Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida harbiy boshqaruv

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI FAN: O‘ZBEKISTONNING DAVLAT MUASSASALARI KURS ISHI Mavzu: Buxoro amirligida harbiy boshqaruv Toshkent-2025 1 Mundarija Kirish .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. . . . . .. . . . . . .. I-BOB. BUXORO AMIRLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.Buxoro amirligining tashkil topish tarixi……………. 1.2.Buxoro amirligidagi markaziy boshqaruv ……………………… II-BOB. BUXORO AMIRLIGIDAGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZULISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Buxoro amirligida harbiy boshqaruvidagi mansab va unvonlarning vakolatlari 2.2. Amirligdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti . . . . . . . . . . . . . . . XULOSA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. . . . . .. . . . . . .. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Buxoro amirligi o‘z davrida Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatlardan biri bo‘lib, uning harbiy sohasi va davlat muassasalari davlat boshqaruvi tizimining muhim qismini tashkil etgan. Harbiy salohiyatning mustahkamligi davlat xavfsizligi va hududiy yaxlitligini ta’minlashda asosiy omil bo‘lsa, sud tizimi esa adolatni qaror toptirish va ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Ushbu mavzuni o‘rganish bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, tarixiy tajribadan kelib chiqib, zamonaviy harbiy islohotlarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, Birinchi Prezidentimiz L. A. Karimovning “Tarixga murojaat qilar ekanmiz, u xalg xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo'Imaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” 1 degan likrlari davlatchilik masalalari bilan bevosita shug ullanuvehi olimlar oldiga Katta vazifalarni yuklaydi. Buxoro amirligining XIX asr oxirgi o‘n yilliklari - XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini, davlat boshgaruvini, diniy-hugugiy va harbiy boshgaruv masalalarini o'rganish bizga muhim xulosalami chiqarishga imkon beradi. Mavzuning dolzarbligi va muhim tarixiy manbalaring mayjudligiga garamasdan, Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati yctarlicha organilmagan. Milliy davlatchiligimiz tarixini o'rganishga jiddiy etibor berilayotgan hozirgi kunda bugungi davr talai asosida Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati, markaziy va mahalky boshgaruv tartiblari, olty tabaga amaldorlar va quyi ma'muriy birliklar boshliglarining, harbiy-ma'muriy va diniy amaldorlaring davlat boshqaruvidagi o miga doir ilmiy asarlarga chtiyoj kattadir. Sobiq sho ro davri davlatchiligida bunday masalalar bir tomoniama, o sha davrda hukmron mafkura manfaatlari va talablari nugtai nazaridan yoritilgan edi. Shu sababli ham bu mavzuni to'liq va batafsil yoritilgan deb aytib bo Imaydi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Buxoro amirligining harbiy tizimi tashkiliy tuzilmasini, ularning ijtimoiy va siyosiy 1 Каримов И.А. Тариxий xотирасиз келажак йок Т.: “Шарк”,1998. 34-б. 3 hayotdagi o‘rnini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, mazkur sohalarning rivojlanish bosqichlarini, ularning afzallik va kamchiliklarini o‘rganish orqali tarixiy tajribadan kelib chiqadigan xulosalarni shakllantirish magsad qilib qo‘yiladi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Buxoro amirligining davlat tuzilmasi va uning harbiy boshqaruv tizimi bo‘lib, amirlikdagi siyosiy- idoraviy tuzilmalar hamda harbiy tashkilotning o‘zaro bog‘liqligi ushbu ishning asosiy o‘rganish manzili hisoblanadi. Kurs ishining predmeti Buxoro amirligida harbiy boshqaruvning shakllanishi, uning tuzilishi va vazifalari, qo‘shinlarni boshqarish tamoyillari, harbiy mansablar tizimi, ularning vakolatlari hamda harbiy boshqaruvning amalda qo‘llangan usul va mexanizmlari bilan bog‘liq jarayonlardir. Kurs ishi o‘rganganlik darajasi. Buxoro amirligida mansab va unvonlar faoliyati bugungi kungacha o‘rganilmagan, ammo amirlik tarixining u yoki bu jihatlarini bir qator sharqshunos, o‘lkashunos va tarixchi olimlar tomonidan muayyan darajada ilmiy tadgiqotlar olib borilganligini etirof etish lozim. Jumladan. davlatchilik masalalari bo‘yicha Ular qatorida xususan. E. K. Meyendorf. A. A. Semenov. P. Ivanov, O. Chexovich, N. A. Xalfin, G. A. Mixaleva, A. Vildanova, B. Iskandarov, A. R. Muhammadjonov, H. N. Bobobekov, Sh. Karimov. M. Sodiqov. D. Valiyeva, I. G. Nizamuddinov, B. Xo‘jayeva, B. Mannonov, Z. Rahmonqulova. H. To‘rayevlarning tadqiqotlarini ko‘rsatib o‘tish mumkun 2 . Kurs ishining tarkibi. Kirish, ikki bob, to‘rt qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 2 Бобобеков Ҳ., Каримов Ш., Содиқов М., Усмонов Қ., Холбоев С., Шоймардонов И. Ўзбекистон тарихи. Қисқача маълумотнома. — Тошкент: Фан, 2007; Маннонов Б. Нодиршоҳнинг зурриёдини топинг... // Шарқшунослик. — 1991. — №2. — Б. 90-102; Маннонов Б. Ўрта Осиё ва Эрон элчилик муносабатлари тарихидан (XIX асрнинг биринчи чораги) // Эрон. Мақолалар тўплами. — Тошкент: Фан, 1977. — Б. 104-114; Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. — Тошкент: Янги аср авлоди, 2012. 4 I-BOB. BUXORO AMIRLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI 1.1 Buxoro amirligining tashkil topish tarixi XVIII asrning birinchi yarmi Buxoro xonligi tarixida Ashtarxoniylar sulolasining chuqur inqirozi va markaziy hokimiyatning batamom zaiflashishi bilan tavsiflanadi. Abulfayzxon (1711–1747) hukmronligi yillarida davlat boshqaruv tizimi feodal tarqoqlikning eng yuqori nuqtasiga yetdi. Viloyat hokimlari va mahalliy bekliklar markaziy hukumatga bo‘ysunmay qo‘ydi, natijada mamlakat iqtisodiy va harbiy jihatdan zaiflashdi. Aynan mana shunday sharoitda siyosiy sahnaga o‘zbeklarning nufuzli urug‘laridan biri mang‘itlar chiqdi. Mang‘it urug‘ining yuksalishi dastlab Muhammad Hakim biy nomi bilan bog‘liqdir. U 1740-yilda Eron shohi Nodirshoh Afshorning Buxoroga qilgan yurishi davrida moxirona diplomatiya yuritib, shaharni vayronagarchilikdan saqlab qoldi. Natijada, Nodirshoh uni “Amiri” kabi (Ulug‘ amir) va davlatning haqiqiy boshqaruvchisi etib tayinladi. Tarixchi Mirzo Abdulazim Somiy Bo‘stoniy o‘zining “Tarixi salotini mang‘itiya” asarida ta’riflashicha, shu davrdan boshlab Buxoroda amalda mang‘itlar hukmronligi o‘rnatildi, Ashtarxoniy hukmdorlar esa faqat nomiga xon hisoblanib, barcha vakolatlarni qo‘ldan boy berdilar. Hokimiyat almashinuvi jarayoni 1747-yilda Abulfayzxon ning o‘ldirilishidan so‘ng keskinlashdi. Muhammad Hakim biyning o‘g‘li Muhammad Rahim biy (1753–1758) otasidan farqli o‘laroq, qo‘g‘irchoq xonlarni taxtdan chetlatib, hokimiyatni bevosita o‘z qo‘liga olishga qaror qildi. 1753-yilda u Buxoro taxtiga o‘tirdi va o‘zini “Amir” deb e’lon qildi. Bu voqea Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida yangi bir davrni — Buxoro amirligi davrini boshlab berdi 3 . Buxoro amirligining tashkil topishi va Mang‘itlar sulolasining hokimiyatga kelishi bilan boshlangan. XVIII asrning birinchi yarmi Buxoro xonligi tarixida chuqur ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy inqiroz davri bo‘lib qoldi. 3 Абдураҳимова Н. А. ва бошқ. Давлат муассасалари тарихи. Касб-ҳунар коллежлари учун ўқув қўлланма. Т.: Шарқ, 2007. 37-б. ² Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. Т.: Янги аср авлоди. 2006. 63-б. 5 Ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili Abulfayzxon davrida markaziy hokimiyat zaiflashib, mamlakatda tarqoqlik avj oldi. Bunday og‘ir vaziyatda siyosiy maydonga o‘zbeklarning nufuzli mang‘it urug‘i vakillari chiqdi. Ushbu jarayonning boshlanishi Muhammad Hakim biy nomi bilan bog‘liq bo‘lib, u 1740-yilda Eron shohi Nodirshoh Afshorning Buxoroga yurishi davrida diplomatik yo‘l bilan yurtni vayronagarchilikdan saqlab qolgan edi. Tarixchi Muhammad Yoqub Buxoriyning “Gulshani muluk” asarida keltirilishicha, aynan o‘sha davrdan boshlab davlatning amaldagi boshqaruvi mang‘it biylari qo‘liga o‘ta boshlagan. Buxoro amirligining rasman tashkil topishi Muhammad Hakim biyning o‘g‘li Muhammad Rahimxon (1753–1758) faoliyati bilan bevosita bog‘liqdir. U 1747-yilda otasining vafotidan so‘ng hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi va 1753-yilda Buxoro taxtiga o‘tirdi. Muhammad Rahimxon Chingizxon avlodidan bo‘lmagani sababli “Xon” unvonini ololmas edi, shu bois u Islom olamida nufuzli hisoblangan "Amir" unvonini qabul qildi. Bu o‘zgarish davlat boshqaruv shaklining yangi bosqichga o‘tganini anglatardi va davlat rasman Buxoro amirligi deb atala boshladi. Muhammad Rahimxon qisqa vaqt ichida isyonkor mahalliy beklarni bo‘ysundirib, markazlashgan davlat tizimini yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Akademik B. Axmedov ushbu hukmdorni “tarqoqlikka barham berib, yangi sulolaviy boshqaruvga asos solgan shaxs” sifatida ta’riflaydi. Amirliknin g chinakam shakllanishi va huquqiy jihatdan mustahkamlanishi Amir Shohmurod (1785–1800) davrida yakuniga yetdi. U xalq orasida “Amiri ma’sum” (Gunohsiz amir) nomi bilan tanilib, davlat boshqaruvini butunlay shariat qoidalariga asosladi. Shohmurod davrida Ashtarxoniylarning so‘nggi qo‘g‘irchoq xonlarini saylash an’anasi butunlay bekor qilindi va barcha vakolatlar amir qo‘lida jamlandi. U soliq tizimini tartibga soldi, sud islohotini o‘tkazdi va qo‘shinning jangovar holatini yaxshiladi. Mirzo Abdulazim Somiy Bo‘stoniy o‘zining “Tarixi salotini mang‘itiya” asarida Amir Shohmurodning islohotlari Buxoro davlatining qudratini qayta tiklaganini alohida ta’kidlaydi. Shu tariqa, XVIII asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo xaritasida mang‘itlar sulolasi boshqaruvidagi yangi siyosiy tuzilma Buxoro amirligi paydo bo‘ldi. Bu 6 davlat 1920-yilgacha, ya’ni Sho‘ro qo‘shinlari tomonidan ag‘darilgunga qadar mavjud bo‘lib, mintaqa tarixida muhim madaniy va siyosiy meros qoldirdi. Amirlikning ma’muriy boshqaruv tizimi va ijtimoiy tabaqalanishi: Buxoro amirligi o‘ziga xos murakkab davlat boshqaruv apparatiga ega edi. Davlat tepasida mutloq hokimiyat egasi bo‘lgan Amir turar edi. Unga davlat ishlarini yuritishda Qushbegi (bosh vazir) va Devonbegi (moliya ishlari bo‘yicha vazir) eng yaqin ko‘makchi bo‘lgan. Shuningdek, Qozikalon — oliy sudya sifatida diniy va huquqiy ishlarni boshqargan. Mamlakat hududiy jihatdan bekliklarga (viloyatlarga) bo‘lingan bo‘lib, ularni amir tomonidan tayinlangan beklar idora qilgan. Ijtimoiy tabaqalanishda "sipohiylar" (harbiy-ma’muriy qatlam) va "ra’iyat" (oddiy xalq, dehqonlar va hunarmandlar) o‘rtasidagi munosabatlar shariat va urf-odatlar bilan tartibga solingan. Buxoro shahri XIX asr boshlariga kelib "Qubbatul Islom" (Islom gumbazi) sifatida shuhrat qozonib, undagi 300 ga yaqin madrasalar butun mintaqa uchun ilm-fan maskani bo‘lib xizmat qildi 4 . 4 Воҳидов Ш., Қодиров А. Шарқнинг машҳур сулолалари. Т.: "Akademnashr", 2013. 542-б. 7 1.2 Buxoro amirligidagi markaziy boshqaruv Buxoroamirli gi davlat boshqaruvi asrlardavomid a shakllangan davlatchilk an’analariga suyangan holda amalga oshirilgan. Oldingi davrlarda bo‘gani kabi Buxoro amirligida ham davlat boshqaruvi tizimi ikki tizmimli b‘lib markaziy va mahalliy boshqaruviga ega bo‘lgan. Markaziy hokimiyat boshqaruvini amir boshchiligidagi saroy ayonlari boshqarsa, mahalliy boshqaruv viloyatlar hokimiyati beklar qo‘lida bo‘lgan. Viloyat beklari amir tomonidan asosan mang‘it urug‘i vakillaridan tayinlangan. Amirlikning poytaxti Buxoro va uning atrofidagi tumanlar amir tomonidan boshqarilgan. Buxoro amirligida markaziy boshqaruvi 4 ta idoralar orqali boshqarilgan bular : 1. Qo‘shbegi amirlikning bosh vaziri. 2. Otaliq –mang‘it amirlarining tayanchi. 3. Devonbegi moliya idorasi rahbari. 4. Lashkar to‘pchiboshisi-harbiy vazir. Amirlik cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lib bir vaqtning o‘zida diniy va dunyoviy hokimiyat boshlig‘i edi. Amir davlatni mansabdor shaxslar amir xizmatchilari orqali boshqarar edi. Buxoro amirlari o‘z shajarasini Muhammad payg‘ambardan boshlaganliklari sababli ularning unvonlariga “sayid” so‘zi qo‘shib aytilgan. Amir uning shaxsiy yozishmalarini olib boruvchi 2 nafar kotibini doimo oldida olib yurgan 5 . Ular munshiy va mushrif kotiblari hisoblangan. Mushrif - barcha ishlar bo’yicha berilgan ko‘rsatmalarni yozib borgan va ma’muriy vakillardan, shaxslardan kelgan iltimosnomalarga javob berish bilan shug’ullangan. Mushrif -amirning shaxsiy kotiblaridan biri bo’lib saroydagi qurol-yarog’ tarqatish va shu haqidagi ko’rsatmalarni rasmiylashtirish bilan mashg‘ul bo‘lgan. Viloyat va tumanlarda amirning vakili sifatida beklar va hokimlar tayinlangan bo‘lib, ular harbiy, ma’muriy va iqtisodiy boshqaruvni amalga oshirgan. Buxoro amirligida bekliklar huquqiy maqomi bo‘yicha bir-biridan farq qilgan. Masalan, Samarqand bekligi nufuzliligi, Qarshi bekligi ko‘p hollarda davlat boshlig‘i merosxo‘ri hokimligi bilan, Chorjo‘y bekligi esa urug‘ davomchilariga, Buxoro bekligi esa 5 Abdurahimova N. A. va boshq. Davlat muassasalari tarixi. Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Sharq, 2007. 37-b. 8 qushbegining o‘zi tomonidan boshqarilganligi tufayli keng imtiyozlarga ega bo‘lgan. Umuman olganda bekliklarning maqomi ularning davlat va jamiyatga keltiradigan foydasi miqdoriga bog‘liq bo‘lgan.1890-yillarga kelib Darvoz bekligi ma’muriy-hududiy jihatdan 11 ta amlokdorlikka bo‘lingan bo‘lib, beklik Darvoza soqchisi Xudoynazar-Otaliqning nevarasi Muhammad Nazarbek tomonidan idora etilgan.beklik mahalliy boshqaruvida 5 biy, 5 eshikog‘asi, 3 to‘qsabo, miroxo‘rlar, qorovulbegi, jevachi, mirzaboshi, chiroqog‘asi va navkarlar ishtirok etishgan 6 . Buxoro amirligi 11 tumandan tashkil topib, barcha tumanlar Buxoro shahri atrofida joylashgan edi. Bulardan ikki asosiy tuman Shohrud kanali atrofida bo‘lib, ushbu tumanlarning qolgan 9 tumandan asosiy farqi shunda ediki, 38 tumanlarning ma’muriy markazi mavjud emas edi. Shimoliyi Rud va Janubiyi Rudtumanlaridan soliq yig‘ish vazifasini Buxoro shahar sadr-rais xizmatchilari amalga oshirganlar. Qolgan 9 ta tumanni ma’muriy jihatdan tuman qozilari boshqargan. Ko‘pgina tumanlar aholi zich joylashgan tuman markazlarining nomi bilan ham ikkinchi nom sifatida yuritilgan. Masalan, Xarkan Rud yoki G‘ijduvon tumani kabi. Undan tashqari A.R.Muxamedjanovning ma’lumotlariga qaraganda Kamat tumani Vobkand, Somejon tumani Rometan deb atalgan. Mahalliy hududlarni boshqarishni amalga oshirish maqsadida va har bir tumanni tashkil etish uchun 80 tadan aholi yashash joylari birlashtirilgan. Keyinchalik esa ushbu tumanlarning aholi yashash joylari soni 120 dan 340 taga oshgan. Amirlikda barcha bekliklar ma’muriy markazi bir xil nom bilan atalgan. Aholi yashash joylari sonining ko‘pligiga qarab sharqiy bekliklar yuqori mavqega ega bo‘lgan. Ingliz olimi G.Uiler Buxoro amirligida markaziy va mahalliy boshqaruv masalalariga oid quyidagi ma’lumotlarni beradi: “Buxoro amirligining ma’muriy tizimi temuriylar va abbosiy xalifalik qo‘l ostida bo‘lgan Movarounnahrning eron-arab ma’muriyatidan meros qolgan”. G.Uiler ma’muriy boshqaruv masalasida 6 Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruv tarixidan. T.: Yangi asr avlodi. 2006. 63-b. 9 boshqaruv oddiy va erkin bo‘lib, ko‘proq soliq va o‘lponlar undirishga asoslangan edi, deb ma’lumot beradi. Muhammad Rahim hukmronligini beklik- viloyatlardagi boshqa qavmlardan bo‘lgan hokimlar tan olmadilar. Amir mang'itlarga tayanib hokimiyatni markazlashtirishga intildi. Barcha qabilalarning hukmdorlarini Buxoroga yig'ib, ulardan markaziy hokimiyatga bo'ysunishni talab qildi, aks holda qattiq jazolanishi haqida ogohlantirdi. Viloyatlardagi ko'pgina hokimlar, bebosh amaldorlar hokimiyatdan chetlashtirilib, yer-mulki tortib olinib, boshqa joylarga ko'chirildi. Ular o'rniga amir qabiladoshlaridan tayinlandi. Muhammad Rahim Buxoro minorasi yonidagi o'z qarorgohini mahsus qurilgan Arkka ko‘chirdi, o'zboshimcha beklarni Arkka chaqirib qattiq jazoladi. Tarqoqlikni bartaraf etish maqsadida ko'pgina bekliklarga-Samarqand, Jizzax, O'ratepa, Hisor, Boysun, Shahrisabzga qarshi qonli urushlar qildi, ko'pgina viloyatlar vayron bo'ldi. Muhammad Rahim Nurotada istiqomat qiluvchi burgut qabilasi mang'itini bostirib, ularning harbiy istehkomlarini buzib tashlab, o'zlarini Buxoro tumaniga ko'chirdi. Miyonqal'a qipchoqlariga hujum qilib, istehkomlarini buzib tashlaydi, yo'lboshchilarini qatl etib, qolganlarini ko'chirib yuboradi. Muhammad Rahim vafotidan keyin o'zaro urushlar yanada kuchaydi. Viloyat hukmdorlari mang'itlarning markaziy hokimiyatiga qarshi qo'zg'olonlar ko'tardi. Kenagas, yuz, bahrin, burgut, saroy qabilalarining mang'itlari, hokimiyatga o'tirgan Doniyolbiyning ularni bostirish uchun qilgan urushlari minglab odamlarning yostig'ini quritdi. Doniyolbiy qo'shinlar harajati uchun qo'shimcha soliqlar joriy etib aholi noroziligini oshirdi. Buxoro hunarmandlari va tijorat ahli 1784 yilda g‘alayon ko'tardi. Qo‘zg‘olonni bostirish jarayonida minglab odamlar qurbon bo‘ldi. Amir Ma’sum («begunoh amir») deb nom olgan Shohmurod (1785-1800 yillar) tarqoqlikka qarshi kurashni davom ettirdi. Amir Shohmurod boshqaruv tartibini o'zgartirish, amaldorlar tarkibini yangilash choralarini ko'rdi. Amir ikki yirik davlat arbobi-Davlat qushbegi bilan Nizomiddin qozikalonni saroy, qo'shin va boshqa sohadagi amaldorlar huzurida o'z qo'li bilan o‘ldirdi. Soliqlarni tartibga soldi. 10 Buxoro aholisiga tarxon yorlig'ini topshirdi. Unga binoan aholi savdo daromadidan boj to'lashdan, hunarmandlar pul yig'imidan, majburiy mehnat va soliqlardan ozod etildi. Shuningdek, xiroj, nikoh puli, tarozi haqi va boshqa yig'imlar miqdori kamaytirildi. Ashtarxoniylar davri Buxoro xonligi uchun mamlakat siyosiy tarqoqligi va parokandaligi har qachongidan kuchaygan bir davr bo`ldi. Bu takrorlik va parokandalikning asosiy sababi esa xonlar, amirlar, sultonlar va boshqa hukmdor tabaqa vakillari o`rtasida birlik va ahillikning yo`qligi, mol-dunyo va davlat talashib o`zaro olib borilgan qirg’inbarot urushlar edi. Bu urushlar mamlakat va xalqni harob va vayron qilib, iqtisodiy hayotni nochor ahvolga soldi va izdan chiqardi. Bu hol mamlakat xalqlarining iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotiga salbiy ta`sir qildi, ularning jahon hamjamiyati rivojidan orqaga qolishiga sabab bo`ldi. Ijtimoiy siyosiy tarqoqlik shu darajada tus oldiki, natijada mahalliy hukmdorlar markaziy hokimiyatni nazar- pisand qilmay qo`ydilar. Xonlar mahalliy hukmdorlarni o`ziga dushman bo`lib qolishi mumkinligidan xavfsirab ularni yangi erlar, daromadli lavozimlar ulashardilar. Maslan: mang’itlar sulolasi vakillariga eng yuqori lavozim-otaliq, durmonlarga parvonali, qatag’onlarga buxoroning oliy yasavuli lavozimlarini berilgan edi. Oqibat shunday bo`ldiki, taqdirini o`shalar hal etadigan bo‘lib qoldi 7 . Ashtarxoniylar davrida vujudga kelgan katta davlat boshqaruv tarmoqlari harajatlarini qoplash xalqning gardaniga tushgan edi. Shuning uchun ham bu davrda qirqqa yaqin har xil soliqlar joriy etilgan edi. Ashtarxoniylar davrida ham ruxoniylar deyarli cheklanmagan huquqqa ega bo`lib oldilar. Ular maktab, adabiyot va ilmning o‘z ta’sirlariga olganlar. Yana ular diniy mutaasiblikning pasayishiga, ozgina bo‘lsada biron-bir fikrning mamlakat hududiga kirib kelishiga yo`l qo`ymaganlar. yana shuni ham aytish kerakki, bu davrda oliq- soliqlarning ko`pligi, mahalliy hukmdorlar, ayniqsa soliq undiruvchilarning zulmi tobora ortib borayotgani tufayli xalq ahvoli og‘irlashib ketgan edi. Ashtarxoniylarning eng zaif tomoni shu ediki, 7 Эшов Б. Ж., Одилов А. А. "Ўзбекистон тарихи. II китоб" (Донишманд зиёси, 2020) — Бухоро Амирлиги маъмурий тузилиши, солиқ ва суд тизими. 11 ular davrida mamlakat doimo yangi muntazam armiyaga ega emas edi. Xonlar urush paytida zarur bo`lib qolganda qo`shin sifatida o`zlariga qaram bo`lganamirlarning lashkarlaridan foydalanar edilar. Ashtarxoniylar davrida mamlakat hayoti butunlay izdan chiqqan edi. Mamlakat tom ma`noda inqirozga yuz tutdi. Buxoroda ashtarxoniylar sulolasi hukmdorligi davrida o`zbek qabilalaridan mang’itlar va qo`ng’irotlarning nufuzi baland edi. Bu ikki qabila haqiqiy hokimiyat ashtarxoniylar qo`lida bo`lganida ularga sadoqat bilan xizmat qilgan edi. Biroq keyinchalik, Buxoroda mang’itlar alohida nufuzga ega bo`lish uchun astoydil kurashdilar. Muhammad Hakimboy davrida 1743-yilda vafot etgan edi. Uning o`g’li Muhammad rahimbiy o`zining muntazam qo`shiniga egaligidan foydalanib hokimiyatda otasi kabi alohida mavqei uchun da`vogarlik qila boshlaydi. So`nggi ashtarxoniy abdulfayzxon unga bosh vazirlik lavozimini berishga majbur bo`ldi va oxir oqibatda markaziy hokimiyat uning qo`liga to`plandi. Nodirshoh o`lganidan so`ng eronda boshlangan ichki kurashlar M. Rahimbiyning Buxoro taxtini egallashiga yo`l ochib berdi. Uning buyrug‘i bilan Abulfayzxon ham 1747-yil o‘ldirildi. M. Rahimbiy taxtga Abulfayzni o‘g‘li Abdulmo`minni o`tkazadi va uni o`ziga kuyov qilib oladi. SHu tariqa amalda hokimiyat Mang’itlar qo`liga o`tadi. Ko`p o`tmay M. Rahimbiy kuyovi Abdulmo`minni ham qatl ettiradi. Tez orada M. Rahimbiy Buxoro aslzodalari va ruhoniylarning qo`llab -quvvatlashi bilan 1753 yil o`zini xon deb e`lon qiladi. Biroq, mang’itlar xonn nasliga mansub bo`lmaganligi uchun undan keyingi mang’it hukmdorlari o`zlarini xon deb emas, amir deb ataganlar. Ular Buxoro mintaqasining hukmdori- amirulmo`minin hisoblanganlar. SHundan bogshlab Buxoro xonligi endilikda Buxoro amirligi deb ataladigan bo`ldi. Mang’itlar 92 o`zbek qabilasining biri bo`lib ular Buxoroda 1756 yili hokimiyat tepasiga rasman mang’itlar sulolasi hukmronligini o`rnatdilar va davlatni 1920 yilgacha boshqardilar 8 . Mang’it hukmdori Muhammad Rhimxon (1756-1758) mamlakatda o`zining mutloq hukmdorligini o`rnatish hamda ichki boshboshdoqlikni tugatish 8 Сагдуллаев А., Аминов Б. ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, I-қисм. — Тошкент: Академия, 2000. — Б. 72. 12 siyosatini tutdi. Bunday siyosatdan ko`zlangan maqsad-markazlashgan davlatni tiklash edi. M. Rahimxon bu siyosatni ro`yobga chiqarishga qattiq kirishdi. U barcha mahalliy hukmdorlarni o`z huzuriga chorlab ularga o`zining asl maqsadini, o`z boshqaruv dasturini ma`lum qildi. Qaysi mahalliy hukmdor markaziyhokimiyatga bo`ysunmasa, undaylarni ayovsiz jazoga tortishni ogohlantirdi. M. Rahimxon mustaqillik da`vo etib yurgan Miyonkol, Nurota, Kobodiyon, Boysun. SHahrisabz hamda Urgut bekliklarini to`rt yil davomida o`ziga bo`ysundirdi. Ayni paytda u bo`yskundirishni istamagan qabilalarni turgan joyidan ko`chirib yuborish siyosatini tutdi. Masalan, burkut, qipchoq, etti urug’, baxirin, yuz, kenagas, saroy va boshqa qabilalarga nisbatan shunday siyosat yuritd2 i. Muhammad Rahimxon vafotidan (1758 y.) so`ng uning amakisi Doniyolbiy Otaliq- hokimiyatni o`z qo`liga oldi (1758-1785).g’ U o`zini xon atadi va abulfayzxonning nabirasi Abulg’ozini taxtga o`tqazdi. O`zini esa amir deb e`lon qildi. Barcha mang’it beklariga katta er-mulkni tanmo qilib berdi. Xalqdan olinadigan soliqlarni ko`paytirdi. Uning davrida Balx, Hisor, Qulob, O`ratepa bekliklarining mustaqillikka intilishlari kuchaydi. Katta er egalari qushbegi va qozikalonlarning o`zboshimchaligini esa sindirolmadi. O`g’illaridan biri Shoxmurod darvishona hayot kechirar, shayx maslahati bilan bozorda hammollik qilardi. Kuyin esa pichoqqa qin yasab sotib, shu orqali ro`zg’or tebratardi. Xalq orasida obro`si katta bo`lgani uchun Doniyolbiy uni o`ziga valiahd etib tayinlashga majbur bo`ldi. Amir Shomurod Doniyol otaliqning to`ng’ich o`g’li bo`lib, 1749 yilda tug’ilgan. Yoshligidan xudojo`y, porso bo`lib o`sgan. Madrasani bitirib, darvishlik suluki solixlaridan biriga aylandi. SHuning uchun xalq uni hurmat bilan «amirni ma`sum» (begunoh amir) unvonini b’ergan. O`n nafar ukalaridan (Muhammad, Umar, Fazl, Sultonmurod, Rustam, Ganji, Ali, Yaqub, To`xtamish, Darvish, Rajabali) birortasi ham Shomurodni yoqtirmas edi. Amirlik taxtiga chiqqan ukalarining har biriga bittadan viloyat hokimligini topshiradi. Zolim qushbegi va qozikalon Nizomiddinni qatl ettiradi. Hokimiyat boshqarish isloh qilib, siyosiy tarqoqlikka barham beradi. U o`z faoliyatida ommaga tayanib ish tutdi. Adolat tamoyillariga qat`iy amal qildi. Masalan, bir yilda bir olacha chopon, bir bo`z 13 ko`ylak kiygan, boshiga olti gazli bo`z salla, oyog’iga echki terisidan tikilgan shaxtiyon mahsi hamda kovush kiygan. Marv yaqinida Islomobod shahrini qurdirgan. U etti yil davomida xaroba holida yotgan Samarqand shahrini yangi proektini o`zi chizgan va shaharni qayta tiklagan. SHahar markazida olti qirrali chorsu qurilib, «Turki muqaddas» deb atalgan3 . Samarqandni har bir madrasasiga imom, muazzin, mudarrislarni o`zi tayinlagan. Talabalar va mudarrislarning maoshi uchun vaqf erlari va mulklar ajratgan. Amir SHohmurod bundan tashqari Guzor tumanida madrasa va masjid qurdirgan. Buxoroning Ja`farxoja mahallasiga madrasa qurdirgan. Uning amaldorlaridan O`tkir qushbegi Muhammad aldi to`pchiboshilar ham bittadan madrasa qurdirganlar. Amir Shohmurod ba`zi silohotlar o`tkazdi, davlatni mustahkamlashga erishdi: boj va xirojdan boshqa barcha soliqlarni kamaytirdi. Rais mansabini va qo`shin tarkibida qoziaskar lavozimini jorimy qildi. Otasi davrida qisqartirilgan vaqf erlari miqdorini oshirdi, bu bilan islom ruhoniylari e`tiborini qozondi. Mamlakat iqtisodini yo`lga qo`yishda SHohmurod o`tkazgan pul islohoti muhim ahamiyat kasb etdi. U sof kumushdan tanga zarb etishni buyurdi. Kimning kumushi (nukrasi) bo`lsa zarbxonaga topshirib, evaziga yangi tangalar-pul olishi mumkin edi. Ilgari zarb qilingan tangalar bekor qilindi. Barcha viloyatlarga hokimlar tayin qilindi. Har shahar va qishloqqa qozi tayinlandi. Bu bilan hokimlar o`zboshimchaligiga barham berildi. Shohmurod qozilarga dastur bo`la oladigan fikr haqida «Ayn ulhikmat» nomli risola yozdi. Unda ilgari surilgan qoidalarni barcha viloyatlarga joriy qildi. Shariat qonunlarini amalga tadbiq etish maqsadida raislik (muxtasib) mansabini joriy qildi. Markaziy hokimiyatning mustahkamlanishi karvon yo`llarining xatarsizligini ta`minladi. Pul islohoti esa tijorat ravnaqiga sabab bo`ldi. Natijada davlat xazinasiga tushum ko`paydi 9 . Buxoro davlati dastlab xon, keyinchalik, ya`ni butun davlat hokimiyati qo`lida bo`lgan yakka mustabid hukmdor-amir turar edi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida belgilangan an`anaga ko`ra, sulolaning katta yoshdagi vakili xonlik taxtini egallasada, amalda bu qoidaga rasmangina rioya etilardi. Amalda 9 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma’lumotnoma. – Toshkent: Fan, 2007. 14 qudratli harbiy kuchga tayangan hukmdorgina haqiqiy hokimiyat egasi bo`la olardi. Hukmddor etib saylangan taxt da`vogari oq kigizga o`tqazib taxtgacha ko`tarib olib borilardi. Kigizni to`rt uchini avlodlarning eng mo``tabar zotlari, mashhur amirlar, ruhoniy vakillar tutardilar. Balog’atga etmagan shahzodalarni tarbiyalash uchun otaliqlar tayinlanardi. SHahzodalarga viloyatlar ajratadilar va shahzoda u erda o`z otalig’i bilan yashardi. Katta hayotiy tajribaga ega bo`lgan, hamda o`z xizmati bilan obro` va hurmat qozongan amirlar otaliq mansabiga tayinlangan edilar. endilikda otaliq unvoni o`zining harbiy va iqtisodiy nufuzi bilan davlatning tayanchi bo`lib qolgan, hatto hukmdor ham davlat ishlarini boshqarishda u bilan hisoblashishi majbur bo`lgan qudratli amirlar oladigan. Bunga mang’it sulolasi va hukmdor M. Rahimbiy va uning akasi Doniyolbiy tarixi yorqin misol bo`la oladi. Hukmdor rasman cheklanmagan huquqqa ega bo`lib, butun hokimiyat uning qo`lida to`plangan. U davlatni o`zi ishongan eng oliy toifadagi amaldorlarga (arkoni davlat)ga tayanib idora qilgan. Biroq hukmdor amalda hamisha ham davlatni o`z hohishiga ko`ra boshqara olmagan 10 . 10 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma’lumotnoma. – Toshkent: Fan, 2007. 15 II-BOB. BUXORO AMIRLIGIDAGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZULISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI 2.1 Buxoro amirligida harbiy boshqaruvidagi mansab va unvonlarning vakolatlari XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ya’ni mang`itlilar sulolasi hukmronligi o`rnatilgach, Buxoro amirligi yana asta-sekin mustahkamlana boshlaydi. Shu asrning 70-80 yillariga kelib Buxoro amirligining markaziy hududini Samarqand va Buxoro shaharlarini o`z ichiga olgan Zarafshon vohasi tashkil qilgan. XIX asrning boshlariga kelib Buxoro amirligi hududidiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridan tashqari Surhon vohasi, Hisor, Xo`jand, O`ratepa, Panjikent kabi aholi zich joylashgan tumanlar, Janubiy Turkmanistonning katta qismi, jumladan Chorjo`ydan to Murg`ob daryosigacha bo`lgan hududlar kirgan. Bu davrda Buxoro amirligi hududlarining kengayishiga asosiy sabab – mang`itlar sulolasining markazlashgan davlat barpo etishga intilishi bo`ldi. XIX asrning boshlarida Buxoro amirligi bir tomondan Eron va Afg`oniston, ikkinchi tomondan Xiva xonligi, uchinchi tomondan qozoq juzlari va to`rtinchi tomondan Qo`qon xonligi hududlari bilan chegardosh edi. Buxoro amirligi boshqaruv ishlarida yirik sarkardalar, qo`shin boshliqlari, qo`mondonlar va amirlarning harbiy mahorati katta ahamiyatga ega. Amirlikda ichki va tashqi xavfni bartaraf etish, davlat sarhadlarini kengaytiri sh hamda qilinadiga n yurishlard a qo`shinlar ning soni, harbiy tayyorgarligi, jang usullari, qurol-yarog`lar, qo`shin boshliqlarining harbiy mahorati kabilarga katta e’tibor qaratganlar. Davlatda qo`shin to`plash, qo`shinning ta’minoti, uning tarkibi, qo`shinni jangga tayyorlash, qurol-aslahalar, harbiy va qorovullik xizmatini o`tash, harbiy harakatlarni olib borish odat tusiga kirgan. Amirlikning siyosiy hayoti, boshqaruv tartibi, ma’muriy tuzilishi va harbiy siyosati to`g`risida tarixiymanbalarda ma’lumotlar keltirib o`tilgan. Quyida ana shunday manbalar va ularning mualliflariga to`xtalamiz. Buxoro amirligining siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy hayoti tarixi tarixshunosligi va manbashunosligi doirasida amirlik tarixiga oid 16 tadqiqotlar va manbalarda ko`pgina tarixiy voqeliklar yoritilgan. Rossiya imperiyasining harbiy yurishlari, bosib olish jarayoni va hukmronligi davrida yaratilgan asarlar ham mavzuning tarixshunosligi va manbashunosligini tashkil qiladi. O`rganilayotgan davrda Buxorodagi harbiy ish va Rossiya imperiyasi bosqini arafasidagi ijtimoiy – iqtisodiy hayot, Buxoro amirligi harbiy qo`shini, harbiy taktika va harbiy lavozim egalarining vazifalari to`g`risidagi ma’lumotlarni ko`rish mumkin 11 . Buxoro amirligida harbiy kuchlarning boshqaruvini muayyan tizimi shakllangan edi. Bu tizimning eng yuqori pog`onasida oliy hukmdor amir turgan. U qo`shinning rasman oliy ko’mondoni hisoblangan sanalsa-da, ko`p hollarda amalda qo`shinga boshchilik qilish boshqa amaldorlar orqali amalga oshirilgan. Buxoro amirligida qo`shin parvonachi tomonidan boshqarilgan bo`lib, u bosh ko’mondon mavkeiga ega bo’lgan hollarni tasdiqlovchi holatlar ham tarixiy adabiyotlarda keltirilgan.93 Xonliklarda harbiy unvonlar deyarli bir xil bo`lgan. Buxoro va Qo`qon xonligiga oid ma’lumotlar ya’ni XIX asr birinchi yarmida har ikki davlatda ham besh yuz askardan iborat bo`linmaga pansodboshi, yuz askarga – yuzboshi, ellik askarga – panjaboshi, o`nlikka – dahboshi rahbarlik qilgan.94 O`rta Osiyo xonliklarida harbiylarni taqdirlash borasida an’analariga ko`ra, janglarda alohida xizmat ko`rsatgan harbiylar, harbiy mansab va unvon egalari ma’lum miqdordagi pul, yer, mol-mulk va qimmatbaho buyumlar bilan taqdirlanganlar. Jumladan, harbiy harakatlar davrida o`zini ko`rsatgan harbiylar ularning mansabi va xizmatiga mos ravishda turli-tuman tortiqlar: zarbof, shoyi, ip matodan tikilgan to`nlar, sallalar, pichoq, kamar, qilichlar bilan mukofatlanganlar. Yuqori mansab egalariga oltin va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan kamar, pichoq va qilichlar taqdim etilgan. Amirlikda harbiy harakatlarni rejalashtirish, harbiy kuchlarni jang maydonida to`g`ri taqsimlash ishi naqiblar zimmasiga yuklatilgan edi. O`ziga xos shtab boshlig`i sifatidagi bu shaxs XVIII asr oxirida Buxoroda bitilgan manba ma’lumotlariga ko`ra, harbiy yurishlar paytida qo`shinning tuzilishi, qurollanishi va joylashuvi, 11 Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. – Б. 344. 17 uning harakatlanishi va urush olib borishi borasida yetarli darajada bilimga ega bo`lib, u qo`shinning avangardi va arergardi, uning o`ng va so`l qanoti, markazi va pistirmalari haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo`lgan. Amirliklarning markaziy boshqaruv tizimida muhim o`rinni egallagan ko`pgina mansab egalari harbiy sohada ham muayyan unvonlarga ega edilar. Jumladan, XIX asrning 20-yillarida Buxoroda bo`lgan E.K. Meyendorfning iborasi bilan aytganda, amirlikda “polk komandiri” mavqeiga ega – to`qsoba, “bir necha polklar komandiri” – dodxoh, qo`shin qo`mondoni yoki marshali mavqeiga ega parvonachi kabilar mavjud edi. Xonlikdagi bunday harbiy unvonlar va mansablar egalari umumiy nom bilan “sarkarda” deb ham atalgan. Amirlikda harbiylar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar va ularning shikoyatldarini shu masalalar bilan shug`ullanuvchi maxsus amaldor qozi askar ko`rib chiqqan. Harbiy jinoyatlar bo`yicha fatvo tayyorlash muftiy askar zimmasida bo`lgan. Demak, amirlikdagi harbiylar va fuqarolik ishlari alohida – alohida mahkamalar tomonidan ko`rib chiqilgan. Qozi – askar – bu mansab egalari qo`shinda sudlov ishlari uchun mas’ul bo`lganlar. Harbiy sohada vujudga kelgan huquqiy masalalar yechimi shu shaxsning hukmi bilan belgilanar edi. Muftiy - askarlar esa harbiy sohada qozilar chiqargan hukmlarning to`g`riligini shariat asosida tekshirib chiqqanlar. 97 Amir SHohmurod davrida qo`shin ikki qanotdan iborat bo`lgan. So`l qanotida mang`it, kenagas, keriot, durman, qo`ng`irot, xitoy, qipchoq, o`taji, turkman, arlot, qiyot, qirgiz, qalmoq, hofiz, o`rlon, tilod dastalari bo`lgan. CHap qanotida saroy, bahrin, jaloyir, qangli, yuz, ming, nayman, qarluq, berqut, qushchi, arron, orlon, qalmiq, fulodchi, qirq, olchin, major, chinboy, badyil, as, jibbirin, qilgiy, timoy, masid, tatar, barlon, iloji, tangut, va shogirdpesha guruhlari joylashgan 12 . Amir Nasrullo davrida amirlikdagi muntazam qo`shin-sarbozlar qo`shini tashkil etilgan. Eng yuqori harbiy unvonlar sarkarda, amiri lashkar, dodxoh (qo`shin boshlig`i) kabilar bo`lib, quronbegi, to`qsabo, mingboshi kabi oliy toifali harbiy amaldorlar ham faoliyat yuritgan. Bekliklar hududidagi qo`shinga beklarning o`zlari 12 Mannonov B. Nodirshohning zurriyodini toping... // Sharqshunoslik. – 1991. – №2. – B. 90-102. 18 rahbarlik qilganlar. Bekning eng yaqin yordamchilari yasovulboshi boshchiligidagi yasovullar bo`lgan. Qo`shinda ponsadboshi, yuzboshi, ellikboshi, o`nboshi, miroxur kabi bo`linma boshliqlari ham bo`lgan. Mingboshi bayroq (tug`) ko`tarib yurish huquqiga ega edi.99 Buxoro amirligida harbiy unvon va ularning egalarining vazifalari o`ziga xos tartibda belgilangan. Quyida Amir Haydar (1800-1825 yy.), Amir Muzaffar (1860-1885 yy.), Amir Abdulahad (1885-1910 yy.) va Amir Olimxon (1910-1920 yy.) davridagi ayrim mansab va unvon egalarining nomlarini keltirsh bilan birga ularning vazifalariga to’xtalamiz100. Amirlikning a’lam va qozilik lavozimida ishlagan kishilarning ba’zilarini ismi va otasining ismlarini keltiramiz. Ilgarigi sulolalarda bo’lgani kabi Shayboniylar davrida ham oliy davlat idorasi bu – dargoh hisoblangan. Uning tepasida xon turgan. Dargohda davlatning ichki va tashqi hayotiga oid barcha muamolar ko’rib chiqilardi. Bundan tashqar davlat mahkamasi ham bo’lib unga bosh vazir boshchilik qilgan. Unga barcha davlat mansabdorlari a’zo bo’lishgan. Bu organda siyosiy , moliyaviy, harbiy, tashkiliy masalalar ko’rib chiqilgan. Bu yerda qabul qilingan qonunlar xonning tasdig’i bilan kuchga kirgan 13 . Devonbegi( bosh vazir) – lavozimi katta obro’ga ega unvon hisoblangan. U davlatning moliya va xo’jalik ishlarni boshqargan. Naqib- davlatni ichki va tashqi siyosiy va harbiy masalalarda xonning eng yaqin maslahatchisi bo’lgan. Uning dargohdagi o’rni ham katta bo‘lgan, rasmiy qabul marosimlarida oliy hukumdorning chap tomonida birinchi bo‘lib turgan. Xonning qarorlari va yorliqlarda naqibning nomi brinchi bo’lib ko’rsatilgan. Hariy yurush uyushtirish, sulh tuzush yoki urushni davom etirish, harbiystrategik tomonlarini o’rganish, kezi kelsa elchilik vazifasni ham naqiblar zimmasiga yuklatilgan. Naqiblar asosan payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v) avlodlari hsoblangan sayidlar xonadoni vakillari tayinlangan. 13 Mannonov B. O‘rta Osiyo va Eron elchilik munosabatlari tarixidan (XIX asrning birinchi choragi) // Eron. Maqolalar to‘plami. – Toshkent: Fan, 1977. – B. 104-114. 19 Yana bir davlatdagi muhim mansablardan biri otaliqdir. Uning asosiy vazifasi voyaga yetmagan shag’zodalarni tarbiyasi bilan shug’lanib, uni voyaga yetqazish edi. Shag’zodalarga mulk qilib berilgan butun bir viloyatni ular voyaga yetgunicha xonning ishonchli kishisi bo’lgan otaliqlar boshqargan. Ular viloyatlar bilan xon o’rtasida vositachisi ham bo’lgan. Xonlikda Ko‘kaldosh (aynan manosi-bir onadan sut emgan) mansabi ham muhim unvonlardan bo’lgan. Uning vazifasi xonga nisbatan kimda adovat bor yoki yo’qligni aniqlab ular haqida ma’lumot to’plashdan iborat bo’lgan. Bundan tashqari yangi qabul qilingan qonunlarga fuqorolarning munosabatini ham o’rganish bo‘lgan. Davlat dargohidagi xafsizlikni ta’minlash , ichki tartib-qoidalar, keldikettilarni kuzartib boruvchi eshikog’aboshi lavozimi ham mavjud edi. Unga yana urush paytida oliy hukumdorning eng muhim harbiy topshiriqlarni ham bajarishgan. Xonlikda bundan tashqari ulamolar, shayxlar va xojalarning ham mavqeyi katta bo’lgan. Shayboniylar davrida din ulamolarning mavqeyi ancha pasaytirishga erishgan edi. Ammo ko’p o’tmay Buxoro xonligining siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotida Jo’ybor ruhoniylari, din peshvolarining o’rni ortib ketadi. Davlatning Shayxul-islom lavozmiga ham jo’ybor shayxlari xonadoni vakilari tayinlangan. Din peshvolari orasida shayxul-islom, sadr, qozi kalon, muftiy kabi diniy mansablarning o’zni katta bo’lgan. Harbiy ish. Qo‘shin asosan piyoda va otliq qisimlardan tarkib topgan. Shaybonixon qo’shni tashkil etishda Chingizxon va Amur Temur qo’shinlarining harbiy tuzilmasiga soslanib va Dasht Qipchoq ahliga xos bo’lgan o’zgartirishlarni kritgan. Harbiy harakatlar davrida qo’shin o’q-yoy, uzun nayza, qilich, gurzi, uzun dastali jang boltasi (tabarzin), changak kabi asosiy hujum qurollaridan foydalangan. Qo‘shimcha himoya vositasi sifatida qalqon(sipar), hamda temir simdan mayda qilib to’qilib, usti ipak va baxmal mato bilan yopilgan sovut(jovshan ) yoki jiba(jeva) – temir yoki po‘latdan ishlangan maxsus kiyim kabilardan foydalanilgan. Qo‘shinning katta qismini tashkil etgan suvoriylarni yani , otlarning ustiga o’q otmasligi uchun yoping’ch gejm(kejim) yopilgan. Oliy bosh qo’mondon 20 xonning o’zi bo’lgan. Qo’shin o’ng qanot, chap qanot , qalb, qorovl va hirovullarga bo’lingan. Ularga asosan xonning yaqin qarindoshlari boshchilik qilingan. Qo’shinning asosiy qismini qalb(qavl) deb ataluvchi markaziy qism, barong’or(o’ng qanot) va javong’or(so’l qanot) qismlardan va hirovul (qo’shinning orqa qismi)dan tashkil topgan. Qo’shinning qismlarga boshchilik qilgan sarkardani o’g’lon deb atashgan. Tug’chi- davlat bayrog’ni qo’riqlagan. Zabongir – dushman tomonidan asir olib kelgan. Xabargir unvoni hozirgi razvetka qismga to’g’ri kelgan. Tavochi- uning vazifasi harbiy qo’shin yig’sh, ularni janga tayorlash va ularning taminoti bilan shug’ilangan. Qo’shni qurol yarog’ bilan taminlovchi shaxs – Jevachi bo’lgan. Alohida topshiriqlarni yasovul bajargan. Yalovbardor – davlat bayrog’ini ko’tarib brogan 14 . 14 Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. 21 2.2 Amirligdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti Buxoro amirligida harbiy qo‘shinning shakllanishi va uning ta’minot tizimi o‘rta asrlar sharq davlatchiligi an’analari hamda XIX asrdagi harbiy islohotlar chorrahasida tahlil qilinadi. Mang‘itlar sulolasi davrida, xususan, Amir Shohmurod va Amir Nasrullo hukmronligi yillarida qo‘shin davlatning markazlashtiruvchi kuchi sifatida shakllantirildi. Qo‘shinning tarkibiy tuzilishi ijtimoiy qatlamlarga va harbiy majburiyatlarga qarab bir necha toifaga ajratilgan. Qo‘shinning shakllanish manbalari va toifalanishi: Amirlik qo‘shini asosan uch xil manba hisobiga shakllangan. Birinchi toifa “Navkarlar” bo‘lib, ular doimiy xizmatdagi professional harbiy qatlam hisoblangan. Navkarlar asosan urug‘ oqsoqollari yoki bekliklar tomonidan taqdim etilgan jangchilardan iborat bo‘lib, ular bevosita amirga sodiq bo‘lishgan. Ikkinchi toifa “Chariylar” (safarbardagi qo‘shin) bo‘lib, ular urush yoki favqulodda vaziyatlarda viloyat hokimlari (beklar) tomonidan yig‘ilgan. Har bir tuman yoki qishloq o‘z aholisining soniga qarab ma’lum miqdordagi qurollangan kishini jo‘natishi shart bo‘lgan. Uchinchi toifa “G‘oziylar” bo‘lib, ular diniy shiorlar ostida ko‘ngilli ravishda urushga qo‘shilgan aholi vakillari edi. G‘oziylar odatda muntazam mashg‘ulot o‘tashmagan, biroq mafkuraviy jihatdan kuchli motivatsiyaga ega bo‘lganlar. Amir Nasrullo islohotlari va “Sarbozlar” bo‘linmasi XIX asrning 30-yillarida Amir Nasrullo hokimiyatni markazlashtirish maqsadida O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib muntazam piyoda qo‘shin — sarbozlarni tashkil etdi. Bu bo‘linmani shakllantirishda xorijiy harbiy mutaxassislardan (asosan rus va ingliz asirlari yoki qochqinlari) foydalanilgan. Sarbozlar kazarmalarda yashab, kundalik ravishda saf tayyorgarligi va o‘q otish mashqlarini o‘tashgan. Ularning soni turli davrlarda 2 mingdan 10 ming nafargacha yetgan. Sarbozlar korpusi amirlikning eng ishonchli harbiy tayanchi hisoblanib, ular nafaqat tashqi dushmanlarga, balki ichki isyonkor beklarga qarshi ham samarali qo‘llanilgan. 22 Harbiy iyerarxiya va unvonlar tizimi, Qo‘shin boshqaruvi murakkab iyerarxik tizimga asoslangan edi. Oliy qo‘mondonlik “Amiri lashkar” yoki “Qushbegi” zimmasida bo‘lgan 15 . To‘qsabo: Polkovnik darajasidagi unvon bo‘lib, u o‘z polkining bayrog‘ini saqlash va jangga boshlash huquqiga ega edi. Pansadbozi: Besh yuz nafar askardan iborat bo‘linma komandiri. Yuzboshi va Dahboshi: Kichik komandirlar bo‘lib, ular askarlarning bevosita tayyorgarligi va intizomi uchun mas’ul bo‘lganlar. Artilleriya qismi alohida “To‘pchiboshi” boshchiligida faoliyat yuritgan. Buxoro arki qoshida to‘p quyish ustaxonalari va o‘q-dorilar saqlanadigan “To‘pxona”lar mavjud bo‘lgan. Ta’minot, maosh va iqtisodiy rag‘batlantirish Qo‘shinning iqtisodiy ta’minoti davlat xazinasi va soliqlar tizimi bilan chambarchas bog‘liq edi. Doimiy navkar va sarbozlarga xazinadan “maosh” (naqd pul) hamda “ulufa” (oziq-ovqat va yem-hashak) berilgan. Harbiy xizmatchilarning ijtimoiy mavqeini ko‘tarish uchun ularga “Tano” yoki “Tiu” ko‘rinishidagi yer egaligi huquqi berilgan. Bunday yerlardan olinadigan xiroj va boshqa soliqlar bevosita harbiy xizmatchining foydasiga o‘tkazilgan. Bu tizim askarning davlatga iqtisodiy jihatdan bog‘liqligini ta’minlagan. Qurol-aslaha ta’minotida esa qisman davlat (miltiq, to‘p, o‘q-dori), qisman askarning o‘zi (ot, egar-jabduq, shaxsiy sovuq qurol) ishtirok etgan. Qurollanish va harbiy strategiya XIX asrning ikkinchi yarmida Buxoro qo‘shini qurollanishida piltali va chaqmoqli miltiqlar asosiy o‘rin tutgan. Suvoriylar esa asosan egrilangan qilichlar (shamsher), nayzalar va qalqonlar bilan qurollangan. Strategik jihatdan Buxoro armiyasi mudofaa xarakteriga ega bo‘lib, asosiy e’tibor mustahkam qal’alar (Buxoro, Samarqand, Qarshi, Karmana, Hisor) mudofaasiga qaratilgan. Biroq, texnik qurollanish darajasi bo‘yicha amirlik qo‘shini Rossiya imperiyasining muntazam armiyasidan ancha orqada qolgan edi, bu esa 1860-1868 yillardagi janglarda o‘z salbiy natijasini ko‘rsatdi. 15 N. A. Abdurahimova: Davlat muassasalari tarixi. Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Sharq, 2007. 37-b. 23 XULOSA Xulosa qilib aytganda, Buxoro amirligi qo‘shini o‘rta asr an’analari va yangi davr harbiy elementlarini o‘zida mujassam etgan murakkab tuzilma edi. Garchi XIX asrning ikkinchi yarmida texnik jihatdan dunyoning yetakchi armiyalaridan orqada qolish sezilgan bo‘lsa-da, tashkilotchilik, boshqaruv va ta’minot tizimi nuqtayi nazaridan bu qo‘shin o‘z davrining mintaqadagi eng kuchli harbiy kuchi bo‘lib qolgan. Bu tarixiy tajriba bizga davlat mudofaasi va harbiy boshqaruvning qanchalik muhim ahamiyatga ega ekanligini anglashga yordam beradi. Buxoro amirligining harbiy qudrati va uning boshqaruv usullari o‘sha davr O‘rta Osiyo davlatlarining siyosiy hayotida hal qiluvchi o‘rin tutgan. Men bu mavzuni o‘rganar ekanman, amirlik qo‘shinining shakllanishi shunchaki askar yig‘ish emas, balki davlat mustahkamligini ta’minlovchi murakkab ijtimoiy tizim bo‘lganini angladim. Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida, ayniqsa Amir Nasrullo kabi hukmdorlar qo‘shinni markazlashgan boshqaruvga bo‘ysundirishga alohida e’tibor qaratganlar. Bu davrda qo‘shin tarkibi an’anaviy urug‘-aymoqchilik tamoyillaridan voz kechib, bosqichma-bosqich professional harbiy xizmat shakliga o‘ta boshlagan. Qo‘shinning shakllanish manbalariga nazar tashlasak, uning o‘zak qismini doimiy xizmatdagi navkarlar tashkil etganini ko‘ramiz. Ular amirning eng ishonchli tayanchi bo‘lib, maxsus ro‘yxat asosida harbiy tayyorgarlikdan o‘tganlar. Shu bilan birga, urush xavfi tug‘ilganda viloyat hokimlari yoki bekliklar tomonidan safarbar qilinadigan vaqtincha askarlar — chariylar ham qo‘shinning asosiy kuchlaridan biri bo‘lgan. Bu tizim amirlikka qisqa muddatda katta sonli harbiy kuchni maydonga tushirish imkonini bergan. Ayniqsa, diniy shiorlar ostida jangga otlanadigan g‘oziylarning mavjudligi qo‘shinning ruhiy va mafkuraviy jihatdan birlashishiga xizmat qilgan. Qo‘shinning iqtisodiy ta’minoti va askarlarning yashash sharoiti ham o‘ziga xos mexanizmga tayangan. Davlat harbiy xizmatchilarni nafaqat naqd pul va 24 oziq-ovqat bilan, balki yer in’om qilish orqali ham rag‘batlantirgan. "Tanob" va "tiul" tizimi asosida berilgan yerlar askarning jamiyatdagi ijtimoiy mavqeini belgilab bergan. Bu iqtisodiy bog‘liqlik askarning davlatga sodiqligini oshirgan, chunki uning farovonligi bevosita amirning xizmatida bo‘lishiga bog‘liq edi. Shuningdek, qurol-aslaha ishlab chiqarish uchun Buxoro va Karmana kabi shaharlarda maxsus ustaxonalarning faoliyat yuritgani amirlikning harbiy ehtiyojlarini qisman o‘zi qoplashga harakat qilganidan dalolat beradi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Каримов И.А. Тариxий xотирасиз келажак йок Т.: “Шарк”,1998. 2.Абдураҳимова Н. А. ва бошқ. Давлат муассасалари тарихи. Касб-ҳунар коллежлари учун ўқув қўлланма. Т.: Шарқ, 2007. 3.Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. Т.: Янги аср авлоди. 2006. 4.Abdurahimova N. A. va boshq. Davlat muassasalari tarixi. Kasb- hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Sharq, 2007. 37-b. 5.Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. 6.Mannonov B. O‘rta Osiyo va Eron elchilik munosabatlari tarixidan (XIX asrning birinchi choragi) // Eron. Maqolalar to‘plami. – Toshkent: Fan, 1977. 7.Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma’lumotnoma. – Toshkent: Fan, 2007. 8.Бартолд В.В. Отчет о поездки в Средню Азию с научную целю. 1893- 1894. Соч. Том. 4. 1966. 9.Asqarov A. O‘zbekiston xalqlari tarixi.2 jild. – T.: “Fan”, 1993. FOYDALANILGAN SAYTLAR 26

MUNDARIJA

Kirish

I-BOB. BUXORO AMIRLIGINING TASHKIL TOSHPISH TARIXI VA DAVLAT BOSHQARUVI

1.1. Buxoro amirligining tashkil topish tarixi

1.2. Buxoro amirligidagi markaziy boshqaruv

II-BOB. BUXORO AMIRLIGIDAGI MA’MURIY-HUDUDIY TUZULISHI VA HARBIY BOSHQARUV TARIXI

2.1. Buxoro amirligida harbiy boshqaruvidagi mansab va unvonlarning vakolatlari

2.2. Amirligdagi harbiy qo‘shinning shakllanishi va ta’minoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить