidlarimiz va Buxoro kelajagi uchun qayg`uradigan ziyoli qatlam vakillari tomonidan tuzilgan ``Tarbiyayi Aftol `` o`quvchilari va maktablardagi yoshlarni Germaniya va Turkiyaga o`qishga junatganlar.Ushbu yoshlar taraqqiy etgan davlatlarda o`qib kelib,Turkiston rivoji uchun xizmat qilishi kerak edi.Shunday bo`ldi ham. 2.2. Buxoro amirligining qo‘shni dav lat lar bilan t ashqi aloqalari sov et dav ri t adqiqot larida Buxoro xonligi tashkil topgandan buyon Eron, Xitoy, Hindiston Sharq mamlakatlari kabi bilan diplomatik va savdo aloqalari qilib kelingan. Amir Shohmurod davrida ham Sharq mamlakatlari bilan o‘ziga xos diplomatik va savdo aloqalari o‘rnatilgan bo‘lib, asosan Hindiston va Afg‘oniston bilan savdo aloqalar jadal rivojlandi, buning oqibatida Buxoro tashqi savdodan katta daromad oldi. Xitoy bilan esa savdo aloqa qilishga u qadar kuchli ehtiyoj bo‘lmagan. Buxoro va Eron urush holatida bo‘lgani bois ikkala davlat o‘rtasidagi savdo aloqalari xatarli bo‘lib qoldi, bundan tashqari Amir Shohmurodning Eronga nisbatdan yuritgan tashqi siyosati, shia masxabiga salbiy munosabati ham bu ikki davlat o‘rtasidagi savdoga 27 imkon bermas edi. Quyida Mang‘itlar davrida Buxoroning Sharq mamlakatlari bilan tashqi savdo aloqalari haqida kengroq to‘xtalib o‘tamiz 5 . Buxoro va Afg‘oniston davlatlari o‘rtasidagi diplomatik va savdo munosabatlar albatta bevosita Hindiston bilan ko‘proq bog‘liq. Zero, Afg‘oniston Buxoro va Hindiston o‘rtasida joylashgan edi. XVIII asr II asr yarmida bu ikki davlat o‘rtasida ziddiyat mavjud bo‘lib, Durroniylarning Afg‘on podsholigiga asos solinishidan boshlangan edi. Muhammad Rahimbiy Buxoroda markazlashtirish siyosati bilan band ekanligidan foydalangan afg‘onlar Buxoro davlati sarhadlariga ko‘plab talonchilik yurishlarini uyushtirishdi. Amir Shohmurod esa Afg‘on podsholigiga qarshi 1787-1788 yillarda muvaffaqiyatli urushlar olib bordi. Bu paytda Afg‘onistonda Temurshoh Durroniy ( 1772-1793-y.y.) hukmronlik qilgan. Ular o‘rtasidagi hudud uchun kurash 1752-yilda Ahmadshoh Durroniy tomonidan bosib olingan Buxoro davlatiga tegishli, Amudaryoning o‘ng sohilidagi Andxoy, Shiberg‘on, Saripul va Axcha viloyatlariga egalik qilish uchun boshlandi. Bu kurashda Amir Shohmurod g‘alaba qozonib, afg‘onlarni mag‘lub etadi. Temurshoh Amir Shohmurod bilan 1788-yilda sulh tuzishga majbur bo‘ladi. Bu sulhga ko‘ra, Afg‘oniston Andxoy, Shiberg‘on, Saripul va Axcha viloyatlarini Buxoroga qaytarib berib, Amudaryo har ikki davlat o‘rtasidagi chegara bo‘lib qolishiga kelishilgan edi. Lekin 1793-yilda Temurshoh Durroniy vafotidan foydalangan Amir Shohmurod Balx shahrini egallaydi. Temurshoh vorisi Zamonshoh Amir Shohmurodga qarshi jiddiy harakat ham qilolmadi. Balx shahri o‘sha davrda Hindiston bilan savdo qilishga qulay bo‘lgan muhim savdo bekati bo‘lgan. Balxni egallashi bilan Amir Shohmurod Afg‘oniston va Hindiston bilan tashqi savdoning jadallashuviga erishdi. Amir Shohmurodning pul islohoti va tashqi savdoga bergan katta e‘tibori tufayli Buxoro va Afg‘oniston o‘rtasidagi savdo munosabatlari sezilarli darajada rivojlandi. 5 Bobojonov H. Buxoro amirligi tarixiga oid yangi tadqiqotlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – 73–90-betlar. 28 Buxorolik savdogarlarning Afg‘onistonga qatnovi Qobul, Qandahor, o‘sha davrda Afg‘onistonga qarashli Kashmir va Panjob, Hindiston bilan chegara hududlarini qamrab olgan. Buxorodan Afg‘onistonga asosan paxta va ipak mahsulotlari eksport qilingan. Buxoroliklar Rossiya bilan keng ko‘lamdagi savdo-sotiqni amalga oshirib, rus tovarlarini Afg‘onistonga olib borib sotish bilan ham shug‘ullanishgan. Rus tovarlarini esa bejirim sandiqlar, fabrikalarda ishlab chiqarilgan metall buyumlar va boshqa narsalar tashkil etgan. Afg‘onistondan Buxoroga XVIII-asr oxirlarida har yilda 3-3,5 ming tuya yuk kelgan. Bu yukni asosan oltin, hamda kumush metallari, hind- ingliz mollari, muynali mahsulotlar, Kashmir matolari va boshqa turdagi matolar tashkil etgan. Bundan tashqari, Buxoro savdogarlari 1790-1800- yillar davomida Afg‘onistondan Rossiyaga hind matolari, hind yong‘oqlari, hind-ingliz mollari, jami 50 ming rubllik yukni olib borib sotishgan. Buxoroning Afg‘oniston va Hindiston bilan savdo aloqalarida afg‘on savdogarlarining roli katta bo‘lgan. E.K.Meyendorfning ―Путешествие из Оренбурга в Бухару‖ asarda Buxoroning Afg‘oniston bilan savdo aloqalari ikkita savdo yo‘li orqali olib borilishi xususida fikr bildirilgan. Birinchisi, Balx orqali Kobulga, ikkinchisi esa Buxorodan Hirotga boradigan yo‘l bo‘lgan. Afg‘oniston Buxoroga eng yaqin mamlakat bo‘lganligi sababli uzoq yillardan buyon bu ikki davlat o‘rtasidagi savdo aloqalari doimiy davom etib turgan. Meyendorf ma‘lumotlariga ko‘ra, bir savdogar Buxorodan Kobulga 30 marta borgan ekan. Uning yozishicha, afg‘onlar Buxoroga o‘zlarining tovarlarini va tranzit yo‘li bilan kashmir sholi matosini olib kelgan. Buxoroning qishloq xo‘jaligi xususida yozib, Buxoro paxtasining kattagina qismi eksport qilinganligi bois paxta yetishtirish masalasiga alohida ahamiyat berilishini ta‘kidlagan. U Kobulda g‘o‘za o‘simligi yaxshi o‘smasligi sababli paxta Kobulga Buxorodan keltirilishini, lekin Rossiyaga undan ham ko‘p miqdorda chiqarilishini eslatib o‘tgan. 29 1838 yil ma‘lumotlariga ko‘ra, Buxorodan Kobulga juda ko‘p tovarlar jo‘natilgan. Ular orasida Qo‘qonnning kumush tangalari va kumush yombilari, xitoy shoyi ro‘mollari va chinnisi, Qo‘qon kanop losi ham bo‘lgan . Buxoro Qo‘qondan xom ipak va kanop losi olgan, bu tovarlar so‘ng Afg‘onistonga sotilgan, Qo‘qon va Xo‘janddan guruch ham keltirilgan. Bu ma‘lumotlar birinchidan, Qo‘qonning Buxoro amirligi bilan savdo munosabatlari haqida, qolaversa Buxoro orqali xonlikning Afg‘oniston bilan savdosi aloqalariga krishganligi to‘g‘risida daliliy ashyolar hisoblanadi . Buxoroning tashki savdo aloqalarida, uning ko‘shnilari Marv va Hirot aholisi alohida rol o‘ynagan. Buxorolik savdogarlar Marvga har xil rus tovarlarini olib kelgan. Rus tovarlari Buxoro orqali Hirot bozorlariga ham olib borilgan. G.Amirovning Buxoroning savdo ahamiyati to‘g‘risidagi fikrlarini Mulla Alim Mahmudninng ―Tarixi Turkiston‖ asari ham tasdiqlaydi. Muallif bu asarda Buxoroni o‘z davrining muhim savdo markazi bo‘lganligini ta‘kidlagan. G.Amirov Kobul shahrining Buxoro-Afg‘oniston savdosidagi muhim markaz ekanligi haqida yozib, bozorlarida 4 ta karvon-saroy, ularda hindistonlik, kashmirlik, eronlik va buxorolik savdogarlar to‘xtashgan, deb ma‘lumot beradi. Sayohatchi Hindistonda bo‘lgan vaqtida uning savdosi bilan yaqindan tanishgan. Uning yozishicha, Xaydarobodda ipak va paxtadan juda chiroyli matolar to‘qilib, ular Kobul, Qandaxar, Hirot va Buxorogacha olib borib sotilgan. Sayyoh Jaynagarni muhim savdo shahri deb baholaydi. U shahar bozorida eron, afg‘on, buxoro va qisman rus tovarlari sotilayotganligini ko‘rgan. Ma‘lumki, rus savdogarlari O‘rta Osiyo va boshqa Sharq bozorlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish imkoniyatiga ega bo‘lmagan. Ammo o‘rta osiyolik, afg‘on, eron, hind savdogarlarining vositachiligi orqali rus tovarlari O‘rta Osiyo va Sharq mamlakatlariga olib borilgan. Amirov Kashmir savdosi haqida «Kashmirda 12 ming dastgoh bo‘lib, unda 100000 shol ro‘moli to‘qiladi, undan 60000 Hindistonga, 12000 Eron, Turkiya va boshqa joylarga, 3000 Buxoro va Rossiyaga jo‘natishga mo‘ljallangan, 20000 ni aholi sotib olgan, deb yozadi. 30 Meyendorf Buxoro bozorlari rastasida hind parchasi va ip gazlama matolari borligini eslatadi. Buxoroga Hindistondan guruch, qimmatbaho toshlar va yupqa shamshir keltirilgan. U Buxoroning afg‘on savdogarlari orqali Kashmir bilan olib borgan savdosi to‘g‘risida yozadi. Ular Kashmirdan shol va zar iplardan to‘qilgan movut olib kelganlari haqida yozadi. Meyendorf hindlar o‘z tovarlari bilan Kabul, Shikarpur, Multon va umuman Hindistondan keladilar, deb yozadi. Ular kashmir sholi, zar ip bilan to‘qilgan ipak matolar, yupqa ip matolar, salla uchun ishlatiladigan oq mato va astarlik uchun ishlatiladigan gulli mato, mayda dur va qimmatbaho toshlar, nil bo‘yog‘i keltirgan . Shunday qilib, Meyendorf keltirgan dalillar X1X asrning 20-yillarida ham Buxoro xonligining Afg‘oniston, Hindiston, Kashmir va Eron bilan jadal savdo aloqalarida bo‘lib turganlini tasdiqlaydi. Jumladan, keyingi to‘rt-besh yilda Buxoroda hindlar soni juda tez ko‘payib ketib 300 taga yetga, ularning bir qismi muqim o‘rnashib olgan bo‘lsa, qolgan qismi esa Kobulga borib kelib turadi. Buxoroda taxminan 4000 afg‘onlar bo‘lib, ularning bir qismi savdo bilan shug‘ullangan. Eronliklar esa 40000 kishi bo‘lib, ularning aksariyat ko‘pchiligi qullar bo‘lgan. Kashmir va Kobuldan Buxoroga asosan, kashmir sholi, hindlarning gulli ip matolari, zar ip bilan to‘qilgan gulli oliy navli ipak kiyimlar va nil bo‘yog‘i keltirilgan. Eversman ma‘lumotlariga ko‘ra, Kashmirdan har yili 40000 sholi olib chiqilgan, ulardan Buxoroga faqat 3000 tasi keltirilgan. Sharq mamlakatlar orasida aynan Hindiston Buxoro uchun savdo munosabatda eng qulay o‘lka hisoblanib kelgan. Buxoro savdogarlari asosan Hindistondagi Peshovar hududida savdo qilishgan. Buxorodan Hindistonga ipak gazlamalar, paxta mahsulotlari, shuningdek hunarmandchilik mahsulotlari olib borilgan. Hindistondan Buxoroga hind baqqollik mollari, mal-mal, hind-ingliz mollari, xilma hil matolar, kiyim-kechaklar, choy keltirilgan. Shuni ham ta‘kidlash lozimki, XVIII asr oxiridan XIX asr I yarmiga qadar buxorolik savdogarlar hind savdogarlaridan katta miqdorda oltin, hamda kumush metallarini xarid qilib Buxoroga olib kelishgan. Fikrimcha, o‘sha davrda Buxoro amirligida o‘tkazilgan pul islohoti natijasida yangi pullarni 31 zarb etishda oltin va kumushga ehtiyoj kuchaygan va bu muammo savdogarlar tomonidan chetdan oltin, hamda kumush olib kelish bilan hal qilingan. Eversman Meyendorf kabi Buxoroni Osiyo tranzit savdosining muhim markazi sifatidagi ahamiyatini ta‘kidlab o‘tadi. U ham Meyendorf kabi Buxoro shahrida mavjud bo‘lgan karvon-saroylar xususida fikr bildirgan. Masalan: hind karvon-saroyida hindlar, xitoy karvon-saroyida qo‘qonlik va qashg‘arlik savdogarlar, tatar karvon-saroyida tatarlar yashaganligi haqida ma‘lumot bergan. Bu asarlar XIX asr boshlaridagi ilmiy tadqiqot ishlariga asos bo‘ldi. Ye.K.Meyendorfning asari fransuz tilida nashr qilinganidan keyin bu asar parchalarining rus tilidagi tarjimalari paydo bo‘la boshladi. Bu nashrlarning muallifi G.I.Spasskiy (1783-1864) edi. Spasskiy 1825-1827 yillarda Peterburgda « Азиатский вестник » jurnalini nashrdan chiqaradi. Jurnalda uning sharqshunoslikka bag‘ishlangan bir necha maqolalari ham chop qilinadi. Ular Meyendorfning « Новейшее описание Великой Бухарии » asarining bo‘laklari edi . Spasskiy e‘tiborini O‘rta Osiyoning Hindiston va Eron bilan savdo aloqalariga qaratgan. U jumladan, bunday yozadi, «Poytaxt Buxoroda savdo qilish uchun Shikarpur va Sinddan kelgan 200 nafar hindlar, hamda Multon va Panjobdan kelgan 50 sikxlar yashaydilar». Buxoroning qo‘shni davlatlari bilan aloqalari tarixi XVIII asrning oxirlari va XIX asrning boshlarida 30 yildan ortiq Sharq mamlakatlari bo‘ylab sayohat qilgan Gabaydulla Amirov tomonidan ham yozib qoldirilgan. Uning ko‘rsatmalari 1825 yil « Азиатский вестник » jurnalida nashr qilingan. G.Amirovning ma‘lumotlariga ko‘ra, Hindistonning Jaynagar va Xaydarobod shaharlariga buxoro va kobul mollari qatori rus tovarlari ham keltirilgan. Ye.K.Meyendorf Buxoroda 300 nafar hind savdogarlari savdo qilganligini aniqlagan bo‘lsa, Spasskiy esa ular 250 ta edi deb yozadi. Meyendorf asari asosida Spasskiy « О нынешнем состоянии некоторых областей и городов в Средней Азии » asarini yozgan. XIX asrda O‘rta Osiyo xonliklaridagi savdoni qo‘lga kiritish maqsadida inglizlar tovarlarini Buxoro va Qo‘qon xonliklariga tarqatish yo‘llaridan biri sifatida 32 Shimoliy Hindistondagi Peshavor yaqinida yashaydigin hindistonlik musulmonlar yordamidan foydalangan. Ular parachlar deb atalgan . Ingliz savdogarlari o‘z tovarlarini uch yil muddat bilan parachlarga qarzga bergan, o‘z navbatida parachlar mollarini Buxoro va Qo‘qonda nasiyaga sotishgan. Parachlarning ba‘zilari Buxoro va Qo‘qonda joylashib olganlar va shu yo‘l bilan ingliz tovarlarini kengroq yoyishga harakat qilganlar. Ingliz tovarlari O‘rta Osiyoga ikki yo‘l, ya‘ni Kobul va Mashhad orqali kirib kelgan. Toshkentga esa u yer bilan doimiy muomalada bo‘lib turgan hindlar olib kelganlar. Hindlar ingliz tovarlari bilan birga mahalliy hind tovarlarini ham keltirishgan. Mual lifnin aytishi cha, ularni ng asosi y ishi sudxo‘rlik bo‘lgan. A.N.T eterev keyingi vaqtd a Toshkentga ingliz tovarlari kam keltirilayotganligi, ular faqat ilgari olib kelingan tovarlardan qolganlarinigina sotilayotganligini ko‘rganligini yozadi. Demak, hindlar nafaqat Buxoro yoki Samarqandda, balki Toshkentda ham sudxo‘rlik bilan shug‘ullangan bo‘lishi mumkin. Muallif 1865 yili Toshkentning Rossiya tomonidan ishg‘ol qilinganidan so‘ng ingliz tovarlarini keltirilganligini ko‘rmagan bo‘lishi mumkin.Teterevnikov Angliyadan ingliz tovarlarining keltirilish yo‘llari haqida ma‘lumot berib, bir tomondan, tovarlarning suv yo‘llari orqali juda qulay olib kelinishini ta‘kidlasa, va aksincha, Peshavordan Buxoro va Qo‘qonga juda qiyinchilik bilan kirib kelishini ma‘lum qiladi. Muallif mayda hokimlar tomonidan xududidan o‘tganligi uchun olinadigan soliqlar oqibatida savdogarlar ko‘p mablag‘larini yo‘qotishlarini haqli ravishda e‘tirof qilgan. Peshavordan Kobulgacha bitta tuya tovarni olib kelishi 2 tillo (8r.20 k.) ga, Kobuldan Buxorogacha 16 tillo (60r.80 k.) ga tushgan . Nazarimizda muallif yo tillo, yoki so‘m hisobida adashgan ko‘rinadi. Agarda 2 tillo (8r.20 k.) bo‘lsa, 1 tillo 3r.28k.ga to‘g‘ri keladi, unday holda 16 tillo 52r.48k. bo‘lishi kerak, vaholanki asarda ko‘rganimizdek 60r.80k. tushgan deb belgilangan. A.Teterevnikov savdo karvonining yo‘nalishini quyidagicha belgilagan: Peshavor-Jalolobod-KobulSarichashma-Xulm-Bamian-Balx-Kerki. Kerkida savdo karvonlari ikkiga bo‘linadi; ya‘ni Qo‘qon va Toshkentga 33 boradigan karvonlar Samarqandga, qolganlari esa Buxoroga yo‘l oladi. Zakot ikki barobar oshirilgani uchun bu yo‘l noqulaylik tug‘diradi. Shu yo‘l bilan O‘rta Osiyoga har yili 10 - 15 ming tuyaga yaqin tovarlar olib kelinadi. Bu tovarlar ko‘proq: salla uchun ishlatiladigan oq doka, gulli ko‘ylaklik mato, shakar, indigo – nil bo‘yog‘i, kolenkor (oqartirilgan dag‘al surp) va chitlar bo‘lgan. Teterevnikov savdogarlarning ma‘lumotiga tayanib, Peshavordan keltirilgan tovarlarning yarmi Xo‘jand orqali Qo‘qon xonligiga qarashli shaharlarga, 2000 tuyadan oshmagan tovarlar esa Toshkentga keltiriladi, deb yozadi. Demak, agar O‘rta Osiyoga jo‘natilgan 10-15 ming tuya molning yarmi 5-7 ming tuya bo‘lsa, shundan 2 mingi Toshkentga jo‘natilsa, u holda Qo‘qon xonligi shaharlariga 3-5 ming tuya mol keltirilgan bo‘ladi. Keltirilgan 10-15 ming tuya tovarning 1 minggi bombey choylari hisoblangan. Bu choy Toshkentga ham keltirilgan bo‘lib, aholi choyning tami haqida yaxshi baho berishmagan. Choy ko‘rinishi jihatidan G‘ulja va Chuguchak choylaridan farq qilmagan, lekin tami unga nisbatan pastroq, ya‘ni bemaza bo‘lgan. Shuning uchun uning narxi boshqa choylarga qaraganda uch barobar past yurgan. Teterevnikovning fikricha, O‘rta Osiyoga keladigan ikki savdo yo‘lidan faqat Kobul yo‘li orqali tovarlar Qo‘qonga keltirilgan bo‘lsa, Mashhad yo‘li orqali esa Buxoroga keltirilgan. O‘rta Osiyo va Buxorodan Hindistonga ipak, echki tiviti, nasha va tillo, hamda otlar haydab ketilgan. «Avvallari Qo‘qon va Buxorodan Hindistonga 1000 tuyagacha ipak olib ketilgan, lekin endilikda deb yozadi Teterevnikov, - ipak narxi tushib ketganligi sababli umuman kam olib ketilmoqda» . Muallif Toshkentdan jo‘natilgan rus tovarlarining Kobulga yetib bormayotganligidan tashvishlanadi, chunki bu tovarlar ularning talabiga javob bermagan. Albatta Kobulda va boshqa joylarda juda tez sotilgan turonliklarning «latta» deb ataladigan ipak matolari va tillo parchasi bundan istisno. Rus misi Kobulda yaxshi xarid qilingan. Lekin Buxoro amiri afg‘onlar bilan janjallashib qolgani sababli mis va otlarni afg‘onlarga o‘tkazmay qo‘ygan. Ipakdan keyingi o‘rinda Kobulga jo‘natiladigan tovar nasha bo‘lib, bir yilda O‘rta Osiyodan 200 tuyagacha nasha ortilgan karvonlar jo‘nagan. 34 Nasha Hindistonga kontrabanda yo‘li bilan keltirilgan va asosan nasha savdosi bilan Qo‘qon xonligi shug‘ullangan. O‘z navbatida Qo‘qon xonligi nashani Qoshg‘ar va Yorkenddan olgan. Qo‘qondan Hindistonga 100 tuyagacha echki tiviti jo‘natilgan. Hindiston bilan O‘rta Osiyo o‘rtasidagi savdo balansi quyidagicha bo‘lgan. Har yili Hindistonga 12 lak tillo (lak – 100000 zolotix) jo‘natilgan. Ipak og‘irligi – 400 chervon, echki tiviti – 25 chervon, bir pud nasha narxi – 50 r.gacha turgan . A.Sh.Shomansurovaning yozishicha, har yili Buxoro, Qo‘qon, Toshkentdan Kobul orqali 10-15 ming tuyada yuklar 160-200 ming pud turli xil tovarlarni ortib Hindistonga olib ketilgan. Bu savdoda asosan afg‘onlarning loxaniy qabilasidan bo‘lgan povinda muhim rol o‘ynagan. Povinda bu savdodan katta foyda ko‘rgan . 1776 yil mashhur rus tadqiqotchisi I.G.Georgining " Описание всех в Российском государстве обитающих народов, так же их житейских обрядов, вер, обыкновений, жилищ, одежд и прочих достопамятностей " nomli kitobi nashr qilingan. Asarda asosan Rossiya imperiyasida yashovchi xalqlar bilan bir qatorda ayrim Rossiyaga chegaradosh xalqlar tarixi ham yoritilgan. I.G.Georgi Buxoro xonligining qo‘shni xalqlar bilan aloqalari masalalarini yoritishga alohida e‘tibor bergan. Uning yozishicha, chorvachilik buxoroliklarning xo‘jalik turlaridan biri hisoblanadi. Buxoro otlari yaxshi bo‘lib, hindlar ularning har birini 30 dan 80 buxoro chervonigacha narxda sotib oladi, deb yozgan edi . Buxoro savdogarlari Hindiston, Eron, Xitoy, Rossiya bilan savdo qilgan. Buxorolik savdogarlar Hindistonga, asosan, Kalkutta va Multonga savdo qilish uchun borgan. U yerdan o‘zlarinikidan ham yaxshi ipak va ip gazlamalar, dur, ziravor, yetmak ildizlari, zumrad, yoqut, damlama uchun ishlatiladigan hind shafrani (zafaron guli) va boshqalar keltirganlar. Erondan Buxoroga barxat, kamar keltirgan, buxoroliklar esa o‘z navbatida Eronga Xitoydan keltirilgan kumush va reven (quritilib ko‘nchilikda ishqor sifatida ishlatiladigan ravoch) jo‘natgan. O‘zbekistonning ko‘p ming yillik tarixida Buxoro amirligi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan davlat sanalgan. Amirlik tarixiga nazar tashlansa, unda amirlikning tashkil topishidan boshlab, so‘nggi kunlarigacha murakkab siyosiy jarayonlar, keskin ijtimoiy va iqtisodiy vaziyatlar hukm surganligini ko‘rish mumkin. Shunga 35 qaramay, amirlik O‘rta Osiyodagi boshqa xonliklarga nisbatan o‘ziga xos nufuzga va strategik mavqyega ega davlat hisoblangan. O‘rta Osiyo xalqlari Xitoy, Hindiston, Afg‘oniston, Eron, Rossiya kabi mamlakatlar bilan XVI-XIX asrlarda uzviy iqtisodiy savdo aloqalari o‘rnatib kelgan. XVIII asr o‘rtalaridan boshlab vujudga kelgan Buxoro amirligi O‘rta Osiyo xalqlarining Afg‘oniston, shuningdek, Rossiya bilan savdo aloqalari o‘rnatgan vositachi davlat bo‘lib qolgan. Buxoroga qo‘shni shaharlar va xorijiy mamlakatlardan savdogarlar kelib turgan. Shaharda yakshanba va chorshanba kunlari bozor bo‘lgan. Buxoro amirligining iqtisodiy hayotida Qo‘qon xonligi, Xiva xonligi, Qashqar, Hindiston, Afg‘oniston, Eron va Rossiya bilan bo‘lgan savdo katta o‘rinni egallagan. Buxoro karvonsaroylarida Xiva va Qo‘qon xonliklari, Hindiston, Afg‘oniston, Rossiyadan olib kelingan mollar ayirboshlanardi. Xitoy tovarlari Qo‘qon xonligi orqali Buxoro va Xiva xonliklariga ular orqali esa Sharq davlatlariga kirib borgan. Buxoro amirligining Rossiya bilan aloqasi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan 6 . 6 Ismoilov S. Sovet davri tarixshunosligida Oʻrta Osiyo masalalari. – Toshkent: Universitet, 2021. – 56–71- betlar. 36 X ULOSA Mazkur kurs ishida sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi tashqi siyosat masalalarining yoritilishi ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, sovet tarixshunosligi Buxoro amirligi tashqi siyosatini asosan sinfiy va mafkuraviy yondashuv asosida talqin qilgan bo‘lib, bu holat tarixiy voqelikni xolis baholash imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklagan. Amirlikning xalqaro munosabatlari, diplomatik aloqalari va siyosiy manfaatlari ko‘pincha imperiyaviy qarashlar doirasida izohlangan. Kurs ishida sovet davri tarixchilarining asarlarida Buxoro amirligi tashqi siyosatiga oid qarashlar tizimli ravishda o‘rganilib, ularning metodologik kamchiliklari va biryoqlama baholari ochib berildi. Shu bilan birga, mustaqillik davri tarixshunosligida mazkur masalaga nisbatan yangicha, xolis va milliy manfaatlarga asoslangan yondashuv shakllanayotgani aniqlandi. Kurs ishi natijalari shuni ko‘rsatadiki, Buxoro amirligi tashqi siyosati murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uni faqat sovet mafkurasi doirasida baholash tarixiy haqiqatni to‘liq aks ettirmaydi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev taʼkidlaganidek, tarixni chuqur va haqqoniy o‘rganish milliy o‘zlikni anglashda muhim omil hisoblanadi. Shu maʼnoda, mazkur kurs ishi Buxoro amirligi tarixini qayta baholash va sovet davri tarixshunosligiga tanqidiy yondashuvni shakllantirishga muayyan hissa qo‘shadi. 37 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO'Y X A TI: I. Prezident asarlari v a normat iv hujjat lar: 1.Mirziyoev SH.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. – T.: O‘zbekiston, 2022 2.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2020. – 210–218-betlar. II. A sosiy adabiy ot lar, darslik lar, jurnallar v a gazet alar ro'y xat i: 3.Abdukarimov A. Oʻzbekiston tarixshunosligi muammolari. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 45–62-betlar. 4.Alimuhamedov R. Markaziy Osiyo davlatlarining xalqaro munosabatlari tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 88– 104-betlar. 5.Asqarov A. Oʻzbek davlatchiligi tarixi va tarixiy xotira. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2020. – 112–129-betlar. 6.Bobojonov H. Buxoro amirligi tarixiga oid yangi tadqiqotlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – 73–90-betlar. 7.Ismoilov S. Sovet davri tarixshunosligida Oʻrta Osiyo masalalari. – Toshkent: Universitet, 2021. – 56–71-betlar. 8.Karimov N. Tarixiy tadqiqotlarda metodologik yondashuvlar. – Toshkent: Fan, 2020. – 34–48-betlar. 9.Murodov D. Buxoro amirligining tashqi siyosiy aloqalari. – Toshkent: Sharq, 2023. – 64–82-betlar. 10.Normatov U. Oʻrta Osiyo tarixini oʻrganishda sovet konsepsiyalari. – Toshkent: Fan va jamiyat, 2021. – 91–107-betlar. 11.Qodirov B. Tarixshunoslik va mafkura muammolari. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2020. – 58–74-betlar. 38 12.Rasulov A. Buxoro amirligi va Rossiya munosabatlari. – Toshkent: Akademnashr, 2022. – 101–119-betlar. 13.Saidov J. Oʻzbekistonning yangi tarixiy tafakkuri. – Toshkent: Yangi Oʻzbekiston, 2021. – 37–52-betlar. 14.Tursunov S. Tarixiy manbashunoslik asoslari. – Toshkent: Universitet, 2020. – 66–83-betlar. 15.Xolmirzayev F. Sovet davrida milliy tarix talqini. – Toshkent: Fan, 2022. – 94–110-betlar. 16.Yoʻldoshev K. Buxoro amirligi tarixini oʻrganishning zamonaviy yondashuvlari. – Toshkent: Ilm ziyo, 2023. – 49–67-betlar. III. Int ernet say t lari: 17 18 19 20 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SOVET DAVRI TARIXSHUNOSLIGIDA BUXORO AMIRLIGI TASHQI SIYOSATINI O‘RGANISHNING NAZARIY VA METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Sovet davri tarixshunosligida Buxoro amirligi tashqi siyosat masalalariga yondashuvlar

1.2. Sovet tarixchilari asarlarida Buxoro amirligi tashqi siyosatini baholash mezonlari

II BOB. SOVET DAVRI TARIXSHUNOSLIGIDA BUXORO AMIRLIGI TASHQI SIYOSATINING

ASOSIY YO‘NALISHLARI TALQINI

2.1. Sovet tarixshunosligida Buxoro amirligining Rossiya bilan tashqi siyosiy munosabatlari masalasi

2.2. Buxoro amirligining qo‘shni davlatlar bilan tashqi aloqalari sovet davri tadqiqotlarida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI

Купить