Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida davlat boshqaruv tizimi va maʼmuriy tuzilishi

Купить
KURS ISHI MAVZU: BUXORO AMIRLIGIDA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI VA MA MURIY TUZILISHIʼ Toshkent-202 5 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………. 3 I BOB. BUXORO AMIRLIGINING DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI.. 7 1.1. Amirlikning boshqaruv shakli va davlat tuzilishi………………………... 7 1.2. Buxoro amirligining markaziy va mahalliy boshqaruv………………..… 14 II BOB . BUXORO AMIRLIGI MA ʼ MURIY TUZILISHI VA HUDUDIY BOSHQARUV ………………………………………………………………. 24 2.1. Buxoro amirligining ma’muriy-hududiy tuzilishi………………………... 24 2.2. Buxoro amirligidagi viloyatlar (bekliklar) va ularning boshqaruv tizimi… 30 XULOSA…………………………………………………………………….. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………... 37 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda yangi O‘zbekiston - Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o‘zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf- odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim”. Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta o‘rin tutuvchi Buxoro amirligi davrini o‘rganish, o‘sha davr voqea-hodisalarini, davlat negizini tashkil etgan boshqaruv tizimini haqqoniy o‘rganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi 1 . Buxoro amirligida davlat boshqaruv tizimi va ma’muriy tuzilishini o‘rganish, Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutuvchi siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni tushunishda katta ahamiyatga ega. Buxoro amirligi o‘zining davlat boshqaruv tizimi bilan mintaqadagi siyosiy tuzilmalarning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, uning boshqaruv tamoyillari uzoq yillar davomida butun O‘rta Osiyo hududida amalda bo‘lgan. Ushbu mavzuni o‘rganish orqali nafaqat tarixiy jarayonlar haqida tushuncha hosil qilish, balki bugungi kunda davlat boshqaruv tizimining rivojlanishi va uning tarixiy ildizlarini o‘rganish mumkin. Bugungi kunda davlat boshqaruvining samaradorligi, ma’muriy tizimning funksional ishlashi va mahalliy boshqaruv organlarining ahamiyati dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Buxoro amirligi davridagi boshqaruv tizimi bugungi kunning siyosiy va iqtisodiy jarayonlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, undagi markaziy va mahalliy boshqaruv o‘rtasidagi munosabatlar, soliq siyosati, sud- 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko taramiz. – T.:ʻ ʼ ʻ O zbekiston, 2017. - ʻ 1 2 6 b. 3 huquq tizimi hamda harbiy boshqaruv bugungi davlat boshqaruv mexanizmlarini shakllantirishda muhim saboqlar beradi. Shuningdek, Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimini tahlil qilish orqali o‘sha davr siyosiy institutlarining qanday ishlagani, qaysi omillar sababli davlatning kuchaygani yoki zaiflashgani, qanday ma’muriy islohotlar amalga oshirilgani haqida xulosa chiqarish mumkin. Bu esa davlat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni yanada chuqurroq anglashga yordam beradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimi va ma’muriy tuzilishi tarixshunoslikda muhim mavzulardan biri bo‘lib, u uzoq yillar davomida mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan o‘rganib kelinmoqda. Ushbu mavzuga oid dastlabki ilmiy tadqiqotlar asosan XIX-XX asr boshlariga taalluqli bo‘lib, ular asosan sayyohlar, sharqshunos olimlar hamda rus imperiyasining Turkistondagi tadqiqotchilari tomonidan olib borilgan. Birinchi bo‘lib Buxoro amirligining siyosiy va boshqaruv tizimini tasvirlagan manbalar arab, fors va turkiy tilidagi qadimiy asarlar bo‘lib, ularda davlat boshqaruvi va ma’muriy tizimning shakllanishi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Xususan, Abu Bakr Muhammad ibn Jafar Narshaxiy 2 , "Buxoro tarixi", Ahmad Donishning “Navodir ul-vaqoe” 3 , Херман Вамбери 4 , hamda boshqa tarixiy manbalar Buxoro amirligi va undan avvalgi siyosiy tuzilmalarning shakllanishi haqida qimmatli ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan. Sovet davrida Buxoro amirligining boshqaruv tizimi va siyosiy tarixi marksistik nuqtai nazardan o‘rganilgan bo‘lib, bu tadqiqotlar asosan sinfiy kurash, feodal tuzumning tanazzuli va sovet hokimiyatining afzalliklarini asoslash maqsadida olib borilgan. Rossiya imperiyasi davrida Turkiston general- gubernatorligi huzurida Buxoro amirligiga oid tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, bu 2 Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс-тожик тилидан А.Расулов таржимаси. – Т.: Фан, 1966. - 120 б. 3 Ahmad Donish. Navodir ul-vaqoe - T.: Fan, 1964. - 411 b 4 Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Моварауннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. - 96 б. 4 jarayonda V.P.Nalivkin 5 , N.V.Xanikov 6 , A.L.Kun 7 , V.V.Bartold 8 kabi rus sharqshunos olimlari muhim hissalar qo‘shgan. Ayniqsa, V.V.Bartoldning "O‘rta Osiyo tarixi", A.L.Kunning Buxoro shahri va amirlik tuzilishi haqida bergan tasniflari tarixiy jihatdan muhim manbalar hisoblanadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda Buxoro amirligi tarixini milliy nuqtai nazardan qayta o‘rganish jarayoni boshlandi. B.Ahmedov 9 , A.Sagdullayev 10 , H.To‘rayev 11 , A.Zamonov 12 , B.Eshov 13 kabi tarixchilar tomonidan Buxoro amirligining boshqaruv tizimi, ma’muriy tuzilishi, huquqiy asoslari va iqtisodiy siyosati chuqur tahlil qilindi. Ularning tadqiqotlarida amirlikdagi davlat boshqaruvining o‘ziga xos jihatlari, qozilik va devon tizimi, soliqlar va harbiy tuzilma haqida aniq ilmiy dalillarga asoslangan yondashuvlar ilgari surilgan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti Buxoro amirligining siyosiy boshqaruv tizimi, ma’muriy tuzilishi va davlat boshqaruv organlarini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Buxoro amirligining siyosiy-huquqiy tizimini, boshqaruv mexanizmlarini, markaziy va mahalliy boshqaruv organlarining faoliyatini, amirlikdagi davlat tuzilishining asosiy tamoyillarini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Buxoro amirligining davlat boshqaruvi tizimi va ma’muriy tuzilishini ilmiy jihatdan o‘rganish, uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash hamda tarixiy jarayonlardagi ahamiyatini yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. 5 Наливкин В.П. Краткая история ханства Бухарского. – Казань: Университетская типография, 1880. – 152 с. 6 Хаников Н.В. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1873. – 320 с. 7 Кун А.Л. Материалы для изучения Средней Азии. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1876. – 412 с. 8 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монголов. – Москва: Наука, 1963. – 288 с. 9 Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari (Qadimgi zamon va o‘rta asrlar) – T.: O‘qituvchi, 2001. - 244 b. 10 Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalariga qadar). – T.: Akademiya, 2006. 122–124-b. 11 To‘rayev H. Buxoro tarixi: o‘quv qo‘llanma. – Buxoro.: Durdona nashryoti, 2020. - 254 b. 12 Zamonov A., Egamberdiyev A. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) uslubiy qo‘llanma – T.: Tamaddun, 2022. - 184 b. 13 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. II kitob (XVI asr o‘rtalaridan – XIX asr ikkinchi yarmigacha). Oliy o‘quv yurtlari tarix fakultetlari talabalari uchun darslik. – T.: Donishmand ziyosi, 2020. 251–268-b. 5 - Amirlikning boshqaruv shakli va davlat tuzilishini o rganish;ʻ - Buxoro amirligining markaziy va mahalliy boshqaruv ni o rganish; ʻ - Buxoro amirligining ma’muriy-hududiy tuzilishi ni yoritib berish ; - Buxoro amirligidagi viloyatlar (bekliklar) va ularning boshqaruv tizimi ni tahlil etish va o rganish; ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ʻ ʻ ishining umumiy hajmi 38 betni tashkil etadi. 6 I BOB. BUXORO AMIRLIGINING DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI 1.1. Amirlikning boshqaruv shakli va davlat tuzilishi Buxoro amirligida XVIII asrning o‘rtalarida yuz bergan siyosiy voqealar o‘zbeklarning mang‘it urug‘i vakillarini hokimiyat tepasiga olib chiqdi. Hukmron sulola almashuvi davlatning siyosiy maqomida ham o‘zgarish bo‘lishiga olib keldi. Yangi hukmdorlar hokimiyatni rasman “amir” unvoni bilan boshqara boshladilar va bu davlat Buxoro amirligi nomi bilan tarixda qoldi. Ashtarxoniylar davrida o‘ta zaiflashib qolgan davlat boshqaruvida mang‘it urug‘i biylarining nufuzi ancha ko‘tarilgan edi. Abulfayzxonning o‘limidan (1747) keyin taxtga to 1756 yilgacha uning avlodlari chiqqan bo‘lsada, amalda hokimiyat mang‘itlar sulolasi vakili Muhammad Rahim qo‘lida edi. U o‘z hukmronligining dastlabki davridayoq markaziy davlat hokimiyatini mustahkamlashga kirishadi. Yirik yer egalari, savdogarlar va ulamolar uning bu harakatini qo‘llab- quvvatlaydilar. Ishni avvalo saroy amaldorlarini o‘zgartirishdan boshlagan Muhammad Rahim keyinroq viloyat hokimligiga ham o‘z odamlarini tayinlashga erishadi. Buning uchun u 1750-1752 yillarda Shahrisabzga 4 marta harbiy yurish qilib, bu voxada o‘z hokimiyatini o‘rnatdi, G‘uzor ham Buxoro hokimiyatini tan oldi. Shuningdek, Miyonqol, Nurota, Urgut, Qobadiyon, Boysun kabi bekliklar ham birin-ketin bo‘ysundirildi. 1753-1756 yillarda Zarafshon voxasining yuqori oqimi, Jizzax, Zomin ham Buxoro tarkibiga qo‘shib olindi. 1756 yil dekabr oyida Muhammad Rahimxon rasman Buxoro taxtiga o‘tiradi. U taxtga o‘tirgach, bir qancha siyosiy-ma’muriy islohatlar o‘tkazildi 14 . Yangi saroy amallari joriy qilindi, mustaqil Yakkabog‘ hokimligi tuzildi. Shuningdek, Hisor, Denov, Dushanbe, Termiz, Boysun bekliklariga harbiy yurishlar o‘tkazilib, bu hududlar yana bo‘ysundirildi. O‘z hokimiyatini mustahkamlab olgan Muhammad Raximni qonuniy hukmdor ekanligini tan olishib, Qo‘qon, Toshkent, Marv, Balx va Qunduz bekliklaridan rasmiy elchilar keldi. 14 Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. –T . : Yangi asr avlodi, 2012. – 338 b. 7 Muhammad Rahimning vafotidan so‘ng Buxoro taxtiga uning tog‘asi, Miyonqol hokimi Doniyolbiy mang‘it (1759-1784) o‘tirdi. Uning hukmdorligi davrida markaziy hokimiyatga qarshi chiqishlar yana avj oldi. Jumladan, yuz, kenagas, burgut, baxrin, saroy va boshqa yirik o‘zbek urug‘larining amirlari birlashib katta qo‘shin bilan Buxoroga yurish qiladi. Markaziy hokimiyatning kuchayishidan manfaatdor bo‘lgan savdogarlar va shahar aholisining yordami bilan qo‘zg‘olonchilar tor-mor etiladi va uning boshida turganlar qatl etiladi. Lekin mamlakatda siyosiy vaziyat o‘nglanmadi, amirlikning sharqiy qismida hokimiyatga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘tarildi. Iqtisodiy vaziyat yana nochor ahvolga kelib qoldi. 1784 yilda Buxoroda boshlangan qo‘zg‘olon taxtga yangi hukmdorni olib keldi. Qo‘zg‘olon bostirilgan bo‘sada. Taxtdan voz kechish payti kelganini anglagan Doniyolbiy 1785 yilda taxtni o‘g‘li Shohmurodga topshirdi. Shohmurod mang‘it hukmdorlari orasida birinchi bo‘lib “amir” unvoni bilan davlatni boshqardi. Tarixda “Amir ma’sum” (“Begunoh amir”) nomi bilan qolgan Shohmurodning hukmronlik yillarida (1785-1800) Buxoroda markaziy hokimiyat nisbatan mustahkamlandi. U o‘z hukmronligining dastlabki yillarida isyonkor bekliklarga qarshi qattiq kurashlar olib bordi. Buxoroga bo‘ysunishdan bosh tortgan Karmana, Shahrisabz, Xo‘jand va boshqa shaharlar bo‘ysundirildi. Amir Shohmurod nafaqat siyosiy vaziyatni yaxshilashga erishdi, balki bir qator ma’muriy, iqtisodiy-madaniy tadbirlarni ham amalga oshirdi. Saroyda kamtarona hayot kechirgan bu hukmdor Zarafshon va Qashqadaryo voxalaridagi, amudaryo bo‘ylaridagi sug‘orish tizimlarini qayta tikladi, yangi ko‘priklar, yo‘llar barpo ettirdi 15 . Amir Shohmurod tomonidan o‘tkazilgan moliya, sud ma’muriy va harbiy sohalardagi islohotlar natijasida mamlakatda siyosiy-iqtisodiy yuksalish ko‘zga tashlandi. Soliqlarning tartibga solinishi, sud ishlaridagi nohaqliklarga chek qo‘yilishi, mahalliy amaldorlar faoliyati ustidan nazorat o‘rnatilishi, savdo-sotiq va hunarmandchilikning, qishloq xo‘jaligining yuksalishiga sharoit yaratdi. 15 Vohidov Sh., Qodirov A. Sharqning mashhur sulolalari. –T . : Akademnashr, 2013. – 542 b. 8 Shohmurodning vafotidan keyin taxtga o‘tirgan Amir Xaydar otasi boshlagan siyosatni izchillik bilan davom ettira olmadi. Uning amirligi davrida (1800-1826) mamlakatda siyosiy vaziyatda keskinlik saqlanib qoldi. U Buxoroga bo‘ysunishdan bosh tortgan Shahrisabz, Urgut bekliklariga, Miyonqolga qarshi janglar olib bordi. Xarbiy kuch ish bermagan vaziyatda kelishuvchilik yo‘li tutilib, Shahrisabz mahalliy hokim Doniyor vallomaga mulk sifatida taqdim etildi va Shahrisabz vohasi to 1858 yilgacha deyarli mustaqil ravishda boshqarildi. O‘ratepa bekligi ham bo‘ysundirildi va amirlik hududi ancha kengaydi 16 . Bu davrda qo‘shni xonliklar bilan munosabatlar ancha keskinlashdi. Xiva xoni qo‘shinlarining Buxoroga talonchilik yurishlari davom etdi. Shuningdek, bu davrda tobora kuchayib borayotgan Qo‘qon xonligi bilan munosabatlar ham yomonlashdi. Azaldan Buxoroga tobe hisoblangan Toshkent, Turkiston, O‘ratepa, Xo‘jand va boshqa shaharlarga Qo‘qonliklarning tajovuzi avj oldi. Amir Xaydar 1807-1810 yillarda Qo‘qon xoni Olimxon bilan Toshkent, O‘ratepa, Jizzax, Zomin shaharlari uchun janglar olib borishga majbur bo‘ldi va bu shaharlar bir necha bor qo‘ldan-qo‘lga o‘tib turdi. Amir Haydar vafotidan keyin taxtni uning uchinchi o‘g‘li Nasrullo egalladi. O‘z akalari Husayn va Umarni o‘ldirib, Buxoro taxtini egallagan Amir Nasrullo Buxoroning eng shafqatsiz hukmdori sifatida tarixda qoldi. Shu bilan birga u davlat hokimiyatini birmuncha mustahkamlagan, harbiy sohada ancha samarali islohotlar o‘tkazib, o‘z qo‘shinining jangovar xolatini oshirgan, mamlakatning hududiy yaxlitligini birmuncha tiklagan hukmdor edi. Amir Nasrulloning hukmronligi davri (1826-1860) ham ichki va tashqi dushmanlar bilan to‘xtovsiz kurashlar bilan o‘tdi. Birinchi galda u o‘zini taxtga chiqishida yordam bergan kishilarni o‘ldirib yubordi. U dushmanlarini qo‘rquvga solib turish uchun Buxoroda har kuni ko‘plab kishilarni qatl ettirib turar edi. Shuning uchun ham u xalq orasida “qassob amir” deb atalgan. U markaziy hokimiyatni tan olmagan mahalliy bekliklarga qarshi qattiq kurash olib bordi. Ayniqsa, Shahrisabz bekligiga 16 Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O‘zbekiston tarixi. Darslik . – T ., 2005. – 167 b . 9 qarshi olib boilgan urushlar uzoq davom etdi. 1832 yilda boshlangan urushlar 1858 yilda Shahrisabz va Kitob bekliklarining bo‘ysundirilishi bilan yakunlandi. Amirlikning shimolidagi chegara shaharlari (Xo‘jand, O‘ratepa, Toshkent, Jizzax, Zomin) uchun Qo‘qonliklar bilan bo‘lgan nizolar davom etdi va harbiy jihatdan kuchli bo‘lgan Buxoro qo‘shinlari bu shaharlarni asta-sekin o‘ziga bo‘ysundirdi. Amir Nasrullo 1842 yilda Qo‘qon shahrini ham egallaydi va Qo‘qon xoni Muhammad Alixonni oila a’zolari bilan birga qatl ettiradi. Xatto, iste’dodli shoira Nodirabegimga ham shafqat qilinmadi. Bunda Nasrulloga Qo‘qon xonidan norozi bo‘lgan ba’zi amaldorlar ham yordam berdilar. Qo‘shni Xiva xonligi bilan ham nizoli munosabatlar saqlanib qoldi. Amir Nasrulloning Qo‘qon yurishida ekanidan foydalangan xivaliklar Buxoro hududiga xujum qilganligi (1843), Xiva xonining Marv turkmanlarini Buxoro yerlariga xujum qilishga rag‘batlantirganligi bu ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarni xarakterlaydigan voqealarga misol bo‘ladi. Amir Haydar va Amir Nasrullo hukmronligi davrida O‘rta Osiyo Rossiya va Angliyaning siyosiy-iqtisodiy manfaatlari to‘qnash kelgan o‘lkaga aylanib qoldi. Bu davrda Hindistonni egallagan va Afg‘onistonda katta ta’sirga ega bo‘lgan Angliya O‘rta Osiyonining qudratli davlati – Buxoro amirligiga o‘z vakillarini yubora boshlaydi. XIX asrning 30-40 yillarida bir qancha ingliz razvedkasi bo‘lishib, bu yerda Rossiyaga qarshi Buxoro-Xiva ittifoqini tashkil qilishga urinib ko‘rdilar. Lekin, bu urinish samarasiz yakunlandi 17 . Amir Nasrullo davrida chor Rossiyasi qo‘shinlarining O‘rta Osiyo chegaralariga yaqinlashishi davom etdi. Rossiya hukumati ham Buxoroga o‘z ta’sirini o‘tkazishga faol intildi. Istilochilik yurishlariga qadar Buxoroga 4 ta yirik rus elchilik missiyasining tashrifi buning dalilidir. Yuborilgan bu missiyalarga mamlakatdagi siyosiy-iqtisodiy vaziyat, shaharlpar va mudofaa qo‘rg‘onlari, qo‘shin tuzilishi, qurol-yarog‘lar, aloqa yo‘llariga oid kerakli ma’lumotlarni yig‘ish haqida topshiriqlar berilgan edi. Bu ma’lumotlardan keyinchalik Rossiya 17 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монголов. – Москва: Наука, 1963. – 91 с. 10 imperiyasining O‘rta Osiyoga bosqinchilik yurishlarida keng foydalanilganligi ma’lum. Amir Nasrullo amalda Buxoroning oxirgi mustaqil hukmdori bo‘lib qoldi. Nasrulloxondan so‘ng Buxoro taxtiga uning o‘g‘li Muzaffarxon o‘tirdi (1860- 1885). Uning hukmronligi boshidayoq amirlikning hududi birmuncha qisqardi. Katta qiyinchilik bilan bo‘ysundirilgan Shahritsabz-Kitob bekliklari yana Buxoroga bo‘ysunishdan bosh tortadilar. Lekin amirlik uchun eng katta xavf xali oldinda edi. Mang‘itlar hukmronligi davrida ham Buxoroning davlat tizimida jiddiy o‘zgarishlar amalga oshirilmadi. Garchi oliy hukmdor amir unvoni bilan mamlakatn boshqargan bo‘lsada, Buxoro amirligi ham o‘z tizimi, qonun-qoidalari, boshqaruv tartiblari va butun mohiyati bilan Movarounnahrdagi o‘rta asr musulmon davlatlari, xususan, shayboniylar va ashtarxonitylar davlat tizimidan aytarli farq qilmaydi. Davlat mutloq qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatga ega bo‘lgan amir tomonidan boshqarilar edi. Davlai hayotiga tegishli siyosiy, iqtisodiy, diniy va boshqa barcha masalalarda Buxorodagi bosh qarorgoh – arkda xal etilardi. Vaqti-vaqti bilan Davlat Kengashi chaqirilib turilardi. Odatda 5 tadan 20 tagacha eng yuqori amaldorlar a’zo bo‘lgan bu kengashda davlat hayotiga talluqli o‘ta muhim masalalar ko‘rib chiqilgan. Mang‘itlar davrida ham davlat boshqaruvi ikki bo‘g‘inli, ya’ni markaziy va mahalliy boshqaruvdan iborat bo‘lib, ularning har biri muksulmon davlatlariga xos bo‘lgan murakkab boshqaruv tarmoqlariga ega edi. Mang‘itlar sulolasi davrida bosh vazir vazifasini qushbegi mansabini egallagan shaxs bajargan. Davlat boshqaruvida devonbegi, parvonachi, otaliq, dodxoh, xudaychi, mirzaboshi va boshqpa saroy a’yonlarining hamda shayxulislom, qozikalon kabi diniy rahbarlarning ahamiyati yuqori bo‘lgan 18 . Mahalliy boshqaruv viloyat beklari qo‘lida edi. Ularning ham o‘z boshqaruv tizimi bo‘lgan. Mang‘itlar sulolasi davrida o‘tkazilgan ma’muriy islohotlar tufayli 18 Наливкин В.П. Краткая история ханства Бухарского. – Казань: Университетская типография, 1880. – 92 с. 11 davlatning asosiy ma’muriy birligi bekliklar bo‘lib qoldi. Amirlik hududi eng kengaygan Amir Nasrullo davrida Buxoro tarkibida asosan 30 ta beklik bor edi. Ular Qarshi, G‘uzor, Chiroqchi, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog‘, Boysun, Denov, Sherobod, Xisor, Qorategin, Darvoza, Baljuvon, Shug‘non, Rushon, Ko‘lob, Qo‘rg‘ontepa, Qabadiyon, Kalaf, Kerki, Burdalik, Qalaqli, Narazm, Chorjo‘y, Karmana, Ziyovuddin, Nurota, Xatirchi, Urgut, Samarqand bekliklaridir. Ulardan tashqari bu davrda Jizzax, O‘ratepa, Toshkent, Turkiston va boshqa qo‘shni hududlar ham amirlik tarkibiga vaqtincha kiritilgan edi. Poytaxt shahar Buxoro va atrofdagi tumanlar amir tomonidan boshqarilgan. Bekliklar o‘z navbatida kichik xududiy bo‘linma – amlokdorliklarga bo‘lingan bo‘lib, ularning boshlig‘i amlokdor deb atalgan. Davlat ma’muriy tuzilishidagi eng quyi bo‘g‘in oqsoqol tomonidan boshqariladigan qishloq jamoalari edi. Buxoro amirligi tus istilosiga qadar xozirgi O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston respublikalarining katta qismini o‘z ichiga olgan o‘rta Osiyodagi yirik davlat edi. Mang‘itlar sulolasi davrida ham avvalgi davrlarga xos ijtimoiy tabaqalar saqlanib qoldi. Bu davrda jamiyat madaniy hayotiga mas’ul bo‘lgan ijtimoiy guruhlar: olimlar, shoirlar, mudarrislar, talabalar hayotida ham jiddiy o‘zgarishlar ro‘y bermadi. Asosiy soliq to‘lovchi aholi bo‘lgan raiyat (fuqaro) ijtimoiy pog‘onaning eng quyi qismida bo‘lib, ijtimoiy adolatsizliklarning asosiy og‘irligi ularning zimmasida edi. Buxoro amirligida qulchilik bu davrda ham saqlanib qoldi. Qullar asosan rus va fors millatiga mansub bo‘lib, ular harbiy talonchilik yurishlari paytida qo‘lga olinardi va ko‘pincha turkman va qozoqlar tomonidan Buxoro bozorida sotilar edi 19 . Mang‘itlar sulolasi davrida davlatning harbiy salohiyati birmuncha yuksaldi. Harbiy islohotlar qisman sulola asoschisi Muhammad Raxim tomonidan, keyinchalik amir Shohmurod tomonidan olib borildi. Buxoro amirligining harbiy qudrati amir Nasrullo hukmronligi davrida o‘zining eng yuqori nuqtasiga etdi. Uning davrida Buxoroda muntazam armiya – sarbozlar (sipoh) qo‘shini tashkil etildi. Ularning soni 40 mingga yaqin bo‘lgan. Qo‘shinlar otliq va piyoda 19 Кун А.Л. Материалы для изучения Средней Азии. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1876. – 213 с. 12 jangchilardan tashkil topgan bo‘lib, ularning qurollari asosan qilich, nayza va o‘q- yoylardan iborat edi. Bu davrda Buxoroda zambaraklar yasovchi chet ellik mutaxassislar ham bo‘lganligi ma’lum. Lekin, qo‘shinni zamonaviy miltiqlar va zambaraklar bilan qurollantirish sohasida boshlangan ishlar tugallanmasdan qolib ketdi. Oliy harbiy amaldorlar sarkarda unvoniga ega bo‘lib, davlat xazinpasidan maosh olib turishgan. Eng yuqori harbiy amaldor (amirdan keyin) dodxoh (qo‘shin boshlig‘i) bo‘lib, qo‘rg‘onbegi, to‘qsabo, mingboshi kabi oliy toifali harbiy amaldorlar hamda ponsadboshi, churaboshi, yuzboshi, daxboshi kabi xarbiy bo‘linma boshliqlari tomonidan qo‘shin boshqarilgan. Bu davrda ham asosiy sudlovchi idora qozilik mahkamalari hisoblanib, qoziqalon butun mamlakatning bosh qozisi (sudyasi) edi. Sud ishlari ularning qo‘lida bo‘lib, fuqarolik va jinoiy ishlarning barchasi qozilar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Aybdorlarga aybiga qarab jarima solish, tan jazosi berish, zindonga tashlash, sazoyi qilishdan tortib o‘lim jazosi berishgacha bo‘lgan jazo choralari qo‘llangan. Qozi hukmidan norozi bo‘lganlar qozikalon yoki amirga ariza berishga haqli edi. Qozi chiqargan hukmni qozikalon, uning hukmini amir bekor qilishi mumkin edi. Sud ishlarida a’lam, mufti kabi diniy mansab egalari ham katta rol o‘ynaganlar. Buxoro amirligida dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilik va savdo- sotiq mamlakat iqtisodining asosiy tarmoqlari edi. Bu davrda ham amir va uning yaqinlariga qarashli davlat yerlari, xususiy mulkdorlarga tegishli yer mulklar (mulki xolis), diniy mahkamalar, madrasa va masjidlar, qabristonlar harajatlari uchun berilgan vaqf yerlar mavjud edi. Bu davrda dehqonchilikda sezilarli o‘zgarishlar yuz bermadi. Asosiy mehnat qurollari o‘zgarmasdan qolaverdi. Lekin bunga qaramay, XVIII asrning oxirlarida boshlangan iqtisodiy yuksalish avvalo dehqonchilikning tiklanishi bilan xarakterlanadi. Odatdagidek, sug‘oriladigan va lalmikor yerlarda yersiz dehqonlar ijara asosida dehqonchilik qilishardi. Asosiy ziroatchilik bug‘doy, arpa, jo‘xori, poliz va sabzavot ekinlari bo‘lgan. Bu davrda an’anaviy bog‘dorchilik va 13 uzumchilikda rivojlanish ko‘zga tashlandi. Shuningdek, amirlikda sholichilik ham birmuncha rivojlangan. 14 1.2. Buxoro amirligining markaziy va mahalliy boshqaruv Buxoro amirligi davlat boshqaruvi asrlar davomida shakllangan davlatchilik an’analariga suyangan holda amalga oshirildi. Ilgarigi davrlarda bo‘lgani kabi mang‘itlar sulolasi davrida ham davlat boshqaruvi tizimi ikki bo‘g‘in: markaziy va mahalliy boshqaruv tizimidan iborat edi. Bu tizimlar musulmon davlatlariga xos murakkab boshqaruv tarmoqlariga ega bo‘lgan hamda, asosan, amir, saroy amaldorlari, o‘zbek urug‘lari va qabila boshliqlari, ulamolar, harbiy boshliqlardan tashkil topgan. Amirlikdagi markaziy hokimiyat amir boshchiligidagi saroy a’yonlari qo‘lida bo‘lsa, mahalliy boshqaruv viloyatlar (bekliklar) hokimlari – beklar qo‘lida edi. Markaziy boshqaruv to‘laligicha dargohda mujassamlashib, devonlar tizimi o‘z ahamiyatini yo‘qotib bordi. Devonlar zimmasiga yuklangan ijroiya vazifalari to‘g‘ridan to‘g‘ri saroydagi biror-bir lavozim egasi yoki muayyan arbob faoliyatida mujassamlashdi. Bu esa, o‘z navbatida, har bir mansab va lavozimning davlat boshqaruvidagi ahamiyati oshib borgani va ular egalari davlat boshqaruvining markaziy figuralaridan biriga aylanib borganini anglatadi. Buxoro amirligida oliy harbiy-ma’muriy amaldorlar, mahalliy boshqaruvdagi asosiy mansabdorlar mang‘it urug‘iga mansub bo‘lgan kishilardan tayinlangan. Shu bilan birga, bu davrda mang‘itlarga va boshqa o‘zbek urug‘lariga mansub bo‘lmagan kishilarning ham davlat boshqaruvida yuqori amallarni egallash holati ko‘zga tashlanadi. Buxoro amirligida markaziy boshqaruv quyidagi asosiy idoralar orqali amalga oshirilar edi: amir – davlat boshlig‘i, qushbegi — bosh vazir, (amir yordamchisi), otaliq, moliya idorasi, vaziri harb, qozilik mahkamasi 20 . Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida diniy va dunyoviy hokimiyat boshlig‘i edi. Shu bilan birga, amir — davlatning Oliy bosh qo‘mondoni, amirlik yerlarining oliy egasi hisoblangan. Mang‘itlar sulolasining uchinchi vakili bo‘lmish Shoxmurod (1785-1801) amirlik unvonini qabul qildi. Amirlik unvoni ilgari asosan, ko‘pgina qo‘shin boshliqlari va joylardagi turli harbiy vakillarga berilgan bo‘lsa, Muhammad Rahim 20 Boboyev H., Xidirov Z va boshq. O‘zbek davlatchilik tarixi (II kitob). –T.: Fan va texnologiya, 2009. – 219 b. 15 davriga kelib esa amir unvoniga ega bo‘lgan birorta mansabdor shaxs qolmagan. Ta’kidlash joizki, Shoxmurod tomonidan qabul qilingan amirlik unvoni tarixchi olim V. V. Bartol’d ma’lumotlarida keltirilgan amir unvonidan keskin farq qiladi. Ushbu unvon ilgari amalda bo‘lgan amirbeklik unvonidan farqli o‘laroq halifalik maqomi – “amir-ul-mo‘minin” sifatida talqin etilgan. Aynan ushbu davrdan Buxoro xonligi Buxoro amirligi deb yuritila boshlangan. Amir davlatni mansabdor shaxslar, ya’ni amir xizmatchilari orqali boshqarar edi. Ushbu mansabdor shaxslar davlatning boshqaruv apparatini tashkil etgan. Buxoro amirlari shajaralarini Muhammad payg‘ambardan boshlaganliklari sababli ularning unvonlariga “said” so‘zi qo‘shib aytilgan. Amir yonida doimiy ravishda uning shaxsiy yozishmalarini olib boruvchi ikki nafar kotibi bo‘lgan. Ularning birinchisi munshiy bo‘lib, u barcha ishlar bo‘yicha berilgan ko‘rsatmalar yozib borgan va amirga kelgan axborotlar, ma’lumotlarga hamda ma’muriy vakillardan va alohida shaxslardan kelgan iltimosnomalarga, shikoyatlarga javob berish bilan mashg‘ul bo‘lgan. Ikkinchi kotib - mushrif bo‘lib, u sarupo berish, qurol-yarog‘ va shu kabilarni tarqatish haqidagi ko‘rsatmalarni rasmiylashtirib borgan. Amir tomonidan yuqorida zikr etilgan iltimosnoma, shikoyatlar va boshqa xatlarga berilgan yozma javob - muboraknoma deb atalgan. Amir o‘z navbatida, hududiy tuzilmalardan doimiy xabarnomalar olib turgan. Amirlikdagi barcha bekliklar beklari va qozilari chopar navkarlar orqali amir huzuriga yozma axborotnomalar yuborib turganlar. Ularga amir nomidan tegishli tartibda muboraknomalar jo‘natilgan. Markaziy davlat boshqaruvini bir necha idoralar yig‘indisi tashkil etib, davlatning oliy boshqaruv organi — oliy davlat mansabi hisoblangan qushbegi tomonidan boshqariladigan davlat devonxonasi (qushbegi devonxonasi) hisoblangan 21 . Qushbegi mansabi ilgaridan mavjud bo‘lgan bo‘lsada, XVII asrga kelib “otaliq” unvoniga nisbatan uning ahamiyati va vakolat doirasi ancha toraygan. 21 Ahmad Donish. Navodir ul-vaqoe - T.: Fan, 1964. - 126 b. 16 XVIII asrning o‘rtalariga kelib qushbegi mansabi etakchi o‘ringa chiqib, u davlat apparatining asosiy bo‘g‘ini sifatida barcha boshqaruvning asosiy funktsiyalarini o‘z qo‘lida to‘play borgan. Qushbegi mahalliy beklar orqali markaziy davlat boshqaruvini amalga oshirish bilan bir qatorda, chet mamlakatlardan keladigan mol-mulklardan olinadigan boj to‘lovlari ustidan nazoratni ham amalga oshirgan. Qushbegi lavozimiga davlatning tajribali, ishbilarmon, siyosatdon kishilari tayinlangan. Nomzod avval devonbegi mansabida faoliyat yuritgan bo‘lishi lozim bo‘lgan. U saroydagi eng yuqori unvon egasi sifatida davlatda amirdan so‘ng turgan. Turklardagi ulug‘ vazir yoki Yevropadagi davlat kantsleri singari qushbegi amirning eng yaqin maslahatchisi va ishonchli kishisi bo‘lgan. Qushbegi bir vaqtning o‘zida amirning shaxsiy muhrini saqlash, boshqa davlatlar bilan aloqalarni nazorat qilish, shuningdek, moliya ishlarini boshqarish kabi mas’ul vazifalarni ham amalga oshirgan 22 . Buxoro amirligida savdo-sotiqdan olinuvchi barcha bojxona to‘lovlari boshqaruvi ham qushbegi qo‘lida bo‘lishi bilan bir qatorda, u yer solig‘ini yig‘ish va yer-mulklarni berishni ham nazorat qilgan. Bulardan tashqari unga amir saroyi xavfsizligini nazorat qilish vazifasi ham yuklatilgan. Aynan mana shuning uchun ham amir shahardan boshqa joyga ketgan paytda u saroy darvozaxonasining unga maxsus kurilgan joyida amir shaharga qaytguncha kutib o‘tirishga majbur bo‘lgan. Har kuni kechqurun shaharning kechasi qulflanadigan darvozasi kaliti qushbegiga olib kelib berilgan va ertasiga ertalab esa kalitlar yana darvozabonlar boshlig‘iga qaytarilgan. Shuningdek, qushbegi Buxoro shahri hokimi bo‘lishi bilan birga, barcha beklarning oliy boshlig‘i ham edi. Uning mahkamasidan markaziy hokimiyatning ko‘rsatmalari va qarorlari chiqib turgan. Qushbegi barcha ishlarni bevosita amirning roziligi bilan qilgan va har kuni qilingan va qilinayotgan ishlar to‘g‘risida amirga yozma yoki og‘zaki axborot berib turgan. Otaliq - amirlik markaziy boshqaruvida o‘ziga xos vakolatga ega bo‘lgan, mang‘it hukmdorlarining tayanchi hisoblangan va ularning hurmatiga sazovor 22 Холиқова Р. Марказий давлат бошқаруви тарихига бир назар // Мулоқот, 2004. – №2. – 41 б . 17 bo‘lgan mansab egasi. Binobarin, otaliq amirga ota o‘g‘liga qilganidek xushmuomalalik bilan munosabatda bo‘lishi lozim edi. Unga Buxoro shahri va Samarqanddan Qoraqo‘lgacha bo‘lgan hududlarda suv taqsimotini nazorat qilish vazifasi yuklatilgan. O‘z navbatida otaliq Shohrud kanali mirobligi vazifasini ham bajargan. Buxoro amirligida ahamiyati bo‘yicha uchinchi pog‘onada moliya idorasi – moliyaviy devonxona turgan. Ushbu davlat idorasini oliy moliyaviy amallardan biri sanalmish devonbegi boshqarib, u davlat boshqaruv tizimida ikkinchi mansabdor shaxs hisoblangan. Devonbegi davlat xazinasi, zakot (xorijiy mamlakatlardan keladigan mol-mulklardan tashqari) hamda soliqlarga nisbatan umumiy davlat boshqaruvini amalga oshirgan. Buxoro amirligida davlat xazinasi amir xazinasidan alohida bo‘lmaganligi sababli amirning shaxsiy daromad va harajatlari alohida tartibda bo‘linmagan edi. Amirning ikki xazinasi bo‘lib, uni bo‘lish quyidagi tamoyilga asosan amalga oshirilardi: ya’ni birinchi xazina asosiy xazina – sarf qilinmaydigan hamda daxlsiz sanalib, ikkinchisi xazina esa – xarajatlar manbai hisoblangan. Amir an’anaga ko‘ra faqatgina otasi yoki bobosi tomonidan qoldirilgan daromadlarni sarf etib, o‘zining foydasini saqlab qo‘yardi. Amirliqda markaziy idoralardan biri mudofaa va harbiy masalalar bilan shug‘ullanuvchi vazirlik bo‘lib, ushbu idora bevosita to‘pchiboshi lashkar (harbiy zir) tomonidan boshqarilgan. To‘pchiboshi lashkar davlatdagi barcha otliq va piyoda askarlardan tashkil topgan qo‘shinni boshqargan. U mahalliy hududlarni harbiy masalalarda amalda yordam beruvchi maxsus vakillari orqali nazorat qilgan. O‘z navbatida amirlik markaziy boshqaruvida boshqa bir qator mansab va unvonlar bo‘lib, ulardan to‘rtta asosiy va yuqori darajadagi lavozim egalari hukumatga aloqasi bor shaxslar hisoblangan 23 . Jumladan: Birinchisi, shayx ul-islom – diniy unvonlardan biri bo‘lib, diniy ishlarni boshqargan va nazorat qilgan. Qozi askar - harbiy masalalar va harbiy jinoyatlarni ko‘rib hal qiluvchi mansabdor; 23 Boboyev H., Xidirov Z va boshq. O‘zbek davlatchilik tarixi (II kitob). –T . : Fan va texnologiya, 2009. – 223 b. 18 Ikkinchisi, a’lamlar – davlatda fiqhiy masalalar bo‘yicha fatvo chiqaruvchi shaxslar. Harbiy muftiylar – harbiylar uchun fatvo tuzuvchi, ayniqsa, davlat boshlig‘ining boshqa bekliklarga safari chog‘ida va harbiy yurishlar paytida harbiylar uchun fatvo chiqaruvchi vakil hisoblangan; Uchinchisi, muhtasib – bozorlar va savdo rastalarida o‘lchov birliklari, tarozilarni hamda hunarmandlar mahsulotlarining sifati va narxini nazorat qiluvchi amaldor; To‘rtinchisi, tarbiyachi-mudarrislar – ushbu mansab egalariga amirlikda katta e’tibor berilgan bo‘lib, ularning asosiy vazifasi talabalarga ilm berish va ularni shariat yo‘li asosida tarbiyalash bo‘lgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bo‘lajak qozilar, beklar va boshqa mansabdor shaxslar ularning tarbiyasi va ilmini olishi shart bo‘lgan. Undan tashqari yana to‘rt mansab mavjud bo‘lganki, ularni amir bevosita saidlik obro‘-e’tiboriga ega bo‘lgan fuqarolarga in’om etgan. Birinchisi, Jo‘ybor hududini, shahar devorining ichki va tashqi tomonini boshqarish masalasi yuklatilgan. Ikkinchisi, naqib – harbiy yurishlar paytida qo‘shinning jangovar tayyorgarligi, ta’minlanganligi va taqsimotini nazorat qiluvchi mansabdor. Undan tashqari u qo‘shinning ilg‘or qismini, orqa (front) qismini, o‘ng va so‘l qanotini va pistirma haqidagi ma’lumotlarni yig‘uvchi vakil vazifasini ham amalga oshirgan. Uchinchisi, bosh o‘rog‘ – shariatga asosan saidlar qo‘shinida muxtasib vazifasini amalga oshiruvchi shaxs 24 . To‘rtinchi mansab naqshbandiy deb nomlanib, unga amirlar dafn etiladigan qabristonni ko‘kalamzorlashtirish ishlarini boshqarish topshirilgan. Davlatda yana to‘rt turdagi lavozim mavjud bo‘lib, maxsus tayinlov asosida faoliyat yuritmasdan, balki ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar ushbu mansablarga har qanday shaxs tayinlanishi mumkin bo‘lgan. Aniqrog‘i, amirga ma’qul bo‘lgan olimlar, saidlar, xojalar, o‘zbeklar va boshqalardan biriga topshirilgan mir asad, fayzi, sadr va sudur deb nomlangan lavozimlar. 24 Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari (Qadimgi zamon va o‘rta asrlar) – T.: O‘qituvchi, 2001. - 84 b. 19 Agar fayzi olim yoki said bo‘lsa, unga muqaddas Buxoro shahrining tashqi qismi muxtasibligi topshirilgan. Agar mir asad olim yoki said bo‘lsa, unga saidlar o‘rtasida rabot (kichik shaharcha)da bir farsang oralig‘ida muxtasiblik vakolatini amalga oshirish yuklatilgan. Sadr – Buxoro shahri rabot ichidagi bir farsang masofada joylashgan vaqflar hisob-kitobini yuritgan bo‘lsa, sudur rabot tashqarisidagi vaqflarni boshqarish masalasi bilan mashg‘ul bo‘lgan 25 . Amirlik markaziy boshqaruvida davlat boshlig‘ining tashkiliy-ijrochilik ishlarini olib boruvchi bo‘limi mavjud bo‘lib, unda quyidagi to‘rt asosiy mansabdor shaxs o‘ziga belgilangan vakolatni amalga oshirgan. Jumladan, devonbegi – tanho masalalarini qayd etuvchi daftarni yuritish mudiri; mushrif – hukmdor tomonidan taqdim etilgan ashyolar, kiyim-kechaklar, qalqonlar, sovutlar va boshqa sovg‘alarni yozib qoldirish ishlari bilan shug‘ullangan; daftardor – tanho yoki suyurg‘oldan foydalanish bo‘yicha tasdiqlangan yoxud rad etilgan shaxslarning ma’lumotini yuritgan; tanobchi devon – bahor va kuz oylarida xiroj yerlaridan tushadigan tushumlarni yurituvchi lavozimda xizmat qilgan. Undan tashqari amirlik markaziy boshqaruvida uncha yuqori bo‘lmagan mansablar ham mavjud bo‘lib, ular o‘zlariga aniq belgilangan vazifani amalga oshirganlar. Ushbu lavozimlardan birinchisi bu – kutubxonachi bo‘lib, barcha ilm- ma’rifatga oid bo‘lgan kitoblarni va olimu-fuzalolar tomonidan yozib qoldirilgan asarlarni to‘plab, saqlab yurgan. Baxshi – hukumatga aloqador bo‘lgan qurilish ishlarining kirim-chiqim faoliyatini boshqarib turgan. Devoni sayisxona – shaxsan amir tomonidan tayinlanadigan, otlarning hisob-kitobi, tantanavor bezaklari, do‘mbira va boshqa ashyolarini nazorat qiluvchi mansabdor shaxs. Devoni to‘shakxona – amirga tegishli bo‘lgan qimmatbaho kiyim-kechaklar, qurol- yarog‘lar va boshqa nodir narsalarning ro‘yxatini va ulardan foydalanganlik haqidagi ma’lumotlarni yurituvchi mansabdor. Davlat boshlig‘i mahkamasining ikki asosiy maxsus xodimi bo‘lib, ular amirning kundalik ish yurgizish masalalari bilan bevosita mashg‘ul bo‘lgan. Parvonachi – amir farmonlari, yorliqlari va boshqa qarorlarini beklarga hamda 25 Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Моварауннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. - 44 б. 20 boshqa mansabdor shaxslarga etkazish masalalari bilan shug‘ullangan. Dodhoh esa – davlat boshlig‘iga turli masalalar bo‘yicha kelib tushadigan ariza va shikoyatlarni qabul qilib, unga etkazish hamda berilgan javoblarni o‘z egalariga qaytarish vazifasi yuklatilgan. Bundan tashqari amirning doimiy xizmatida to‘rtta ishonchli vakil faoliyat yuritib, ular ham davlat boshlig‘ining kundalik xizmatida bevosita ishtirok etganlar. Jumladan, kichik inoq, ulug‘ mehtar, hukmdor xazinasi devoni va dasturxonchi. Kichik inoqning asosiy vazifasi – amir muhri saqlanadigan qutichani asrab-avaylash bo‘lgan. Undan tashqari amir nomiga keladigan marhamatnomalar, elchilarning xatlari yoki boshqa hujjatlarni dastlab kichik inoq qabul qilgan. Shundan so‘ng, kichik inoq amirning buyrug‘iga asosan hujjatni baland ovozda o‘qib eshittirish uchun munshiyga topshirgan. Ulug‘ mehtarning asosiy vazifasi esa, zakot undirish bilan bog‘liq masalalarni tashkillashtirish bo‘lgan. Amir xazinasi devoni – davlat yerlarining hisob kitobi, amirga tegishli mol-mulklar, amir haramiga ketadigan xarajatlar va zaruriy narsalar masalasida amirga bevosita ma’lumot berib turgan. Dasturxonchi esa amir dasturxonini bezatish, bazmlarni tashkillashtirish va amir mahkamasiga xizmat qiluvchi oshxonada umumiy boshqaruvni amalga oshirish bilan band bo‘lgan. Davlat boshqaruvida boshqa bir qator mansablar ham mavjud bo‘lib, ular asosiy vazifa bilan birga qo‘shimcha vakolatlarga ham ega bo‘lgan. Masalan, to‘qsabo – amir majlisi dasturxonini nazorat qilish bilan birga, Harkanrud tumanining hokimligi va mirobligi ham uning qo‘lida edi. Shu bilan birga to‘qsabo harbiy harakatlar chog‘ida amir bayrog‘ini ko‘tarib yurgan 26 . Eshikog‘aboshi esa davlat boshlig‘i o‘z saroyida bo‘lgan vaqtda uni qo‘riqlash bilan bir qatorda Shofirkon tumanini boshqarish va bu hududlarda suv taqsimotini nazorat qilgan. Miroxur – amir otxonasida ishni tashkil etish bilan birga Komi Abu Muslim tumani mirobligi va obodonlashtirish masalasi bilan shug‘ullanar edi. 26 Rajabov Q., Inoyatov S. Buxoro tarixi. – T.: Tafakkur, 2016. - 157 b. 21 Yana uchta mansab mavjud bo‘lib, ushbu mansablar harbiy-ma’muriy xarakterga ega edi. Ulardan birinchisi, qo‘rchiboshi deb atalib, amir miltig‘i va boshqa qurol sozligi uchun javobgar bo‘lgan. Udaychi esa harbiy harakatlar jarayonida naqibning ko‘rsatmasiga binoan navkarlar va qo‘shinning taqsimlanishi va joylashuvini kuzatish vazifasini bajargan. Qorovulbegi – soqchilar va qorovullar boshlig‘i sanalib, davlatning asosiy ichki va tashqi xavfsizligi masalalarini nazorat qilib turgan. Amirlikda shig‘ovul, miroxo‘rboshi, mirshab kabi amallar bo‘lib, ular ham o‘ziga xos ravishda tegishli vazifalarni ado etganlar. Masalan, shig‘ovul – davlat vakillari va elchilarni qabul qilib, ularning faoliyatini nazorat qilish bilan shug‘ullangan. Miroxo‘rboshi – hukmdorga tegishli bo‘lgan otlarga em-xashak etkazish masalasini tashkil qilib, nazorat ostiga olgan. Mirshab esa shaharni qo‘riqlash vazifasini bajargan 27 . Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, markaziy boshqaruvda o‘sha davrda o‘zga davlatlarda amalda mavjud bo‘lmagan tartib, ya’ni harbiy yig‘inlar paytida mahalliy boshqaruv vakillari markaziy boshqaruvda bevosita ishtirok etganlar. Chunonchi, chandavul, qorovul, yo‘lchi va josus kabi. Davlat mahkamasida boshqa bir qator xizmatchi xodimlar bo‘lib, ular faqatgina tegishli xizmat vazifalarini bajarganlar. Ular qatoriga jibachi, sadaqko‘rchi, qilichko‘rchi, mo‘zabardor, oftobachi, ro‘ypokbardor, qurutbardor, tarkashbardor, gulobi, mufarrix, dastorband, jig‘oband, tamakisoz, otashbardor, to‘g‘bichi, shukurchi, nayzabardor, jilovchi kabilar. Masalan, jibachi harbiylar uchun mahsus kiyim tiksa, mo‘zabardor amirning oyoq kiyimlarini saqlagan. Ro‘ypokbardor amirning pardoz-andozi bilan, tarkashbardor esa uning yotog‘ini tozaligi va saranjomligiga shaxsan javobgar bo‘lgan. Undan tashqari otashbardor davlat mahkamasini yoritish masalalariga javobgar bo‘lgan bo‘lsa, nayzabardor bilan jilovchi amirning shaxsiy qurol-aslahalari va ot-aravasini har qanday holatda tayyor turishiga javobgar bo‘lgan. Shu bilan birgalikda saroy ahliga doimiy ehtiyojdagi mol-mulklarni xarid qilish bilan shug‘ullanuvchi mansabdor shaxslar 27 Наливкин В.П. Краткая история ханства Бухарского. – Казань: Университетская типография, 1880. – 62 с. 22 ham mavjud bo‘lgan. Ular qatoriga yaroqchi, bo‘xcha-bardor, anbardor va mevador kabilarni kiritish mumkin. Markaziy boshqaruvda har bir sohani, aniqrog‘i savdo-sotiq, hunarmandchilik, ishlab chiqarish kabi masalalarni boshqarib turuvchi vakillar tayinlangan. Masalan, sharbatdor – amirlikda turli ichimliklarni tayyorlash va etkazishni tashkil etgan bo‘lsa, zargarboshi zargarlar faoliyatini nazorat qilib turgan. Me’morboshi esa shaharning bosh me’mori hisoblanib, shaharni bezash va qurilish ishlariga umumiy rahbarlikni amalga oshirgan. Farroshboshi shaharni tozalash va obodonlashtirish ishlarini boshqargan. O‘z o‘rnida ta’kidlash lozimki, amirliqda fuqarolarning xavfsizligini ta’minlashga doir bir qator ishlar amalga oshirilgan. Jumladan, fuqarolarni yo‘llarda o‘g‘ri, talonchi, bosqinchi va turli isyonchilar hujumidan himoya etish maqsadida bir qator mansablar joriy etilgan edi. Ular qatorida zindonband, jilband, jallod va bandiband kabi amaldorlarni sanab o‘tish mumkin 28 . Amir yoki uning vakolati doirasida tayinlangan mansabdor shaxslar, ya’ni amirning joylardagi vakili, mahalliy boshqaruvchilar hamda beklar davlatning mahalliy boshqaruv organlari hisoblangan. Beklar yuqori tabaqa vakillaridan bo‘lib, asosan yirik yer egalaridan tayinlangan. Qoida bo‘yicha mansablar qarindoshlik asosida berilgan, ammo shuni alohida ta’kidlash joizki, oddiy fuqaro ham bek bo‘lishi yoki aksincha bek oddiy fuqaroga aylanib qolishi mumkinligi o‘z navbatida beklik boshqaruvini mas’uliyatli vazifa ekanligidan dalolat beradi. Mahalliy boshqaruvni amalga oshirgan beklar ko‘pgina hollarda boshqaruv masalasida markaziy boshqaruv tartibini joriy etishga harakat qilar edilar. Shuning uchun amirlikning ayrim hududlarida vaqti-vaqti bilan mavjud hokimiyatni tan olmaslik holatlari kuzatiladi. Har qaysi bek o‘zining saroyiga, mansab va unvoniga ega bo‘lgan. Beklarning ishlarni boshqarish va tashkillashtirish bo‘yicha kotiblari bo‘lib, hududlardan tushadigan soliq va boshqa majburiy to‘lovlarni nazorat qilgan. Xo‘jalik ishlarini dasturxonchi deb nomlangan xazinabon boshqargan. 28 Mirzo Salimbek. Kashkuli Salimiy tavorixi muttaqadimin va muttaaxirin. Fors-tojik tilidan tarjima, – Buxoro.: “Buxoro” nashiriyoti, 2003. - 155 b. 23 Buxoro amirligida bekliklar huquqiy maqomi bo‘yicha bir-biridan farq qilgan. Masalan, Samarqand bekligi nufuzliligi, Qarshi bekligi ko‘p hollarda davlat boshlig‘i merosxo‘ri hokimligi bilan, Chordjo‘y bekligi esa urug‘ davomchilariga, Buxoro bekligi esa qushbegining o‘zi tomonidan boshqarilganligi tufayli keng imtiyozlarga ega bo‘lgan. Umuman olganda, bekliklarning maqomi ularning davlat va jamiyatga keltiradigan foydasi miqdoriga bog‘liq bo‘lgan. Beklar asosan rentadan daromad olishar, chunki, ular amirdan hech qanday moyana haqi olmaganlar, o‘z navbatida ular aholidan soliq va boshqa majburiy to‘lovlarni yig‘ish ishlariga bosh-qosh bo‘lganlar. O‘z o‘rnida beklar amirning amaldorlari sanalib, amir tomonidan farmon asosida tayinlanganlar hamda amirga hududiy birliklar bo‘yicha iqgisodiy, ijtimoiy va siyosiy masalalar yuzasidan hisob berib turganlar. Yuqoridagi xususiyati bilan beklar ilgarigi, ya’ni xonlik davridagi bek- amir lavozimidan keskin farq qiladi. Beklik mansabi Buxoro amirligi tomonidan belgilab qo‘yilgan “Unvonlar ro‘yxati” bo‘yicha mansablik unvoni tizimida 9 (to‘qqiz) darajadagi unvonlar toifasiga kirgan 29 . Buxoro amirligi mahalliy boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlarning mavqei baland bo‘lgan. Amir va uning maxfiy xizmati tomonidan amalga oshirib turilgan nazorat ko‘pgina amaldorlarning o‘z mansablarini suiste’mol qilishlarini oldini olganligi ahamiyatga molikdir. Amir (arab. — amr qiluvchi, boshliq, hokim) — lashkarboshi, hokim, bek. XVIII asr oxiridan e’tiboran Buxoro xonligi hukmdorlari o‘zlarini amir deb atay boshlaganlar. 29 Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi – T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2014. - 92 b. 24 II BOB. BUXORO AMIRLIGI MA MURIY TUZILISHI VA HUDUDIYʼ BOSHQARUV 2.1. Buxoro amirligining ma muriy-hududiy ʼ tuzilishi Tarixiy manba va adabiyotlarda Buxoro amirligining XVIII asr o‘rtalari – XIX asr birinchi yarmidagi ma’muriy-hududiy tuzilishi haqida mufassal ma’lumot deyarli uchramaydi. Uning poytaxti, oldingi sulolalar davridagidek, sharqda eng mashhur shahar sifatida e’tirof etilgan Buxoro shahri edi. Amirlik ma’muriy- hududiy jihatdan viloyat (beklik) va tumanlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir viloyat, o‘z navbatida amlokdorliklarga bo‘lingan va bek tomonidan tayinlanadigan, lavozimidan ozod etiladigan amlokdor tomonidan boshqarilgan. Amlokdorliklar esa bir necha qishloqlardan tashkil topgan, ularni qishloqning yoshi ulug‘ va tajribali oqsoqollari boshqargan. Aholi yashash joylari sonining ko‘pligiga qarab sharqiy viloyatlar yuqori mavqega ega bo‘lgan. Buxoro amirligida viloyatlar va tumanlar ma’muriy-hududiy jihatdan turli xil shaklda bo‘lingan. Shu bilan birga, u yoki bu tuman va viloyatning hududi amlokdorlik, mavze, guzar va masjid deb atalgan. Har bir mavze masjid deb nomlangan o‘ndan ortiq hududiy birliklardan iborat bo‘lgan. Mavze qishloq yoki masjid kabi nomlangan hududiy birliklarga nisbatan katta birlikni tashkil etgan 30 . Amirlikdan mustaqil bo‘lishga intilgan hududlar, qo‘shni xonliklar bilan hudud talashishlar, yurishlar natijasida Buxoro amirligining siyosiy xaritasi tez-tez o‘zgarib turgan. Sulolaning birinchi vakili Muhammad Rahimbiy o‘z hukmronligini davlat uchun muhim bo‘lgan mustaqil yoki yarim mustaqil holatga kelib qolgan ma’muriy-hududiy birliklarni qayta birlashtirishdan boshlagan. U Hisor va Shahrisabz bekliklarini amirlik tasarrufiga to‘liq o‘tkazgan. Markaziy hokimiyatga bo‘ysunmasdan, mustaqil siyosat olib borishga intilgan Hisor, Shahrisabz, O‘ratepa, Xo‘jand, Panjikent, Qorategin, Darvoz, Rushon, Shug‘non va boshqa hududlar isyon ko‘tarib, ma’muriy birlik tarkibidan chiqishga harakat qilganlar. Masalan, Doniyolbiy hukmronligi davrida Buxorodan bir qator viloyatlar 30 Ahmad Donish. Navodir ul-vaqoe - T.: Fan, 1964. - 126 b. 25 ajralib chiqdi. O‘ratepa va Xo‘jand hukmdorlari Jizzax, Xatirchi, Kattaqo‘rg‘on, Samarqandni ishg‘ol etib, hattoki Buxoroni ham bosib olmoqchi edilar. Uzoq urushlardan so‘ng Xo‘jand va O‘ratepa yerlari ozod etildi. Amir Haydar hukmronligi davrida Buxoro amirligiga uning asosiy hududi – Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasidan tashqari hozirgi Turkmanistonning sharqiy qismi, Shohmurodning yurishlari natijasida qo‘lga kiritilgan Marv shahri, hozirgi Afg‘onistonning bir qismi, shu bilan birga hozirgi Tojikistonning qator tumanlari – Hisor, Xo‘jand, O‘ratepa, Panjikent va Zarafshonning yuqori tomonlaridagi kichik tog‘li o‘lkalar ham qarashli edi. Shuningdek, Buxoroning shimoli-sharqida joylashgan Turkiston shahri ham uning qozoq tumanlari bilan birgalikda amirlikka tegishli edi. Buxoro amirligi tarkibiga kiradigan ko‘plab viloyatlar yarim tobe mulklar ko‘rinishida bo‘lib, iqtisodiy va siyosiy jihatdan markaz bilan o‘ta kuchsiz aloqada bo‘lgan. Ayniqsa, cheksiz qumliklar ortida joylashgan Murg‘ob vohasi amirlik bilan kuchsiz aloqada edi. Amir Nasrullo hokimiyatni qo‘lga olgandan keyin Shahrisabz, Kitob hokimliklari o‘zlarini mustaqil deb e’lon qilgan edilar. Boshqa bir qancha viloyatlar ham amirga faqat rasman bo‘ysunishgan. 1840-yilda amir Nasrullo Xo‘jand va O‘ratepani Qo‘qon xonidan tortib olib, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog‘ viloyatlarini ham o‘ziga bo‘ysundirdi. Amir Nasrullo Shahrisabz viloyatini bo‘ysundirish uchun 32 marta yurish qilib, 1856-yildagina o‘z maqsadiga erishdi 31 . Amirlik hududi eng kengaygan Amir Nasrullo hukmronligi davrida, Buxoro tarkibida, asosan, 30 ta viloyat (beklik) bor edi. Ular Qarshi, G‘uzor, Chiroqchi, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog‘, Boysun, Denov, Sherobod, Hisor, Qorategin, Darvoz, Baljuvon, Shug‘non, Rushon, Ko‘lob, Qo‘rg‘ontepa, Qo‘badiyon, Kalif, Karki, Burdalik, Qalaqli, Narazm, Chorjo‘y, Karmana, Ziyovuddin, Nurota, Xatirchi, Urgut va Samarqand viloyatlaridir. Ulardan tashqari bu davrda Jizzax, O‘ratepa, Toshkent, Turkiston va boshqa qo‘shni hududlar ham amirlik tarkibiga vaqtincha kiritilgandi. 31 Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий . Бухоро тарихи. Форс-тожик тилидан А.Расулов таржимаси. – Т.: Фан, 1966. - 56 б. 26 Ma’lumot o‘rnida qayd etish joizki, XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligida 2 million atrofida aholi istiqomat qilardi. Aholining katta qismi amirlikning sersuv vohalarida yashar, jazirama issiq, suvsizlik hukmronlik qiluvchi Qizilqum sahrolari va cho‘llari deyarli kimsasiz yastanib yotardi. Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Kitob, G‘uzor, Termiz, Sherobod, Hisor, Dushanbe, Ko‘lob va boshqalar amirlikning yirik shaharlari va aholi markazlari edi 32 . - Zarafshon vodiysida – 300–350 ming; - Qashqadaryo vohasida – 500 ming; - Surxondaryo vohasida – 200 ming; - Sharqiy Buxoroda – 500 ming aholi yashar edi. Amirlikning yirik shaharlari: Buxoroda – 60 ming, Samarqandda – 50 mingga yaqin aholi istiqomat qilardi. Aholi etnik jihatdan ko‘pgina qavm va urug‘lardan iborat bo‘lib, ularning katta qismi o‘zbeklar edi. Buxoro amirligi aholisining etnik tarkibi xilma-xil edi. Vardonze, Samarqand, Qarshi atroflarida yashab, amirlik bozorlariga qora va kulrang qorako‘l yetkazib bergan arablar aholining uncha katta bo‘lmagan qismini tashkil qilgan. Amir Haydar tomonidan to‘rt ming marvlik oilaning Samarqand atrofiga ko‘chirilishi bilan soni ortgan forslar, turkmanlar; dasht yerlari va mamlakatning shimolida, shuningdek, Zarafshon vodiysida yashagan qoraqalpoqlar; shimoli- sharqda yashagan Kichik va O‘rta juz qozoqlari vakillari ham aholining muayyan qismini tashkil qilgan. Mamlakatda «Buxoro yahudiylari», Samarqand va Qorako‘l atrofida yashagan lo‘lilar, shuningdek, bu yerga turli maqsadlarda kelib, qolib ketgan ruslar, tatarlar, afg‘onlar, hindlar, qalmiqlarni ham uchratish mumkin edi. Poytaxt shaharda yahudiylarning 800 oilasi yashagan. Chor Rossiyasi bilan Buxoro Amirligi o‘rtasidagi 1866– 1868 yillar oralig‘ida bo‘lib o‘tgan qattiq janglardan so‘ng Buxoro mag‘lubiyatga uchrab, o‘z hududining katta qismidan mahrum bo‘ldi. Jizzaxdan tortib Kattaqo‘rg‘onga qadar bo‘lgan hududlar Rus hukumati tobeligiga o‘tdi. Rossiya-Buxoro o‘rtasidagi janglarda zabt etilgan hududlar hisobiga Turkiston general-gubernatorligining 32 Zamonov A., Egamberdiyev A. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) uslubiy qo‘llanma – T.: Tamaddun, 2022. - 94 b. 27 Samarqand viloyati tashkil etildi. Shunday qilib, Buxoro Amirligi 1868 yilga kelib Xo‘jand, O‘ratepa, Jizzax, Samarqand, Kattaqo‘rg‘on kabi o‘zining yirik aholi manzilgoxdaridan va Zarafshon vohasining yuqori hamda o‘rta oqimidagi hududlardan to‘la mahrum bo‘ldi. Buxoro hukmdori Amir Muzaffar o‘z hududining katta qismidan ajralib qolishi bilan bir qatorda, chor Rossiyasiga o‘ta katta miqdorda tovon to‘lashga ham majbur bo‘ldi. Mana shu holatda, Buxoro Amirligi XIX asrning 70yillaridan to 1920 yilga qadar rasman o‘z davlatchiligini sakdab qolgan holda tarix sahnasida faoliyat ko‘rsatib turdi. Ushbu davrda Buxoro Amirligida Amir Muzaffar (1860–1885 y.y.), Amir Abdulahad (1885–1910 y.y.) va Amir Olimxon (1910–1920 y.y.) davlat boshlig‘i sifatida ish olib borgan bo‘lsalarda, amalda rus hukumatining itoatkor xizmatkorlariga aylanib bo‘lgan edilar. Ko‘p asrlar davomida shakllangan davlatchilik tizimidagi bir qator o‘ziga xos jihatlar XIX asr oxiri – XX asr boshlarida, ya’ni Buxoro Amirligi amalda Rossiyaga vassal davlatga aylanganda ham saqlanib qoldi. Bu xususiyat mang‘itlar davridagi davlat boshqaruvi butun o‘rta asr o‘zbek davlatchiligining uzviy davomi ekanligini ko‘rsatadi. Buxoro Amirligi ma’muriy jihatdan Chorjo‘y, Karmana, Ziyevudsin, Nurota, Xatirchi, Kitob, Shahrisabz, Chiroqchi, Yakkabog‘, G‘uzor, Boysun, Qorategin, Denov, Hisor, Darvoz, Baljuvon, Shug‘nonRushon, Qabadiyon, Ko‘lob, Qo‘rg‘ontepa, Qarshi, Sherobod, Kalif, Karki, Burdaliq, Kabaliq, Sarijo‘y kabi 28 ta beklik va Konimex, Qorako‘l, Pirmast, G‘ijduvon, Vang‘oze, Vobkent, Shofirkon, Yortepa kabi 9 ta tumanlikka bo‘lingan 33 . Amirlikdagi bekliklar soni ham, hududi ham doimo bir xil bo‘lmagan vabeklikninghajmi mahalliy sharoitga, aholiyepshg soniga, shuningdek Amirning ixtiyoriga bog‘liq bo‘lgan. U xohlasa beklikni kattalashtirishi yoki kichikroq qilib qo‘yishi mumkin edi. Ko‘rib o‘tilayetgan davrda eng yirik bekliklar Shahrisabz, Hisor va Qarshi bekliklari hisoblangan. Ularni Amirning qarindoshi yoki to‘la ishongan kishisi boshqarardi. Kichikroq bekliklarga Denov, Sherobod, Chiroqchi, 33 Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. – Т.: 1996. - 231 б. 28 Kitob va boshqa bekliklar kirar edi. Nihoyat ba’zilari, masalan, Kelif bekligi shaharcha va uning atrofidagi bir nechta qishloqlardan tashkil topgan edi Qarshi bekligini va keyinchalik Karmani viloyatini boshqarish, odatda, valiahdga topshirilar edi. P.Shubinskiy «XIX asrning 90 yillari boshida barcha bekliklar ichida 11 tasi asosiylaridir, ulardan eng boyi bu Hisor bekligidir, u Amir xazinasiga har yili yarim mildion so‘m daromad keltirardi, eng kambag‘allari – Kalif va Ucho‘choq bekliklaridir, ular yiliga faqat 8000–10000 so‘m to‘lashardi xolos», deb yozgan edi. Bekliklar soni biz ko‘rib chiqayotgan davrda yigirmatadan ortiq edi. Ba’zi manbalarda ularning soni 28 ta deb ko‘rsatiladi. A.Gubarevich-Radobilskiy esa XX asr boshida Buxoro Amirligida 24 beklik, 7 alohida amlokdorlik va 10 tuman bo‘lgan deb hisoblaydi. 3 1920 yili Buxoro Amirligining mavjud bo‘lgan oxirgi yilida, Buxorodagi RSFSR muxtor vakilining bergan ma’lumotlariga qaraganda, deyarli rus boshqaruvida bo‘lgan Shugnon va Rushon kabi Pomiroldi tumanlarini hisoblamaganda, Amirlikda 28 ta beklik bo‘lgan. Amirlik shimolida, Nurota tog‘larida–Nurota; Zarafshon havzasi quyi oqimining o‘ng sohilida–Xatirchi va Bog‘ikalon, chap sohilida Ziyovuddin va Karmana, qo‘yi oqimida–Buxoro; Amudaryo vodiysida (Surxon quyiladigan joydan quyiroqsa) oqim bo‘ylab–Kalif, Karki, Burdaliq, Chorjo‘y, Usti; Qashqadaryo havzasi yuqorisida–Kitob, Shahrisabz, Yakkabog‘; G‘uzardaryoda– G‘uzor; Qashqadaryo oqimi bo‘ylab qo‘yida– Chiroqchi va Qarshi; Sheroboddaryo havzasida–Sherobod va Boysun; Surxon va Kofirnihon havzasida–Hisor; Qabodiyon, Denov, Sarijo‘y; Panj havzasida – Darvoz, Qorategin, Baljuvon, Qo‘rg‘ontepa, Qo‘lob bekliklari joylashgan 34 . Ko‘pgina manbalarda ta’kidlanishicha, Hisor bekligi xonlikning ma’muriy boshqaruvida maxsus o‘rinni egallagan bo‘lib, u Amirning Sharqiy Buxorodagi o‘rinbosari qarorgohi sifatida ham muhim o‘rin tutgan. V.V.Krestovskiyning yozishicha «Buxoro Amirligidagi beklar rus gubernatorlariga teng bo‘lishgan, faqat beklarning huquqlari ko‘proq bo‘lgan», deb ta’kidlaydi. Amir bekka o‘lim 34 Семенов А.А. Бухарское ханство: административное устройство и финансы. – Ташкент: АН УзССР, 1954. – 123 с. 29 jazosi tayinlashdan boshqa barcha huqukdarni berardi. Bek amirga har hafta o‘z ishlari haqida yozma hisobot jo‘natardi. U faqat fuqaroviy emas, balki harbiy hokimiyatga ham ega bo‘lib, solikdar yig‘ar, shuningdek, urush paytida qo‘shinga odam to‘plardi. Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, o‘z hududi va aholisi soniga hamda o‘zining ahamiyatiga ko‘ra barcha bekliklar bir xil emas edi. Yirik bekliklarda, odatda, hukmdor Amirga qarindosh yoki yaqin kishi bo‘lgani uchun ba’zi bir dabdababozlik bor edi va mahalliy hukmdor barcha narsada Amirdan o‘rnak olishga harakat qilardi. Poytaxtdan uzoq bo‘lgan va kambag‘alroq hisoblangan bekliklarda ko‘p narsalar oddiy bo‘lib, ortiqcha dabdaba bo‘lmagan, bek a’yonlari kamroq va kichik unvonlarda bo‘lgan. Ammo shunga qaramasdan, deyarli barcha bekliklarda boshqaruv tizimi aytarli bir xil edi. Amirlikdagi Bek mahkamasi ta’rifiga kelganda shuni ko‘rsatmoq zarurki, bekning huzurida doimo yasovulboshi bo‘lardi. Bu kishi bekning eng yaqin, ishonchli odami hisoblangan. V. V. Krestovskiy yasovulboshini bekning axborotchisi deb ataydi va bu amal o‘z ichiga qisman mirshablik, qisman bek yordamchisi vazifalarini, bekka ariza topshirish va bek buyrukdarini bajarishni olgan edi, deb ta’kidlaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, har bir bekda ikkita yasovulboshi bo‘lgan 35 . Yasovulboshi bekning shaxsiy qo‘riqchilari boshlig‘i ham bo‘lib, u ko‘pincha bek qarorlarini amalga oshirishga bevosita rahbarlik qilgan. Odatda yasovulboshiga qorovulbegi yoki miroxur kabi kichik amal va unvon ham berilgan. Bekliklardagi muhim amaldorlardan biri qozi hisoblanardi. Qozi amali bekdan mustaqil bo‘lgan. Qozi to‘g‘ridan-to‘g‘ri Buxorodan tayinlanar va o‘sha yerdan kelgan buyruq bilan almashtirilardi. Qozi odatda bekning harakatlarini kuzatar va maxfiy ravishda Buxoroga xabar berib turar edi. Qozi beklikdagi fuqaro ishlarini hal qilardi. Qoziga maosh tayinlanmas, odatda, u tortishayotgan taraflardan olgan yig‘imlar va notarial tusdagi har xil bitimlar hisobiga kun ko‘rar edi. 35 Юлдошев Н. Бухородаги айрим авлиёлар тарихи. – Бухоро.: 1993. - 67 б. 30 2.2. Buxoro amirligidagi viloyatlar (bekliklar) va ularning boshqaruv tizimi Buxoro amirligidagi har bir beklik kichik ma’muriy birliklarga – amlokdorliklarta bo‘lingan. Bu so‘z bilan aslida Amirga yoki davlatga qarashli, lekin dehqonlar ixtiyorida bo‘lgan alohida yerlar nazarda tutilardi. Amlokning o‘zi nafaqat ma’muriy, balki ma’muriysoliq birligi edi. Amlok boshqaruvchisi bo‘lgan ma’muriy shaxsning, ya’ni amlokdorning eng muhim vazifasi amlok yerlaridagi dehqonlardan soliq yig‘ib olish edi. Amloklar xuddi bekliklar kabi hududlari bilan bir , biridan farqlangan bo‘lib, ularning beklikdagi soni esa doimiy bo‘lmagan va teztez o‘zgarib turgan. Buxoro Amirlishdagi eng katta Hisor bekligi ma’lumotlarga ko‘ra 23 ta amlokdorlikka bo‘lingan bo‘lgan. Ba’zi manbalarda ko‘rsatilishicha esa u yerda 27 amlokdorlik bo‘lgan. Rus zobiti kapitan Liliyental Hisor bekligi 21 amlokdorlikka bo‘lingan deb quyidagilarni: Romit, Varzob, Fayzobod, Cho‘rtan, Kofirnihon, Dushanbe, Hisor, Shurion, Xonaqo, Ikkinchi Xonaqo, Alibegi, Qoratog‘, Regar, Sarjo‘y, Sariosiyo, Ikkinchi Sariosiyo, Norak, Yavon, Laqay, SultanRovot va G‘ozi Maliklarni ko‘rsatib o‘tadi. Shu paytning o‘zida, xuddi shu tadqiqotchi so‘zlariga ko‘ra, ancha kichik bo‘lgan Qabodiyon bekligi atigi ikki amlokdorlik– Beshkent va Bosh-Charvonga bo‘lingan. Qo‘rg‘ontepa bekligi uchta amlokdorlikdan – Qo‘rg‘ontepa, Jiliko‘l va Saroydan iborat edi. 6 Sherobod bekligi olti amlokdorlik – Talashkon, Saliobod, Jarqo‘rg‘on, GilamBog‘, Talimoron, Saitobodga bo‘lingan 36 . Boysun bekligi to‘rtta amlokdorlik–Boysun, Yavmchi, Poshxurd va Darbanddan tashkil topgan. Qarshi bekligida XX asr boshlarida 15 ta amlokdorlik: Qamashi, Jeynov, Kasbi, Maymaiak, Koson, Po‘lati, Parvoza, Fayzobod, Beshkent, Potron, Fazli, Jumabozor, Xonobod, Chim, Qorabog‘ bo‘lgan. Ko‘lob bekligining ma’muriy bo‘linishi o‘ziga xos edi. Bu yerda 8 ta – Mo‘minobod, Ko‘l, Sari-Chashma, Quvray, Chubek, Sayot, Girdiqo‘rg‘oni bolo va Girdiqo‘rg‘oni poyon kabi amlokdorliklar bo‘lgan. Sanab o‘tilgan 36 To‘rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro.: Durdona nashiryoti, 2020. - 144 b. 31 amlokdorliklardan tashqari yana shyuhida to‘qqizta ma’muriy birlik – Davlatobod, Tog‘nov, Kishti, Poyondaryo, Bolodaryo, Rog‘i, Sari-Gol, Vari, Duoba bor edi. Ularni badaxshonliklar egallagan bo‘lib, ular yuqorida ko‘rsatib o‘tganimizdek, Buxoro hukumati tomonidan berilgan imtiyozlar va yengilliklardan foydalanar edilar. Bu ma’muriy birliklar boshida merosxo‘r hukmdorlar – sho (shoh)lar turardi. Bu so‘z ilgari, odatda, Qorategin, Darvoz va Tog‘li Badaxshondagi mayda mustaqil hukmdorlarga nisbatan ishlatilgan. Bevosita bekliklarga tobe amlokdorlardan tashqari Amirga to‘g‘ridanto‘g‘ri bo‘ysinuvchi amlokdorliklar ham bo‘lgan. Lekin ushbu holat doimiy emas, balki vaqtincha bo‘lgan. Masalan, N.A.Mayev XIX asrning 70 yillarida Hisor o‘lkasi bekliklari haqida gapirar ekan, Darband, Sarijo‘y va Fayzobod amlokdorliklari mahalliy bekka bo‘ysunmagan va bu amlokdorlarni bevosita Amir tayinlaydi, deb ko‘rsatadi. Lekin, keyingi davr mualliflari ushbu ko‘rsatilgan amlokdorliklarni bekliklar tarkibida deb aytib o‘tishgan. Amirlikdagi amlokdorliklar, o‘z navbatida bir necha kichik ma’muriyhududiy bo‘g‘inlarga bo‘lingan. G‘arbiy Buxoroda u kentlar deb atalgan. Sharqiy Buxoroda esa u turlicha atalgan. Masalan Qorateginda miri hazor, Hisor va Qabadiyonda saod deyilgan. Kentlar bir necha qishloqlardan (arboblik) tashkil topgan bo‘lib, ularni oqsoqollar (arboblar) boshqarishgan. Buxoro atrofida joylashgan amlokdorliklar yoki tumanlar to‘g‘risida alohida to‘xtalib o‘tmoq zarur deb hisoblaymiz 37 . Ba’zi manbalarda Buxoroga bo‘ysunuvchi 7 ta amloqdorlik, ba’zilarida esa 9 ta nomlari keltiriladi. Buni tuman markazining bir qishlokdan boshqasiga ko‘chirilishi bilan ham tushuntirish mumkin. Chunki tumanning nomi uning markazi bo‘lgan qishloq nomidan olingan. Shuningdek, bir tuman yeki amlokdorlikning bir nechta nomga ega ekanligi kabi holat ham uchraydi. Masalan, eng yirik tumanlardan bo‘lgan G‘ijduvon, shuningdek, Xo‘jai Jahon nomiga ham ega bo‘lgan va bu nom maqbarasi G‘ijduvonda bo‘lgan Xo‘ja Abdulholiq G‘ijduvoniy sharafiga qo‘yilgan bo‘lishi mumkin. Biz bu masalaga oid barcha ma’lumotlarni o‘rganib chiqib, Buxoro tumanlari soni to‘qqizta bo‘lganini 37 Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalariga qadar). – T.: Akademiya, 2006. - 128 b. 32 aniqlashga muvaffaqbo‘ldik. Xususan, Buxoro shimolisharqida Pirmast, Vobkent, G‘ijduvon va Vang‘oze shimol va shimolig‘arbda Shofirkon, Zandane va Romiton, g‘arbda Xayrobod (Jondor) va janubig‘arbda Qorako‘l joylashgan bo‘lgan. Buxoro amlokdorliklari yoki tumanlari xonlik poytaxtiga yaqin bo‘lganliklari sababli katta ahamiyatga ega edi. Bu yer amlokdorlari deyarli bekka teng bo‘lgan va Amir tomonidan tayinlangan. G‘ijduvon kabi yirik tumanda to‘qsabodan tortib, biygacha bo‘lgan unvondagi amaldorlar ham bor edi. Agar G‘ijduvon amlokdorlari amalga ko‘tariladigan bo‘lsa, ular, odatda, biror yerga bek sifatida jo‘natilgan. Bu amlokdorliklarda bekliklardagi kabi qozi, rais, mirshab kabi amaldorlar bo‘lgan va ular amlokdor bilan birgalikda chor hokim deyilgan. Bu amaldorlarning barchasini bevosita Amir tayinlagan. Har bir amlokdorlikda zakotchi ham bo‘lib, uni qo‘shbegi tayinlagan. Buxoroga yaqin qishloqlar «qishloqi atrofi shahar» deyilgan. Ular yuqorida sanab o‘tilgan bironta ham ma’muriy birlikka kirmagan. Bu qishloqlar Buxoro bosh raisi yordamchilari – noiblari boshqaruvidagi bir nechta mayda ma’muriy birlikni tashkil etganlar. Buxoro noibliklari qatoriga Buxorodagi bosh ziyoratgoh – shayx Bahovuddin maqbarasi va unga tegishli yerlar kirgan 38 . Ma’muriy zinapoyaning keyingi pog‘onasi qishloq ma’muriyati hisoblangan. Shu bilan birga, qator tumanlarda yanada mayda ma’muriy birliklar ham bo‘lgan. Sharqiy Buxorodagi tog‘lik bekliklarni tadqiqot qilgap mutaxassislar shuni ko‘rsatishadiki, ba’zi bekliklarda. masalan, Qorateginda amlokdorliklar qator hollarda, ammo har doim emas, yanada kichikroq miri xazor nomli ma’muriy birliklarga bo‘lingan, ba’zilarida esa miri hazorliklar bironbir amlokdorlikka kirmay, to‘g‘ridanto‘g‘ri bekka bo‘ysungan. Bunday turlituman ma’muriy bo‘linish mahalliy urfodatlar va o‘ziga xosliklar natijasida tarixan shakllangan bo‘lib, u biz o‘rganayotgan davrgacha yetib kelgan. Buxoro Amirligi quyi ma’muriy bo‘linishida biz uchratgan miri xazor va sad atamalari eski ma’muriy bo‘linish – yuz (sad) va ming (xazor) qoldiqlari edi. Mingboshi so‘zining kelib chiqishini ham shunday tushuntirish mumkin. 38 Mirzaqulov V. Buxoro tarix zarvaraqlarida. Eng qadimgi davrlardan XX asr 20-yillari ikkinchi yarmigacha. 1-kitob. – T.: Lesson Press. 2016. - 107 b. 33 Ko‘rsatilgan quyi ma’muriy bo‘linishlar shuni ko‘rsatadiki, Buxoro Amirligining turli tumanlarida ular turlicha bo‘lgan. Shu narsa kishi e’tiborini o‘ziga tortadiki, qator hollarda qishloq ma’muriyati qishloq boshqaruvchisi (oqsoqoli) va bir guruh qishloqlarning boshqaruvchilariga bo‘lingan. Bu oxirgilar amlokdor va qishloq oqsoqoli orasidagi oraliq bog‘lovchi hisoblangan. Bu oraliq bog‘lovchi har doim va har yerda ham bo‘lavermagan. Ammo bu bo‘linish ham shartlidir. Yirik qishloqlar mavzelarga bo‘lingan bo‘lsa, har bir alohida mavze yoki masjid jamoasini ko‘pincha oqsoqol boshqargan. Bu holda qishloqni boshqaruvchi amaldor ixtiyorida bir nechta oqsoqollar bo‘lardi. Aksincha, qishloqlar kichik bo‘lsa, bir oqsoqol ulardan bir nechtasini jamdagan holda boshqarardi. Shunday qilib, Buxoro amlokdorliklari qishlokdarida oqsoqollar quyi ma’muriyat vakillari edi, har bir qishloqda, katta qishlokdarda esa har mavzeda (masjidda) – bir oqsoqol bo‘lardi 39 . Rossiya tashqi ishlar va harbiy vazirligining negizida maxfiy tarzda tuzilgan mazkur hujjatlar Buxoro xonligining Rossiya tarkibiga qo‘shilib olgandan so‘ng ma’muriy tuzilish va boshqaruv tartibini ko‘rsatadi. Rossiyaning Buxoro bilan olib borilgan siyosatining ikkiyuzlamachiligi, xohlagan vaqtida Amir hukumatini ag‘darib tashlashi mumkin bo‘lganini ko‘rsatadigan bu hujjat 3895 yildan keyin tuzilganini taxmin qilish mumkin. Bu yillar Buxoro Amiri Abdulahad har qadamda Rossiya imperatori va Turkiston general-gubernatoriga sadoqatini ko‘rsatayotgan bir vaqtda uning orqasidan shunday xiyonat tayyorlanayotganidan bexabar edi. Biz tahlil qilayotgan hujjat «Zapiska»ning nomi «Amir hukumati bekor qilingandan so‘ng Buxoro xonligining bosib olinishi va xonlikni Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishi» deyilgan. Unda 7 ta «Ilova»lar berilgan. Ilovalarda Buxoro Amirligini bosib olgan holda ma’muriy tuzilishi va boshqaruv tartibi ko‘rsatiladi. Unga binoan Buxoro mamlakati ikki viloyatga, Hisor va Buxoro viloyatlariga bo‘linishi rejalashtirilgan edi. Hisor viloyatiga (660.000 aholi) G‘arm, Hisor, Ko‘lob va Sherobod uyezdlari (9 ta mavjud beklik o‘rnida) tashkil etilishi lozim edi. Buxoro viloyatida Karki (5 ta beklik o‘rnida), Shahrisabz (5 ta beklik 39 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma lumotnoma. – T.: Fan, 2007. - 218 b.ʼ 34 o‘rnida), Buxoro uyezdi (Buxoro shahri, Vobkent, G‘ijduvon, Zandane, Vang‘oze/Vardonze amloqdorliklari o‘rniga), Chorjo‘y (3 ta beklik va Qorako‘l amlokdorligi o‘rnida), Karmana uyezdi (4 ta amlokdorlik o‘rnida) tuzilishi rejalashtirildi. Shu bilan birga, rus ma’murlari va harbiylari Buxoro xonligining yangi ma’muriy tuzilishi uchun ikkinchi variantni ham tuzib, «Zapiska»ga ilova qilganlar. Unga binoan, Buxoro mamlakatining bir qism xududlari Samarqand viloyatiga (Samarqand, Karmana, Buxoro, Chorjo‘y uyezdlari tashkil qilinadi) qo‘shilib, Hisor viloyati, ya’ni yana ikkita viloyat tuzilishi rejalashtirildi. Hisor viloyatida Ko‘lob, Qaratoy, Sherobod (Sherobod, Boysun, Kalif, Hisor, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog‘, Chiroqchi bekliklari hisobidan) va Karki (Karki, Qarshi va Burdaliq bekliklari o‘rnida) uyezdlari tuzilishi lozim edi. Mazkur hujjatda yangi tuzilgan viloyatlar aholisining soni Samarqand bo‘yicha 1.376.109 nafar, Hisorda 1.297.000 nafar ko‘rsatilgan 40 . Bizningcha, yuqoridagi hujjat Rossiya va Angliyaning Afg‘oniston bo‘yicha mojarolarining hal etilishi oldidan tuzilgan bo‘lishi mumkin. 1895-1896 va keyingi yillarda Rossiya-Angliya chegaralari masalasidagi kelishuv va shartnomalarga binoan, Buxoro mamlakatining hududiy o‘zgarishlari Amirning o‘zini boshqacha tutish holatlariga olib kelishi mumkin bo‘lgan. Shunda Rossiya ma’murlari Buxoroda «kutilmagan vaziyat» yuzaga kelganda oldindan ehtiyot choralarini tuzib quygandilar. Har holda mazkur «loyiha» amalga oshmagani bizga ma’lum. Undan biz yana mustamlakachilarning «bo‘lib hukmronlik qilishi» g‘oyasini ko‘rishimiz mumkin. Buxoro Amirligining quyi ma’muriy tuzilishi va mahalliy boshqaruv tartiblari bo‘yicha xulosa sifatida shuni aytish kerakki, Buxoro Amirligi bekliklarga, ular esa, o‘z navbatida, amlokdorliklarga va quyi ma’muriy birlik sifatida qishloqlarga bo‘lingan edi. Ularning boshida arbob va oqsoqollar turardi, qator joylarda yana amin, arbob (qishloqniki emas) va miri xazorlar kabi oraliq bo‘ginlar ham mavjud bo‘lgan. XULOSA 40 Амир Саййид Олимхон . Бухоро халқининг ҳасрати тарихи . – Т .: “ Фан ”.1991. - 56 б. 35 Xulosa qilib aytganda, Buxoro amirligida davlat boshqaruv tizimi va ma’muriy tuzilishi o‘ziga xos murakkab va ko‘p qirrali tuzilishga ega bo‘lib, u Sharqning an’anaviy davlat boshqaruv mexanizmlari bilan uyg‘unlashgan holda shakllangan. Amirlikda hokimiyat asosan amir qo‘lida jamlangan bo‘lib, u mutlaq hokimiyatga ega hukmdor sifatida davlat ishlarini yuritgan. Buxoro amirligi feodal davlat bo‘lib, undagi boshqaruv tizimi diniy-huquqiy asoslar bilan mustahkamlangan va unda islom qonunlari asosiy mezon sifatida qabul qilingan. Davlatning barcha muhim qarorlari amir tomonidan qabul qilingan bo‘lsa-da, u o‘z hokimiyatini mustahkamlash va mamlakatni boshqarish uchun turli darajadagi mansabdor shaxslar va amaldorlarga tayanar edi. Buxoro amirligi ma’muriy jihatdan bir necha viloyatlarga bo‘lingan bo‘lib, har bir viloyatga amir tomonidan tayinlangan hokimlar boshchilik qilgan. Viloyatlar boshqaruvida hokimlar muhim rol o‘ynab, soliqlar yig‘ish, huquqiy tartibni saqlash, harbiy tayyorgarlik va hududiy xavfsizlikni ta’minlash kabi vazifalarni bajarganlar. Hokimlar, o‘z navbatida, quyi darajadagi amaldorlarga va mahalliy qozilarga tayangan holda o‘z hududlarida tartib-intizomni saqlaganlar. Buxoro amirligida diniy va fuqarolik ishlari ham o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lib, qozilar va ulamolar huquqiy masalalarda muhim o‘rin tutgan. Shariat qonunlari asosida yuritilgan davlat boshqaruvi islomiy qadriyatlarga tayanib shakllangan bo‘lsa-da, amir o‘z hokimiyatini yanada mustahkamlash uchun diniy arboblar bilan murosali siyosat olib borgan. Buxoro amirligida davlat boshqaruvining markazlashgan tizimi mavjud bo‘lib, unga amir bevosita rahbarlik qilgan. Uning yordamchilari – devonbek, ataliq, dodho va boshqa yuqori lavozimli amaldorlar turli davlat ishlarini yuritgan. Buxoro amirligida iqtisodiy va ijtimoiy siyosat asosan agrar tizimga asoslangan bo‘lib, dehqonchilik va chorvachilik asosiy daromad manbai hisoblangan. Soliq tizimi ham markazlashgan tartibda bo‘lib, aholiga turli soliqlar yuklangan, jumladan, zakot, ushr va xiroj kabi soliqlar davlat byudjetini shakllantirishda asosiy manba bo‘lgan. Savdo va hunarmandchilik rivojlangan bo‘lib, ayniqsa, 36 Buxoro shahri Yaqin Sharq, Hindiston, Rossiya va boshqa hududlar bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘ygan. Harbiy boshqaruv ham davlat tizimining muhim qismi bo‘lib, amir doimiy qo‘shinlarga ega bo‘lgan. Asosiy harbiy kuchlarni amirning shaxsiy gvardiyasi, qavmlarga asoslangan harbiy tuzilmalar va yollanma askarlar tashkil etgan. Harbiy yurishlar va himoya siyosati davlatning siyosiy barqarorligini saqlashda muhim o‘rin tutgan. Buxoro amirligi ma’muriy boshqaruvining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri davlat bilan diniy tizimning yaqin aloqada bo‘lishidir. Islom dini davlat boshqaruvining ajralmas qismi bo‘lib, diniy arboblar amirlik siyosatida muhim o‘rin tutgan. Buxoro amirligi shariat qonunlari asosida boshqarilgan bo‘lib, qozilar va muftiylar diniy hamda fuqarolik ishlari bo‘yicha muhim qarorlar qabul qilganlar. Masjid va madrasalar nafaqat diniy, balki ijtimoiy markaz sifatida ham xizmat qilgan. Buxoro amirligi boshqaruv tizimining asosiy muammolari shundaki, davlatning boshqaruv mexanizmi feodal munosabatlarga asoslangan edi. Hokimiyat amir qo‘lida to‘plangan bo‘lsa-da, mahalliy hokimlar va katta yer egalari orasida ichki ziddiyatlar mavjud edi. Soliq siyosati og‘ir bo‘lib, xalqning iqtisodiy ahvolini og‘irlashtirgan, natijada, ba’zi hollarda qo‘zg‘olonlar yuzaga kelgan. Markaziy hokimiyatning kuchayishi bilan ayrim viloyatlar mustaqillikka intilgan va bu holat ba’zi ziddiyatlarni keltirib chiqargan. Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimi an’anaviy sharqona monarxiya asosida shakllangan bo‘lib, unda amir mutlaq hokimiyatga ega bo‘lgan. Ma’muriy tuzilishi esa markazlashgan bo‘lib, davlat boshqaruvining asosiy tarmoqlari hukumat devoni, harbiy boshqaruv, diniy tashkilotlar va mahalliy hokimiyat tizimlari orqali amalga oshirilgan. Biroq, markaziy hokimiyatning feodal unsurlar bilan bog‘liqligi, soliq yukining og‘irligi, iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlarning mavjudligi amirlikning ichki beqarorligiga sabab bo‘lgan. Shu sababli, Buxoro amirligi ma’muriy boshqaruvi tarixiy jarayonlar davomida turli o‘zgarishlarga duch kelgan va oxir-oqibatda, Rossiya imperiyasi ta’siri ostiga tushib, mustaqilligini yo‘qotgan. 37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom ettirib,ʻ ʼ yangi bosqichga ko taramiz. – T.: O zbekiston, 2017. - 432 b. ʻ ʻ II. Manbaviy adabiyotlar 2. Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқ ининг ҳ асрати тарихи. – Т.: “Фан”.1991. - 195 б. 3. Абу Бакр Муҳ аммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс-тожик тилидан А.Расулов таржимаси. – Т.: Фан, 1966. - 120 б. 4. Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi – T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2014. - 232 b. 5. Ahmad Donish. Navodir ul-vaqoe - T.: Fan, 1964. - 411 b. 6. Mirzo Salimbek. Kashkuli Salimiy tavorixi muttaqadimin va muttaaxirin. Fors- tojik tilidan tarjima, – Buxoro.: “Buxoro” nashiriyoti, 2003. - 285 b. 7. Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Моварауннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. - 96 б. III. Ilmiy adabiyotlar 8. Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari (Qadimgi zamon va o‘rta asrlar) – T.: O‘qituvchi, 2001. - 244 b. 9. Bobobekov H., Karimov S h ., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma lumotnoma. ʼ – T.: Fan, 2007. - 458 b. 10. Bobojonova F.X. Buxoro me’moriy obidalari tarixi. – Buxoro.: Fan va ta lim, ʻ 2022. - 284 b. 11. Boboyev H., Xidirov Z va boshq. O‘zbek davlatchilik tarixi (II kitob). –T . : Fan va texnologiya, 2009. – 223 b. 12. Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. II kitob (XVI asr o‘rtalaridan – XIX asr ikkinchi yarmigacha). – T.: Donishmand ziyosi, 2020. - 268 b. 13. Mirzaqulov V. Buxoro tarix zarvaraqlarida. Eng qadimgi davrlardan XX asr 20-yillari ikkinchi yarmigacha. 1-kitob. – T.: Lesson Press. 2016. - 197 b. 38 14. Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalariga qadar). – T.: Akademiya, 2006. - 428 b. 15. To‘rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro.: Durdona nashiryoti, 2020. - 254 b. 16. Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyoda davlat boshqaruvi tarixidan (XIX- XX asr boshlari). – T.: Yangi asr avlodi, 2006. - 268 b. 17. Rajabov Q., Inoyatov S. Buxoro tarixi. – T.: Tafakkur, 2016. - 277 b. 18. Zamonov A., Egamberdiyev A. Buxoro amirligi tarixi (XVIII asr o‘rtalari – XIX asr o‘rtalari) uslubiy qo‘llanma – T.: Tamaddun, 2022. - 184 b. 19. Zamonov А . Т ., O‘rta asr tarixiy shaxslari hayotining ayrim noma’lum sahifalari. – Т .: Bayoz, 2020. - 143 b. 20. Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. – Т.: 1996. - 312 б. 21. Ю лдошев Н. Бухородаги айрим авлиёлар тарихи. – Бухоро.: 1993. - 197 б. IV . Xorijiy adabiyotlar 22. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монголов. – Москва: Наука, 1963. – 288 с. 23. Наливкин В.П. Краткая история ханства Бухарского. – Казань: Университетская типография, 1880. – 152 с. 24. Хаников Н.В. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1873. – 320 с. 25. Кун А.Л. Материалы для изучения Средней Азии. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1876. – 412 с. 26. Семенов А.А. Бухарское ханство: административное устройство и финансы. – Ташкент: АН УзССР, 1954. – 267 с. V. Internet manbalari 27. https:// www.e-tarix.uz 28. https:// www.ziyo.net.uz 29. https:// www.diss.natlib.uz 39 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BUXORO AMIRLIGINING DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI

1.1. Amirlikning boshqaruv shakli va davlat tuzilishi

1.2. Buxoro amirligining markaziy va mahalliy boshqaruv

II BOB. BUXORO AMIRLIGI MAʼMURIY TUZILISHI VA HUDUDIY BOSHQARUV

2.1. Buxoro amirligining ma’muriy-hududiy tuzilishi

2.2. Buxoro amirligidagi viloyatlar (bekliklar) va ularning boshqaruv tizimi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить