Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida harbiy soha va sud ishlari

Купить
Buxoro amirligida harbiy soha va sud ishlari MUNDARIJA: KIRISH………………………………..……………………………………..……..3 I BOB. BUXORO AMIRLIGINING HARBIY TIZIMI…………………………..5 1.1. Buxoro amirligining harbiy boshqaruv tizimi…………………………………5 1.2. Amirlik armiyasining tuzilishi va qurollanishi……………………………….10 II BOB. BUXORO AMIRLIGIDA SUD ISHLARI…………………….………..15 2.1. Sud tizimi va uning asosiy tamoyillari……………………………………….15 2.2. Sud jarayonlari va jazolar turi……………………….……………...…..……23 XULOSA………………………………..……………………….…………..……29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI………….……….…..……..30 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Buxoro amirligi o‗z davrida Markaziy Osiyodagi eng yirik davlatlardan biri bo‗lib, uning harbiy sohasi va sud ishlari davlat boshqaruvi tizimining muhim qismini tashkil etgan. Harbiy salohiyatning mustahkamligi davlat xavfsizligi va hududiy yaxlitligini ta‘minlashda asosiy omil bo‗lsa, sud tizimi esa adolatni qaror toptirish va ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‗ynagan. Ushbu mavzuni o‗rganish bugungi kunda ham dolzarb bo‗lib, tarixiy tajribadan kelib chiqib, zamonaviy huquqiy va harbiy islohotlarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta‘kidlaganidek: "Tarixni o‘rganmagan xalqning kelajagi yo‘q. O‘z tariximizni chuqur o‘rganib, undagi xatolarni tahlil qilish orqali mustahkam kelajak bunyod etishimiz lozim." Shu nuqtayi nazardan, Buxoro amirligining harbiy sohasi va sud ishlari bo‗yicha olib borilgan tadqiqotlar bugungi huquqiy va harbiy islohotlar uchun muhim manba bo‗lib xizmat qilishi mumkin. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Buxoro amirligining harbiy tizimi va sud ishlarining tashkiliy tuzilmasini, ularning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi o‗rnini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, mazkur sohalarning rivojlanish bosqichlarini, ularning afzallik va kamchiliklarini o‗rganish orqali tarixiy tajribadan kelib chiqadigan xulosalarni shakllantirish maqsad qilib qo‗yiladi. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishida quyidagi vazifalar belgilab olingan: ●Buxoro amirligining harbiy tizimi va uning tuzilishini o‗rganish; ●Amirlik armiyasining asosiy kuchlari va ularning funksiyalarini aniqlash; ●Sud tizimi va uning asosiy tamoyillarini tahlil qilish; ●Harbiy va sud sohasining amirlikdagi siyosiy hayotga ta‘sirini o‗rganish; ●Zamonaviy harbiy va huquqiy islohotlar bilan bog‗liq xulosalar chiqarish. Kurs ishining obyekti va predmeti: 3 Obyekti – Buxoro amirligining davlat boshqaruvi tizimi doirasida harbiy soha va sud ishlari. Predmeti – Harbiy va sud tizimining tashkiliy tuzilishi, huquqiy asoslari va amaliyoti. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Ushbu ishning nazariy ahamiyati shundaki, u Buxoro amirligining harbiy va sud tizimini tahlil qilish orqali tarixiy jarayonlarni chuqurroq o‗rganish imkonini beradi. Bu esa tarix fanining rivojiga hissa qo‗shadi. Amaliy ahamiyati shundaki, ushbu tadqiqot natijalari bugungi huquqiy va harbiy islohotlarni shakllantirishda tarixiy tajribadan samarali foydalanish uchun qo‗llanilishi mumkin. Xususan, sud ishlarining tarixiy rivojlanishini o‗rganish bugungi adolat tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin. Kurs ishining metodik asosi. Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: Tarixiy-tahliliy metod – Buxoro amirligining harbiy va sud tizimiga oid tarixiy manbalarni tahlil qilish uchun; Taqqoslash usuli – O‗sha davrdagi va zamonaviy huquqiy-harbiy tizimlarni solishtirish maqsadida; Hujjatshunoslik usuli – Sud va harbiy tizimga oid manbalar va hujjatlarni o‗rganish uchun; Tahlil va sintez usuli – Olingan ma‘lumotlarni umumlashtirib, ilmiy xulosalar chiqarish uchun. Kurs ishining tuzilmasi: Kirish, 2 ta bob, 4 ta qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iboratdir. 4 I BOB. BUXORO AMIRLIGINING HARBIY TIZIMI 1.1. Buxoro amirligining harbiy boshqaruv tizimi Davlat hokimiyatin ing ajralmas qismi sanalgan sud hokimiyati ni shakllantirish borasidagi tarixiy tajribamizni har tomonlama chuqur tahlil etish, shuningdek, bugungi kunda ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotimizning barcha jihatlarini o‘zida aks ettiradigan hamda jahon andozasidagi mustaqil sud hokimiyatini qaror toptirish har birimizning fuqarolik burchimizdir… 1 Prezident Sh.M.Mirziyoyev o‘z nutqlarida ―…yurtimizda so‘nggi yillarda qonun ustuvorligini ta‘minlash va sud-huquq sohasini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu o‘zgarishlar inson huquqlari va erkinliklarini ta‘minlash va odil sudlovga erishishga qaratilgan [1] deya siyosatda ‖ odil sudning o‘rni benihoya kattaligini ko‘rsatib bergan. Sharq durdonasi hisoblangan Buxoroda mang‘itlar hukmronligi 1756-1920 [6, C.450] -yillarni o‘z ichiga olib, Buxoro amirligi davlatchilik tarixini o‘rganishda davlat tizimida sudning o‘rni kattadir. Buxoro amirligining davlatchilik tarixini o‘rganishda uning sud tizimi, jarayoni hamda jinoyat va jazoga oid masalalarni batafsil o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Buxoro amirligida sud tizimi O‘rta Osiyodagi boshqa xonliklar singari bir xil ko‘rinishga ega bo‘lgan. Xususan, amirlikda sud ishlari shariat asosida olib borilgan, qozi va a‘lamlar tarkibiga kiritilgan. Ular amir tomonidan tayinlangan, qozilik faoliyati qozi kalon tomonidan boshqarilgan [7, C.27]. Sud tizimi davlatning ma‘muriy apparati qo‘lida bo‘lsada, fiqh ilmi ulamolarining nazorati ostida bo‘lgan. Davlatda diniy amaldorlarning sud faoliyatini nazorat qilishi , ularning davlat boshqaruvidagi ahamiyati yuqori ekanligidan dalolat beradi. Amirlikda qozilik mahkamasi mavjud bo‘lib, qozi ul-quzzot tomonidan boshqarilgan. Unda mirzalar va mulozimlar faoliyat yuritganlar [24, C.58]. Qozi ul-quzzot, o‘z navbatida, Buxoro shahrining bosh qozisi hisoblangan. Mirzalar – qozilik mahkamasining ish yurituvchilar, mulozimlar esa, surishtiruv ishlarini olib 1 "O'zbekiston tarixi" (2023). Renessans ta'lim universiteti nashriyoti. 5 boorish bilan mashg‘ul bo‘lganlar [24, C.58]. Devoni ulamo – qozilik faoliyatiga ko‘maklashuvchi va maslahat beruvchi idora. Ushbu idorada muftiylar va a‘lamlar faoliyat yuritganlar. Ma‘lumotlarga qaraganda, mazkur devonda 12 muftiydan iborat bo‘lgan kengash amal qilgan [19,C.17]. Mahalliy qozilik idorasi- barcha bekliklarda ushbu idoralar bevosita amir tomonidan tayinlanadigan qozilar tomonidan boshqarilgan. Ayni shu idorada muftiylar va mulozimlar ham xizmat qilganlar. Qozilik mahkamasidan farqli o‘laroq, mahalliy qozilik idorasida mulozimlar qozilar hukm va qarorlari ijrosini ta‘minlash bilan shug‘ullanganlar [24, C.59]. Qozilar mahalliy bekdan (hokim) mustaqil faoliyat yuritib, muayyan darajada beklikning faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirganlar [15, C.173]. Qozi askar – bevosita qozilik mahkamasiga bo‘ysunuvchi, harbiy xizmatchilar tomonidan xizmatda, jang davomida yoki boshqa urishlarda sodir etilgan harbiy jinoytlarni ko‘rib hal etuvchi qozi. Ayrim manbalarda bunday turdagi ishlar naqib tomonidan hal etilgan deya keltiriladi [18, C.140]. Buxoro amirligi sud sohasi bo‘yicha bir qancha hukmdorlar islohotlar amalga oshirgan bo‘lib, ulardan biri Amir Shohmuroddir. Hukmdor sifatida shaxsi juda qiziq, sufiy tal‘at, Buxorodagi o‘zbek mang‘itlar sulolasining birinchi amiri, tarixda Amir Shohmurod nomi bilan tanilgan amir Amir Ma‘sum al-Ma‘ruf, Ibn Doniyolbiy otaliq Shohmurodbiydir (1785-1800) [11,C.131]. Uning to‘g‘risida ham ko‘pchilik turlicha fikr bildirishgan. Masalan, ―Самарқанд тарихи kitobida ‖ uning faoliyati bor yo‘g‘i olti satr bag‘ishlangan bo‘lsa-da, bu ham faqat salbiy tomondan baholangan [17]. Tarixchi olim G.A.Hidoyatovning ―Mening jonajon tarixim nomli kitobida ‖ esa yetti satr bag‘ishlanib, bunda ham faqat salbiy tomondan xarakterlangan [8, C.238]. Tarixchi Mulla Olim Mahdum Hoji o‘zining ―Tarixi Turkiston asarida ‖ ―Shohmurodbiy ziyoda so‘fiy, Xudoga yaqinlashish yo‘lini tutgan (doxuli suluk) va taraqqiyparvar, payg‘ambar shariatining targ‘ibotchisi, taomi o‘z kasbi halolidin edi [12,C.110], - deb xarakterlaydi. Rus olimlaridan N.P.Ostroumov ham Shohmurodbiyning faoliyatiga yuqori baho beradi: ―U xazinadan faqatgina o‘z 6 xizmati uchun shariatga ko‘ra qancha haq berilsa, shuncha olgan, bu o‘sha davr rus pulida bir kunga qirq tiyinni tashkil qilgan [16, C.17 ]. Ma‘sum mang‘itlarining birinchi hukmdorlaridan Doniyolbiy otaliqning 12 o‘g‘lidan kattasi bo‘lib, garchi bosh qozi uni hokimiyatdan mahrum etishni maslahat bergan bo‘lsa-da, u Buxoro taxtiga voris qilib tayinlandi va otasi vafotidan keyin 1785-yilda amir sifatida taxtga o‘tirdi [14, C.62]. Shohmurod islohotlarining ba‘zilari 1789-yilda Mirzo Bodi Devon tomonidan yozilgan ―Majma al-arqam (Raqamlar va ruqumlar, siyoqat haqida) asarida [13]‖ keltirilgan. Shohmurod hukmronligi boshida shariat tartiblariga qat‘iy rioya qilishga alohida e‘tibor qaratdi.Chunonchi, biz avvallari ko‘rgan muxtasib- rais xizmatini, ya‘ni bozorlardagi adolat buzilishi, ko‘cha-kuylarda axloq normalariga rioya qilish kabilar bilan bog‘liq tadbirlarni tikladi [3, C.281]. Islohotlari ichida, ayniqsa, uning sud tizimidagi islohoti diqqatga sazovordir. Bu haqida ―O‘zbekiston tarixi ‖ kitobida bir parcha keltirilgan: ―Har bir musulmon, xatto qul ham qoziga o‘z shikoyati bilan kelishga va o‘zining xo‘jayini g‘ayriqonuniy ish qilayotgan bo‘lsa, uni javobgarlikka tortishga haqli qilib qo‘yilgan edi [22, C.688]. ‖ Bunday qoidaning joriy etilishi o‘sha vaqtdagi Buxoro amirligi uchungina emas, balki Turkiston davlatlaridagi sudlovni ijobiylashtirish uchun tashlangan katta qadam bo‘lgan. Manbalarga ko‘ra, amirlikda sud hay‘ati ishlarini Shohmurodning bevosita o‘zi boshqargan. Sud ishlarini olib borish uchun maxsus sudlov qonunlari majmuasi ishlab chiqilgan bo‘lib, barcha viloyat, tuman, beklik, qozilari aynan mana shu qonunlar majmuasi asosida ish olib borganlar [7, C.288]. Umuman olganda, Amir Shohmurod tomonidan o‘tazilgan islohotlar mamlakatdagi markaziy hokimiyatni mustahkamlab, yuksalishni ta‘minlashga xizmat qilgan. Buxoro amirligi sud tizimida alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Hamma sudlar tepasida oliy-sudya–qozikalon turgan. Amir Muzaffar davridan boshlab amirlikdagi barcha huquqiy normalar qozilar tomonidan hal qilingan. Barcha fuqarolik, xo‘jalik va jinoiy ishlar Qur‘on asosida ko‘rib chiqilgan hamda jazolar tayinlangan. Qozilar amir irodasiga ko‘ra qozikalon tomonidan tayinlangan. 7 Shariat bo‘yicha boshqaruv qozilar qo‘lida bo‘lgan. Qozikalon amirlik poytaxtining bosh qozisi bo‘lishi bilan birga, davlatdagi bosh qozilar boshlig‘i hisoblangan [7, C.288 ]. Buxoro amirligida qozilikka quyidagi asosiy talablar qo‘yilgan: musulmon erkak kishi bo‘lmoqligi, erkin, voyaga yetgan, oilali, jismoniy kamchiligi mavjud bo‘lmagan, fiqh ilmini mukammal bilishi, hayotiy tajribaga ega bo‘lgan, arab tilini biladigan hamda badnom fuqaro bo‘lmasligi kabilar. Sadriddin Ayniyning fikriga ko‘ra, bunday talablarga faqatgina Buxoro madrasalarida 19-yil davomida bilim olgan bitiruvchilar javob bera olishlari mumkin edi [2, C.138-141]. Zaruriyat tug‘ilgan hollarda qozi qozilik talablariga javob beradigan fuqarolardan bir yoki bir necha o‘rinbosarlarni tayinlar edi [21, C.138 ]. Ayollar qozilik lavozimiga tayinlanishmagan. Qozi muayyan bir ish bo‘yicha jarima, qamoq va kaltaklash kabi jazolarni tayinlash huquqiga ega bo‘lib, og‘ir jinoyatlarni (odam o‘ldirish, bosqinchilik, talonchilik) sodir etgan shaxslarga nisbatan o‘lim jazosini hal qilish yoki avf qilish masalasi bevosita amir tomonidan hal qilingan. O‘lim jazosiga hukm qilish qozi tomonidan tuzilsada, amir uni faqat tasdiqlagan yoki rad etgan [24, C.62 ]. Buxoro amirligida sud ishlarini olib borishning alohida xususiyati shunda ediki, qozilar har bir ishni muayyan to‘lov evaziga ko‘rib chiqqanlar. Odatda qozilar sud majlislarini masjidlarda olib borsalarda, ko‘p hollarda ularga o‘z uylarida ishlarni ko‘rib chiqib, tahlil qilish va muzokaralar olib boorish yo‘lga qo‘yilgan. Nizolar ko‘p jihatdan suv taqsimotidagi kamchiliklar, soliqlar, bojlar va boshqa turli xil to‘lovlarni undirish kabi masalalardan kelib chiqqan [6, C.77 ]. Davlat boshlig‘iga ariza va murojaatlar har haftada ikki marotaba taqdim etilgan. Murojaatlar ikki shaklda amalga oshirilgan. - Ommaviy arz - aholi uchun saroyda o‘tkazilgan. Ushbu ommaviy arzni boshlanish muddati bir-ikki soat oldin jamoatchilikka e‘lon qilinib, unga ko‘ra ariza va murojaatlari bo‘lgan har qanday fuqaro arkka hozir bo‘lishi mumkin bo‘lgan; 8 - Da‘vogarlar davlat boshlig‘ining saroydan chiqib ketish vaqtida murojaat etishlari mumkin [ 18, C.24 ]. Amirlikda amir ariza va murojaatlarni ko‘pincha Buxoro arkida, ba‘zan esa saroy minorasi oldida muhokama etgan [6, C.32 ]. Bizga ma‘lumki, islom huquqida isbot etish ta‘limotlari qiyosiy usulda tahlil etilib, batafsil o‘rganilgan. Buxoro amirligida quyidagilar isbot etishning asosiy shakllari hisoblangan: 1)aybni tan olish; 2)guvohning ko‘rsatmalari; 3)qasam ichish; 4)yozma dalillar [20, C.205]. Guvoh o‘z ko‘rsatmalarini faqat o‘zi bilgan yoki ko‘rganligiga asoslanib bayon etishi lozim bo‘lgan. Boshqa birovdan eshitgan, bilganlarini sud jarayonida aytib berish- ―guvoh tariqasida ko‘rsatma deb rasmiy tan olinmagan [24, C.63 ].‖ Amirlikda guvoh tariqasida sud jarayonida: voyaga yetmaganlar, qullar, g‘ayridinlar, tuhmatchilar, ig‘vogarlar, yolg‘onchilar, qasamxo‘rlar, jazoga tortilganlar, yaqin qarindoshlar va boshqalar ishtirok eta olmaganlar [10, C.105 ]. Sud ishlarini tezlikda amalga oshirilishi sudning eng ma‘qul sifatlari deb hisoblangan. Qozi hukmidan norozi bo‘lganlar qozikalon yoki amirga ariza berishga haqli bo‘lishgan. ―Qozi chiqargan hukmni qozikalon, uning hukmini esa faqat amir bekor qilishi mumkin bo‘lgan [23, C.202 ]. Buxoro amirligining sudi boshqa musulmon mamlakatlarining sudidan qattiqqo‘lligi bilan ajralib turgan. O‘g‘irlik va shunga o‘xshash ishlarni qilgan kishilar minoradan uloqtirilgan. Ba‘zi og‘ir jazolari tufayli zindonga yoki kanaxonaga tashlash odati mavjud bo‘lgan [4, C.98 ]. Buxoro amirligida sud tizimi boshqa xonliklarga nisbatan ancha muayyan darajada takomillashgan. Buxoro amirligi davlat tizimida sud hokimiyati unchalik ko‘p tadqiq qilinmagan. Davlat hokimiyatini tashkil etish, ayniqsa, sud hokimiyatini shakklantirish borasidagi tarixiy tajribamizni har tomonlama tahlil etish, bugungi kunda ijtimoiy voqeligimiz uchun monand keladigan hamda jahon tajribasining ilg‘or tomonlarini o‘zida mujassamlashtirgan mustaqil sud hokimiyatini barpo etish biz tarixchilar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan tarixning har bir sohasida asosli dalillangan ma‘lumotlarga ishonish va dalillash bizning asosiy vazifamizdir. 9 1.2. Amirlik armiyasining tuzilishi va qurollanishi Davlat hokimiyatin ing ajralmas qismi sanalgan sud hokimiyati ni shakllantirish borasidagi tarixiy tajribamizni har tomonlama chuqur tahlil etish, shuningdek, bugungi kunda ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotimizning barcha jihatlarini o‘zida aks ettiradigan hamda jahon andozasidagi mustaqil sud hokimiyatini qaror toptirish har birimizning fuqarolik burchimizdir… Prezident Sh.M.Mirzi yoyev o‘z nutqlarida ―… yurtimizda so‘nggi yillarda qonun ustuvorligini ta‘minlash va sud-huquq sohasini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu o‘zgarishlar inson huquqlari va erkinliklarini ta‘minlash va odil sudlovga erishishga qaratilgan deya siyosatda odil sudning o‘rni benihoya kattaligini ko‘rsatib bergan. 2 Buxoro amirligida sud tizimi O‘rta Osiyodagi boshqa xonliklar singari bir xil ko‘rinishga ega bo‘lgan. Xususan, amirlikda sud ishlari shariat asosida olib borilgan, qozi va a‘lamlar tarkibiga kiritilgan. Ular amir tomonidan tayinlangan, qozilik faoliyati qozi kalon tomonidan boshqarilgan Buxoro amirligining davlatchilik tarixini o‗rganishda uning sud tizimi, jarayoni hamda jinoyat va jazoga oid masalalarni dastlabki manbalarga tayangan holda tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, mazkur tadqiqotlarda amirlikning sud tizimi, sud jarayoni, qozilik faoliyati, uning o‗ziga xos xususiyatlari va boshqa bir qator masalalar umumlashgan holda yaxlit tadqiqot sifatida o‗rganilmagan. Binobarin, ushbu izlanishlarda sud va sudlov tarixiga oid bo‗lgan manbalar yetarli tarzda tahlil etilgan deb bo‗lmaydi. Ularda Buxoro amirligi sud va sudlov masalasining ayrim jihatlari o‗rganilgan, xolos. Xususan, D.I.Logofet Buxoro amirligi sudi tarixini bir yoqlama va asossiz ravishda bayon etib, unga ―huquqsizlar va yovvoyi o‗zboshimchalik mamlakati - deb ta‘rif beradi hamda odil sudlovga oid qoidalar‖ amalda qo‗llanilmagan deb ma‘lumot beradi. T.G.Tuxtametov esa, sud tizimi xususida umumiy ma‘lumot berib, amirlikda hech qanday hay‘at ko‗rinishidagi 2 "O'zbekistonning eng yangi tarixi" (2024). Toshkent: NUU nashriyoti. 10 sudlov yoki kassatsiya instansiyasi sudi tartibidagi sud hamda hukmdan norozi bo‗lib murojaat etish huquqi mavjud bo‗lmagan deb e‘tirof etadi. Sayohatchi olim Ye.K.Meyendorf ham sud tizimi haqida qisqacha ma‘lumot berib, qozi-kalon oliy sudya lavozimida bo‗lsada, biroq mahalliy qozilar faoliyatini umumiy nazorat qilish yoki boshqarish vakolatiga ega bo‗lmagan deb ta‘kidlaydi. Buxoro amirligi davlatchiligi tarixi bilan shug‗ullangan olim B.I.Iskandarov amirlik sudi tarixiga oid asosli va xolis ma‘lumotlarni dastlabki manbalarga tayangan holda keltirib o‗tadi. Xususan, u amirlikda sud ishlari shariat asosida olib borilganligini, qozilar va a‘lamlar ruhoniylar tarkibiga kirganligini, ular amir tomonidan tayinlanga nligi va qozilik faoliyati qozi kalon tomonida n boshqarilganligini hamda sud hokimiyatining mahalliy hokimiyatdan alohida ish olib borganligini e‘tirof etadi. O‗rta Osiyodagi boshqa xonliklar singari Buxoro amirligida ham sud tizimi bir xil ko‗rinishga ega edi. Amirlikda sud tizimi davlatning ma‘muriy apparati qo‗lida bo‗lsada, fiqh ilmi ulamolarining nazorati ostida edi. Binobarin, davlatda diniy amaldorlarning sud faoliyatini nazorat qilishi, o‗z navbatida, ularning davlat boshqaruvidagi ahamiyatini muayyan darajada oshirib kelgan. Mavjud manbalar va adabiyotlarni o‗rganish asosida Buxoro amirligi sud tizimini quyidagicha tahlil qilish mumkin: Qozilik mahkamasi – qozi ul-quzzot tomonidan boshqarilgan bo‗lib, unda mirzalar hamda mulozimlar faoliyat yuritganlar. O‗z navbatida, qozi ul-quzzot Buxoro shahrining bosh qozisi hisoblangan. Mirzalar – qozilik mahkamasining ish yurituvchilari hisoblansa, mulozimlar esa surishtiruv ishlarini olib borish bilan mashg‗ul bo‗lganlar. Devoni ulamo – qozilik faoliyatiga ko‗maklashuvchi va maslahat beruvchi idora. Ushbu idorada muftiylar va a‘lamlar faoliyat yuritganlar. Ma‘lumotlarga qaraganda, mazkur devonda 12 muftiydan iborat bo‗lgan kengash amal qilgan. Mahalliy qozilik idorasi – barcha bekliklarda ushbu idoralar bevosita amir tomonidan tayinlanadigan qozilar tomonidan boshqarilgan. Undan tashqari ushbu idorada muftiylar va mulozimlar ham xizmat qilganlar. Qozilik mahkamasidan farqli o‗laroq, mahalliy qozilik idorasida mulozimlar qozilar hukm va qarorlari 11 ijrosini ta‘minlash bilan shug‗ullanganlar. Shu bilan birga, sud jarayonini qayd etib boorish maqsadida daborlar (kotib) mansabi ham mavjud bo‗lgan. Qozilar mahalliy bekdan (hokim) mustaqil faoliyat yuritib, muayyan darajada beklikning faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirganlar Qozi askar – bevosita qozilik mahkamasiga buysunuvchi, harbiy xizmatchilar tomonidan xizmatda, jang davomida yoki boshqa yurishlarda sodir etilgan harbiy jinoyatlarni ko‗rib hal etuvchi qozi. Buxoro amirligi sud tizimida alohida ahamiyatga ega bo‗lgan fiqh ilmi ulamolari qonun va shariat huquqiy normalari himoyachisi, qonunlar sharhlovchisi sifatida obro‗-e‘tibor topganlar. Sud tizimi mehnat taqsimotida qattiq tartib o‗rnatilgan bo‗lib, unga ko‗ra qozilik idorasida faoliyat yurituvchi har bir mansabdor shaxs faqat o‗ziga tegishli vakolatni amalga oshirgan. Davlatda sud sohasi muayyan bir tizimga amal qilishiga qaramasdan, O‗rta asr G‗arb mamlakatlari kabi sudlar diniy va dunyoviy sudlarga bo‗linmagan edi. Ta‘kidlash joizki, Buxoro amirligida sud tizimi Xiva va Qo‗qon xonliklariga qaraganda muayyan darajada takomillashgan edi. Xususan, Xiva xonligida sud tizimi oddiy ko‗rinishga ega bo‗lib, ko‗pgina ishlar to‗g‗ridanto‗g‗ri xon qabuliga kelib tushar, ma‘lum bir ishni ko‗rib hal qilish xon va uning yaqinlari ixtiyoriga bog‗liq edi. Buxoro amirligida qozilikka quyidagi asosiy talablar qo‗yilgan: musulmon erkak kishi bo‗lmoqligi, erkin, voyaga yetgan, oilali, jismoniy kamchiligi mavjud bo‗lmagan, fiqh ilmini mukammal bilishi, hayotiy tajribaga ega bo‗lgan, arab tilini biladigan hamda badnom fuqaro bo‗lmasligi kabilar. Sadriddin Ayniyning fikriga ko‗ra, bunday talablarga faqatgina Buxoro madrasalarida 19 yil davomida bilim olgan bitiruvchilar javob bera olishlari mumkin edi. Zaruriyat tug‗ilgan hollarda qozi qozilik talablariga javob beradigan fuqarolardan bir yoki bir necha o‗rinbosarlarni tayinlar edi. Ayollar qozilik lavozimiga tayinlanmas edi. Qozilikka faqatgina xanafiylik maktabi ta‘limotini bilishlik talab qilinmasdan, balki ilmiy daraja bo‗lishligi, ya‘ni fiqh ilmi va shariat norma hamda qonunlarini izohlash huquqi berilganligi ham talab qilingan. 12 Shuni ta‘kidlashimiz kerakki, Buxoro amirligida guvoh tariqasida sud jarayonida: voyaga yetmaganlar, qullar, g‗ayridinlar, tuhmatchilar, ig‗vogarlar, yolg‗onchilar, qasamxo‗rlar, jazoga tortilganlar, yaqin qarindoshlar va boshqalar ishtirok eta olmaganlar. Ayrim fuqarolik va jinoyat ishlarida ikki erkak kishi bo‗lgan hamda hajmi katta bo‗lgan jinoyat ishlarida to‗rtta erkak kishining guvoh tariqasida ishtirok etishi talab etilgan. Bir erkak guvoh kishining o‗rniga ikki ayol guvoh bo‗lishi talab qilingan. Qoidaga asosan guvohlar da‘vogar yoki shikoyatchi tomonidan tavsiya etilishi lozim bo‗lgan. Shuni alohida ta‘kidlab o‗tish joizki, javobgarda guvohning huquqiy layoqatsizligi motivini inobatga olib, uni rad etish huquqi mavjud bo‗lgan. Agar sud jarayonida guvohlar o‗rtasida, ayniqsa ularning ko‗rsatmalarning mazmunida turli xil qarashlar yuzaga kelsa, ularning barchasi yolg‗on guvohlik berganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan. Agar sud jarayonida ishtirokchilar o‗zga shaxs huquqini yoxud ma‘lum holatlarni tan olmasalar uni isbot etish maqsadida qasam ichish usuli qo‗llanilgan. Yozma dalillar sud jarayonida guvohlarning ko‗rsatmalari bilan o‗z tasdig‗ini topmasa, ish bo‗yicha qaror qabul qilish uchun yetarli asos mavjud emas, deb e‘tirof etilgan. Odatda qozi muayyan bir ish yuzasidan ishni rad etmasdan qarorni mazkur majlisning o‗zida chiqargan. Sud ishlarining tezlikda amalga oshirilishi sudning eng ma‘qul sifatlari deb hisoblangan. Qozi hukmidan norozi bo‗lganlar qozikalon yoki amirga ariza berishga haqli edilar. ―Qozi chiqargan hukmni qozikalon, uning hukmini esa faqat amir bekor qilishi mumkin bo‗lgan .9 Amirlikda qoziga sud ishlarini muhokama etishdan tashqari‖ quyidagi majburiyatlar ham yuklatilgan: Chunonchi, 1) vasiylik va homiylikni tayinlash; 2) meros qilib qoldirilgan hamda merosni taqsimlash kabi masalalarni nazorat qilish; 3) qabul qilingan qarorlar ijrosini yuritish; 4) taraflar tomonidan imzolangan shartnoma va bitimlarni guvohlantirish va boshqa turli notarial harakatlarni amalga oshirish kirgan. Buxoro amirligi sud tizimini tahlil qilish orqali uning quyidagi o‗ziga xos xususiyatlarini ko‗rsatib o‗tish mumkin: Birinchidan, amirlikda sud hokimiyati faoliyatiga mahalliy yoki boshqa idoralar aralasha olmagan; ikkinchidan, ishlar 13 kollegiallik asosida ochiq ravishda ko‗rib chiqilgan; uchinchidan, sudlovlilik va sudlovga taalluqlilik masalasi aniq qilib belgilangan; to‗rtinchidan, amirlikda muayyan bir ishni ko‗rib hal etishda fiqh ilmi ulamolari va muftiylar qaroriga tayanilgan; beshinchidan, hukm yoki qarordan norozi bo‗lgan taraf kassatsiya tartibida qozilik mahkamasiga yoxud amirga murojaat etish huquqiga ega bo‗lgan; oltinchidan, harbiylar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar alohida qozilar, ya‘ni qozi askarlar tomonidan ko‗rib chiqilgan. Men xulosa qilib shuni aytishim mumkinki, ayni paytda Buxoro amirligida sud tizmi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Ularning ishlariga xon nazorat qilib turgan. Ayniqsa Amir Shohmurod davrida umuman huquq tizmi keng rivojlangan hamda adolat qaror topgan davr deyish mumkin. 14 II BOB. BUXORO AMIRLIGIDA SUD ISHLARI 2.1. Sud tizimi va uning asosiy tamoyillari Shayboniylar davlatida qo‘shin to‘plash, qo‘shin ta‘minoti, uning tarkibi, qo‘shinni jangga tayyorlash, qurol-aslahalar, harbiy va qorovullik xizmatini o‘tash, harbiy harakatlami olib borish asosan Chingizxon va Amir Temur qo‘shinlarining harbiy tuzilmasi va tizimiga asoslangan. 3 Qo‘shinda himoya vositasi sifatida qalqon (sipar), hamda temir simdan mayda qilib to‘qilib, usti ipak va baxmal mato bilan yopilgan sovut (jovshan) yoki jiba (jeva) - temir yoki po‘latdan ishlangan maxsus kiyim kabilardan foydalanilgan . Abdullaxon II davrida Usmoniylar davlati va Rossiyadan pilta miltiq va zambaraklar ham keltirila boshlangan. Qo‘shinning asosiy jangovar qismini suvoriylar tashkil etardi. Manbalarda kamon o‘qi o‘tmasligi uchun otlar ustiga maxsus yopinchiq - gejm (kejim) yopilganligi haqidagi ma‘lumotlar mavjud. Hofiz Tanish Buxoriy Abdullaxon qo‘shinida Farangistondan olib kelingan pilta miltiqlar, farangi javshan (sovut) hamda zambaraklar borilgi haqida yozadi. Shuningdek, bu davrda Usmoniylar davlati bilan harbiy sohada ham ma‘lum aloqalar o‘rnatilgan edi. Masalan, Navro‘z Ahmadxon (Baroqxon) o‘z qarorgohiga 300 nafar turk yanicharlarini xizmatga olgan. Shayboniylar qo‘shinining oliy bosh qo‘mondoni xonning o‘zi hisoblangan . Alohida bo‘linmalar - o‘ng qanot, so‘l qanot, qalb, qorovul va hirovullarga xonning o‘g‘illari, qarindoshlari yoki jangda sinalgan, tajribali va dovyurak nuyonlar (yoki sultonlar) boshliq qilib tayinlangan. Ilgarigi davrlarda bo‘lgani kabi Shayboniylar qo‘shini ham o‘n minglik (tuman), minglik, yuzlik, o‘nlik bo‘linmalarga bo‘lingan. Shayboniylar qo‘shini asosan qalb (qavl) deb ataluvchi markaziy qism, barong‘or (o‘ng qanot) va javong‘or (so‘l qanot) qismlaridan va hirovul (qo‘shinning orqa qismi)dan tashkil topgan . Manbalarda qo‘shinning qanotlariga boshchilik qilgan sarkarda o‘g‘lon deb ham eslatiladi. Qo‘shin oldida manglay deb ataluvchi harbiy 3 "O'zbekistonda va xorijda kutubxonachilik ishi tarixi" (2024). Namangan davlat universiteti nashriyoti. 15 qism yarim doira shaklida saf tortib borgan. Uning oldida esa tez harakatlanuvchi kichik jangovor qism - ilg‘or bo‘lgan. Qo‘shin tarkibida tug‘chi qism, ya‘ni, bayroq ostida zaxirada turuvchi (tug‘ni qo‘riqlovchi) 20-30 ming kishilik jangovar harbiy bo‘linma hamda xabargiri - dushman to‘g‘risida ma‘lumot keltiruvchi (razvedka) maxsus bo‘linmalar ham bor edi. Harbiy yurish vaqtida qo‘shinning oziq-ovqat zaxirasini aholining qo‘lida bo‘lgan ortiqcha oziq-ovqatni musodara qilish yo‘li bilan to‘latib turgan. Bunday tarzda oziq-ovqat to‘plash yurtovul (yurt ovlamoq) deb atalgan. Bunda xon sultonlardan birining boshchiligida yo‘l yoqasidagi qishloqlarga maxsus harbiy qism yuborar va bu qism aholidan oziq-ovqat va chorvalarni to‘plab kelar edi4. Harbiy yurishlar paytida xon uchun rasmiy qabul marosimlari o‘tkaziladigan joy - bargoh deb atalgan. Qo‘shinni yig‘ish va yurishga tayyorlash, ularning maoshini to‘lash hamda boshqa tashkiliy ishlar bilan maxsus amaldor-tavochi shug‘ullangan. Lashkar to‘plash ishi jarchi deb ataladigan amaldorlarga ham topshirib turilgan. Qo‘shinni qurolyarog‘ bilan ta‘minlashga ma‘sul bo‘lgan amaldor jevachi boiib, u xonning qurol-aslahalariga ham javobgar bo‘lgan5. Xon va qo‘shin boshliqlarining alohida topshiriqlarini bajaruvchi shaxslar yasovul (Abdullaxon II davrida - muboshir) deb atalgan. Xonning shaxsi va saroyni qo‘riqlovchilar qo‘rchi, xon bayrogini ko‘tarib yuruvchilar yalovbardor deb nomlangan. Abdullaxon II davrida qo‘shinga zambaraklar joriy etilgan bo‘lib, qo‘shinda to‘pchiboshi mansabi paydo bo‘ladi. Harbiylar ustidan qattiq nazorat o‘rnatilgan bo‘lib, ular sodir etgan jinoyat va jazo turlari maxsus harbiy sudyalar – qozi askar hamda muftiy askar tomonidan kо‘rib chiqilgan . Zahiriddin Muhammad Bobur shayboniylarning to‘lg‘ama – dushman qanotlarini aylanib o‘tib, orqadan hujum qilish deb atalgan jang usulini maqtab yozadi. Ibn Ro‘zbehon shayboniylarning jang oldidan juda tez to‘plana olishi, birdamlik va hamjihatlik bilan jang qilishini o‘z asarlarida alohida ta‘kidlab o‘tadi. 16 XVI asrda Buxoro xonligi Markaziy Osiyoda muhim siyosiy va iqtisodiy markazlardan biri sifatida shakllangan. Bu davrda xonlikda siyosiy hayot dinamik va murakkab edi, chunki turli sulolalar hokimiyat uchun kurash olib borgan. Quyida XVI asrda Buxoro xonligidagi siyosiy hayotning asosiy jihatlari haqida to‘xtalib o‘tamiz XVI asr boshida Buxoro xonligi Shayboniylar sulolasi tomonidan asos solingan. Sulola Movarounnahrni Temuriylar hukmronligidan so‗ng egalladi.Muhammad Shayboniy xon (1500– 1510) xonliknin g birinchi hukmdori bo‗lib, u Movarounnahrda markazlashgan davlatni tashkil qilishga harakat qildi. Biroq Shayboniylar sulolasining hokimiyati barqaror emas edi, chunki sulola ichida hokimiyat uchun kurash va ziddiyatlar kuzatilgan. Ichki kurashlar va hokimiyatning zaiflashishi,sulola ichidagi nizolar va amaldorlar o‗rtasidagi kelishmovchiliklar davlatni zaiflashtirdi. Shayboniylarning ba'zi hukmdorlari kuchli markazlashuvga intilgan bo‗lsa, boshqalar mahalliy hokimlarni qo‗llab-quvvatlagan. Bu esa davlatning siyosiy barqarorligini buzdi Din davlat boshqaruvida qozikalon va ulamolar muhim o‗rin egallagan. Qozikalon lavozimi (bosh qozilik) faqat diniy masalalarda emas, balki siyosiy hayotda ham katta ta'sirga ega edi.Ulamolar va diniy rahnamolar ko‗pincha siyosiy qarorlarni shakllantirishda muhim o‗rin tutgan. Xonlik qozoq xonliklari, ayniqsa, Qosimxon davridagi kuchaygan qozoq qo‗shinlari bilan to‗qnash kelgan. Bu tashqi tahdidlar xonlik hududlarini himoya qilishni talab qildi. Shuningdek, Safaviylar davlatining Movarounnahrga ta‘siri kuchli bo‗lib, ular bilan chegara hududlari uchun doimiy kurash olib borilgan. XVI asr oxirida Shayboniylar sulolasi ichki ziddiyatlar tufayli zaiflashganidan keyin Buxoro xonligi hukmronligi Ashtarxoniylar sulolasiga (Joniylar) o‗tdi. Bu o‗zgarish xonlik siyosiy hayotida yangi davrni boshlab berdi. Buxoro shahri nafaqat siyosiy, balki madaniy va diniy markaz bo‗lgan. Bu shahar xalqaro savdo yo‗llarida joylashgani sababli xonlikning iqtisodiy ahamiyati ham katta edi. 17 Umuman, XVI asrda Buxoro xonligida siyosiy hayot ichki kurashlar, tashqi tahdidlar va diniy-siyosiy rahbarlarning o‗zaro ta‘siri bilan belgilangan. Bu davr xonlikning keyingi asrlardagi rivojlanishiga asos bo‗lgan. XVI asrda Buxoro xonligida iqtisodiy hayot qishloq xo‗jaligi , hunarmandchilik, savdo va bojxona faoliyatlariga asoslangan bo‗lib, Markaziy Osiyodagi iqtisodiy markazlardan biri sifatida rivojlangan. Quyida xonlikdagi iqtisodiy hayotning asosiy jihatlari haqida ma'lumot beraman: Qishloq xo‘jaligida sug‗orish tizimlari: Sug‗orma dehqonchilik asosiy o‗rinda edi. Zarafshon daryosi vodiysi va boshqa sug‗orish tizimlari tufayli qishloq xo‗jaligi yaxshi rivojlangan. Ariq va kanallar orqali dalalar sug‗orilgan. Asosiy ekinlardan bug‗doy, arpa, sholi, paxta, meva va sabzavot yetishtirilgan. Paxta xom ashyosi ichki va tashqi bozorlarda savdo qilish uchun muhim mahsulot edi. Cho‗l va tog‗li hududlarda chorvachilik rivojlangan bo‗lib, qo‗y, tuya, ot va qoramol boqilgan. Chorvac hilik mahsulotlar i savdoda ham ahamiyatga ega bo‗lgan. Hunarmandchilikning quyidagi sohalari rivojlangan. Buxoroda kulolchilik, zardo‗zlik, temirchilik, gilamdo‗zlik, teri mahsulotlari tayyorlash va yog‗och o‗ymakorligi rivojlangan edi.Hunarmandlar tomonidan ishlab chiqarilgan kiyim- kechak, idish-tovoq va boshqa mahsulotlar ichki bozorda keng tarqalgan va eksport qilinardi. Hunarmandchilik ustaxonalari: Shaharlar, ayniqsa Buxoro va Samarqand, hunarmandchilik ustaxonalari va bozorlari bilan mashhur edi. Hunarmandlar mahalliy bozorlarga mahsulot etkazib berishdan tashqari, karvonlar orqali tashqi savdoga ham jalb qilingan. Buxoro xonligi xalqaro savdo yo‗llarida joylashgan bo‗lib, Ipak yo‗lining muhim bekatlaridan biri edi. Xitoy, Hindiston, Eronga boruvchi savdo karvonlari Buxorodan o‗tgan. Shaharlar ichida faol bozorlar tashkil qilingan, tashqi savdo esa ipak, paxta, zargarlik buyumlari, tuz, ziravorlar va boshqa tovarlar bilan amalga oshirilgan. 18 Xonlik qo‗shni davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar o‗rnatgan. Savdo-sotiqni qo‗llabquvvatlash maqsadida bojxona tizimi yo‗lga qo‗yilgan. Soliq turlari: Dehqonlardan va savdogarlardan hosil solig‗i (zakat) va boshqa soliqlar yig‗ilgan. Soliq siyosati iqtisodiy barqarorlikni ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etgan. Savdo bojxonalari: Xonlikning savdo yo‗llarida bojxona punktlari bo‗lib, bu yerda savdogarlardan boj to‗plangan. Bu daromadlar davlat byudjetining muhim qismini tashkil qilgan. XVI asrda Buxoro xonligida tashqi savdo Ipak yo‗li orqali xalqaro savdo tizimiga qo‗shilgan bo‗lib, bu xonlikning iqtisodiy rivojlanishida katta ahamiyatga ega edi. Tashqi savdoda quyidagi mahsulotlar asosiy o‗rin tutgan: 1. Ipak Buxoro xonligi ipak ishlab chiqarish va eksport qilishda muhim o‗rin egallagan. Ipak matolari Markaziy Osiyo, Hindiston, Eronga va Yaqin Sharq mamlakatlariga jo‗natilgan. Xitoydan olib kelingan xom ipakni qayta ishlash va uni sifatli mato shaklida eksport qilish rivojlangan edi. 2. Paxta va paxta mahsulotlari Paxta xomashyosi va undan tayyorlangan matolar savdoda muhim ahamiyatga ega edi. Paxta mahsulotlari Yevropa va Hindistonga eksport qilingan. 3. Chorvachilik mahsulotlari :Qo‗y terisi, jun, charmdan tayyorlangan buyumlar va otlar xonlikning asosiy eksport mahsulotlaridan biri edi. 4. Dehqonchilik mahsulotlari: Bug‗doy, arpa va sholi kabi don mahsulotlari mahalliy ehtiyojlarni qondirish bilan birga, ba‘zi hududlarga eksport qilingan. 5. Zargarlik buyumlari va qimmatbaho metallar:Buxoro hunarmandlari tomonidan tayyorlangan zargarlik buyumlari (oltin, kumush taqinchoqlar) va qimmatbaho toshlar eksport qilingan. Bu mahsulotlar Sharq mamlakatlari va Hindiston bozorlarida talabgir bo‗lgan. XVI asrda Buxoro xonligi Ipak yo‗li tizimi orqali xalqaro savdo markazlaridan biri bo‗lib, ko‗plab qo‗shni va uzoq davlatlar bilan savdo aloqalarini rivojlantirdi. 19 Quyida xonlikning asosiy savdo hamkorlari va yo‗nalishlari haqida batafsil ma‘lumot keltiriladi:H indiston Buxoro xonligining eng muhim savdo hamkorlaridan biri edi. Buxoro savdogarlari bu mamlakatga paxta, jun, charmdan tayyorlangan mahsulotlar va ziravorlar eksport qilgan.Hindistondan Buxoroga ipak, shakar, ziravorlar, qimmatbaho toshlar va Hindiston mahsulotlari keltirilgan.Buxoro xonligi Xitoy bilan savdo aloqalarini Ipak yo‗li orqali amalga oshirgan. Xitoydan ipak, chinni idishlar, qimmatbaho buyumlar va choy import qilingan.Xitoyga Buxoro orqali paxta, qorako‗l terisi va zargarlik buyumlari yetkazib berilgan. Eron bilan savdo aloqalari ikki davlat o‗rtasidagi siyosiy ziddiyatlarga qaramay davom etgan. Buxorodan Eronga qorako‗l terisi, paxta matolari va zargarlik buyumlari eksport qilinib, Erondan ipak va ipak mahsulotlari, ziravorlar va qimmatbaho buyumlar import qilingan. XVI asr oxiriga kelib Buxoro xonligi va Rossiya o‗rtasidagi savdo aloqalari faollashdi. Rossiyaga jun, qorako‗l terisi, paxta mahsulotlari va ziravorlar eksport qilinib, Rossiyadan temir, asbob-uskunalar, qurol-yarog‗ va sanoat mahsulotlari keltirilgan. Qozoq xonliklari bilan savdo aloqalari ko‗proq chorvachil ik mahsulotlariga asoslangan. Qozoqlardan otlar, teri va jun sotib olingan. Buxoro ularga don mahsulotlari va boshqa tovarlarni eksport qilgan.Movarounnahrdagi qo‗shni xonliklar: Samarqand, Toshkent, va boshqa mahalliy hududlar bilan faol ichki savdo olib borilgan. Arab mamlakatlari, xususan, Arabiston yarimoroli va O‗rta Sharq davlatlari bilan savdo qilinib, bu hududlarga ipak, paxta mahsulotlari va qorako‗l terisi eksport qilingan. Sharqiy Turkiston hududlari bilan faol savdo aloqalari amalga oshirilgan. Bu yerda asosan chorvachilik mahsulotlari va ipak mahsulotlari muhim rol o‗ynagan. Xulosa qilib aytganda, Buxoro xonligi Ipak yo‗lining strategik markazida joylashgan bo‗lib, Hindiston, Xitoy, Eron, Rossiya va qo‗shni hududlar bilan faol savdo aloqalarini olib borgan. Bu savdo xonlikning iqtisodiy rivojlanishi va xalqaro savdo tizimidagi o‗rnini mustahkamladi. 20 XVI asrda Buxoro xonligiga xalqaro savdo yo‗llari orqali turli davlatlardan mahsulotlar olib kelingan. Buxoro xonligi o‗zining strategik geografik joylashuvi tufayli Ipak yo‗lining muhim markazlaridan biri bo‗lib, bu unga dunyoning turli mintaqalaridan mahsulotlarni import qilish imkonini bergan. Quyida asosiy manbalar va import mahsulotlari keltiriladi: Ziravorlar (masalan, qalampir, dolchin, chinnigullar) Qimmatbaho toshlar va metall buyumlar Ipak va ipak matolar Shakar va shirinliklar Hindiston savdogarlari karvonlar orqali Buxoroga mahsulot olib kelishgan, ayniqsa ziravorlar va qimmatbaho toshlar mashhur bo‗lgan. Xulosa qilib aytganda, Buxoro xonligi Hindiston, Xitoy, Eron, Rossiya, Arab davlatlari va qo‗shni mintaqalardan keng turdagi mahsulotlarni olib kelgan. Bu import tovarlari xonlikning ichki bozorini boyitgan va iqtisodiy hayotga ijobiy ta‘sir ko‗rsatgan. XVI asrda Buxoro xonligida savdo-sotiq Shayboniylar sulolasining hukmronligi davrida, xususan, Ubaydullaxon (1533–1540) boshqaruvi vaqtida ayniqsa rivojlangan. Bu davrda xonlikning savdo-sotiq faoliyatida quyidagi yutuqlar kuzatilgan: Ubaydullaxo n davrida iqtisodiy barqarorlik.Ubay dullaxon hokimiyati markazlashgan boshqaruvni kuchaytirib, mamlakat ichida siyosiy va iqtisodiy barqarorlikni ta‘minlagan. Bu savdo aloqalarining rivojlanishi uchun qulay muhit yaratgan. Xonlikning asosiy shaharlari, xususan, Buxoro, Samarqand, va Karmana xalqaro savdo markazlari sifatida faoliyat ko‗rsatgan.Ubaydullaxon tashabbusi bilan Ipak yo‗li savdo yo‗llari faol qo‗llab-quvvatlangan va karvon yo‗llarining xavfsizligi ta‘minlangan. Xalqaro savdo orqali Buxoro xonligi Hindiston, Xitoy, Eron va Rossiya bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamladi.Ubaydullaxon davrida ichki bozorlarda mahsulot ishlab chiqarish hajmi oshgan, bu esa tashqi savdoga salmoqli hissa qo‗shgan. 21 Hindistondan olib kelingan qimmatbaho toshlar, chinni va ziravorlar hamda Buxorodan Hindistonga eksport qilingan jun, paxta va qorako‗l mahsulotlari bu savdoning muvaffaqiyatli bo‗lganini ko‗rsatadi. Ubaydullaxon davrida siyosiy barqarorlik, savdo yo‗llarining xavfsizligi va infratuzilmaning rivoji tufayli Buxoro xonligida savdo-sotiq alohida yuksalishga erishgan. Bu davr savdo aloqalari, ayniqsa, xalqaro savdoda Buxoro xonligining mavqeini mustahkamlashga yordam bergan. 22 2.2. Sud jarayonlari va jazolar turi Bilamizki, tariximizda Shayboniylar davri tarixi o ziga xos o rin tutadi. Chin ʻ ʻ ma noda Shayboniyxon(1451-1510) markazlashgan davlat barpo etdi. Shu bilan bir ʼ qatorda davlat boshqaruvida o zining kuchli siyosatchi va sarkarda ekanligini ʻ ko rsatdi.O zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Shayboniylar sulolasining ʻ ʻ hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi va bu nasl-nasab vakillarining hayoti, tarixi, ular bilan bog liq turli voqea va jarayonlar ilmiy tadqiqot ishlarida maxsus ravishda, ʻ ba zan esa qisman o rganilgan hamda mazkur ilmiy tadqiqot ishlarining natijalari ʼ ʻ ilmiy muommoga kiritilgan 4 . Xo sh keling, boshqaruv usuliga biroz to xtalamiz. ʻ ʻ Boshqaruv jihatdan bu davlat bir markazdan tizim asosida boshqarilgan. Shuning uchun tashqi siyosatda o z pozitsiyasini ushlab tura olgan. Muhammad ʻ Shayboniyxon barpo etgan davlat ko chmanchilik an analarini tub o troq xalq ʻ ʼ ʻ an analari bilan muvofiqlashtirishga asoslangan bo lib, bu harbiy tizimda, tashqi ʼ ʻ siyosatda funksiyalari va ularning nomlanishi yaqqol ko zga tashlanadi. ʻ Shayboniylar davlati tashqi siyosatda Hindiston, Eron, Turkiya va Rossiya davlatlari bilan o z diplamatik aloqalarini yo lga qo ygan. Bu nimaga kerak degan ʻ ʻ ʻ savol tug iladi. Aynan davlat tashkil topdimi u tashqi siyosati bilan tirikdir. Bu o z ʻ ʻ navbatida davlatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan yuksaltiradi. Shayboniylar davlati ham aynan shunday maqsadda o z tashqi siyosatini yurgizdi. Ayniqsa, Buxoro- ʻ Hindoston munosabatlarini e tirof etish kerak. Buxoro xonligi Hindiston bilan ʼ diplomatik aloqalarni Abdullaxon II va Akbarshoh(1556-1605) davrida faollashdi. Abdullaxon II elchisi 1572- yili Dehliga boradi. Elchi Abdullaxonning har ikkala mamlakat o rtasida davom etib kelayotgan do stlik aloqalarini kuchaytirish haqidagi ʻ ʻ maktubni topshirgan. Ikkinchi elchilik 1577- yili bo lib o tgan Bunda Eron ʻ ʻ masalasiga to xtalgan. ʻ I.Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O rta Osiyo va Hindiston ʻ munosabatlariga bag ishlangan kitobida diplamotik va iqtisodiy munosabatlar ʻ haqida keng mulohaza yoritilgan. 1590- yili Buxorodan Hindistonga yuborilgan 4 "Markaziy Osiyo tarixining dolzarb muammolari" (2024). Toshkent: O'zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 23 Movlono Husayn rahbarligidagi elchilik missiyasi o zoro savdo-iqtisodiy ʻ munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qildi. Albatta Hindiston bilan aloqalar iliq kechgan bu esa o z navbatida ikki davlat ʻ uchun aholi turmushini yaxshilashga va do stlik munosabatlarini saqlab qolishga ʻ xizmat qilgan. Bundan Buxoro xonligi ham Hindistondagi Boburiylar davlati ham manfaatdor edi. Buxoro-Eron munosabatlariga to xtaladigan bo lsak avvaliga ʻ ʻ to g ri yaxshi bo lmagan bo lishi mumkin lekin, keyinchalik iliqlikni ko ramiz. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ XVI- asr boshlarida Safaviylar va Shayboniylar o rtasida tinchlik sulhini tuzishga ʻ harakat qilgan, elchi vazifasini bajargan shaxslar nomlari manbalarda saqlanib qolgan( Shayxzoda Zohidjoniy, Xalil aka So fiy, Qozi Zayniddin Nurulloh, ʻ Kamoliddin Husayniy Abivardi va Xo ja Abrahim Naqshbandiy). Lekin ularning ʻ urinishlari ko p ʻ hollarda natijasiz tugagan. Bilamizki, Buxoro- Eron munosabatlariga ziddiyatli kechgan. Shunday bo lsada 1597- yilning oxirida ʻ Abdullaxon II ning elchisi Shoh Abbos(1587-1629) saroyida qabul qilingan. Bu elchilik yaxshi bo lmagan Shoh elchiga nisbatan yaxshi munosabatda bo lmagan. ʻ ʻ Shuni ta'kidlash joizki, Buxoro xonligi va Eron Safaviylari davlati o rtasidagi ʻ munosabatlar XVI asr mobaynida ziddiyatli kechdi. Shu bilan birga, Eron va Movorounnahr o rtasidagi savdo aloqalari to xtab qolmagan. Buxoro xonligi bilan ʻ ʻ Eron o rtasida maktublar ham almashingan. D. Sangirovaning "Buxoro xonligi va ʻ Eron o rtasidagi aloqalar haqida bir maktub tarixidan" yaqqol ko rsatilgan. Unda ʻ ʻ shunday deyilgan " Maktub yozilishid an maqsad do stlik ʻ aloqalari ni mustahkamlash bo lgan." ʻ Jenkinson ma lumotlariga ko ra, Erondan matolar, ip- gazlama, surup, guldor ipak, ʼ ʻ arg umoqlar keltirilgan. Shu tariqa tashqi siyosat mo tadil olib borilgan. ʻ ʻ Buxoro-Turkiya tashqi siyosatlari ham ancha yaxshi kechgan. Albatta bunda manfaatlar to qnashuvi bor edi. Shayboniyxon bilan Usmonli turk sultoni Boyazid ʻ II(1481-1512) o rtasida Eron Safaviylariga qarshi kurash to g risida shartnoma ʻ ʻ ʻ tuzilgan. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham davom etgan. Bir qator hujjatlar tasdiqlashicha, Navro z Ahmadxon va keyinchalik, ʻ Abdullaxon II ning o g li Abdulmo minning turk sultoni Murod III (1574-1579) ga ʻ ʻ ʻ 24 yozgan xati nusxasini keltiradi. Xatda 1589-yilda Mashhad olingandan so ng,ʻ yuzaga kelgan vaziyat nuqtai nazaridan kelib chiqib, Eronga qarshi hamkorlikda yurish qilish lozimligi haqida so z boradi. Eng qaynoq diplamatik aloqalar albatta ʻ Rossiya bilan bo lgan. Buxoro- Rossiya munosabatlari XVI asrdan jonlana ʻ boshlandi. Shu davrda podsho Ivan Grozniy (1533-1584) mavqeyi kuchaya boshladi. Buxoro elchilari 26 marta Moskvaga tashrif buyurgan bo lsalar, rus ʻ elchilari esa 9 marta Buxoro va Xivaga kelganlar. Asosiy ko zlangan maqsad ʻ albatta savdo iqtisodiy aloqalar edi. Keyinchalik esa Rossiya o zining siyosatini ʻ o tkaza boshladi. Abdullaxon II tomonidan 1557-1558 yillarda Moskvaga elchilar ʻ yuborilga n. Bu elchilikda n ko zlanga ʻ n maqsad o z ʻ xonlari nomidan savdogarlarning Volga bo ylab erkin o tishlariga ijozat so raydilar. Keyingi elchilik ʻ ʻ ʻ aloqalari 1558- yil 23- dekabrda Jenkinson Rossiya podshohi Ivan IV ning ishonch yorlig i bilan Buxoroga keladi. Bu elchilik ʻ savdo munosabatlariga qaratilgan edi. Shuni aytishimiz lozimki, xatto podsho Ivan IV ga yaqin bo lgan akauka Stroganovlar 1574- yili Buxoroga Zaxoriy Bagdanovga ʻ hamroh bo lib kelgan. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashqi siyosati o z ʻ ʻ qarashlari, pozitsiyasi bilan katta o ringa ega. Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar ʻ tashqi siyosatda neytral bo lganlar. Eron bilan Rossiya taqqoslaganda ko proq ʻ ʻ Rossiya bilan aloqalar kuchli olib borilgan. Bunda Moskva- O rta Osiyo ʻ diplomatiyasi vujudga kelgan. Hindiston va Usmonlilar bilan aloqalar ham o z o rni ʻ ʻ va roliga ega bo lgan. Garchi Shayboniylar sulolasi ko p yashamagan bo lsada ʻ ʻ ʻ tashqi siyosatda o z o rniga ega bo lgan. ʻ ʻ ʻ Shayboniylar davrida fan va madaniyatning rivojlanishida mazkur sulola namoyandalarning tutgan o rni katta bo lgan desak mubolag a bo lmaydi. Sababi, ʻ ʻ ʻ ʻ ularning o zlari ham nihoyatda o qimishli shaxslar edilar. Chunonchi, Muhammad ʻ ʻ Shayboniyxon, Ko chkunchixon, Ubaydulloxon, Abdulazizxon kabi Shayboniylar ʻ turkiy va forsiyda she rlar bitganlar. Shunga ham alohida ta kidlash lozimki, ular ʼ ʼ diniy va dunyoviy ilmlarda yetarli salohiyatga ega bo lganlar. Muhammad ʻ Shayboniyxon yoshligida ta‘limni Buxoro madrasasida olgan. Ubaydulloxonning 25 musiqa ilmiga katta rag bati bo lgani, musiqiy asboblar chalgani, nozik xusnixat ʻ ʻ egasi bo lgani ma‘lum. Shayboniylar davrida ham tarix ilmi juda rivoj topgan. ʻ ―XVI asr tarixini yoritib beruvchi «Tavorixi guzidai nusratnoma», Mulla Shodiyning «Fathnoma», Binoiyning «Shayboniynoma», Muhammad Solihning «Shayboniynom a», Abdulloh Nasrullohning «Zubdat al- asror», Fazlulloh Ro zbexonning «Mehmonnomai Buxoro», Zayniddin Vosifiyning «Badoi ul ʻ vaqoye», Hofiz Tanish Buxoriyning «Abdullanoma» kabi tarixiy asarlari fikrimiz dalilidir. Bu asarlarning ahamiyatli tomoni shundaki ular o zlari yashagan davrni ʻ bevosita kuzatib guvoxi bo lib yozganligi uchun original hisoblanadi. Bu asarlar ʻ orqali o sha davrdagi ijtimoiy siyosiy vaziyat ham yaqqol namoyon bo ladi. Ushbu ʻ ʻ asarlarda birmuncha kamchiliklar mavjud bo lishi mumkun, lekin biz uchun ʻ qimmatli ma‘lumotlarga ega ekanligi uchun e tiborlidir. Shu asarlardan ba‘zilari ʼ haqida gapirib o tmoqchimiz. ʻ Kamoliddin Binoiyning «Shayboniynom a» asari Shayboniyxon ga bag ishlangan bo lib, Shayboniynoma — tarixiy asar. Shayboniylar tarixiga oid ʻ ʻ dastlabki manbalar jumlasiga kiradi. Fors tilida yozilgan. Asar Kamoliddin Binoiy tomonidan Muhammad Shayboniy davrida, uning xizmatida bo lgan paytida, 1505 ʻ —1507-yillarda xon hamda uning o g li nazorati ostida bitilgan. Asar «Tavorixi ʻ ʻ guzidayi nusratnoma» negizida fors tilining fasohat ilmi, uning nozik iboralaridan keng foydalangan holda yozilgan. Shayboniynomaning qo lyozma nusxalari ko p, ʻ ʻ bulardan biri xorazmlik tarixchi va tarjimon Muhammad Yusuf Bayoniy tomonidan 1914— 1915-yillari o zbek tiliga tarjima qilingan nusxadir. Asarda Muhammad ʻ Shayboniyning tavallud kunidan boshlab to 1505-yilgacha, ya ni uning ʼ Movarounnahr va Xorazmni bo ysundirishga qadar bo lib o tgan voqealar hikoya ʻ ʻ ʻ qilinadi. Bu qo lyozmaning qimmatli nusxasi O zbekiston Fanlar akademiyasi ʻ ʻ Sharqshunoslik institutida saqlanib kelmoqda. Bu davrda eng maqbul til turk tili edi. Bular orasida shahzoda Muhammad Solih ajralib turadi, uning otasi Xorazm hukmdori bo lib, temuriylar tufayli o z taxtidan ʻ ʻ ayrilgan edi. U Shayboniy xizmatiga erta kirgan edi. U nihoyatda mahorat bilan yozilgan «Shayboniynoma» dostonining muallifi bo lib, Arminiy Vamberi ʻ 26 o z asarida Muhammad Solihni Navoiydan ham yuksak qo ygan. Muhammadʻ ʻ Solihning «Shayboniynoma» asarini asl nusxasi topilgan emas, ammo shoirning hayotligida, Qosim kotib tomonidan 1510 yilda ko chirilgan nodir nusxasi Venada ʻ saqlanadi. Arminiy Vamberi 1885 yili Venada ushbu nusxa asosida asarni nemischa tarjimasi bilan birga nashr ettirgan. Sharqshunos olim P. M. Melioranskiy 1908 yili SankPeterburgda asarni ikkinchi marta nashr ettirdi. Ushbu nashrni P.M.Melioranskiy Vamberi nashri asosida tayyorladi. O zbek adabiyotida ʻ «Shayboniynoma» asarini E. Shodiev 1989 yili P. M. Melioranskiy nashri asosida nashr ettirdi. Asar Shayboniy va temuriylar o rtasidagi kurash tarixiga ʻ bag ishlangan bo lib, 1499 -1506 yillar orasidagi voqealarni o z ichiga oladi. ʻ ʻ ʻ «Shayboniynoma» 76 bobni tashkil etgan 4456 baytdan iborat. Muhammad Solih 1501 yildan to umrining oxirigacha Shaybo- niylarga xizmat qildi va 1535 yilda Buxoroda vafot etdi. Muhammad Solihning she‘riy solnomasi chamasi 1505 yillarda yozilgan bo lib, Kamoliddin Binoiy asariga mos keladi. ʻ B.Axmedovning yozishicha, Binoiyning «Shayboniynoma»siga nisbatan Muhammad Solih asaridagi yangi o rinlar quyidagicha: ʻ 1. XX-XXIII boblar Qorako l, Qarshi, G uzordagi Shayboniyxonga qarshi ʻ ʻ qo zg olonlarga bag ishlangan. ʻ ʻ ʻ 2. Shayboniylarning Shoxruxiya, O ratepa, Farg ona, Buxoro, Termiz va boshqa ʻ ʻ joylarga yurishlari aks ettirilgan. 3. Shayboniylarning Xorazmga qarshi 1503-1505 yillardagi yurishlariga bag ishlangan . ʻ Yana bu asardan ko chmanchi o zbek feodallari, ular lashkarlarining O rta ʻ ʻ ʻ Osiyoda qilgan beboshliklari va Shayboniylar bosib olgan hududlardagi aholining og ir ahvoli haqida muhim ma‘lumot o rin olgan. ʻ ʻ Muallifi noma lum bo lgan «Tavorixi guzidayi nusratnoma» («G‗alabalar kitobidan ʼ ʻ tanlangan tarixlar») asari esa Chingizxon va Movarounnahrdagi o‗zbek davlatchiligi asoschisi Shayboniyxonga (1451 yilda tug‗ilgan, 1500—1510 yillar hukmronlik qilgan) qadar bo‗lgan vorislariga bag‗ishlangan bu asar taxminan 1505 yilda noma‘lum muallif tomonidan buyurtma asosida tuzilgan. Asar eski o‗zbek 27 tilida yozilgan. Asarning Britaniya muzeyi qo‗lyozmasi 1550—1560 yillar deb davrlashtirilgan. Hozirgi kunda bu asarning to liq nusxasi mavjud emas. Ammoʻ to liq bo lmagan o nga yaqin nusxalari borligi ma lum. Misol uchun O‗zR. FA ʻ ʻ ʻ ʼ Sharqshunoslik instituti xazinasida „Tavorixi guzidayi nusratnoma―ning to‗rtta qisqa tahrirdagi nusxalari bor. Bundan tashqari nisbatan to‗la ikki nusxadan biri Britaniya muzeyida (№ Or.3222) va ikkinchisi — Rossiya FA Osiyo xalqlari institutining Sankt-Peterburg bo‗limi kutubxonasida (№V-745) saqlanadi. «Abdullanoma», «Sharafnomai shohiy» – Movarounnahrning XVI asrdagi tarixiga bag‗ishlangan tarixiy asar. Hofiz Tanish Buxoriy tomonidan 1584-1590- yillar oralig‗ida fors tilida yozilgan. Asar Buxoro hukmdori Abdullaxon II ga bag‗ishlanib, «Sharafnomai shohiy» va qisqartirilgan ayrim nusxalari «Zafarnomai Abdullaxon» nomlari bilan ham ataladi. Hofiz Tanish Abdullaxon saroyida tarixnavislik bilan shug‗ullandi. «Abdullanoma» uning asosiy asari bo‗lgan. Unda faqatgina hukmdor, uning ota-bobolari hayotiga to‗xtalib qolinmay, Markaziy Osiyoda yashab kelgan turk-mo‗g‗ul qabilalari, Chingizxon va uning avlodi haqida, shuningdek, Movarounnahrda barpo etilgan me‘moriy obidalar, o‗zga davlatlar bilan Abdullaxonning aloqalari to‗g‗risida so‗z yuritiladi. Jumladan, 1583-yili Abdullaxon tomonidan Moskvaga yuborilgan elchilar tuyalarga juda ko‗p o‗q-dori, ov qushlari va boshqa matolar olib kelganligi haqida ham to‗xtalib o‗tilgan. «Abdullanoma», «Sharafnomai shohiy» asarida Hofiz Tanish asosan Abdullaxon davridagi voqealarni qalamga olgan. Afsuski, muallif o‗z asarini tugallashga ulgurmagan va xotima qismi yozilmay qolgan. Bunga sabab, maleho Samarqandiyning «Muzakkir ul ashob» asarida yozilishicha, oilaviy nizolar natijasida Hofiz Tanish 1589-yili o‗z xotini tomonidan zaharlab o‗ldirilgan. Tarixiy va boshqa turdagi manbalarda mujassamlashgan ma‘lumotlarga ko ra, ʻ XVI asrda mamlakatning turli markazlarida yuzlab olimlar, shoirlar, tarixchilar, rassomlar, husnixat egalari faoliyat ko rsatganlar. Birgina Buxoroning o zida bir ʻ ʻ vaqtda o nlab ilm va madaniyat namoyandalari ijod qilganlar. Ular orasida qomusiy ʻ ilm egalari ham kam bo lmagan. ʻ 28 XULOSA Buxoro amirligi o‗zining harbiy va sud tizimi orqali davlat barqarorligini ta‘minlashga intilgan. Harbiy soha kuchli armiyaga asoslangan bo‗lib, askarlar asosan mahalliy aholining turli qatlamlaridan yollangan. Amirlik harbiy siyosatini mustahkamlash uchun qo‗shin tarkibida muntazam askarlar bilan birga, zaxira kuchlari ham tashkil etilgan. Harbiy yurishlar va ichki tartibni saqlashda amirlikning askariy tuzilmalari muhim rol o‗ynagan. Sud ishlari esa shariat qonunlariga asoslangan bo‗lib, Buxoro amirligi adliya tizimi islom huquqiga tayanib faoliyat yuritgan. Sud organlari orasida qozilar va muftiylar muhim o‗rin tutgan bo‗lib, ular turli nizolarni hal qilish, jinoiy va fuqarolik ishlari bo‗yicha hukm chiqarish bilan shug‗ullangan. Shuningdek, amirlikda an‘anaviy huquq normalari ham muhim ahamiyat kasb etgan. Xulosa qilib aytganda, Buxoro amirligida harbiy soha davlat mustaqilligini himoya qilish va ichki tartibni saqlashga qaratilgan bo‗lsa, sud ishlari adolat va qonun ustuvorligini ta‘minlashga xizmat qilgan. Ushbu tizimlarning samarali ishlashi amirlikning siyosiy va ijtimoiy barqarorligida muhim rol o‗ynagan. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI: I. Prezident asarlari va normativ hujjatlar: 1.Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‗zbekiston davlatini mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz \\ O‗zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimga bag‗ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‗shma majlisidagi ma‘ruzasi. 2020 uza.uz/ 2.Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta‘minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi \\ O‗zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 30 yilligiga bag‗ishlangan tantanali marosimdagi ma‘ruzasi. 2021. // uza.uz 3.Mirziyoev SH.M. ―Tanqidiy tahlil, qat‘iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‗lishi kerak . –‖ T.: O‗zbekiston, 2022 II. Asosiy adabiyotlar, darsliklar, jurnallar va gazetalar ro'yxati: 4."O'zbekiston tarixi" (2023). Renessans ta'lim universiteti nashriyoti. 5."O'zbekistonning eng yangi tarixi" (2024). Toshkent: NUU nashriyoti. 6."O'zbekistonda va xorijda kutubxonachilik ishi tarixi" (2024). Namangan davlat universiteti nashriyoti. 7."Markaziy Osiyo tarixining dolzarb muammolari" (2024). Toshkent: O'zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 8."Vatan tarixi" (2023). Scienceweb nashriyoti. 9."O'zbekiston Respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi" (2024). Namangan davlat universiteti nashriy 10."O‗zbekiston tarixi". Renessans ta‘lim universiteti nashriyoti, 2022-yil. 11."O‗zbekistonning eng yangi tarixi". Toshkent: NUU nashriyoti, 2023-yil. 30 12."O‗zbekistonda va xorijda kutubxonachilik ishi tarixi". Namangan davlat universiteti nashriyoti, 2024-yil. 13."Markaziy Osiyo tarixining dolzarb muammolari". Toshkent: O‗zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2023-yil. 14."Huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari". Toshkent: Namangan davlat universiteti, 2023-yil. 15."Buxoro xonligida sud-huquq tizimi". Arxiv.uz nashriyoti, 2022-yil. 16."O‗zbek davlatchilik tarixi". Toshkent: O‗zbekiston Milliy universiteti, 2024-yil. 17."Sharqiy islom huquqi tadqiqotlari". Toshkent: Fan va Texnologiya nashriyoti, 2023-yil. 18."Amir Temur va temuriylar davrida huquqiy islohotlar". Toshkent: Yangi O‗zbekiston nashriyoti, 2024-yil. 19."Islom huquqi va madaniyati rivojlanishi". Toshkent: O‗zbekiston tarixi instituti, 2023-yil. 20."Buxoro va Qo‗qon xonliklari huquqiy tizimi". Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi nashriyot, 2022-yil. 21."Markaziy Osiyoda sud-huquq islohotlari". Toshkent: Yangi Taraqqiyot nashriyoti, 2024-yil. III. Internet saytlari: 22 23 24 25 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BUXORO AMIRLIGINING HARBIY TIZIMI

1.1. Buxoro amirligining harbiy boshqaruv tizimi

1.2. Amirlik armiyasining tuzilishi va qurollanishi

II BOB. BUXORO AMIRLIGIDA SUD ISHLARI

2.1. Sud tizimi va uning asosiy tamoyillari

2.2. Sud jarayonlari va jazolar turi

XULOSA

FOYDALANILGAN

Купить