Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida mang`it hukmronligi tarixi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI ___________________________________ BUXORO AMIRLIGIDA MANG`IT HUKMRONLIGI TARIXI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2026 MUNDARIJA: KIRISH ………………………………………………………………………….. 3 I.BOB. XVIII ASR O`RTALARIDA BUXORO AMIRLIGI 1.1 Mang`itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi.……………………….…. 9 1.2 M.Rahimbiy, Doniyolbiy va Amir Shohmurod faoliyati……………...……. 15 II.BOB . BUXORO AMIRLIGIDA MANG`IT HUKMDORLARINING XIX ASR O`RTALARIGACHA BO`LGAN TARIXI 2.1 Amir Haydar davrida ichki siyosiy ahvol…………….. .……………………. 21 2.2 Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligi………….……………...……… …... 28 III.XULOSA …………………………………………………………………….. .32 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….. 33 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida Buxoro amirligi va unda mang‘itlar sulolasining hukmronlik davri (1753–1920) alohida o‘rin tutadi. Bu davr mintaqada siyosiy tarqoqlikka barham berishga urinishlar, davlat boshqaruvidagi islohotlar va ayni paytda Rossiya imperiyasi bilan munosabatlarning keskinlashishi bilan xarakterlanadi. Bugungi kunda milliy davlatchiligimiz asoslarini chuqur o‘rganish, ajdodlarimiz tomonidan qoldirilgan siyosiy va diplomatik merosni tahlil qilish hamda o‘tmish xatolaridan xulosa chiqarish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Mang‘itlar davridagi ijtimoiy- iqtisodiy hayot va madaniy o‘zgarishlarni xolis tadqiq etish, tariximizning "oq dog‘larini" to‘ldirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Vatanimiz tarixida XVIII asrning ikkinchi yarmida mang`itlarning ijtimoiy – iqtisodiy hayoti, madaniyati hamda Buxoro hududining juda ko’p shaharlarida karvonsaroylar qurilishiga katta e’tibor berildi. Aynan mana shu davrda mang`itlar Buxoroning qo`shni davlatlari bilan Rossiya, Eron, Hindiston davlatlari bilan savdo aloqalari tez sur’atlar bilan rivojlanib borgan. Ichki bozorda Buxoro, Samarqand, Qarshi, G’uzor shaharlari amirlikning yirik savdo markazlari hisoblangan. Bizning tariximizda mang`itlar va ularning kelib chiqishi, siyosiy nufuzining ortishi, Buxoro amirligi hokimiyatini egallashi, savdo –iqtisodiy aloqalari, ijtimoiy – iqtisodiy hayoti, madaniyati, tashqi iqtisodiy aloqalari, amirlikning rivojiga qo`shgan hissasi, davlat boshqaruvi, mansab – unvonlari kabi barcha jabhalarni qamrab olgan mang`itlar tarixini o`rganish, ilmiy jihatdan tahlil etib yanada chuqurroq o`rganish va tadqiq etish mazkur kurs ishini dolzarbligini belgilaydi. Bugungi kunda Yangi O‘zbekistonni barpo etish jarayonida milliy davlatchiligimiz tarixini xolisona o‘rganish va undan saboq chiqarish eng muhim ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Zero, Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek - "Biz o‘zbek xalqining boy va qadimiy tarixini, ayniqsa, murakkab davrlardagi davlatchilik tajribasini chuqur o‘rganishimiz zarur. Tarix — bu millatning o‘zligini anglash ko‘zgusidir 1 ." Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasining hukmronlik davri (1753–1920) Markaziy Osiyoning so‘nggi o‘rta asrlar tarixidagi eng ziddiyatli va shu bilan birga o‘rganilishi shart bo‘lgan bosqichidir. Bu davr nafaqat siyosiy tarqoqlikka barham berish harakatlari, balki mintaqaning jahon siyosiy maydonidagi o‘rni va mustamlakachilik changaliga tushib qolishi bilan ham xarakterlanadi. Prezidentimiz o‘z ma’ruzalarida tariximizning har bir sahifasiga adolat bilan yondashish kerakligini uqtirib, shunday degan edi: "Tarixni hech qachon buzib ko‘rsatishga, ayrim davrlarni qoralab, boshqalarini haddan ziyod ulug‘lashga haqqimiz yo‘q. Bizga haqiqiy, hujjatlarga asoslangan tarix kerak 2 . Shu nuqtayi nazardan, mang‘itlar hukmronligi davridagi davlat boshqaruvi, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar va jadidchilik harakatining vujudga kelish omillarini tahlil qilish kurs ishining dolzarbligini belgilaydi. Bu davrni o‘rganish hozirgi milliy davlatchiligimizning tarixiy ildizlarini va o‘sha davrdagi siyosiy xatolarning oqibatlarini anglashda katta ahamiyatga ega. Kurs ishining obyekti va predmeti: Ushbu kurs ishining obyekti sifatida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi mang`itlarning hokimiyatga kelishi haqidagi jarayonlar tashkil etsa, predmeti esa Buxoro amirligida mang`itlarning hokimiyatga kelishi, ijtimoiy-iqtisodiy tarixida siyosiy tizim, iqtisodiy munosabatlar, an’anaviy ishlab chiqarish, savdo-sotiq munosabatlari borasidagi ma’lumotlarni manba va adabiyotlar, ilmiy ishlar va internet ma’lumotlari orqali o`rganib tahlil etish tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi sifatida O’zbekiston tarixida, o’zbek xalqining shakllanishida, Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi Yevropadagi bu davrda mavjud bo’lgan tizimga xos bo’lgan o’zgarishlar bilan kechdi, ularni yangicha yondashuv asosida tahlil qilib, inqiroz 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – B. 28 2 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021. – B. 154 omillarini tatqiq etib, davrga xos ilmiy xulosa va fikr mulohaza bildirish tashkil etadi. Shu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi:  Mang`itlarning kelib chiqishi haqida ma’lumot berish;  Mang`itlarning siyosiy nufuzini ortishini tahlili;  Buxoro amirligining tashkil topishi;  Mang’itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi;  Mang`itlar davrida Buxoro amirligining o’ziga xos xususiyatlar yoritish;  Mang’itlar sulolasining davlat boshqaruvi an’analari o’rganish;  Buxoro amirligining iqtisodiy ahvoli va savdo aloqalari mulkiy munosabatlarni tahlil qilish;  Amirlikda savdo-sotiqning rivojlanishi sanoat ishlab chiqarishining shakllanish jarayonini tadqiq etish;  Buxoro iqtisodiyotiga chor Rossiyasi kapitalining kirib kelishi oqibatlarini o`rganishni tahlil etish;  Mang’itlar davrida Buxoro amirligining iqtisodiy axvoli bo’yicha dars ishlanmasi tayyorlash Shu va boshqa bir qancha vazifalarni o`z ichiga qamrab oladi. Kurs ishining o’rganilish darajasi: Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasi hukmronligi tarixini chuqur o‘rganish jarayonida ko‘plab tarixchilar, olimlar, elchilar va ma’rifatparvarlar tomonidan qoldirilgan boy yozma meros muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi 3 . Ushbu manbalarni yaratgan mualliflar orasida o‘z davrining bevosita guvohi bo‘lgan mahalliy saroy tarixchilari bilan bir qatorda, tashqi kuzatuvchilar – Rossiya imperiyasi harbiylari va g‘arb sayyohlari ham bor bo‘lib, ularning asarlari orqali amirlikning ijtimoiy-siyosiy hayotini qiyosiy o‘rganish imkoniyati mavjud. Mahalliy manbashunoslikda mang‘itlar davri tarixiga oid eng muhim asarlardan biri sifatida Mirzo Abdulazim Somiy Bo‘stoniyning “Tarixi salotini mang‘itiya” asari e’tirof etiladi. Ushbu manba sulola hukmdorlarining taxtga kelishidan tortib, amir Abdulahadxon davrigacha bo‘lgan voqealarni, ayniqsa, 3 To‘rayev H. Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent: Tafakkur adabiyoti, 2020 Rossiya bosqini davrini batafsil yoritib beradi 4 . Shuningdek, Muhammad Ya’qub ibn Doniyolbiyning “Gulshan ul-muluk” asari mang‘itlar davri davlatchilik tizimi, amirlarning ichki islohotlari va o‘zaro urushlar haqida xolis ma’lumot beruvchi manba hisoblanadi. Buxoro amirligidagi ijtimoiy inqiroz va islohotlar zarurligini ilmiy tahlil qilgan ma’rifatparvar Ahmad Donishning merosi alohida ahamiyatga ega. Uning “Navodir ul-vako’e” va “Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi” asarlarida davlat boshqaruvidagi nuqsonlar va amaldorlarning o‘zboshimchaligi keskin tanqid ostiga olingan 5 . Donishning g‘oyalari keyinchalik jadidchilik harakatining shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Buxoro jadidlarining rahnamosi Abdurauf Fitrat ham amirlikning so‘nggi davri tarixiga oid qimmatli asarlar yaratdi. Uning “Munozara” va “Bayonoti sayyohi hindi” asarlarida Buxoro jamiyatining turg‘unlikka yuz tutish sabablari va ta’lim tizimidagi muammolar qiyosiy tahlil qilingan 6 . Shuningdek, Sadriddin Ayniyning “Buxoro jallodlari” va “Buxoro tarixi uchun materiallar” asarlari amirlikdagi ijtimoiy zulm va sulolaning so‘nggi yillarini o‘rganishda muhim manbadir 7 . Xorijiy manbalar orasida Rossiya imperiyasi vakillarining tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. Xususan, N.Xanikovning “ Описание Бухарского ханства ” (Buxoro xonligi tavsifi) asarida amirlikning geografiyasi, aholisi va ma’muriy tuzilishi haqida ensiklopedik ma’lumotlar keltirilgan 8 . V.V. Bartold esa o‘zining ko‘p jildlik asarlarida mang‘itlar davridagi yer egaligi va soliq tizimini ilmiy asoslab bergan 9 . Mustaqillik yillarida esa ushbu mavzu yangicha metodologik yondashuvlar asosida tadqiq etila boshlandi. Akademik A.Muhammadjonov, t.f.d. Halim To‘rayev va Azamat Ziyo kabi olimlarning tadqiqotlarida mang‘itlar davri 4 Мирза Абдал’азим Сами. Та’рих-и салатин-и мангытийа. – Москва: Изд-во восточной литературы, 1962 5 Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992 6 Fitrat A. Tanlangan asarlar. 1-jild. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000 7 Ayniy S. Buxoro tarixi uchun materiallar. – Toshkent: Fan, 1966 8 Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург, 1843 9 Бартольд В.В. Сочинения. Т. II (1). – Москва: Изд-во восточной литературы, 1963 davlatchiligi va madaniyati xolisona baholandi 10 . Bu esa o‘z navbatida, o‘zbek davlatchiligi tarixining uzviy qismi bo‘lgan Buxoro amirligi tarixini haqqoniy yoritishga xizmat qiladi. Kurs ishining davriy chegarasi: Kurs ishining xronologik doirasi Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasi hukmronlik qilgan davrni, ya’ni XVIII asrning o‘rtalaridan (1753-yil) XX asrning birinchi choragiga (1920-yil) qadar bo‘lgan vaqtni qamrab oladi. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, to`rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 10 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2001 I.BOB. XVIII ASR O`RTALARIDA BUXORO AMIRLIGI 1.1 Mang`itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi shunchaki bir sulola almashinuvi emas, balki Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida chuqur ijtimoiy-siyosiy va harbiy inqirozlarning natijasi sifatida yuzaga kelgan murakkab jarayondir. Ushbu jarayonni tahlil qilish uchun, avvalo, XVIII asrning birinchi yarmi, ya’ni ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi davridagi vaziyatga nazar tashlash lozim. Bu davrda markaziy hokimiyat nihoyatda zaiflashgan, mahalliy beklar va qabila boshliqlari o‘rtasidagi ayirmachilik harakatlari avj olgan edi. Xususan, ashtarxoniy hukmdor Abulfayzxon (1711–1747) davrida davlat boshqaruvi amalda uning qo‘lidan chiqib, o‘zbek qabilalari ichida eng nufuzli bo‘lgan mang‘it urug‘i vakillari qo‘liga o‘ta boshlagan edi. Mang‘itlar urug‘i o‘zining harbiy salohiyati va qadimiy siyosiy an’analari bilan boshqa qabilalardan ajralib turardi. Ushbu sulola vakillari dastlab "otaliq" lavozimi orqali davlatni boshqarishgan 11 . Mang‘itlar nufuzining ko‘tarilishi Muhammad Hakim otaliq (1712–1743) nomi bilan bevosita bog‘liq. U 1712-yilda Buxoro xoni tomonidan otaliq etib tayinlangach, davlatning barcha moliyaviy va ma’muriy ishlarini o‘z nazoratiga oldi. 1740-yilda Eron shohi Nodirshoh Afshor Buxoro ustiga yurish qilganida, Muhammad Hakim otaliq o‘zining uzoqni ko‘zlagan siyosati bilan xonlikni butunlay vayron bo‘lishdan saqlab qolgan. Nodirshoh bilan olib borilgan muzokaralar natijasida Buxoro Eronning vassaliga aylangan bo‘lsa-da, amalda boshqaruv jilovini Muhammad Hakim otaliq o‘z qo‘lida ushlab qoldi. Nodirshoh unga "Xon-i xonon" (Xonlar xoni) unvonini berishi, mang‘itlar sulolasining naqadar yuqori mavqega ega bo‘lganini tasdiqlaydi. Muhammad Hakim otaliq vafotidan so‘ng, 1743-yilda uning o‘g‘li Muhammad Rahim (1713–1758) siyosat maydoniga chiqdi 12 . Muhammad Rahim dastlab Nodirshoh saroyida garovda bo‘lib, u yerda Eronning harbiy san’ati va zamonaviy boshqaruv tizimini mukammal o‘rgangan edi. 1745-yilda Buxoroda 11 To‘rayev H. Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent: Tafakkur adabiyoti, 2020. – B. 48 12 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 214 ko‘tarilgan yirik qo‘zg‘olonlarni bostirish uchun Nodirshoh uni katta qo‘shin bilan yuboradi. Muhammad Rahim qisqa vaqt ichida Miyonqol, Xatirchi va boshqa hududlardagi isyonlarni shafqatsizlik bilan bostirib, o‘zining harbiy mahoratini namoyish etdi. 1747-yilda Abulfayzxonning o‘ldirilishi bilan ashtarxoniylar sulolasining amaldagi hukmronligi tugadi. Garchi Muhammad Rahim dastlab taxtga Abulfayzxonning yosh farzandlari — Abdulmo‘minxon va keyinchalik Ubadaullaxonni qo‘g‘irchoq xon sifatida o‘tqazgan bo‘lsa-da, 1753-yilda u barcha to‘siqlarni olib tashlab, rasman "amir" unvonini oldi va Buxoro amirligiga asos soldi 13 . Muhammad Rahimxonning o‘zini "xon" emas, balki "amir" deb atashi, uning Chingizxon avlodidan emasligi, balki islomiy va qabilaviy yetakchilikka tayanganidan dalolat berar edi. U o‘zining qisqa, ammo sermahsul hukmronligi davrida (1753–1758) markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun 10 000 dan ortiq doimiy muntazam qo‘shin tuzdi, bu esa mahalliy beklarning feodal tarqoqlik harakatlarini jilovlashda asosiy qurol bo‘ldi. U vafot etgan 1758-yilda Buxoro ancha barqaror davlatga aylangan edi. Mang‘itlar hokimiyatining g‘oyaviy va ma’muriy jihatdan eng yuksak cho‘qqiga chiqishi Muhammad Rahimning jiyani, "Amir-i ma’sum" (Begunoh amir) laqabi bilan mashhur bo‘lgan Amir Shohmurod (1785–1800) nomi bilan bog‘liq. Shohmurod hokimiyat tepasiga kelgunga qadar Buxoro iqtisodiy inqiroz va ma’naviy turg‘unlik yoqasida edi. U 1785-yilda taxtga o‘tirgach, birinchi navbatda sud-huquq tizimini isloh qildi. "Yasoq" solig‘ini bekor qilib, barcha ishlarni shariat mezonlari asosida tashkil etdi 14 . Uning davrida Buxoro shahri qayta tiklandi, sug‘orish inshootlari, xususan, Zarafshon daryosidan chiquvchi kanallar modernizatsiya qilindi. Shohmurod o‘z shaxsiy hayotida o‘ta zohidona yashashi bilan xalq orasida mislsiz hurmat qozondi; u saroyda emas, balki oddiy kulbada yashab, o‘z mehnati bilan kun kechirardi. Bu esa mang‘itlar sulolasining xalq ko‘z o‘ngida legitimligini (qonuniyligini) yanada 13 Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 32 14 Sadriddin Ayniy. Buxoro tarixi uchun materiallar. – Toshkent: Fan, 1966. – B. 15 mustahkamladi. Uning harbiy yurishlari natijasida amirlik hududi kengaydi, xususan, Marv viloyati qayta bo‘ysundirildi. Uning o‘g‘li Amir Haydar (1800– 1826) davrida esa amirlik ilmiy va diniy markaz sifatida gullab-yashnadi. Amir Haydar davrida Buxoro madrasalarida 30 000 dan ortiq talabalar tahsil olganligi haqidagi raqamlar o‘sha davrning madaniy qudratini ko‘rsatadi. Biroq, mang‘itlar sulolasining keyingi vakillari — Amir Nasrullo (1827–1860) va Amir Muzaffar (1860–1885) davrida amirlik Rossiya imperiyasi kabi yirik geosiyosiy kuch bilan to‘qnash keldi 15 . 1868-yilgi tinchlik shartnomasi Buxoro amirligini Rossiyaning protektoratiga (vassaliga) aylantirdi. Bu davr mang‘itlar tarixining eng og‘ir sahifasidir. 1868-yildagi Zirabuloq jangi amirlikning harbiy jihatdan Yevropa qurollanish tizimidan ancha orqada qolganini ko‘rsatdi. Shunga qaramay, mang‘itlar sulolasi ichki boshqaruvda o‘z muxtoriyatini saqlab qoldi. Oxirgi hukmdorlar — Amir Abdulahadxon (1885–1910) va Amir Olimxon (1910–1920) davrida amirlikda dastlabki modernizatsiya belgilari (temir yo‘l, telegraf, sanoat korxonalari) paydo bo‘ldi. Biroq, siyosiy tizimning o‘zgarmasligi va aholining ijtimoiy ahvoli yomonlashishi jadidlar harakatining kuchayishiga va oxir-oqibat 1920-yil 2-sentabrda Buxoroning "Qizil armiya" tomonidan bosib olinishiga olib keldi. Mang‘itlar sulolasining 167 yillik hukmronligi davomida 10 nafar hukmdor almashdi. Bu davr O‘rta Osiyoda mustahkam markazlashgan davlat qurish harakatlari, islom madaniyatining saqlanib qolinishi va ayni paytda mustamlakachilik changaliga tushish fojiasi bilan yodda qoldi 16 . Mang‘itlar sulolasi o‘zbek davlatchiligi tarixida ma’muriy boshqaruv, sud tizimi va harbiy tashkilotchilik sohasida o‘ziga xos maktab yaratgan sulola bo‘lib qolmoqda. Muhammad Rahimxonning shiddati, Shohmurodning adolati va Olimxonning fojiaviy taqdiri ushbu sulola tarixining ajralmas qismlaridir. Ularning hokimiyat tepasiga kelishi ashtarxoniylar inqirozi fonida qonuniy zaruriyat sifatida yuzaga chiqqan edi va bu 15 Ziyoyev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlar tarixi. – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 112 16 Rajabov Q. Buxoro amirligining oltin xazinasi: tarix va taqdir. – Toshkent: Adolat, 2010. – B. 76 sulola Markaziy Osiyoning so‘nggi klassik monarxiyasi sifatida tarix sahifalaridan o‘rin oldi. Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasining hokimiyatini mustahkamlash jarayoni faqat harbiy g‘alabalar bilan emas, balki davlat boshqaruvining tubdan isloh qilinishi va ijtimoiy tabaqalanishning o‘zgarishi bilan ham uzviy bog‘liqdir. Muhammad Rahimxon 1753-yilda taxtga o‘tirganidan so‘ng, o‘z hokimiyatining qonuniyligini ta’minlash uchun ashtarxoniy hukmdor Abulfayzxonning qizi Yulduz begimga uylanish orqali "ko‘ragon" (xonning kuyovi) unvoniga ega bo‘ldi. Bu nikoh unga oliy tabaqa — chig‘atoy aslzodalari orasida nufuz qozonish imkonini berdi. Muhammad Rahimxon markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida "Oliy kengash" tuzdi va unga 12 nafar eng ishonchli mang‘it beklarini hamda ulamolarni a’zo qilib tayinladi. Uning davrida amirlikning ma’muriy bo‘linishi qayta ko‘rib chiqilib, davlat 28 ta viloyat (beklik)ga bo‘lindi va ularning tepasiga bevosita amirga bo‘ysunuvchi "hokim"lar tayinlandi 17 . Bu islohot feodal tarqoqlikni jilovlashda muhim raqamli natija berdi: agar 1740-yillarda Buxoro hududi amalda 5-6 ta mustaqil bekliklarga bo‘linib ketgan bo‘lsa, 1758-yilga kelib ularning barchasi markaziy devon nazoratiga o‘tkazildi. Mang‘itlar davridagi iqtisodiy o‘zgarishlar esa bevosita yer egaligining yangi shakllari bilan bog‘liq bo‘lib, "vaqf" yerlari va "mulki xolis" yerlarining hisobi qat’iy yo‘lga qo‘yildi. Ayniqsa, Amir Shohmurod davrida 1785-yildan boshlab soliq tizimida "tamg‘a" va "boj" kabi shariatga zid hisoblangan yig‘imlar bekor qilinib, faqat "xiroj" va "zakot" qoldirildi, bu esa savdogarlar va hunarmandlar tabaqasining mang‘itlar sulolasini qo‘llab-quvvatlashiga sabab bo‘ldi 18 . Shu bilan birga, mang‘itlar davri diplomatiyasi ham kengayib bordi; masalan, 1785-yilda Amir Shohmurod Rossiya imperatori Yekaterina II huzuriga o‘z elchisi Muhammad Aminbiy boshchiligidagi missiyani yubordi, bu elchilik savdo aloqalarini jonlantirish bilan birga, Buxoroning mintaqadagi mustaqil davlat sifatidagi mavqeini mustahkamladi. 1820-yilda Buxoroga kelgan rus elchisi A. 17 Yujin Skayler. Turkiston (Rossiya Turkistoni, Qo‘qon, Buxoro va G‘uljaga sayohat qaydlari). – Toshkent: O‘qituvchi, 2022. – B. 215 18 Ayniy S. Ahmad Donish va uning asarlari. – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 1959. – B. 37. Negrining qaydlariga ko‘ra, amirlikning aholisi u davrda 2,5 million kishiga yetgan bo‘lib, shundan 100 mingga yaqini poytaxt Buxoro shahrida istiqomat qilgan. Bu davrda harbiy sohada ham katta o‘zgarishlar yuz berdi: Amir Nasrullo davrida (1826–1860) an’anaviy qabila otliqlaridan tashqari, ilk bor 2 500 kishilik muntazam piyoda qo‘shin — "sarbazlar" korpusi va kashfiyotchilik-to‘pchi bo‘linmalari tashkil etildi. Ushbu harbiy islohot Buxoroga 1842-yilda Qo‘qon xonligini vaqtinchalik bo‘ysundirish imkonini berdi. Mang‘itlar sulolasi madaniy hayotda ham o‘z izini qoldirgan bo‘lib, birgina Amir Haydar hukmronligi davrida poytaxtda 60 dan ortiq yangi masjid va 20 ga yaqin madrasa qurilgan yoki ta’mirlangan 19 . 1868-yildagi Rossiya bilan tuzilgan shartnomadan so‘ng, amirlik iqtisodi Rossiya bozoriga bog‘lanib qoldi, natijada 1880-yillardan boshlab paxta yetishtirish hajmi 5 barobarga ortdi. Mang‘itlar sulolasi vakillari ilm-fanga ham homiylik qilishgan; masalan, Amir Abdulahadxon o‘z mablag‘i hisobidan Sankt- Peterburgda mashhur jome’ masjidini qurdirganligi (1910-yil) uning xalqaro islom olamidagi nufuzini ko‘rsatadi. Sulolaning oxirgi yillarida, ya’ni Amir Olimxon davrida (1910–1920) davlat byudjeti 30 million oltin rubldan ortiqni tashkil etgan, biroq bu mablag‘larning katta qismi ijtimoiy islohotlarga emas, balki hashamat va qurollanishga sarflanganligi jadidlar va amir o‘rtasidagi ziddiyatni chuqurlashtirdi. 1917-yilgi "Yosh buxoroliklar" harakatining manifesti va amirning 1917-yil 7-apreldagi islohotlar haqidagi farmoni o‘rtasidagi tafovut mang‘itlar hukmronligining siyosiy inqirozini yaqqol ko‘rsatib berdi. Oxir-oqibat, mang‘itlar sulolasi 1920-yilgi harbiy to‘qnashuvlarda 30 mingdan ortiq qo‘shinga ega bo‘lishiga qaramay, texnik jihatdan ustun bo‘lgan sovet aviatsiyasi va artilleriyasiga dosh bera olmadi. Sulolaning 167 yillik faoliyati davomida Buxoro o‘zining qadimiy davlatchilik an’analarini saqlab qolgan holda, o‘rta asrlardan yangi davrga o‘tishning barcha murakkab va ziddiyatli jarayonlarini boshidan kechirdi. Bu tarixiy davr nafaqat saroy o‘yinlari va urushlar, balki Markaziy Osiyo xalqlarining 19 Ahmedov A. O zbekiston tarixi (XIX asr – XX asr boshlarida). – T.: Universitet, 2000. – B. 128ʻ milliy o‘zligini asrash va zamonaviylashish yo‘lidagi ilk urinishlari bilan ham qimmatlidir. 1.2 M.Rahimbiy, Doniyolbiy va Amir Shohmurod faoliyati Muhammad Rahimxon (Muhammad Rahimbiy) – mang‘itlar sulolasining asoschisi va Buxoro amirligining birinchi hukmdori sifatida o‘zbek davlatchiligi tarixida o‘ta muhim shaxs hisoblanadi. Uning siyosiy faoliyati XVIII asrning 40- yillarida, Buxoro xonligi ashtarxoniylar sulolasi inqirozi va Eron shohi Nodirshoh Afshorning bosqini ostida qolgan murakkab davrda boshlandi. Muhammad Rahimbiy Muhammad Hakim otaliqning o‘g‘li bo‘lib, u yoshligidan harbiy va siyosiy bilimlarni egallash maqsadida Nodirshoh saroyida garovda (aslida tarbiyada) saqlangan. Bu davr uning dunyoqarashi shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi, chunki u yerda o‘sha davrning eng ilg‘or harbiy taktikasi va davlat boshqaruvi tizimini bevosita o‘rgandi. 1745-yilda Buxoroda mahalliy qabilalarning, xususan, Miyonqol vohasida yashovchi xitoy-qipchoqlarning kuchli isyoni ko‘tarilganda, Nodirshoh Muhammad Rahimbiyga katta ishonch bildirib, uni maxsus qo‘shin bilan isyonni bostirishga yubordi. Muhammad Rahimbiy 1745-1747-yillar davomida nafaqat isyonni shafqatsizlik bilan bostirdi, balki o‘zining mang‘it urug‘i atrofida boshqa o‘zbek qabilalarini birlashtirishga muvaffaq bo‘ldi. 1747-yilda Nodirshoh o‘ldirilganidan so‘ng, Buxorodagi vaziyat tubdan o‘zgardi; Muhammad Rahimbiy o‘sha yili ashtarxoniy hukmdor Abulfayzxonni taxtdan ag‘darib, uni qatl ettirdi. Biroq, u darhol taxtga o‘tirmadi, balki Chingizxon avlodidan bo‘lish an’anasiga ko‘ra, Abulfayzxonning o‘g‘illari — 9 yoshli Abdulmo‘minxonni (1747–1751) va u o‘ldirilgach, Ubadaullaxonni (1751–1753) qo‘g‘irchoq xon sifatida taxtga o‘tqazib, o‘zi "otaliq" unvoni ostida barcha hokimiyatni boshqardi 20 . 1753-yilga kelib, Muhammad Rahimbiy barcha raqiblarini bartaraf etdi va xonlikdagi barcha nufuzli qabila boshliqlari hamda ulamolarning qurultoyini chaqirdi. Ushbu qurultoyda u rasman "amir" unvonini qabul qildi 21 . Uning o‘zini "xon" deb atamasligiga sabab — uning shajarasida Chingizxon avlodiga mansublik (to‘ralik) yo‘qligi edi, ammo u "Amir ul-mo‘minin" maqomida davlatni boshqara 20 Мирза Абдал’азим Сами. Та’рих-и салатин-и мангытийа (Издание текста, введение, перевод и примечания Л. М. Епифановой). – Москва: Издательство восточной литературы, 1962. – С. 42-45 21 Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi (Fors-tojik tilidan o‘zbekchaga I. Bekjonov va N. Shodmonov tarjimasi). – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 24-28 boshladi. Muhammad Rahimbiyning hukmronlik yillari (1753–1758) qisqa bo‘lsa- da, davlatning ma’muriy va harbiy tuzilishini tubdan isloh qildi. U birinchi navbatda markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaydigan feodal beklarga qarshi qat’iy kurash boshladi. Masalan, u Miyonqol, Urgut, Jizzax va Xisor viloyatlaridagi ayirmachi kuchlarni birin-ketin bo‘ysundirdi. Tarixiy manbalarda, xususan, Mirzo Abdulazim Somiyning asarlarida qayd etilishicha, u davlatni 28 ta ma’muriy birlikka bo‘lib, ularning har biriga o‘ziga sodiq bo‘lgan mang‘it beklarini tayinlagan. Muhammad Rahimbiyning eng katta yutug‘i — 10 000 kishilik doimiy va muntazam qo‘shin (navkar) tashkil etishi bo‘ldi. Bu qo‘shin nafaqat qabila otliqlaridan, balki maosh oluvchi professional askarlardan iborat edi. Bu raqam o‘sha davr uchun juda katta kuch hisoblanib, amirga ichki isyonlarni tezkorlik bilan bostirish imkonini berdi 22 . Uning iqtisodiy islohotlari ham diqqatga sazovordir. Muhammad Rahimbiy ashtarxoniylar davrida qadrsizlangan pul tizimini tartibga soldi va Buxoro zarbxonasida sof kumush tangalar chiqarishni yo‘lga qo‘ydi. Soliq tizimida u "tanobona" va "boji rasta" kabi tushumlarni davlat xazinasiga muntazam o‘tkazish mexanizmini yaratdi. Shuningdek, u Zarafshon daryosi bo‘yidagi sug‘orish tarmoqlarini kengaytirishga buyruq berdi, bu esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmining 20-30 foizga ortishiga sabab bo‘ldi 23 . Uning diplomatik mahorati ham yuqori bo‘lib, u Eronning yangi hukmdorlari, Afg‘onistondagi Ahmadshoh Durroniy va Rossiya imperiyasi bilan ehtiyotkorona, ammo mustaqil munosabatlarni o‘rnatdi. Muhammad Rahimbiy xalq ko‘z o‘ngida o‘z nufuzini oshirish uchun ulamolar va shayxlarga alohida ehtirom ko‘rsatdi, ko‘plab masjid va madrasalarni ta’mirlatdi. Uning o‘zi ham savodli shaxs bo‘lib, adabiyot va san’at ahliga homiylik qilgan. Muhammad Rahimbiy 1758-yilda vafot etdi, biroq u qoldirgan siyosiy meros — markazlashgan Buxoro amirligi keyingi 150 yildan ortiq vaqt davomida mang‘itlar sulolasi qo‘lida qoldi. 22 Anke von Kügelgen. Die Legitimierung der mittelasiatischen Mangitendynastie in den Werken ihrer Historiker (18.-19. Jh.). – Istanbul-Leiden: Brill, 2002. – S. 184-190 23 Sadriddin Ayniy. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Moskva: SSSR xalqlarining markaziy nashriyoti, 1926. – B. 12-16 Uning faoliyati natijasida Buxoro o‘zining mintaqadagi yetakchi davlat maqomini qayta tikladi va XVIII asrning ikkinchi yarmi — XIX asrdagi nisbiy barqarorlik davri uchun mustahkam poydevor yaratildi. Tarixchi olimlarning, jumladan, Azamat Ziyoning ta’kidlashicha, Muhammad Rahimbiy shunchaki bir bosqinchi emas, balki parokanda bo‘lgan milliy davlatchilikni qayta tiklagan mohir strateg va islohotchi hukmdor sifatida baholanishi lozim 24 . Uning davrida Buxoro amirligi nafaqat harbiy, balki ma’muriy jihatdan ham mintaqadagi eng tartibli davlatga aylandi. Uning siyosiy irodasi va qat’iyati sababli amirlik hududida feodal urushlarga chek qo‘yilib, savdo yo‘llari xavfsizligi ta’minlandi, bu esa mamlakatning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Muhammad Rahimbiy shaxsi mang‘itlar sulolasining "temir ustuni" sifatida tariximizda muhrlanib qoldi. Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasining hokimiyatini mustahkamlash va davlatni chinakam markazlashgan qudratli monarxiyaga aylantirish jarayoni bevosita Muhammad Doniyolbiy va uning o‘g‘li Amir Shohmurod faoliyati bilan bog‘liqdir. Muhammad Rahimbiy 1758-yilda vafot etganidan so‘ng, uning o‘g‘li bo‘lmaganligi sababli taxtga uning amakisi Muhammad Doniyolbiy (1758–1785) o‘tirdi. Doniyolbiy davri amirlik tarixi uchun o‘tish davri bo‘lib, u Muhammad Rahimbiy tomonidan boshlangan markazlashtirish siyosatini davom ettirishga harakat qildi, biroq uning boshqaruvi dastlabki yillarda nihoyatda og‘ir kechdi 25 . Doniyolbiy taxtga kelgan yillarda o‘zbek qabilalari, xususan, kenagas, yuz va saroy urug‘larining beklarida mang‘itlar hukmronligiga qarshi kuchli muxolifat shakllangan edi. 1758-yildan 1780-yilgacha bo‘lgan davrda Miyonqol, Hisor va Sherobod hududlarida bir necha yirik qo‘zg‘olonlar ko‘tarildi. Muhammad Doniyolbiy ushbu isyonlarni bostirishda harbiy kuch bilan birga diplomatiyadan ham keng foydalandi. U 1760-yillarda Buxoro shahrining mudofaa devorlarini ta’mirlatdi va qo‘shin sonini oshirishga harakat qildi, biroq uning "otaliq" unvoni 24 Бартольд В. В. Сочинения. Том II, часть 1: Общие работы по истории Средней Азии. – Москва: Издательство восточной литературы, 1963. – С. 275-280 25 To‘rayev H. Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent: Tafakkur adabiyoti, 2020. – B. 54-59 bilan cheklanishi va qat’iy choralarni kam qo‘llashi beklarning o‘zboshimchaligini to‘liq jilovlay olmadi. Shunga qaramay, uning davrida Rossiya va Xitoy (Sin imperiyasi) bilan elchilik aloqalari yo‘lga qo‘yildi. Masalan, 1774-yilda Doniyolbiy Rossiyaga elchi Ernazar Maqsudovni yubordi; bu elchilik nafaqat savdo bitimlari, balki Buxoroning xalqaro obro‘sini oshirishda muhim qadam bo‘ldi. Tarixiy manbalarda, jumladan, Mirzo Abdulazim Somiyning "Tarixi salotini mang‘itiya" asarida Doniyolbiyning yumshoqtabiatliligi va bu holat davlat boshqaruvida ma’lum darajada tartibsizliklarga (masalan, soliq yig‘ishdagi suiste’molliklarga) sabab bo‘lgani qayd etiladi 26 . Doniyolbiy hukmronligining so‘nggi yillarida davlat boshqaruvi amalda uning o‘g‘li, tarixdagi eng adolatli va dindor hukmdorlardan biri deb tan olingan Amir Shohmurod (1785–1800) qo‘liga o‘ta boshladi. Shohmurod 1785-yilda otasining vafotidan so‘ng taxtga o‘tirgach, Buxoro amirligini chinakam islomiy va markazlashgan davlatga aylantirdi. U o‘zini "Amir" va "Amir ul-ma’sum" (begunoh amir) deb atagan holda, saroydagi hashamatdan voz kechdi va o‘zining shaxsiy hayotini o‘ta zohidona tarzda o‘tkazdi. Uning birinchi yirik islohoti 1785-yilda o‘tkazilgan sud va ma’muriy islohotdir. Shohmurod shariat qoidalariga qat’iy amal qilgan holda, amirlikdagi poraxo‘rlik va adolatsizlikka qarshi ayovsiz kurashdi. U Buxoro shahrida maxsus "Arziyot" (shikoyatlar) devonini tashkil etib, haftaning ma’lum kunlarida oddiy xalqning shikoyatlarini shaxsan o‘zi eshitdi 27 . Iqtisodiy sohada u eng katta jasorat ko‘rsatib, 1786-yilda shariatga to‘g‘ri kelmaydigan barcha soliqlarni, jumladan, "yasoq" va boshqa noqonuniy yig‘imlarni bekor qildi. Faqatgina shariatda belgilangan "xiroj" va "zakot" saqlab qolindi, bu esa hunarmandlar va dehqonlar tabaqasining iqtisodiy ahvolini yaxshilash bilan birga, davlat xazinasiga tushumlar ochiqligini ta’minladi. Amir 26 Muhammed Ya’kub ibn Daniyalbiy. Gulshan al-muluk (Manuscript). – Tashkent: Institute of Oriental Studies of the Academy of Sciences of Uzbekistan, Inv. No. 1507. – S. 112-118 27 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 312-318 Shohmurodning ma’lumotlariga ko‘ra, u poytaxtda 30 mingdan ortiq aholini soliq yukidan xalos etgan. Shohmurodning harbiy faoliyati ham mislsiz edi. U markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun 10 ming kishilik doimiy va intizomli qo‘shin tashkil etdi. Uning eng katta g‘alabasi 1788-1789-yillarda Marv ustiga qilgan yurishi bo‘ldi. Marv hokimi Bayramalixonning amirlik hududlariga qilgan tinmsiz talonchiliklariga chek qo‘yish maqsadida, Shohmurod katta qo‘shin bilan shaharni egalladi va Marv aholisining bir qismini Buxoroga ko‘chirib keltirdi. Bu voqea tarixdagi yirik demografik o‘zgarishlardan biri bo‘lib, Buxoroda hunarmandchilikning yangi tarmoqlari rivojlanishiga turtki bo‘ldi 28 . Shuningdek, u 1790-yillarda Amudaryoning janubiy qirg‘oqlaridagi hududlarni — Balx, Andxoy va Shibirg‘onni amirlikka qaytadan bo‘ysundirdi. Amir Shohmurodning davlat boshqaruvidagi mantiqi shundan iborat ediki, u o‘zi uchun saroy qurish o‘rniga, davlat mablag‘larini madrasa va masjidlarni ta’mirlashga, sug‘orish kanallarini qazishga sarfladi. Uning davrida Zarafshon daryosidan o‘nlab yangi tarmoqlar (ariqlar) chiqarildi, bu esa voha dehqonchiligini 1,5 barobarga kengaytirdi. Tarixchi Ahmad Donish uni "islom dinini qayta tiklagan (mujaddid)" deb ataydi. Shohmurod 1800-yilda vafot etganida, Buxoro amirligi o‘zining geografik va siyosiy jihatdan eng barqaror holatiga kelgan edi 29 . Umuman olganda, Muhammad Doniyolbiy davridagi siyosiy yumshoqlik va feodal tarqoqlik Shohmurodning qat’iyati va adolati natijasida bartaraf etildi. Uning 15 yillik hukmronligi davomida amirlikda nafaqat harbiy, balki ma’naviy uyg‘onish yuz berdi. Aynan Shohmurod yaratgan boshqaruv tizimi keyingi mang‘it hukmdorlari uchun andoza bo‘lib xizmat qildi. Uning faoliyati asoslar, ism- shariflar va aniq raqamlar bilan tahlil qilinganda, u nafaqat sulola asoschilarining davomchisi, balki O‘rta Osiyo tarixidagi eng kuchli islohotchi va davlat arboblaridan biri ekanligi yaqqol namoyon bo‘ladi. 28 Alexander Burnes. Travels into Bokhara: Being the Account of a Journey from India to Cabool, Tartary and Persia. – London: John Murray, 1834. – Vol. II. – P. 256-260 29 Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1843. – С. 165-172. II.BOB. BUXORO AMIRLIGIDA MANG`IT HUKMDORLARINING XIX ASR O`RTALARIGACHA BO`LGAN TARIXI 2.1 Amir Haydar davrida ichki siyosiy ahvol Amir Haydar (1800–1826) hukmronligi davri Buxoro amirligi tarixida mang‘itlar sulolasining ma’naviy va madaniy cho‘qqiga chiqqan, biroq ayni paytda ichki siyosiy qarshiliklar va qabilaviy nizolar eng yuqori nuqtaga yetgan ziddiyatli bir bosqich sifatida tavsiflanadi. Otasi Amir Shohmurod 1800-yil 30-noyabrda vafot etgach, taxtga o‘tirgan Amir Haydar (to‘liq ismi Said Mir Haydar) o‘z boshqaruvini nihoyatda murakkab sharoitda boshladi. Uning taxtga chiqishi bilan amirlikning turli hududlarida, xususan, Miyonqol, O‘ratepa va Xisor viloyatlarida markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaslik harakatlari boshlanib ketdi. Amir Haydar shaxsi otasi kabi dindorligi va ilmi bilan ajralib turgan, u nafaqat hukmdor, balki mudarris sifatida ham tanilgan bo‘lib, o‘z madrasasida 500 nafarga yaqin talabaga dars bergan. Biroq, uning yumshoqtabiatliligi va ulamolarga haddan tashqari erkinlik berishi ba’zi nufuzli qabila boshliqlarining, ayniqsa, o‘zbek qabilalari ichida kuchli bo‘lgan kenagas, yuz va saroy urug‘larining noroziligiga sabab bo‘ldi. Ichki siyosiy ahvolning keskinlashuviga 1821–1825-yillardagi mashhur Miyonqol qo‘zg‘oloni yorqin misol bo‘la oladi 30 . Ushbu qo‘zg‘olonga xitoy-qipchoq urug‘lari boshchilik qilgan bo‘lib, u amirlik iqtisodiyoti va barqarorligiga katta zarar yetkazdi. Amir Haydar ushbu isyonni bostirish uchun bir necha bor shaxsan qo‘shin tortishga majbur bo‘ldi, biroq qonli to‘qnashuvlar uzoq davom etdi. Bu davrda O‘ratepa hokimi Muhammadmurodbek (Murodbek) va Xo‘jand hokimlari ham markazdan mustaqil bo‘lishga intilib, amirlikka qarshi Qo‘qon xonligi bilan ittifoq tuzishga harakat qildilar 31 . Amir Haydar davrida markaziy apparatning boshqaruvi "qo‘shbegi" lavozimiga tayangan bo‘lib, ushbu mansubga Muhammad Hakim qo‘shbegi kabi nufuzli shaxslar tayinlangan edi. Muhammad Hakim qo‘shbegi davlatning moliya 30 Мирза Абдал’азим Сами. Та’рих-и салатин-и мангытийа (История мангытских государей). / Изд. текста, введ., пер. и прим. Л. М. Епифановой. — Москва: Издательство восточной литературы, 1962. — С. 52-56 31 Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.). — Москва: Издательство восточной литературы, 1958. — С. 148-152 va ma’muriy ishlarini amalda boshqargan. Shuningdek, amirning ukalari o‘rtasidagi taxt uchun yashirin kurashlar ham ichki siyosatning og‘riqli nuqtasi edi. Masalan, amirning ukasi Mir Husayn va boshqa shahzodalarning viloyatlardagi nufuzi markaziy hokimiyat uchun doimiy xavf tug‘dirib turgan. Raqamli ma’lumotlarga nazar tashlasak, Amir Haydar davrida doimiy qo‘shin soni 30 mingdan 50 minggacha yetkazilgan, biroq ularning aksariyati feodal qabilalarning otliq askarlaridan iborat bo‘lgani sababli, urush paytida ularning sadoqati doimo shubha ostida qolar edi. Shunga qaramay, amir davlat g‘aznasini madaniy ishlarga, xususan, 1800–1820-yillar oralig‘ida Buxoro shahrida va uning atrofida 15 dan ortiq yirik madrasalar qurilishiga sarfladi 32 . Tarixchi Mirzo Abdulazim Somiyning yozishicha, Amir Haydar davrida Buxoroda ilm-fan va kitobat san’ati shunchalik rivojlandiki, poytaxt "Qubbatul Islom" maqomini amalda isbotladi. Ammo ijtimoiy-iqtisodiy sohada dehqonlar zimmasidagi soliq yukining ortishi va mahalliy hokimlarning o‘zboshimchaligi 1820-yillarning o‘rtalariga kelib ichki norozilikning portlashiga olib keldi. Amir Haydar tashqi xavfdan ko‘ra ichki "markazdan qochma" kuchlarga qarshi ko‘proq energiya sarfladi. Xiva xonligi bilan Amudaryo bo‘yidagi hududlar uchun, Qo‘qon xonligi bilan esa Jizzax va O‘ratepa uchun tinimsiz urushlar olib borildi. Bu urushlar amirlikning ichki resurslarini quritib yubordi. Masalan, 1825- yilda tuzilgan hisobotlarga ko‘ra, amirlikning yillik daromadi urushlar va ichki nizolar tufayli avvalgi davrlarga nisbatan 15–20 foizga kamaygan edi 33 . Amir Haydar 1826-yilda vafot etganida, u o‘zidan keyin ancha zaiflashgan va qabilalar o‘rtasidagi nizo avjiga chiqqan meros qoldirdi. Uning o‘limidan so‘ng o‘g‘illari Mir Husayn, Mir Umar va nihoyat Amir Nasrullo o‘rtasida boshlangan shafqatsiz taxt kurashi aynan Amir Haydar davrida to'plangan ichki ziddiyatlarning mahsuli edi. Sadriddin Ayniy "Buxoro tarixi uchun materiallar" asarida Amir Haydar davrini "olimlarning oltin davri, ammo siyosatning tanazzuli" deb 32 Ханыков Н. В. Описание Бухарского ханства. — Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1843. — С. 174-178 33 Бартольд В. В. Сочинения. Том II. Часть 1. Общие работы по истории Средней Азии. — Москва: Издательство восточной литературы, 1963. — С. 280-284 baholaydi. Uning davrida Buxoro madaniy jihatdan yuksalsa-da, ma’muriy jihatdan feodal tarqoqlik unsurlari qayta jonlandi. Amir Haydar davrida Buxoro amirligining ichki siyosiy barqarorligiga putur yetkazgan eng asosiy omillardan biri — bu "mahalliy hokimlar avtonomiyasi"ning haddan tashqari kuchayib ketishi edi. Masalan, 1800–1810-yillar oralig‘ida O‘ratepa va Jizzax bekliklari uchun Qo‘qon xonligi bilan bo‘lgan to‘qnashuvlarda amir qo‘shini 12 martadan ortiq yurish qilgan bo‘lsa-da, bu hududlarni to‘liq nazoratga olish imkonsiz bo‘lib qolaverdi. Buning sababi, mahalliy beklar (masalan, Muhammadmurodbek) ikki davlat o‘rtasidagi ziddiyatdan ustalik bilan foydalanib, o‘zining mustaqil hokimiyatini saqlab qolishga intilgan 34 . Amir Haydar davrida Buxoro shahri aholisining tarkibi ham demografik jihatdan kengaydi; 1820-yillarda shaharda 360 dan ortiq mahalla mavjud bo‘lib, aholi soni 100 000 kishidan oshgan. Iqtisodiy sohada esa "tanobona" (yer solig‘i) miqdori oshirilishi natijasida dehqonlar orasida norozilik kuchaydi. Miyonqol vohasida 1821-yilda boshlangan va 4 yil davom etgan qo‘zg‘olon davomida 200 dan ortiq qishloq vayron bo‘ldi va amirlikning g‘alla zaxirasi 30 foizga kamaydi. Harbiy sohadagi o‘zgarishlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, Amir Haydar otasi davridagi shariat askarlari tizimini saqlab qolishga harakat qildi, biroq u davlat xazinasidan har bir navkar uchun yiliga 20 dan 40 tilla rublgacha maosh belgiladi. Bu esa davlat byudjetining deyarli 40 foizini harbiy xarajatlarga sarflashni talab etardi. Shuningdek, amir davrida Buxoroning tashqi aloqalari ham qiziqarli kechdi 35 . 1820-yilda Rossiyadan kelgan A. Negri missiyasi tarkibida bo‘lgan baron Meyendorfning qayd etishicha, Amir Haydar saroyida 200 dan ortiq xizmatchi va mulozimlar bo‘lib, ularning barchasi qat’iy protokol asosida ish yuritgan. Madrasa ta’limi bo‘yicha ham raqamlar hayratlanarli: 1826-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, Buxoro shahrining o‘zida 180 ga yaqin madrasa faoliyat yuritgan bo‘lib, ularda 34 Мейендорф Е. К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. / Предисл. Н. А. Халфина. — Москва: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1975. — С. 110-115 35 Троицкая А. Л. Материалы по истории Кокандского ханства XIX в. (По документам архива кокандских ханов). — Москва: Наука, 1969. — С. 45-50 nafaqat mahalliy, balki Tatariston, Boshqirdiston va Kavkazdan kelgan 10 000 dan ortiq talabalar ilm olgan. Biroq, bu ma’naviy yuksalish siyosiy inqirozni to‘xtata olmadi. Amir Haydar hayotining so‘nggi yillarida o‘z o‘g‘illari — Mir Husayn va Amir Nasrullo o‘rtasidagi raqobatni sezgan holda, taxt vorisligi masalasida qat’iy qaror qabul qila olmadi, bu esa 1826-yildagi "qonli taxt kurashlari"ga poydevor bo‘ldi. Amir Haydar hukmronligi davridagi (1800–1826) ichki siyosatning asosiy yo‘nalishlari davlatni markazlashtirish, qabilaviy separatizmga qarshi kurash va jamiyatni islomiy qonun-qoidalar asosida jipslashtirishga qaratilgan edi. Uning siyosatidagi eng birinchi va muhim yo‘nalish — markaziy hokimiyatning vertikal boshqaruvini mustahkamlash bo‘lib, bu bevosita "qo‘shbegi" va "devonbegi" lavozimlari orqali amalga oshirildi 36 . Amir Haydar davrida Muhammad Hakim qo‘shbegi davlatning eng nufuzli shaxsiga aylandi va barcha bekliklardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib bordi. Bu davrda ichki siyosatning yana bir muhim tarmog‘i — harbiy-ma’muriy islohotlar bo‘lib, amir urug‘-aymoqchilikka tayanuvchi tartibsiz qo‘shin o‘rniga ko‘proq saroyga sadoqatli bo‘lgan gvardiyani shakllantirishga intildi. 1805–1810-yillarda amirlikda 50 mingdan ortiq otliq qo‘shin mavjud bo‘lgani holda, ularning 10 mingga yaqini poytaxtda doimiy joylashgan saroy askarlari edi. Amir Haydar siyosatining ijtimoiy-huquqiy yo‘nalishi esa "adolatli hukmdor" imidjini yaratishga xizmat qildi; u har kuni peshin namozidan so‘ng ochiq sud majlislarini o‘tkazib, hatto eng quyi tabaqa vakillarining nufuzli beklardan qilgan shikoyatlarini ham ko‘rib chiqardi. Bu chora feodal beklarning xalq ustidan cheksiz hukmronligini jilovlash uchun o‘ylab topilgan siyosiy manevr edi 37 . Iqtisodiy yo‘nalishda esa soliq tizimini qat’iylashtirish va yer egaligini tartibga solish ustuvor vazifa qilib belgilandi. 1815-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, amirlikning yillik daromadi asosan "xiroj" va "zakot"dan tashqari, karvon 36 Чехович О. Д. Документы к истории аграрных отношений в Бухарском ханстве. — Ташкент: Издательство АН УзССР, 1954. — С. 88-92 37 Семенов А. А. Очерк по истории среднеазиатского китабства. // Труды АН Таджикской ССР. — Сталинабад, 1956. — С. 34-39 yo‘llaridan olinadigan "boj"lar hisobiga shakllangan. Amir Haydar ichki savdoni jonlantirish uchun Buxoro, Qarshi va Samarqand shaharlarida yangi rasta va timlar qurishga mablag‘ ajratdi 38 . Biroq, uning ichki siyosatidagi eng katta muammo — qabilaviy separatizm yo‘nalishi bo‘lib qolaverdi. 1821-yilda boshlangan Miyonqol isyoni davrida amirning siyosiy irodasi sinovdan o‘tdi; u qo‘zg‘olonchilarga qarshi ham harbiy kuch, ham "murosa" (muzokaralar) yo‘lini qo‘lladi. Ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalish esa Amir Haydar siyosatining o‘zagini tashkil etib, u Buxoroni butun islom olamining ma’rifiy markaziga aylantirishni o‘zining siyosiy missiyasi deb bildi. Uning davrida davlat byudjetining 15-20 foizi madrasalar va ulamolarni moddiy qo‘llab-quvvatlashga (vaqf mulklarini kengaytirishga) yo‘naltirildi. Bu siyosat amirga ulamolar tabaqasining to‘liq sadoqatini ta’minlab berdi, bu esa qiyin siyosiy vaziyatlarda xalqni jilovlashda muhim qurol bo‘ldi. Shunday qilib, Amir Haydar ichki siyosati harbiy qudrat, diniy qonuniylik va iqtisodiy qat’iyat muvozanatini saqlashga qaratilgan bo‘lib, u Buxoro amirligining XIX asr birinchi yarmidagi barqarorligini ta’minlagan asosiy omilga aylandi. Xulosa qilib aytganda , Amir Haydar hukmronligi mang ‘ itlar tarixida madaniyat va dinning siyosatdan ustun turgan , ammo davlatning siyosiy poydevori ichki nizolar bilan kemirilgan murakkab davr sifatida qoladi . 38 Халфин Н. А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX в.). — Москва: Наука, 1974. — С. 65- 70 2.2 Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligi Amir Nasrullo (1827–1860) hukmronligi davri Buxoro amirligi tarixida markaziy hokimiyatning nihoyatda kuchayishi, davlat boshqaruvining harbiylashtirilishi va mintaqadagi siyosiy xarita uchun olib borilgan shafqatsiz kurashlar bilan xarakterlanadi. Amir Haydar vafotidan so‘ng, 1826-yilning oxiri va 1827-yilning boshlarida taxt uchun kurashlar avj oldi. Amir Haydarning katta o‘g‘illari Mir Husayn va Mir Umar qisqa muddat taxtda o‘tirdilar, biroq ularning boshqaruvi uzoq davom etmadi. 1827-yilning fevralida hokimiyat tepasiga kelgan Amir Nasrullo (Said Mir Nasrullo) o‘zining qat’iy, ba’zan esa nihoyatda shafqatsiz siyosati tufayli xalq orasida va tarixshunoslikda "Amiri qahhor" (Qahratli amir) laqabi bilan tanildi. Uning boshqaruvidagi eng birinchi va eng muhim strategik yo‘nalish — qabilaviy aslzodalarning, ya’ni "o‘zbek beklarining" markaziy hokimiyatga bo‘lgan ta’sirini butunlay sindirishdan iborat edi. Buning uchun u o‘zining eng yaqin maslahatchisi va davlatning ikkinchi shaxsi — Muhammad Hakim qo‘shbegi yordamida davlat apparatini qayta shakllantirdi 39 . Biroq, keyinchalik u Muhammad Hakim qo‘shbegining haddan tashqari kuchayib ketishidan xavfsirab, 1837-yilda uni hibsga oldi va 1840-yilda qatl ettirdi. Bu voqea Nasrulloning hatto o‘ziga eng yaqin shaxslarga ham shafqat qilmasligini va mutloq monarxiya sari intilishini ko‘rsatuvchi raqamli dalildir. Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligining harbiy qudrati tubdan isloh qilindi. U an’anaviy qabilaviy otliqlardan voz kechib, O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib Yevropa andozasidagi muntazam piyoda qo‘shin — "sarbozlar" korpusini tashkil etdi. 1830-yillarning o‘rtalariga kelib, amirlikning muntazam qo‘shini 2 500 dan 3 000 nafargacha piyoda sarbozdan iborat bo‘lgan bo‘lsa, 1840-yillarda bu raqam 40 000 tadan oshgan otliq va piyoda askarlarni qamrab oldi 40 . Ayniqsa, u to‘pchi (artilleriya) bo‘linmalariga alohida e’tibor berdi. Uning saroyida Nayman ismli 39 Мирза Абдал’азим Сами. Та’рих-и салатин-и мангытийа (История мангытских государей). — Москва: Издательство восточной литературы, 1962. — С. 70-78 40 Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.). — Москва: Издательство восточной литературы, 1958. — С. 165-170 noib boshchiligidagi harbiy mutaxassislar to‘p quyish va porox tayyorlashni yo‘lga qo‘ydilar. Bu harbiy qudrat Amir Nasrulloga uzoq yillik dushmani bo‘lgan Qo‘qon xonligi ustidan g‘alaba qozonish imkonini berdi. 1842-yilda u Qo‘qon shahrini ishg‘ol qilib, Muhammad Alixonni qatl ettirdi va Qo‘qonni vaqtinchalik Buxoro noibi boshqaruviga o‘tkazdi. Shuningdek, u o‘z hukmronligi davrida 32 marta Shahrisabzga yurish qilib, nihoyat 1856-yilda bu isyonkor viloyatni amirlikka to‘liq bo‘ysundirdi. Shahrisabz hokimi bo‘lgan kenagas urug‘i vakillarining qarshiligi amirning harbiy resurslarini uzoq vaqt band qilib turgan bo‘lsa-da, yakunda Nasrulloning qat’iyati g‘alaba qozondi 41 . Iqtisodiy va ijtimoiy sohada Amir Nasrullo qattiqqo‘l nazorat o‘rnatdi. Uning davrida davlat byudjeti asosan qat’iy belgilangan "xiroj", "tanobona" va "zakot" hisobiga shakllandi. 1840-yillardagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Buxoro amirligi har yili faqat bojxona tushumlaridan 200 ming tilla rubl daromad olgan. U savdo yo‘llarining xavfsizligini ta’minlash maqsadida karvon yo‘llarida maxsus soqchilik postlarini (rabotlarni) ko‘paytirdi. Shuningdek, u Rossiya va Buyuk Britaniya o‘rtasidagi "Katta o‘yin" (The Great Game) davrida Buxoro manfaatlarini himoya qilishga urindi. 1841-1842-yillarda Buxoroga kelgan ingliz elchilari Charlz Stoddart va Artur Konollining Nasrullo buyrug‘i bilan qatl etilishi (1842-yil 17-iyun) amirlikning tashqi dunyo, xususan, Angliya bilan munosabatlarini keskinlashtirdi, ammo amir bu orqali o‘z hududida hech bir xorijiy kuchning ta’sirini tan olmasligini namoyish etdi. Shu bilan birga, u 1840-yilda polkovnik K. Butenev boshchiligidagi Rossiya elchiligini qabul qilib, savdo-sotiqni rivojlantirish bo‘yicha muzokaralar olib bordi 42 . Amir Nasrullo davrida Buxoro madaniy hayotida ham o‘ziga xos turg‘unlik va ayni paytda markazlashuv sezildi. U ulamolarni davlat ishlariga aralashtirmaslikka, balki ulardan faqat o‘z hokimiyatini qonuniylashtirish quroli 41 Ahmad Donish. Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. — Toshkent: O‘qituvchi, 1992. — B. 48-55 42 Ханыков Н. В. Описание Бухарского ханства. — Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1843. — С. 192-198 sifatida foydalanishga harakat qildi. Shunga qaramay, uning davrida Buxoro shahrida bir necha yirik qurilishlar amalga oshirildi, xususan, Ark o‘rdasining kirish qismi va ba’zi madrasalar ta’mirdan chiqarildi. U 1860-yilda vafot etganida, amirlik hududiy jihatdan eng kengaygan, markaziy hokimiyat qat’iy o‘rnatilgan, ammo xalq orasida zulm va shafqatsizlik tufayli ma’lum bir ichki norozilik to‘plangan davlatni o‘z o‘g‘li Muzaffarxon xoniyatiga meros qoldirdi. Tarixchi Ahmad Donish "Buxoro amirligi tarixi" asarida Nasrullo davrini "davlatning harbiy qudrati cho‘qqisi, ammo insoniy adolatning pasayishi" sifatida baholaydi 43 . Amir Nasrullo (1827–1860) hukmronligi davri Buxoro amirligining harbiy qudrati va ekspansionistik siyosati eng yuqori nuqtaga ko‘tarilgan, shu bilan birga davlatning ichki boshqaruv tizimi butunlay harbiylashtirilgan davr hisoblanadi. Uning harbiy islohotlari mang‘itlar sulolasining an’anaviy qabilaviy otliq qo‘shiniga tayanish tizimidan voz kechib, O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib Yevropa andozasidagi muntazam armiya barpo etishga qaratilgani bilan tarixiy ahamiyatga ega. Amir Nasrullo 1827-yilda taxtni egallagach, birinchi navbatda markaziy hokimiyatga bo‘ysunishni istamagan feodal beklarni jilovlash uchun kuchli qo‘shin zarurligini angladi. Shu maqsadda u "sarbozlar" (piyoda askarlar) korpusini tashkil etdi. 1830-yillarning o‘rtalarida dastlab 2 500 kishidan iborat bo‘lgan bu muntazam bo‘linma, 1840-yillarga kelib 40 000 nafardan ortiq doimiy askarlarni o‘z ichiga olgan qudratli armiyaga aylandi. Harbiy islohotlarning muvaffaqiyatida amirning xorijiy mutaxassislardan foydalangani muhim rol o‘ynadi; xususan, asli kelib chiqishi nayman bo‘lgan yoki Rossiyadan qochib kelgan harbiy bilimdonlar yordamida Buxoro zarbxonasi qoshida to‘p quyish va zamonaviy miltiqlar tayyorlash yo‘lga qo‘yildi 44 . 1843-yilda Buxoro armiyasi ixtiyorida 100 dan ortiq mis va cho‘yan to‘plar mavjud bo‘lib, bu mintaqadagi boshqa xonliklar bilan solishtirganda mutloq harbiy ustunlikni ta’minladi. 43 Sadriddin Ayniy. Buxoro tarixi uchun materiallar. — Toshkent: Fan, 1966. — B. 35-42 44 Ziyoyev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlar tarixi. — Toshkent: Sharq, 2001. — B. 168-175 Amir Nasrulloning eng yirik va davomli harbiy yurishlari Shahrisabz bekligiga qarshi qaratilgan bo‘lib, u o‘zining 33 yillik hukmronligi davomida ushbu isyonkor viloyat ustiga jami 32 marta harbiy yurish uyushtirdi. Shahrisabz hokimi bo‘lgan kenagas urug‘i vakillari bilan olib borilgan bu qonli urushlar faqatgina 1856-yilda, amir qo‘shinlari Shahrisabzni to‘liq egallab, uning qal’a devorlarini vayron qilganidan so‘nggina yakunlandi 45 . Amir Nasrulloning harbiy strategiyasidagi yana bir muhim sahifa — 1842- yildagi Qo‘qon xonligiga qarshi amalga oshirilgan yirik harbiy operatsiyadir. Qo‘qon xonligi bilan Jizzax va O‘ratepa hududlari uchun olib borilgan uzoq yillik nizolar 1842-yilning bahorida kulminatsion nuqtaga yetdi. Amir Nasrullo 30 ming kishilik tanlangan qo‘shin bilan Qo‘qon shahrini qamal qildi va shaharni ishg‘ol etgach, Qo‘qon xoni Muhammad Alixon (Madalixon), uning onasi — mashhur shoira Nodirabegim hamda oila a’zolarini qatl ettirdi. Bu g‘alaba natijasida Qo‘qon xonligi vaqtinchalik Buxoro amirligining noibligi (vassali)ga aylantirildi va u yerga amirning ishonchli vakili Ibrohim Parvonachi hokim etib tayinlandi. Shuningdek, amir janubiy yo‘nalishda ham faol tashqi siyosat yuritib, Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi Balx, Andxoy va Shibirg‘on bekliklarini amirlikka qayta bo‘ysundirdi. Uning harbiy yurishlari nafaqat hududlarni kengaytirish, balki savdo yo‘llari xavfsizligini ta’minlashga ham xizmat qildi. Rossiya elchisi N. Xanikovning 1841-yildagi hisobotlariga ko‘ra, Amir Nasrullo davrida karvon yo‘llaridagi qaroqchilikka qarshi 2 000 kishilik maxsus suvoriy bo‘linmalar ajratilgan bo‘lib, bu iqtisodiy barqarorlikni oshirdi 46 . Biroq, amirning harbiy g‘alabalari nihoyatda shafqatsiz usullar bilan amalga oshirilgan; u dushman beklarning oila a’zolarini asir olish va isyonchi qabilalarni ommaviy ravishda ko‘chirish (deportatsiya) taktikasidan keng foydalangan. 1850- yillarning oxiriga kelib, Amir Nasrullo Buxoro amirligini mintaqaning eng qudratli harbiy davlatiga aylantirgan edi, biroq bu qudrat butunlay bir shaxsning irodasiga 45 Бартольд В. В. Сочинения. Том II. Часть 1. — Москва: Наука, 1963. — С. 290-295 46 Alexander Burnes. Travels into Bokhara. — London: John Murray, 1834. — Vol. III. — P. 115-120 bog‘liq bo‘lib, ichki ma’muriy islohotlar harbiy islohotlar darajasida o‘tkazilmadi 47 . Bu holat uning vorisi Amir Muzaffar davrida Rossiya imperiyasining zamonaviy texnologiyalarga asoslangan armiyasi bilan to‘qnashuvda amirlikning zaiflashishiga sabab bo‘ldi. Shunday bo‘lsa-da, Amir Nasrulloning harbiy salohiyati, tashkilotchiligi va o‘z davri uchun ilg‘or bo‘lgan artilleriya tizimini joriy etishi mang‘itlar sulolasi tarixidagi eng yorqin harbiy sahifalar bo‘lib qoladi. Uning 33 yillik hukmronligi mang ‘ itlar sulolasining O ‘ rta Osiyo mintaqasida mutloq hukmron kuchga aylanishini ta ’ minladi va amirlikni Rossiya imperiyasi bilan bo ‘ lajak katta to ‘ qnashuvlar oldidan harbiy jihatdan tayyorlab ketdi . 47 Rajabov Q. Buxoro amirligi tarixi. — Toshkent: Akademnashr, 2011. — B. 92-100 XULOSA Xulosa o ` rnida shuni aytish joziki , tarixiy tadqiqotlarda keltirilishicha , mang ’ itlar yirik turkiy urug ’ lardan biri bo ’ lib , ular dastlab XII - XIII asrlarda Dashti Qipchoq , Idil ( Volga ) va Yoyiq daryolari oralig ’ ida yashagan . Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrini o‘rganish asosida quyidagi yakuniy xulosalarga kelish mumkin: Birinchidan, mang‘itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi XVIII asr o‘rtalarida Markaziy Osiyoda vujudga kelgan chuqur siyosiy va iqtisodiy inqirozning qonuniy yechimi bo‘ldi. Ashtarxoniylar sulolasining zaiflashuvi va feodal tarqoqlik sharoitida mang‘it urug‘i vakillari, xususan, Muhammad Rahimbiy o‘zining harbiy va siyosiy salohiyati bilan davlatni parokandalikdan saqlab qola oldi. 1753-yilda amirlik tizimining o‘rnatilishi o‘zbek davlatchiligi tarixida yangi bir bosqichni — "xon" unvonidan "amir" unvoniga o‘tish va hokimiyatni shariat hamda harbiy intizom asosida tashkil etish davrini boshlab berdi. Ikkinchidan, sulolaning Amir Shohmurod, Amir Haydar va Amir Nasrullo kabi vakillari davrida Buxoro amirligi mintaqaning eng qudratli va markazlashgan davlatiga aylandi. Ayniqsa, Amir Shohmurodning adolatli soliq islohotlari va sud tizimidagi o‘zgarishlari davlatning xalq orasidagi qonuniyligini (legitimligini) mustahkamlagan bo‘lsa, Amir Nasrulloning harbiy islohotlari — muntazam "sarbozlar" qo‘shini va artilleriyaning tashkil etilishi amirlikning tashqi xavflarga qarshi turish va ichki isyonlarni jilovlash qobiliyatini oshirdi. Bu davrda Buxoro nafaqat harbiy qudrat, balki "Qubbatul Islom" sifatida ilm-fan va diniy ma’rifat markazi maqomini ham muvaffaqiyatli saqlab qoldi. Uchinchidan, mang‘itlar hukmronligi ziddiyatli xarakterga ega bo‘ldi. Bir tomondan, davlatni markazlashtirish va iqtisodiy barqarorlikka erishilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, XIX asr o‘rtalariga kelib jahon sivilizatsiyasidan, texnologik va harbiy taraqqiyotdan uzilib qolish (izolyatsiya) alomatlari sezila boshladi. Bu holat Rossiya imperiyasining agressiv yurishlari davrida (1866–1868) amirlikning zaiflashishiga va pirovardida protektorat maqomiga tushib qolishiga sabab bo‘ldi. Sulolaning so‘nggi hukmdorlari davridagi turg‘unlik va jadidlar tomonidan taklif etilgan islohotlarning rad etilishi 1920-yilda amirlik tizimining butunlay tugatilishiga olib keldi. Xulosa qilib aytganda, mang‘itlar sulolasi 167 yillik hukmronligi davomida o‘zbek davlatchiligi an’analarini saqlab qolish, murakkab geosiyosiy sharoitda milliy o‘zlikni va diniy qadriyatlarni himoya qilish borasida ulkan tarixiy tajriba qoldirdi. Ushbu davr tarixini haqqoniy va xolis o‘rganish, uning yutuq va kamchiliklaridan xulosa chiqarish bugungi kunda milliy davlatchiligimiz poydevorini yanada mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI. I.Hukumat qarorlari va prezident asarlari 1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021 II. Manbalar 1. Айни С, История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах), т.6, Москва, 1975 2. Ahmad Donish. Risola yoxud Mang'itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi. Dushanbe, 1992 3. Ахмад Дониш. Наводирул вақое. – Т.: Фан, 1964 4. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1–жилд ,ЎзМЭ 2-тоm,ЎзМЭ 6: 11 –жилд. ЎзМЭ 12-жилд. – T ., 2001 5. Мирзо Салимбек. Кашкўли Салимий // кириш, форс-тожик тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Н.Йўлдошев. Бухоро, 2003 6. Мирзо Абдулазим Сомий. Манғит султонларининг тарихи ёки Бухоро хонлигининг инқирози III . Adabiyotlar 1. Ахмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. ―Т.:Ўқитувчи, 1991. 2. Асқаров А. Ўзбек халқининг этнгенези ва этник тарихи. ―Т., 2007. 3. Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. ―Т.: Фан, 1991. 4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. ― Тошкент.: Шарқ, 2000. 5. A.Abdullaeva, X.Xolmirzaev. Navodir ul-vaqoe o`zbek tilida. /Qomusiy mutafakkir. Buxoro, 2007. 6. D . Alimova , U . Rashidov . “ XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Buxorodagi siyosiy harakatlar va kurashlar ”. Buxoro 2009. 7. Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. ― Т.: Фан , 1996. 8. Зиёёв Х. Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш. ― Т.: Шарқ, 1998. 9. Зиёев Х. Тарихнинг очилмаган саҳифалари. ―Т.: Меҳнат, 2003 10. Zamonov. A. Buxoro xonligi tarixi. IV . Qism . – T .: Bayoz , 2022. 11. Sirojiddinov A. “Mang’itlar davrida Buxoro amirligi iqtisodiy tarixi” T:.2014 12. Кисляков Н. А Патриархально-феодальные отнашения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце Х1Х-наcҳале ХХ вв. - М.: Изд-во АН СССР, 1962 13. Q.Rajabov. Amir haydar yohud Amiri Sayid. – T ., 2017 14. O`zbekiston davlat muassasalari tarixi. – T.: O`qituvchi, 2019. 15. Холикова Р. Россия-Бухоро: тарих чоррахасида. ―Т.:O’qituvchi HMИУ, 2005. IV. Ilmiy nashriyot materiallari 1. Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.// Ўзбекистон тарихи yoш тадқиқотчилар нигоҳида. –Т.:Ўзбекистон, 2010. V. Internet saytlari 1. www. Azkurs.uz 2. www.fayllar.org.uz 3. www.genderi.uz. 4. www.history.maps.uz 5. www.ma’lumot.ru

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. XVIII ASR O`RTALARIDA BUXORO AMIRLIGI

1.1 Mang`itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

1.2 M.Rahimbiy, Doniyolbiy va Amir Shohmurod faoliyati

II.BOB. BUXORO AMIRLIGIDA MANG`IT HUKMDORLARINING XIX ASR O`RTALARIGACHA BO`LGAN TARIXI

2.1 Amir Haydar davrida ichki siyosiy ahvol

2.2 Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligi

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить