Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 78.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida mang'itlar hukmronligi tarixi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH ........................................................................................................ ........ 3 I. BOB. BUX ORO AMIRLI GIN IN G TA SHKIL TOPISHI ............................11 1.1 Mangʻitlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi .........................................11 1.2 Mangʻitlar sulolasi davrida amirlikning boshqaruv tizimi ...............................15 I.bobga xulosa .......................................................................................................19 II. BOB. MA N GʻITLA R SULOLA SIN IN G DA VLA T BOSHQA RUVI VA OLIB BORGA N IJ TIMOIY -IQTISODIY SIY OSA TI ...................................21 2.1 Buxoro amirligining iqtisodiy ahvoli va savdo aloqalari .................................21 2.2 Amirlikda savdo-sotiqning rivojlanishi sanoat ishlab chiqarishining shakllanishi ....................................................................................................... ....27 II.bobga xulosa .....................................................................................................33 X ULOSA ...................................................................................................... .......36 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ROʻY X A TI ........................................39 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a uning dolzarbligi.. Bugun, biz talabalarning oldida oʻta muhim vazifa turibdi, u ham boʻlsa tariximizni kelajak avlodga haqqoniy tarix sifatida yetkazish. Oʻzbekistonda davlatchilik boʻlmagan, deb orqa tarafdan tashviqot yuritayotgan, xalqaro jamoatchilikni shunga ishontirishga harakat qilayotgan kuchlarga zarba berishga tayyor boʻlishimiz zamon talabi boʻlib qolmoqda. Prezident Shavkat M.Mirziyoyev aytganidek: "Hammamiz shu tuproqning suvini ichganmiz, non tuzini yeganmiz. Hammamiz oʻzimizni oʻzbek sanaymiz. Oʻzligimizdan faxrlanamiz, gʻururlanamiz. ...qadim ajdodlarimiz hayotining asosini oʻtroq madaniyat tashkil etganmi yo koʻchmanchi? Oʻzbek xalqining shakllanishida qanday elatlar taʼsiri boʻlgan?" 1 degan ogʻir savollarni qoʻyib, unga javob topishga undaydi. Ana shu savollarga javob topish maqsadida, ilmiy asosda tushunib olish uchun Mangʻitlar davrida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixini ilmiy jihatdan malakaviy ish sifatida oʻrganishga kirishdik. Vatanimiz tarixida XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro hududining juda koʻp shaharlarida karvonsaroylar qurilishiga katta eʼtibor berildi. Aynan mana shu davrda Buxoroning qoʻshni davlatlari va Rossiya, Eron, Hindiston davlatlari bilan savdo aloqalari tez surʼatlar bilan rivojlanib borgan. Ichki bozorda Buxoro, Samarqand, Qarshi, Gʻuzor shaharlari amirlikning yirik savdo markazlari hisoblangan. Ushbu shahar bozorlarida pulning qiymati va mahsulotlar tannarxi belgilangan. Buxoro bozori nafaqat shaharliklar, balki uning atrofidagi qishloqlar aholisining talablarini qondirishda ham alohida ahamiyatga ega boʻlgan eng yirik savdo markazlaridan hisoblangan. Buxoro bozorida koʻchmanchi chorvadorlar oʻz mahsulotlarini Buxoro hunarmandlari mahsulotlariga ayirboshlashgan. Buxoro bozorida parcha, duxoba, har xil chitlar, ipak matolar, temir, tilla, kumush, mis, choʻyan idishlar, qogʻoz, igna, turli xil iplar yaxshi savdo qilingan. Buxoroda yanvar oyidan may oyigacha savdo yaxshi boʻlgan. 1 Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Oʻzbekiston, 2017-yil. 3 Bu davrda savdo yarmarkalari tashkil qilingan. Bu savdo yarmarkalariga Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy, Rossiya va amirlikning barcha viloyatlaridan savdogarlar tashrif buyurishgan. Bu savdo mavsumida nihoyatda koʻp mahsulotlar ortgan savdo karvonlari Buxoroga kelishgan. Savdo karvonlari ular uchun moʻljallangan maxsus karvonsaroylarda toʻxtashgan. XIX asrning boshida Buxoroda chet ellik savdogarlar uchun moʻljallangan 10 ta karvonsaroy boʻlgan. XIX asrning 40-yillariga kelib esa 24 ta toshdan qurilgan va 14 yogʻochdan yasalgan, jami 38 ta karvonsaroy mavjud boʻlgan. Buxoro shahrining bosh bozori Registonning markaziy maydonida joylashgan boʻlgan. Buxoro savdogarlari qoʻshni davlatlar va xalqlar bilan savdo aloqalarini rivojlantirishga katta eʼtibor berganlar. Koʻchmanchi qozoqlar Buxoro amirligiga choʻl mahsulotlari, yaʼni palaslar, namatlar va oʻtroq aholi uchun kerakli boʻlgan muhim xom ashyo — jun va terini koʻplab keltirishgan. Buxoro dehqonlari va hunarmandlari esa, oʻz navbatida, qozoq dashtlariga non, oziq-ovqat mahsulotlari, sabzavotlar, kiyim-kechaklar, paxta matolari yetkazib berishgan. Buxoroda turkman gilamlari nihoyatda katta talabga ega boʻlgan. Oʻz navbatida turkmanlar Buxorodan kiyim-kechak uchun kerak boʻlgan boʻz va boshqa matolarni olib ketishgan. Buxoro savdogarlari Balx va Badaxshonda ham katta savdo ishlarini olib borishgan. Bu yerda buxoroliklar qozon, Buxoro matolari, Rossiyadan keltirilgan igna, oyna, qaychi va shu kabi boshqa mahsulotlarni olib kelishgan. U yerdan Buxoroga kumush, oltinlar olib qaytishgan. Uni oʻrganish kelajak avlod uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Olimlar sovet davrini tadqiq qilganlarida, oʻsha davrda ilgari surilgan soxta gʻoyalarga, soxtalashtirilgan tarix oʻrniga yangi fikr- mulohazalarni ilgari surishi shu kungacha yechilmagan "savollarga javob topishlari kerak" degan vazifani ilgari suradi. Sh. Mirziyoyev "Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz" 2 soʻzida bu masalaga yondashuvning ilmiy-metodologik asosini bayon etib, quyidagilarni yozadi: 2 Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. Oʻzbekiston, 2017-yil. 4 Bunga javob bitta: "Bizning ajdodlarimiz, xalqimiz, qadim-qadimdan oʻtroq yashagan. Millatimizning iligi oʻtroq madaniyat sharoitida qotgan. Oʻzbek xalqining iligi toʻq va baquvvat. Shuning uchun ham koʻchmanchilar, bosqinchilar kelib ketaveradi. Lekin xalq boqiy qolaveradi. Uning madaniyati abadiy yashaydi. Tarix – xalq maʼnaviyatining asosidir." Shuni taʼkidlash lozimki, eski tuzum inqirozga duchor boʻlib, sobiq ittifoq parokandalikka yuz tutgan bir paytda mamlakatimizda tobora keskin siyosiy-ijtimoiy vaziyat, oʻzligimizni anglash va toptalgan milliy gʻururimizni tiklashga qaratilgan intilish kuchayib borganligini koʻpgina asarlarda koʻramiz. Mustaqillik davrida chop etilgan N. Joʻrayev asarlarida yangicha qarash va yangicha tahlil namoyon boʻlgan. D. N. Logofetning maʼlumotlariga qaraganda, Buxoro amirligining Qashqadaryo vohasi, Surxondaryo vohasi, Yakkabogʻ, Kitob, Chiroqchi, Qarshi, Shahrisabz, Gʻuzor, Termiz tumanlarida paxta katta miqdorda yetishtirilgan. P. I. Demezonning maʼlumotlarida Buxorodagi paxtachilik masalasiga toʻxtalib, shunday fikrlar bildirilgan: "Paxta Buxoro atroflarida, Miyonkolda, Karmanada va Samarqandda muvaffaqiyatli yetishtiriladi va u ancha yaxshi sifatli hisoblanadi. Qarshi va Chorjuy paxtalari sifat jihatdan past hisoblanadi." Tahlillar shuni koʻrsatadiki, savdo-sotiq ishlari aylanmasidagi katta ulush Buxoro amirligi hissasiga toʻgʻri kelgan. Bu davrda ham Buxorodan Rossiyaga, asosan paxta va undan tayyorlangan mollar olib borilgan. Amirlikning Buxoro, Samarqand, Qarshi, Kattaqoʻrgʻon, Shahrisabz, Denov kabi yirik shaharlari asosiy savdo markazlari hisoblangan. Tadqiqot ning oby ek t i: Tadqiqotning obyekti sifatida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi tanlangan. Tadqiqotda asosan XVIII asrning ikkinchi yarmidan XX asr boshlariga qadar boʻlgan davr qamrab olingan boʻlib, bu davrda Buxoro amirligini Mangʻitlar sulolasi boshqargan. Tadqiqotda amirlikning iqtisodiy rivojlanish jarayonlari, savdo aloqalari, ishlab chiqarish tizimi, mulkiy 5 munosabatlar, ichki va tashqi savdo tarmoqlari hamda bu jarayonlarga taʼsir etgan siyosiy va iqtisodiy omillar koʻrib chiqiladi. Bu davrda Buxoro amirligi oʻzining iqtisodiy mustaqilligini saqlab qolishga intilgan boʻlsa-da, Chor Rossiyasining iqtisodiy bosimlari va siyosiy tajovuzlari natijasida muayyan darajada mustaqilligini yoʻqotgan. Tadqiqotda aynan mana shu oʻzgarishlarning iqtisodiy taʼsiri va oqibatlari, shuningdek, amirlik iqtisodiyotining ichki imkoniyatlari va cheklovlari tahlil qilinadi. Tadqiqot ning predmet i: Tadqiqot Buxoro amirligining iqtisodiy tarixidagi asosiy jarayonlarni oʻrganadi. Bu jarayonlarga siyosiy boshqaruv tizimining iqtisodiyotga taʼsiri, mulkiy munosabatlarning shakllanishi va rivojlanishi, anʼanaviy ishlab chiqarish tarmoqlari (dehqonchil ik, chorvachili k, hunarmandchilik) hamda ichki va tashqi savdo-sotiq aloqalari kiradi. Shuningdek, Chor Rossiyasining iqtisodiy siyosati va kapitalining Buxoro amirligi iqtisodiyotiga taʼsiri ham tahlil qilinadi. Tadqiqotda iqtisodiy tizimning oʻziga xos xususiyatlari va oʻzgarish jarayonlari batafsil oʻrganiladi . Tadqiq ot ning maqsadi: Oʻzbekiston tarixida, oʻzbek xalqining shakllanishida Buxoro amirligining iqtisodiy tarixini Yevropadagi shu davr tizimi oʻzgarishlari bilan solishtirish, inqiroz omillarini tahlil qilish va davrga xos ilmiy xulosalar chiqarish. Tadqiqot ning v azifalari: Tadqiqot quyidagi olti bosqichli shaklda taqsimlandi: - Buxoro amirligining shakllanish jarayonini oʻrganish – Mangʻitlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va davlat tuzilmasining tashkil topishini tahlil qilish. - Amirlikning siyosiy va boshqaruv tizimini tahlil qilish – Mangʻitlar sulolasining davlat boshqaruvi anʼanalarini va hukmronlik uslublarini oʻrganish. - iqtisodiy rivojlanishning asosiy yoʻnalishlarini aniqlash – Buxoro amirligining iqtisodiy holati, mulkiy munosabatlar va savdo aloqalarining rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish. 6 - sanoat va savdo tizimining shakllanishini oʻrganish – Amirlikda sanoat ishlab chiqarishining boshlanishi va savdo-sotiq munosabatlarining kengayishini oʻrganish. - Chor Rossiyasining taʼsirini tahlil qilish – Buxoro iqtisodiyotiga Chor Rossiyasi kapitalining kirib kelishi va uning iqtisodiy hayotga koʻrsatgan taʼsirini baholash. - ilmiy-amaliy materiallar tayyorlash – Mangʻitlar davridagi iqtisodiy jarayonlar asosida dars ishlanmalarini yaratish va oʻquv jarayonida foydalanish imkoniyatlarini koʻrib chiqish. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi: Buxoro amirligining iqtisodiy tarixi ilmiy asosda tahlil qilinib, oʻsha davr tarixiy jarayonlarini yangi yondashuvlar asosida oʻrganishga imkon yaratadi. Bu natijalar tarix faniga qiziquvchilar uchun ham amaliy ahamiyatga ega boʻlib, oʻquv jarayonida qoʻllanilishi mumkin. Tadqiqot mav zusi boʻy icha adabiy ot lar sharhi (t ahlili): Tadqiqotda Buxoro amirligining iqtisodiy tarixini yoritishda muhim ilmiy manbalar va tarixiy asarlardan foydalanilgan. Bu adabiyotlar mavzuni har tomonlama tahlil qilishga imkon yaratib, tarixiy jarayonlarning chuqur va ishonchli oʻrganilishiga xizmat qiladi. Sh. Mirziyoyev "Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz"asarlarida tarixiy xotira va milliy oʻzlikni anglash masalalariga alohida eʼtibor qaratilgan. Ularning tadqiqotda qoʻllanilishi Buxoro amirligi tarixini yangicha nuqtai nazardan baholash va mustaqillik davri tarixshunosligining yangi yondashuvlarini tatbiq etishga yordam beradi. Mustaqillik yillarida olib borilgan tadqiqotlar tarixchilar tomonidan Mangʻitlar sulolasining Buxoro amirligidagi davri, uning mazmun-mohiyati, taraqqiyoti va uygʻonish davri haqida ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy jarayonlar hamda davrning maʼnaviy jihatlarini yoritishga qaratilgan salmoqli tadqiqotlar olib 7 borilgan. Aliqulov S 3 , Azamat Z 4 , Eshov B 5 , Sagdullaev A 6 , Ziyoyev X 7 , va Rahmatov M. 8 lar tadqiqot olib borgan. Bundan tashqari davr manbalari ham tadqiq qilingan. Asqarov A.ning "Oʻzbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi" asari – Ushbu asarda oʻzbek xalqining shakllanish jarayonlari, etnik tarkibi va madaniy merosi haqida maʼlumotlar berilgan. Asar Buxoro amirligi aholisi va ularning iqtisodiy faoliyatini tushunishda muhim manba hisoblanadi. Sadriddin Aynining "Mangʻitlar amirlarining tarixi" – bu asar Mangʻitlar sulolasining Buxorodagi hukmronligi davrida yuz bergan siyosiy va iqtisodiy voqealarni yoritishda muhim oʻrin tutadi. Aynining asari orqali sulola boshqaruvi va iqtisodiy siyosatining asosiy xususiyatlari ochib beriladi. Ahmad Donishning "Navodir-ul voqoe" – bu tarixiy manba orqali Buxoro amirligining siyosiy va iqtisodiy hayoti, davlat boshqaruvi va ijtimoiy munosabatlari haqida qimmatli maʼlumotlar olinadi. Asarda amirlikdagi islohotlar, savdo-sotiq va sanoat rivoji haqida batafsil tahlillar keltirilgan. Amir Sayid Olimxonning "Buxoro xalqining hasrati tarixi" – bu asarda Mangʻitlar sulolasining soʻnggi davri va Buxoro amirligining inqirozga yuz tutishi bilan bogʻliq jarayonlar yoritilgan. Olimxonning asari tadqiqot uchun amirlikning iqtisodiy ahvoli va Rossiya bilan aloqalarining oʻzgarishi boʻyicha birlamchi manba sifatida xizmat qiladi. Mazkur adabiyotlar tadqiqot mavzusini chuqur oʻrganish va tarixiy jarayonlarni har tomonlama tahlil qilish uchun asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. Ular yordamida Buxoro amirligining iqtisodiy hayoti, savdo aloqalari va mulkiy munosabatlarining tarixiy jarayonlari keng qamrovda yoritilgan. Tadqiqot ning usullari: Tadqiqotda tarixiy tahlil, solishtirma tahlil va ilmiy yondashuvlar asosida Buxoro amirligining iqtisodiy tizimi va savdo aloqalarini 3Aliqulov S-Mangʻitlar davrida Buxoroni siyosiy tarixi. - Toshkent.:Fan. 2014. B-43. 4 Azamat Z Oʻzbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). - Tosheknt.: Yangi asr avlodi, 2000. 321-B. 5 Eshov B.J., Odilov A.A. Oʻzbekiston tarixi. I — II jild. – Toshkent.:Yangi asr avlodi, 2014.159-B. 6 Сагдуллаев А ва бошқалар.Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти. Тошкент.:Фан, 2000. 272-Б. 7 Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. Тошкент.: Ўзбекистон, 2000. 120-Б.. 8 Раҳматов М. Манғитлар уруғи тарихидан.. Тошкент.: Ўзбекистон. 2010. Б-27 8 oʻrganish usullari qoʻllanilgan. Shuningdek, mavjud tarixiy hujjatlar, iqtisodiy koʻrsatkichlar va ilgari chop etilgan asarlar asosida chuqur tahlil oʻtkazilgan Tadqiqot nat ijalarining nazariy v a amaliy ahamiy at i. Tadqiqotning nazariy ahamiyati shundaki, u Buxoro amirligi iqtisodiy tarixini yangi yondashuvlar asosida tahlil qilib, tarixiy jarayonlarni chuqur anglashga imkon beradi. Amaliy ahamiyati esa bu natijalarni taʼlim jarayonida qoʻllash, ilmiy va oʻquv materiallar yaratishda foydalanish, tarix faniga qiziquvchilar uchun muhim manba sifatida xizmat qilishidadir. Kurs ishining st ruk t urasi. Kurs ishi 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar bilan umumiy 46 varaqdan iborat. Kurs ishining birinchi bobida Mangʻitlar sulolasi 1757—1920 yillar davomida Buxoro amirligini boshqarib, mamlakatda siyosiy, iqtisodiy va madaniy oʻzgarishlarga sabab boʻldi. Muhammad Rahimxon hokimiyatga kelganidan soʻng, mangʻitlar siyosiy markazlashuvni kuchaytirishdi. Donyolbiy va Shohmurod davrlarida siyosiy islohotlar amalga oshirildi, ammo oʻrtada urushlar va isyonlar ham boʻldi. Shohmurodning davrida markazlashgan hokimiyat qayta tiklandi va amirlik mustahkamlandi. Amir Haydar va Nasrulla-xon davrida tashqi siyosat va harbiy yutuqlar Buxoro amirligini yanada kuchaytirdi. Madaniyat va ilm-fan rivojlandi, sugʻorish tizimlari tiklandi. Buxoro amirligi nafaqat ichki, balki tashqi tahdidlarga qarshi ham tayyor boʻldi. Mangʻitlar sulolasi Buxoroning siyosiy islohotlari, harbiy yutuqlari va madaniy taraqqiyotini shakllantirdi. Ikkinchi bobida esa Buxoro amirligining iqtisodiy hayoti dehqonchilik, hunarmandchilik va savdoga asoslangan. Yerlarning asosiy qismi davlatga tegishli boʻlib, dehqonlar paxtachilik, ipakchilik va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirgan. Xususiy va vaqf yerlari diniy va ijtimoiy ehtiyojlarga xizmat qilgan. Hunarmandchilik sohalari, ayniqsa, toʻqimachilik, kulolchilik va zargarlik rivojlangan. Buxoro, Samarqand, Toshkent kabi shaharlarda yirik hunarmandchilik markazlari mavjud edi. Paxta yetishtirish va sholikorlik muhim ahamiyatga ega boʻlib, turli ekinlar ham yetishtirilgan. 9 Buxoro amirligi ichki va tashqi savdo aloqalarini rivojlantirib, Rossiya, Afgʻoniston, Hindiston va boshqa davlatlar bilan savdo oʻrnatdi. Buxoro, Samarqand, Qarshi va Gʻuzor shaharlari yirik savdo markazlari boʻlib, karvonsaroylar qurilishi rivojlandi. Savdo mahsulotlari orasida paxta matolari, jun va ipak matolari muhim oʻrin tutgan. Buxoro ichki bozorlari, xususan, Gʻuzor chorva mollari savdosi bilan mashhur boʻlgan. Buxoro amirligida iqtisodiyot asosan qishloq xoʻjaligi, savdo va hunarmandchilikka asoslangan boʻlib, yirik savdo aloqalari va yer egallash tizimi iqtisodiy rivojlanishni qoʻllab-quvvatlagan. 10 I. BOB. BUX ORO AMIRLIGIN IN G TA SHKIL TOPISHI 1.1 Mangʻit lar sulolasining hok imiy at t epasiga k elishi MANGʻITLAR — Buxoro amirligini boshqargan sulola (1757— 1920). Uning vakillari Mangʻit qabilasiga mansub boʻlganlar. Tarixiy tadqiqotlarda keltirilishicha, mangʻitlar yirik turkiy urugʻlardan biri boʻlib, ular dastlab XIIXIII asrlarda Dashti Qipchoq, Idil (Volga) va Yoyiq daryolari oraligʻida yashagan. XIV asrning oxirida Oltin Oʻrla davlatidan ajralib chiqib, alohida Mangʻit Oʻrdani tashkil qilganlar. XV asr oʻrtalarida mangʻitlar noʻgʻaylar (noʻgʻaylar) deb atalgan. Mangʻit Oʻrda ham bu paytdan boshlab Noʻgʻay Oʻrda (Noʻgʻay xonligi) nomini olgan. Noʻgʻay Oʻrda davlatida asosan mangʻitlar va qoʻngʻirotlar yashagan. XVI asr oʻrtalarida bu davlat ikkiga katta va kichik Noʻgʻay davlatlariga boʻlinib ketgan. Keyinchalik Katta Noʻgʻay tarkibidagi mangʻitlar qavmi oʻzbeklar, qoraqalpoqlar va qisman qozoqlar tarkibiga kirganlar8. Ashtarxoniylar sulolasi oʻrniga kelgan Muhammad Rahimning taxtga rasman oʻtirishi (1756 y. 16 dek.) dan boshlangan. Muhammad Rahimxon Qarshi tomonda yashagan ―Oy eli toʻq mangʻit‖ urugʻining vakili boʻlib, ekin yerlari, mulk, chorva mollari va katta sarmoyaga hamda oʻz qabilasi va qoʻshni qabilalar oʻrtasida eʼtibor va nufuzga ega edi. Oʻz kelib chiqish rishtalari jihatidan baʼzi mangʻitlar ashtarxoniylar, temuriylar va chingiziylarga bogʻlanadi. Muhammad Rahimxon oʻzbek (turk) xalqidan boʻlib, chingiziylarga aslo bogʻlanmaydi9. Mangʻitlar qavmining toʻq mangʻit urugʻiga mansub boʻlgan sulolasi vakillari Buxoro amirligida katta imtiyozlarga ega boʻlib bordilar 9 . Uning vafotidan soʻng taxt vorisi etib Fozil tura (qizining oʻgʻli), keyin Ubaydulla-xon tayinlangan boʻlsa-da, davlatni amalda amakisi Doniyolbiy otaliq (1758—85) boshqargan. Doniyolbiy (1758-1785) — mangʻitlarning nufuzli biylaridan, otaliq. Buxoro amiri Muhammad Rahimning katta amakisi. 1758 y. 24 martda Muhammad Rahim vafotidan soʻng uning oʻgʻillari boʻlmagani uchun xonlik taxtiga voyaga yetmagan nabirasi Foziltoʻra oʻtqazilgan, Miyonqol hokimi boʻlgan Donyolbiy unga otaliq qilib tayinlangan. Bundan norozi boʻlgan viloyat hokimlari, 9 Холиқова Р. Россия-Бухоро: тарих чорраҳасида.Тошкент: “Ўқитувчи”. 2005. 90-Б. 11 kengas h , yuz, bahrin, burqut va saroy qabilalari amirlari markazlashgan hokimiyatga qarshi isyon koʻtarib, 10 ming yigitni qurollantirib Buxoro tomon yurishgan. Ularga qarshi chiqqan Donyolbiy isyonkor viloyat hokimlari bilan bir bitimga kelishgan. Unga koʻra, Fozil-toʻrani taxtdan tushirib, oʻrniga ashtarxoniy shahzodalardan boʻlgan Abulgʻozi xonlik taxtiga oʻtqazilgan (1758— 85). Donyolbiy ham otaliq mansabini, ham amaldagi hukmdorlikni oʻz qoʻlida saqlab qolgan. Donyolbiy otaliq davrida ham oʻzaro urushlar davom etib, Karmana, Oʻra-tepa, Nurota, Sherobod, Boysun va boshqa joylarda mahalliy kuchlar bosh koʻtarib, poytaxt izmidan chiqishga harakat qilganlar. 1781 yil Rossiya hukumati Buxoro bilan savdo bitimi tuzishni taklif etganida Donyolbiy bu bitimni 92 oʻzbek qabilasi boshliklari roziligi siz imzolay olmasligini bildirgan. Bu holat Donyolbiy davrida Buxoro amirligidagi siyosiy markazlashuv darajasi Muhammad Rahim davridan ancha past boʻlganidan darak beradi. Bu tabiiy suratda Buxoro shahar aholisining noroziligiga sabab boʻlgan. Bundan tashqari Donyolbiy qoʻshin taʼminoti uchun koʻplab qoʻshimcha soliqlar joriy etib, bu bilan poytaxtdagi hunarmandlar va savdo ahlini oʻziga qarshi qaratib qoʻygandi. 10 1784 y. Buxoroda qoʻzgʻolon koʻtarilib, unda mingga yaqin kishi oʻldirilgan. Donyolbiy hokimiyatni shaharliklar orasida obroʻ-eʼtibori baland boʻlgan oʻgʻli Shohmurod (1785—1800) ga topshirishga majbur boʻlgan. 11 Buxoro xonligini birlashtirish va markazlashtirish uchun kurashni Shohmurod davom ettirgan. Shohmurod Donyolbiy joriy etgan soliqlarni bekor qilgan. Mangʻitlardan boʻlgan buxorolik tarixchi Muhammad Yoqubning yozishicha: «Donyolbiy saxiy va muruvvatli xokim sifatida mashhur boʻlgan, lekin davlat (moliya) ishlari bilan qiziqmagan. Biron ishni boshlashdan oldin ishning koʻzini biladigan kishilar bilan maslahatlashgan». Donyolbiy xonlik unvonini qabul qilmagan, otaliq unvoni bilan qanoatlang an10. Keyingi Mangʻit hukmdorlar i: Shohmurod (1785- 1800), Muhammad Doniyolbiy otaliqning oʻgʻli. Shohmurod otasi vafot etgach, uning «amir-ul umaro» unvonini qabul qilgan va rasmiy ravishda Buxoro taxtida oʻtirgan 10 Раҳматов М. Манғитлар уруғи тарихидан./ Т.:”Ўзбекистон”.2010.Б-27. 11 Eshov B.J., Odilov A.A. Oʻzbekiston tarixi. I — II jild. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2014. 237-В.. 12 chingiziy Abulgʻozi-xonni hokimiyatdan chetlatib, oʻzini Buxoro amiri deb eʼlon qilgan (1785 y. 9 iyunь). Oʻnta ukasining har biriga bittadan viloyat hokimligini berib, siyosiy tarqoqlikka barham bergan. Shohmurod faol ichki va tashqi siyosat olib borgan. Shohmurod pul islohoti oʻtkazib, sof kumushdan tanga zarb qildirgan. Zamondoshlari va kelajak tarixchilari Shohmurodni «Amiri maʼsum» («Begunoh amir») va «Umari soniy» («Ikkinchi Umar»), «gʻoziy» unvonlari bilan tilga olishadi. Shohmurod Marv, Balx va boshqa hududlarni Buxoroga qaytarish uchun Xurosonga qilgan harbiy yurishlarida uning qoʻshinlari gʻolib chiqqan, Marv, Balx, Maymana va Andxuy Buxoroga qaytarilgan. Shohmurod Usmonli turk sultonligi va Rossiyaga bir necha marta elchilar joʻnatgan. Shohmurod tasavvuf gʻoyalari bilan sugʻorilgan «Ayn fiqhhikmat» («Donishmandlik asoslari») asarini yozgan, hanafiya mazhabiga doir «Fatava-yi ahli Buxoro» («Buxoro ahliga fatvolar») toʻplamini tuzgan 12 . Shohmurod davrida Buxoro va Samarqandda koʻplab madrasalar, masjidlar, xonaqolar va turli binolar qurilgan. Xususan, Zarafshon vodiysidagi dehqonchilikka katta eʼtibor qaratilib, Zarafshon daryosidan turli ariqlar (Qozonariq, Toyman arigʻi, Toʻgʻuzariq), Oqdaryo va Qoradaryodan yangi ariqlar chiqarilgan hamda boshqa sugʻorish inshootlari qurilgan. 13 Shohmurodning oʻzi Samarqandni qayta qurish tarkini chizgan. Shohmurod shaharda 24 ta mavze qurib, mamlakatning sharqiy viloyatlaridan bu yerga aholini koʻchirib keltirgan. Gʻuzorda Madrasa va masjid qurdirgan. Shuningdek, Shohmurod hukmronligi yillarida Doniyolbiy davrida boshlangan Xalifa Xudoydod majmuasi qurilishi-davom ettirilganShohmurod Joʻybordagi Eshoni Imlo qabristonida piri Shayx Safar qabri oldida dafn etilgan. XVIII asrning ikkinchi yarmidan XIX asr oʻrtalariga qadar Surxon vohasida Sherobod, Boysun, Denov va Yurchi bekliklari mavjud boʻlgan. Bu davrda Sherobod bekligida amlokliklar qoʻyidagicha taqsimlangan: Tallashkon, Saidobod, Gilambob, Salavot, Jarqurgʻon, Sherobod shahri atrofidagi aholi maskanlari, Tallimaron, Boysun bekligi: Boysun, Yaumchi, Rabot, Darband, Sayrob, Xatak, Zarabogʻ, Poshxurd, Buzravot, Kakaydi amlokliklaridan tashkil topgan. Denov 12 Rahmatov M. Mangʻitlar urugʻi tarixidan.Toshkent.: Oʻzbekiston. 2010. B-27. 13 Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. Тошкент.: Ғофур Ғулом номидаги матба, 2000. 144-Б. 13 bekligi: Sina, Qarluq, Pustindara, Xadrasha, Doʻrmon, Gardikurgon amlokliklaridan iborat boʻlgan. Yurchi bekligi amlokliklari: Sangardak, Pashor, Chambuloq va Yurchi shahrini oʻz ichiga olgan. Hozirgi kunda maʼmuriy jihatdan Surxondaryo viloyati tarkibiga kiruvchi Dashnobod, Sariosiyo, Sarijuy amlokliklari esa Hisor bekligi tarkibida boʻlgan. 14 1.2 Mangʻit lar sulolasi dav rida amirlik ning boshqaruv t izimi Amir Shohmurod Zarafshon vodiysi, Amudaryo va Qashqadaryodagi sunʼiy sugʻorish tizimini qayta tikladi. Buxoro aholisini bojdan, hunarmandlarni kundalik yigʻimlardan, mehnat majburiyatidan va soliqdan ozod etuv-chi tarxon yorligʻini berdi. Xiroj va nikoh puli, tarozi haqi va boshqa yigʻimlar kamaytirildi. Sud tizimi qayta tuzildi. Davlat hokimiyati mustahkamlandi. Amir Haydar davrida oʻzaro urushlar kuchaydi. U Amudaryoning janubiy sohili, yuqori Zarafshon, Shahrisabz va Miyonqolni saqlab qolish uchun kurash olib bordi. Haydar (1800-1826), Amir Shohmur odning oʻgʻli, Doniyolbi y otaliqning nevarasi. Uning onasi ashtarxoniylardan Abulfayzxonning qizi Bonu Shams boʻlgan. 14 Buxoro madrasalarida 10 yil tahsil olib, Qurʼoni karim sharhi va hadis ilmlarini puxta egallagan. Amir Shohmurod Haydarni Qarshi viloyatiga hokim qilib tayinlagan. Shohmurod vafot etgach, Buxoro amirligi taxtiga oʻtirgan va «amir al-moʻminin». unvonini olgan. Buxoro amirligida vujudga kelgan keskin siyosiy vaziyatni yumshatishga harakat qilgan. Haydar ayirmachilik kayfiyatlarni namoyon qilayotgan Shahrisabz, Kitob, Urgut bekliklari, Miyonqol va Samarqand hokimlariga qarshi janglar olib borishga majbur boʻlgan. Haydar Xurosonga ham harbiy yurishlar qilib, Balx (1817), Badaxshon, Qunduz va Maymanani Buxoro amirligiga qaytargan. Marv hokimi Din Nosirbek (Haydarning ukasi) Xiva xoni Eltuzarxon qutqusiga uchib, akasiga qarshi bosh koʻtaradi (1804) va magʻlubiyatga uchraydi. Shu asnoda Xiva xoni Eltuzarxon bir necha marta Buxoroga harbiy bosqinlar uyushtirgan. Ana shunday yurishlarning birida Niyozbek parvonachi boshchiligida 20 ming kishilik Buxoro qoʻshini xorazmliklar qoʻshinini magʻlubiyatga uchratgan. Eltuzarxon Amudaryodan qochib oʻtayotganda daryoda gʻarq boʻlib oʻlgan. Eltuzarxonning 3 birodari va koʻplab xivaliklar asir tushishgan. Amir Haydar Eltuzarxonning kichik birodari Qutlugʻmurodxonni 400 asir bilan ozod qilib, Urganchga joʻnatgan. 1821—25 yillarda amir Haydarning soliq siyosatiga qarshi 14 Сагдуллаев А. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.- Тошкент.: Академия, 2000. 272-Б.. 15 xitoy-qipchoqlar koʻtargan Miyonqol qoʻzgʻoloni ham katta qiyinchilik bilan bostirilgan. Ahmad Donishning yozishicha, Haydar hukmronlik qilgan davrda Buxoroda ilm-fan, xususan, tarix va islom ilmlari rivojlangan. Haydar madrasalarda tahsil olib borish uchun Istanbul, Qobul va boshqa shaharlardan koʻplab qoʻlyozma kitoblarni oldirgan. Uning oʻzi muntazam ravishda saboq bergan, madrasalarda dars oʻtgan. Haydar «al-Fa-void al-alfiya» nomli fiqhning xanafiya mazhabiga oid asar ham yozgan. Uning hukmronligi davrida Buxoroda Chor minor va Xalifa Nayozqul madrasasi (1807), masjidlar, xonaqohlar, hammomlar qurilgan, Xalfa Xudoydod majmuasi qurilishi davom ettirilgan. Buxoroda Haydar onasiga atab maxsus Madrasa, Qarshida Ali madrasasi va Mir Muhammad madrasasini ham qurdirgan. Haydar Buxorodagi Joʻybor mavzesidagi Eshoni Imlo qabristonida otasi Shohmurod yonida dafn etilgan14. Nasrullaxon (1826—1860), Buxoro amiri, mangʻitlardan. Amir Haydarning oʻgʻli. Otasining hukmronligi davrida Qarshida hokimlik qilgan. 15 Amir Haydar vafotidan soʻng hokimiyat uchun kurashlarda akalari amir Husayn (1797— 1826) va amir Umar (1826 y. v.e.)ni oradan koʻtarib, Buxoro taxtiga oʻtiradi (1826), oʻz hukmronligi davrida islom shariati koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilgan. Nasrullaxon jasur va dovyurak kishi boʻlganligi bois unga «bahodir», «botir» unvonlari berilgan. Nasrullaxon davlat hokimiyatini mustahkamlash maqsadida urugʻ va qavm boshliqlari boʻlgan koʻplab amaldorlarni quyi tabaqalardan chiqqan yosh va gʻayratli kishilar bilan almashtirdi. 1837 yilda harbiy sohada islohotlar oʻtkazib, oʻz qoʻshinining jangovar holatini yaxshiladi. Har biri 800 kishidan iborat 50 ta sarbozlar boʻlaklari va 250 kishilik toʻpchilar guruhi tashkil qilingan. Muntazam piyoda qoʻshinining soni 40000 kishidan ortiq boʻlgan. Nasrullaxon Xiva va Qoʻqon xonliklarini Buxoro atrofida birlashtirishga uringan. Mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklash uchun Qoʻqon xonlari tomonidan tortib olingan Xoʻjand, Oʻra-tepa, Toshkent, Jizzax va Zominni Buxoro amirligiga qaytardi (1840—42). Fargʻona vodiysi ulamolarining talabi bilan Qoʻqonga yurish qilib, xonlik hududini egallagan (1842). Biroq u Qoʻqon xoni Muhammad Alixonni qatl qilish bilan cheklanmasdan, uning onasi — mashhur 15 Сагдуллаев А. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.- Тошкент.: Академия, 2000. 272-Б. 16 shoira Nodirabegimni ham oʻldirtiradi. Nasrullaxon tomonidan Qoʻqonga Ibrohim parvonachi mangʻitning noib qilib qoldirilishi salbiy oqibatlarga olib kelgan. Noib mahalliy aholiga zulm oʻtkazib, soliqlarni koʻpaytirdi. Natijada tez orada Qoʻqon qoʻldan ketadi. Nasrullaxon Marvni ham Buxoroga boʻysundiradi (1843). SHuningdek, Nasrullaxon qoʻshini 20 yillarda olib borgan 32 ta harbiy yurishidan soʻng SHaxrisabzni uzil-kesil egallagan (1856). Shahrisabz markaziy hokimiyatga boʻysungach, u sulh ramzi sifatida mahalliy hukmdor Iskandar Alloma (valineʼmat)ning singlisi Kenagasxonimga uylandi. 16 Muzaffar (1860.23.9-1885.13.12. Mangʻitlardan Nasrullaxonning oʻgʻli. Otasi davrida Karmanaga hokimlik qilgan. Amir Nasrulla vafotidan soʻng, Buxoro taxtiga oʻtirgan. Otasi tomonidan Karmanaga surgun qilingan kishilarni Buxoroga qaytarib, yuqori lavozimlarga tayinlagan. Markaziy hokimiyatga boʻysunishni istamayotgan Hisor, SHaxrisabz, Darvoz, Koʻlob, Baljuvon bekliklari va Qoʻqon-ustiga yurish qilib, ularning qarshiligini yengdi (1863—65). Mallaxon tomonidan taxtdan tushirilgan Qoʻqon xoni Xudoyorxon Buxoroga qochib kelganida xonlik taxtini qayta egallashi uchun unga harbiy yordam bergan16 (1861). Abdulahad (1885-1910) Buxoro amiri Mangʻitlardan. Amir Muzaffarning oʻgʻli. Abdulahad davrida chor hukumati Buxoroda rus siyosiy agentligi taʼsis etib (1886), Turkistonni, jumladan Buxoro xonligini xom ashyo bazasiga aylantirish va bu yerdagi boyliklarni Rossiyaga tashib ketish maqsadida Amudaryoga koʻprik qurdi, Chorjoʻy- Samarqand temir yoʻl oʻtqazdi.17 (1900—1901). Shuningdek Abdulahad davrida jadidchilik harakati kuchaydi. Amir Olimxon, Amir Sayd Olimxon — Buxoro amiri (1910—20), mangʻitlardan. Amir Abdulahadning oʻgʻli. Peterburgdagi Nikolaev kadet korpusida taʼlim olgan (1893— 96). Qarshi, soʻngra valiahd sifatida Karmana bekliklariga hokim boʻlgan. Otasi vafotidan soʻng, Buxoro taxtiga oʻtirgan. Olimxon Koʻlob, Hisor va Dushanba atrofida katta miqdordagi kuchlarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. 1920 y. noyob. oyining oʻrtalarida uning qoʻshinlari Boysun, Darband, SHerobodni qizil askarlardan ozod qilishdi. Olimxon ixtiyoriga Fargʻonadan yordamga yuborilgan 4000 yigit xam SHarqiy Buxoroga 16 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I — II jild. – Toshkent.:Yangi asr avlodi, 2014. 376-В. 17 yetib keladi. Olimxon qoʻshinining miqdori 25000 kishiga yetgan. Hisordan Koʻlob viloyatiga kelgan Olimxon butun qoʻshinlariga Ibrohimbekni Oliy bosh qoʻmondon (oʻrinbosarlar: SHarqiy Buxoroda — Davlatmand-bek va Gʻarbiy Buxoroda — Mulla Abdulqahhor) qilib tayinlaydi. Biroq, bir qator janglarda magʻlubiyatga uchragach, Olimxon Amudaryoning CHubek kechuvidan Afgʻonistonga oʻtib ketgan. Olimxonni Qobulda Afgʻoniston amiri Omonullaxon qabul qilib, doimiy yashashi uchun unga Qalʼayi Fotuda maxsus qarorgoh ajratib beradi. U Qobulda yashasa xam Buxorodagi ozodlik harakatiga gʻoyaviy jihatdan rahbarlik qilishda davom etdi, qoʻrboshilar va ulamolarga turli maktublar va qimmat-baho sovgʻalar joʻnatib, ularni kurashga ilhomlantirgan 17 . Olimxon Qobulda oʻzining esdaliklarini yozib tugallaydi. Umrining oxirida koʻzi ojizlanib qoladi, ogʻir dardga chalinadi. Uzoq davom etgan xastalikdan soʻng u Qalʼayi Fotuda vafot etadi. Qobul atrofidagi SHahidoni islom (Islom shahidlari) qabristoniga dafn etilgan. Olimxonning xotiralari Parijda fransuz tilida (1929), keyinchalik Gʻarbda fors tilida, Oʻzbekistonda oʻzbek va rus tillarida (1991), Tojikistonda tojik tilida (1992) alohida kitob sifatida chop qilingan. Olimxon hukmronligi davrida Buxoroda Olimxon madrasasi qurilgan, Sitorai Mohi Xosa saroyini qurish yakunlangan. Nasrullaxon mamlakatdagi tarqoqlikni tugatish uchun kurashdi. Yarim mustaqil va kuchli Shahrisabz va Kitob bekliklari boʻysundirildi. Qoʻqon xonligi tobe etildi. Toʻxtovsiz urushlar, soliqlar miqdorining ortishi 1821—25 yillarda xitoy-qipchoqlarning Miyonqol qoʻzgʻoloniga olib kelgan. Nasrullaxon (1827— 60 yillarda hukmronlik qilgan) Xiva va Qoʻqon xonliklarini Buxoro atrofiga birlashtirishga harakat qilgan. Xoʻjand, Oʻra-tepa, Toshkent, Jizzax va Zominni Buxoro amirligiga qaytargan 18 (1840-42). Nasrullaxon davlat hokimiyatini mustahkamlash maqsadida urugʻ va qabila boshliqlaridan boʻlgan koʻplab amaldorlarni kuyi tabaqalardan chiqqan yosh va gʻayratli kishilar bilan almashtirgan. 1837 yil harbiy islohot oʻtkazib qoʻshinning jangovarlik holatini yaxshilagan. Xar biri 800 kishidan iborat 50 ta sarbozlar va 250 kishilik toʻpchilar 17 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I — II jild. – T.:”Yangi asr avlodi”, 2014. 376b. 18 Сагдуллаев А. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.- Тошкент.: Академия, 2000. 272-Б.. 18 guruhi tashkil qilingan. Muntazam piyoda qoʻshin soni 40 ming kishidan oshgan. 1842 yil Fargʻona vodiysi ulamolarining qistovi bilan Nasrullaxon Qoʻqonga yurish qilib, qisqa muddatga xonlik hududini egallagan. Qoʻqon xoni Muhammad Alixon va uning onasi shoira Nodirani qatl etgan. Nasrullaxon hukmronlik qilgan yillar Turkiston mintaqasida Rossiya-Angliya manfaatlari oʻzaro toʻqnashgan davr hisoblanadi. 1873 yil 28 sentyabrda Buxoro amirligi bilan Rossiya imperiyasi oʻrtasida imzolangan navbatdagi shartnoma natijasida Buxoro amirligi Rossiyaning protektorati deb eʼlon qilingan. Zarafshon daryosining yuqori qismi sharqiy Buxoro (Badaxshon va Pomir) dagi ayrim viloyatlar qoʻldan ketgan. 19 Amudaryoning chap sohilidagi yerlar esa (Balx, Mozori Sharif, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa) Rossiya va Buyuk Britaniyaning talabi bilan Afgʻonistonga berilgan, Buxoro amirligining xorijiy davlatlar bilan aloqa yuritishi taʼqiqlangan. Shunday qilib, Amir Muzaffar davrida Buxoro amirligi Rossiya tomonidan istilo etildi. Amir Abdulahad va Amir Olimxon hukmronligi vaqtida Buxoroda rus podsho hukumatining mavqeyi mustahkamlandi. Buxoro bosqinidan keyin tuzilgan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgach, Mangʻitlar sulolasi tugatildi. I.bobga xulosa Mangʻitlar sulolasi, 1757—1920 yillar oraligʻida Buxoro amirligini boshqarib kelgan va bu davrda turli siyosiy oʻzgarishlarga guvoh boʻlgan. Sulola oʻzining kelib chiqishi va qabilaviy tashkiloti bilan bir qancha tarixiy jarayonlarni shakllantirdi. Xususan, Muhammad Rahimxonning hokimiyatga kelishi bilan mangʻitlar Buxoroda muhim siyosiy oʻrin egalladilar. Bu sulola va uning vakillari, xususan, Donyolbiy va Shohmurod kabi amaldorlar tomonidan amalga oshirilgan siyosiy islohotlar va tuzumlar Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosatini shakllantirdi. Mangʻitlar davrida Buxoro amirligi kuchli markazlashtirilgan hokimiyatga ega boʻldi, ammo bu jarayonlar oʻrtasida urushlar, isyonlar va ziddiyatlar ham yuz berdi. Donyolbi y otaliq sifatida taxtni boshqari sh jarayoni da siyosiy19 Сагдуллаев А. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.- Тошкент.: Академия, 2000. Б-29. 19 markazlashuvning kuchsizlanishiga sabab boʻldi, bu esa shaharda qoʻzgʻolonlar va noroziliklarga olib keldi. Shohmurod davrida esa ichki siyosat kuchayib, markazlashgan hokimiyatni qayta tiklashga erishildi. Shohmurodning harbiy yurishlari va islohotlari Buxoro amirligining mustahkamlanishiga olib keldi. 20 Buxoro amirligining oʻziga xos xususiyatlari, yuqori darajadagi siyosiy markazlashuvni saqlashga qaratilgan islohotlar va iqtisodiy, madaniy rivojlanish bilan bogʻliq edi. Amir Shohmurod va uning avlodlari davrida sugʻorish tizimlari tiklanib, madaniyat va ilm-fan rivojlanishiga alohida eʼtibor qaratildi. Amir Haydar davrida esa tashqi siyosat hamda harbiy yutuqlar Buxoro amirligini yanada mustahkamladi. Buxorodagi diniy va ilmiy rivojlanish, shuningdek, mustahkam hukumat tuzumi, amirlikni nafaqat ichki, balki tashqi tahdidlarga qarshi ham tayyor qildi. Amir Nasrullaxon davrida amalga oshirilgan harbiy islohotlar va hududiy birlashtirish harakatlari, Buxoro amirligining yanada kuchayishiga olib keldi. Nasrullaxonning qoʻshni hududlar bilan olib borgan urushlari va harbiy yutuqlari Buxoro amirligining taʼsirini kengaytirdi. Amirlikning madaniy va ilmiy rivojlanishig a qaratilgan yondashuvl ar, shuningdek , iqtisodiy jihatdan rivojlanishning muhim omiliga aylandi. Buxoro amirligining tashkil topishi, siyosiy markazlashuvi va diniy rivojlanishidagi oʻzgarishlar mangʻitlar sulolasining taʼsiri bilan chuqur bogʻliq. Buxoro amirligining yuqori darajadagi siyosiy islohotlari, harbiy yutuqlari va madaniy taraqqiyotlari, nafaqat uning hukmronligini mustahkamladi, balki tarixiy jarayonlarda oʻz oʻrnini yaratdi. Bu davrda Buxoro amirligi ichki siyosatni kuchaytirish, tashqi tahdidlarga qarshi kurashish va ijtimoiy rivojlanishni taʼminlashga qaratilgan koʻplab islohotlarni amalga oshirdi. 20 Азамат З. Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Енг қадимги даврдан Россия босқинига қадар). Тошкент.: Академия. 2000, 120-Б. 20 II. BOB. MAN GʻITLA R SULOLA SIN IN G DAVLA T BOSHQA RUVI VA OLIB BORGA N IJ TIMOIY -IQTISODI Y SIY OSA TI 2.1 Buxoro amirligining iqt isodiy ahv oli v a sav do aloqalari Amirlikdagi iqtisodiy ahvol va mulkiy munosabatlar oʻrganilganda shunga amin boʻldikki, iqtisodiy hayotda Buxoro amirligi aholisining katta qismi dehqonchilik bilan shugʻullangan. Yerning koʻp qismi davlatning qoʻl ostida boʻlib, u «amloki podshohi» yoki «mulki sultoni» deb atalgan. Yerning 2-qismi odamlarning xususiy mulki hisoblanib, uning talay qismi boylarning qoʻl ostida edi. Bunday yerlar «mulk yerlari» deb yurgizilgan. Erning 3-qismi masjid, madrasa va mozorlarni moddiy jihatdan taʼminlash maqsadida vaqf nomi bilan berilgan. Davlat yerlarining maʼlum qismi amirlar tomonidan xizmat koʻrsatgan nufuzli kishilarga umr boʻyi foydalanish uchun inʼom qilingan. Bu xildagi yerlar «suyurgʻol» yoki «tanho» nomi bilan atalgan. (Qarang ilova № 2). Dehqonlar paxtachilik, ipakchilik, kanopchilik, polizchilik, sabzavotchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Minglab kishilarni qamrab olgan hunarmandchilik keng koʻlamda rivojlangan. Uning mahsulotlari ichki va tashqi bozorlarning muhim buyumlari sifatida juda qadrlangan. Buxoro, Samarqand. Xujand va Toshkent yirik hunarmand chilik markazlari sifatida shuhrat qozongan. D.N.Logofe tning maʼlumotlariga qaraganda, Buxoro amirligining „Qashqadaryo vohasi, Surxondaryo vohasi, Yakka-bogʻ, Kitob, Chiroqchi, Qarshi, Shahrisabz, Gʻuzor, Termiz tumanlarida paxta katta miqdorda yetishtirilgan. Ayniqsa, Rossiya bilan Oʻrta Osiyo xonliklari oʻrtasida aloqaning oʻzaro yaxshilanishi tufayli, XVI asrdan boshlab XIX asr ikkinchi yarmiga kadar Buxoro amirligida paxta yetishtirishga katta eʼtibor berila boshlandi. Xalqaro maydonda va bozorida paxta narxining ancha oshishi aynan paxta yetishtirishning koʻpayishiga sabab boʻlgan edi 21 . A. Kostenkoning maʼlumotlariga qaraganda, Oʻrta Osiyo xonliklari ichida Buxoro paxtasi alohida diqqatga sazovor boʻlib, u ancha qimmat turgan. P. I. 21 Rajabov K, Xasanov F. Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi (XIX asr oʻrtalari-1917 yil fevral). OʻzME. 12-jild. 2018. В-159-164. 21 Demezonning yozishicha, Buxoroda sholi yetishtirishga katta eʼtibor berishgan. Eng yaxshi guruch Miyonqol hududlarida va Samarqand atroflarida yetishtirilgan. Buxoro shahrining oʻziga, odatda, Shahrisabz va Hisordan koʻplab guruch olib kelingan. Buxoroda bugʻdoy (gandum), joʻxori, oq joʻxori, makkajoʻxori, kunjut, arpa (javdar(i)), tariq, mosh, noʻxat, loviya kabi poliz ekinlari koʻplab yetishtirilgan. Qishda (1834 yili) Buxoroda bugʻdoyning bir botmoni 12—14 tanga miqdorida, kunjutning bir botmoni 18—19 tanga, arpa (javdar(i))ning bir botmoni 10,5 tanga, noʻxatning bir botmoni 20 tanga miqdorida sotilgan. Qarshi va Miyonqol hududlarida juda koʻp tamaki yetishtirilgan. Qarshi tamakisi eng yaxshi sifatli tamaki hisoblangan.Shuningdek Buxoroda juda katta miqdorda uzum yetishtirilardi. Uzumning husayni, sohibi, toifi, siyohi, kishmish navlari koʻp. Mayiz qilishga eʼtibor juda katta boʻlgan, soyada quritilgan kishmish— soyaki deyilgan. Oftobda quritilgani esa oftobi deyilgan. Bundan tashqari Buxoroda bogʻ yaratishga katta eʼtibor berilgan. Oʻrik, bodom, gilos, olcha, yovvoyi gilos, togʻ olchasi, pista, shaftoli, nok olxoʻri, olma, yongʻoq, behi, anor hamda tutlarning katta-katta bogʻlari mavjud boʻlib, ulardan koʻplab hosil olingan. Buxoroda ipakchilik rivojlanishiga katta eʼtibor qaratilganligi tufayli ipak savdosi ancha katta ahamiyatga molik boʻlgan. Ipakchilik rivojlanishining asosiy manbai bu — tut daraxtlarining yetarli miqdorda boʻlishidir. Tut daraxti Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan daraxt turlaridan hisoblanadi. Ayniqsa, Buxoro vohasi, Zarafshon vodiysi, Karmana, Miyonqolda, umuman suv koʻp boʻlgan barcha hududlarda tut daraxtlari nihoyatda koʻp oʻstirilgan 22 . P.I.Demezon maʼlumotlariga qaraganda, „Buxoro atrofi va Karmanada yetishtirilgan ipak eng yaxshi hisoblangan. Buxoroda ipak xom ashyosi, yaʼni pillasining bir pudi 13—14 tilla, ipakdan yigirilgan ipning bir pudi esa 30—32 tilla turgan. Toza ipak va yarim ipakdan turli-xil matolar tayyorlangan. Jumladan atlas, beqasam, adras va hokazolar. Buxoroda koʻk, yashil, sariq va eng koʻp miqdorda qizil rangli matolar tayyorlashga eʼtibor juda katta boʻlgan. P. I. Demezonning maʼlumotlarida Buxorodagi paxtachilik 22 Rajabov K, Xasanov F. Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi (XIX asr oʻrtalari-1917 yil fevral). OʻzME. 12-jild. 2018. В-159-164. 22 masalasiga toʻxtalib, shunday fikrlar bildirilgan. „Paxta Buxoro atroflarida, Miyonqolda, Karmanada va Samarqandda muvaffaqiyatli yetishtiriladi va u ancha yaxshi sifatli hisoblanadi. Qarshi va Chorjuy paxtalari sifat jihatdan past hisoblanadi. Buxoro amirligi hududida choʻl va dashtlarning koʻpligi hamda uning togʻoldi tumanlari chorvachilikning rivojlanishiga qulay sharoit va imkoniyat yaratgan. Mana shuning uchun ham choʻl zonalarida, ayniqsa, Buxoro va Qarshi hududlarida qoʻychilik yaxshi rivojlangan. Shuningdek amirlikda yilqichilikka ham katta eʼtibor qaratilgan. Chorvachilik rivoji asosida sifatli teri va shu kabi mahsulotlar tayyorlanib, ulardan gilamlar, sholchalar, namatlar, turli xil arqonlar tayyorlangan va bozorlarga olib chiqilgan. Buxoro amirligida ichki va tashqi savdo yoʻlga qoʻyilgan boʻlib, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan aloqalar oʻrnatilgan. Xonlikning Rossiya bilan elchilik va savdo aloqalari oʻsgan edi. U amirlik uchun tayyor mahsulotlar bozori sifatida katta ahamiyat kasb etgan. Albatta, Rossiya imperiyasiga tobe boʻlib qolgan Amir Muzaffarning maqomi ―Zirabuloq shartnomasi‖ning 12 moddasiga binoan faqat jugʻrofiy chegaralash jihatidan qisqartirilib qoʻyilmasdan (yaʼni, biror tashqi xorijiy davlat bilan na davlatlararo, na tashqi savdo munosabatlarini mustaqil davlat sifatida olib borolmaslik, Rossiyaning bu yoʻnalishlardagi maʼmuriyat tizimi orqali juda oz miqdorda va cheklangan masalalardagina faoliyati koʻrsatishi), balki Buxoro amirligining anʼanaviy Balx, Xirot mintaqasi qoʻldan chiqib. Kattaqoʻrgʻon, Jizzax, Oʻra-tepa. Samarqand mintaqalarining Rossiyaga qoʻshib olinganligi, suv taʼminotining keskin yomonlashuvi, qolaversa 1885 yil faoliyat boshlagan ―Rossiya imperatorligi siyosiy agentligi‖ tomonidan oʻlkaning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, diniy-konfessional, maʼnaviy hayotiga oid birlamchi, asosiy va bevosita axborotni yigʻishi, tahlil etishi, xulosaga kelishi, hatto siyosiy-huquqiy, diniy-konfessional ishlarda tavsiyalar berish huquqiga ega ekanligi tufayli yuzaga kelgan axborot zoʻravonligi, ushbu tashkilotning siyosiy-mafkuraviy, maʼnaviy bosimi, aksincha unga barcha imkoniyatlarni favqulodda yuqori darajada yaratib berilishi, har bir 23 talabi, koʻrsatmasiga soʻzsiz tobelik koʻrsatish majburiyati Buxoro amirinining huquqlarini cheklab qoʻyishga olib kelgan edi 23 . Ammo, Rossiyaning Buxoro amirligiga qilgan siyosiy tajovuzlaridan esankiramay amirlik protektorat maqomida boʻlsa-da oʻz hududida ijtimoiy-iqtisodiy hayotni yoʻlga qoʻyishga erisha oldi. 1865- 1876 yilgi qirgʻinbarot istilochilik yurishlari va tobelik shartnomalaridan soʻng Rossiya imperiyasi Turkiston general-gubernatorligida nisbatan barqaror hokimiyat oʻrnatgan, maʼmuriyat idora va boshqaruv usullarini barqarorlashtirgan davrida oʻlkada asta sekinlik bilan yangi iqtisodiy jonlanishlar yuz bera boshladi. Bunda shubhasiz katta kapital, xoʻjalik, sanoat sohalaridagi yangiliklar, zamonaviy aloqa vositalari, temir yoʻllarning qurilishi, moliya-bank tizimi va xalqaro qulay vaziyatni yuzaga kelishi oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Buxoroda dastlabki millionerlar, savdo tijoratchilari, zavodchi, fabrikachi boylar va bankirlar paydo boʻla boshladi. Bu haqda Muhammad Baljuvoniy oʻzining ―Tarixi Nofeʼiy asarida qoʻyidagi maʼlumotlarni keltirib oʻtadi. ―Bu muqaddimadan mashhur boʻlgan (buxorolik)lar haqida yozaman. Eng avvalo, nomdor tojirlardan boʻlgan Amir Ahadxon bilan birgalikda ―sherik tijorat‖ boʻlganlar: Mirzo Muhiddin sarrof, Fayzullo-xoʻja Ubaydullo-xoʻja oʻgʻli, Muhammadolim Joʻraboy Poʻst oʻgʻillarini aytish mumkin. Bu uchalalari Buxoroning eng ilgʻor tojirlari edilar‖. Amir Sayid Olimxon oʻzining ―Buxoro xalqining hasrati tarixi‖ nomli asarida: ―Bolsheviklar inqilobidan oldin Buxoro savdosi faqat Rossiyaning oʻzi bilan ikki yuz ellik million frankka yetar edi — deb yozgan edi. Buxoro amirlari iqtisodiy hayot, savdo-sotiqning rivojlanishi hisobiga katta shaxsiy boylik, mol-mulk, koʻchmas mulkka va kapitalga ega boʻlib borardilar. Ularning alohida nufuzli maqomi Buxoro- Rossiya siyosiy- iqtisodiy munosabatlarida, tovar ayirboshlash va kapitalning ichki aylanishda katta imkoniyatlarni ochib berar edi. Buxoro amirlari Rossiya maʼmuriy tizimida hatto ulugʻ knyazlardan ham yuqori martabali maqomga ega boʻlishib, ―Aʼlo hazratlari‖ deb emas, boshiga toj kiydirilgan taxt sohiblari sifatida ―Janobi Oliylari 23 А.Дониш. Наводир ул-вақое. Тошкент.: Фан, 1964, Б-232-233. 24 Onhazratlari‖ unvoni bilan nomlanishgan. ―Ularning rus moliyaviy doiralaridagi oʻrni va ahamiyati yirik kapitalistlar sifatida juda katta edi. Zero, amirning Rossiya davlat bankidagi oltin bilan hisoblanadigan kapitali 27 mln. rublni, 7 mln.ga yaqin xususiy banklardagi kapitali saqlanar edi. Qorakoʻl savdosi boʻyicha amir dunyo bozorida oʻz kapitali aylanmasi boʻyicha uchinchi oʻrinda turar edi”. Buni oʻsha paytdagi Buxoro amirligi iqtisodiy hayotidagi oʻrni va ahamiyatini iqtisodiy koʻrsatgichlarda keltirilsa masala oydinlashadi deb uylaymiz. Yaʼni, 1913 yilga kelib Buxoro amiri kapitali xar yilgi holati quyidagicha edi: ―Buxorodan 1.500 000 dona qorakoʻl — 15.000 000 rubl olib chiqilar edi. Bu esa Buxoro amirligi olib borgan umumiy savdo eksportining 42% ni tashkil etar edi. Keyinchalik qorakoʻlni xorijga savdoga chiqarish muttasil oʻsib bordi va katta koʻlamga ega boʻldi‖. Akademik A.R. Muhammadjonov oʻzining ―Quyi zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi‖ nomli monografiyasida Buxoroda qishloq xoʻjaligi sohasining asosiy tarmoqlarini maxsus tadqiq etib, unda suvdan foydalanishning yaxshilanishi oqibatida iqtisodiy taraqqiyotning jonlanishi, suvni yetkazib berish, ayirish, tashlab berish, taqsimlash tizimining umumiy qiyosiy koʻrsatgichlari keltirib oʻtilgan 1860 yillar oʻrtasida qadimdan saqlanib, hali hamon foydalanib kelinayotgan kanallar, toʻgʻonlar, suv ayirgichlar, koriz, sardoba va boshqa suv inshootlarini hisobga olmaganda, Ahmad Donish taʼkidlaganidek, Amir Muzaffarning Turkiston general-gubernatori K.P.Kaufmanga Amudaryodan suv chiqarib, Buxoro yerlarini suv taʼminotini yaxshilash haqidagi taklifi inobatga olinmagan boʻlsa-da, A.R. Muhammadjonovni aniqlashiga kura 1888-yilga kelib, ―Samarqand harbiy gubernatorining Rossiya harbiy ministrligiga yuborgan hisoboti boʻyicha. Zarafshon vodiysida daryodan 142 ta magistral kanal bosh olib, shundan 99 tasi Samarqand vohasini, 43 tasi Buxoro vohasini sugʻorar edi. Vodiy boʻyicha hammasi boʻlib, 1924 ta ikkinchi darajali kanaldan 985 tasi Samarqand qismida va 939 tasi Buxoro qismida joylashganining oʻzi qishloq xoʻjaligi va irrigatsiya sohasida biroz boʻlsa-da jonlanish boʻlganligini koʻrsatadi. 25 Albatta oʻlkadagi bir muncha rivojlanish, jonlanishning birinchi sababi Rossiya bosqini va istilosi bilan bogʻlik boʻlsa, ikkinchi sababi sugʻoriladigan unumdor yerlar XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Janubiy Oʻzbekistonda xususiy mulkka aylana boshlanganligi bilan bogʻliq edi. 26 2.2 A mirlik da sav do-sot iqning riv ojlanishi sanoat ishlab chiqarishining shak llanishi Maʼlumotlarda keltirilishicha. Rossiya kapitali Rossiya-Buxoro savdo-tijorat aloqalariga favqulodda juda katta ahamiyat berib, oʻz maqsad va manfaatini koʻzlab homiylik qilgan. Bunda asosan qimmatbaho va valyuta keltiruvchi xomashyoni katta miqdorda Buxorodan olib chiqib ketishni amalga oshirgan. Chunki bunday siyosat Rossiyaning oʻz iqtisodini koʻtarishida jiddiy ahamiyatga ega edi. Hunarmandchilik sohasida toʻqimachilik uning asosiy tarmoqlaridan biri hisoblangan. U asosan mahalliy xom ashyo manbalari — paxta, jun, ipakning yetarli miqdorda boʻlganligi uchun ham yaxshi rivojlangan. XVIII—XIX asrlarda Buxoro amirligining Qashqadaryo vohasida hunarmandchilik yaxshi rivojlangan boʻlib, uning toʻqimachilik kulolchilik duradgorlik kunchilik va temirchilik turlari voha va amirlikning xoʻjalik hayotida salmoqli oʻrin egallagan. Vohaning Qarshi, SHaxrisabz, Kitob shaharlarida hunarmandchilik yaxshi rivojlangan. Toʻqimachilik voha hunarmandchiligida yetakchi tarmoq hisoblangan. Ayniqsa, boʻz, chit, olacha koʻp miqdorda tayyorlangan. Qarshi va Shahrisabzda ipak matolar tayyorlashga katta eʼtibor qaratilgan. Voha hunarmandchiligida kulolchilikning mavqeyi ancha yuqori boʻlgan. Qarshi shahri Buxoro amirligidagi mis va kumush buyumlar ishlab chiqaruvchi yirik markazlardan biri boʻlgan. Vohaning Qarshi va Shahrisabz shaharlaridagi zargarlar tomonidan tayyorlangan zargarlik buyumlari, metall va turli xil shishalardan yasalgan taqinchoqlar Oʻrta Osiyo hududida katta qadr-qiymatga ega boʻlgan 24 . Koʻnchilik ham yaxshi rivojlangan tarmoq hisoblangan. Charmgar ustalar tomonidan yaxshi ishlov berilgan terilardan turli xil oyoq kiyimlari, bosh kiyimlar, poʻstin va nim-poʻstin, turli xil meshlar tayyorlangan. Vohada yogʻoch oʻymakorligi yaxshi rivojlangan boʻlib, turli xil binolar qurilishida undan unumli foydalanilgan. XIX asrda amirlikning Buxoro, Samarqand, Gʻijduvon, Denov va boshqa koʻplab 24 Амир Сайид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи.Тошкент.:Фан. 1991.Б-27. 27 hududlarida kulolchilik ancha yaxshi rivojlangan va sifati yaxshi mahsulotlar tayyorlangan. 25 Hunarmandchilik turlari ichida zargarlik xam ancha kuchli rivojlangan. Buxoro amirligida metallga ishlov berish ancha yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. 1841 yili Buxoroga kelgan Q F. Butenov bu yerda 6 ta choʻyan quyish qozonlari boʻlganini yozadi. Oʻlkada qurilgan dastlabki metall quyish qozonlarida toʻplar uchun oʻqlar, harbiy va dehqonchilik qurollari yasalgan. Mis noyob va qimmat boʻlganligi uchun Buxoro amirligida toʻp yasashda mis oʻrniga koʻproq choʻyandan foydalanilgan. Bu ishda mohir Shahrisabz ustalari amirlikda eng yirik toʻp stvolini quyishgan, uni oʻrnatish uchun maxsus oʻn ikki gʻildirakli qurilma yasalgan. Biroq Q. Butenov Buxoro amirligida metall ishlab chiqarish sanoatiga deyarli eʼtibor berilmaganligini yozadi: „Buxoroda hatto hunarmandchilik ham mukammallikning quyi bosqichida turadi, zavodchilik ishi yoʻq, agar hukumat bundan keyin ham hozirdagidek harakat qilsa oʻzgarish boʻlishi qiyin. Nihoyatda johil boʻlgan hukumatning zavodlar qurishi haqida soʻz boʻlishi ham mumkin emas, chunki u bunday zavodlar haqiqiy foyda keltirishini koʻrmaydi. Bundan tashqari, zavodlar qurish uchun mablagʻ xam, bilimdon kishilar ham yetishmasdi‖.34 Bundan koʻrinib turibdiki, Buxoro amirligida XIX asrning 40-yillarida ham sanoat tarmoqlarining shakllanishi, uning koʻrinishlari deyarli koʻzga tashlanmagan 26 . XIX asrning oʻrtalariga qadar Buxoro amirligi konlaridan qazib olingan qazilmalardan mis va qoʻrgʻoshinlar nihoyatda sodda qurilgan oʻchoqlarda ajratib olingan. Mis buyumlar, qoʻrgʻoshindan oʻqlar tayyorlashda haddan tashqari ortiqcha isrofgarchilikka yoʻl qoʻyilgan. Buxoro amirligi va uning aholisi savdo-sotiq ishlariga katta eʼtibor qaratgan. Oʻz qoʻshnilari boʻlgan Xiva xonligi, Qoʻqon xonligi hamda Afgʻoniston bilan hamda oʻziga yaqin boʻlgan davlatlar Eron, Qashqar, Hindiston bilan va yirik shaharlar hisoblangan Hirot, Mashhad va Kashmir bilan juda katta va doimiy savdo ishlarini olib borishgan. 25 Амир Сайид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи.Тошкент.:Фан. 1991.Б-27. 26 OʻzME.6 –jild. В-29. 28 Buxoro amirligida hunarmandchilikning rivojlanishi bevosita savdo munosabatlarini kengayishiga sabab boʻldi. Ayniqsa, bu ichki savdo rivojlanishiga keng yoʻl ochdi. XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro hududining juda koʻp shaharlarida karvonsaroylar qurilishiga katta eʼtibor berildi. Aynan mana shu davrda Buxoroning qushni davlatlari va Rossiya, Eron, Hindiston davlatlari bilan savdo aloqalari tez surʼatlar bilan rivojlanib borgan. Ichki bozorda Buxoro, Samarqand, Qarshi, Gʻuzor shaharlari amirlikning yirik savdo markazlari hisoblangan. Ushbu shahar bozorlarida pulning qiymati va mahsulotlar tannarxi belgilangan. Masalan, Gʻuzor chorva mollari sotish va sotib olishda eng katta bozorlarga ega boʻlgan. Boshqa shaharlar va aholi yashaydigan manzilgohlarda haftaning maʼlum kunlarida bozor boʻlgan. Ichki bozorlarda avvalo kundalik ehtiyoj mollari, oziq-ovqat mahsulotlari, hunarmandlar ishlab chiqargan mahsulotlar, paxta matolari, jun va ipak matolariga talab katta boʻlgan. Buxoro bozori nafaqat shaharliklar, balki uning atrofidagi qishloqlar aholisining talablarini qondirishda ham, alohida ahamiyatga ega boʻlgan eng yirik savdo markazlaridan hisoblangan. Buxoro bozorida koʻchmanchi chorvadorlar oʻz mahsulotlarini Buxoro hunarmandlari mahsulotlariga ayirboshlashgan. Buxoro bozorida parcha, duxoba, har xil chitlar, ipak matolar, temir, tilla, kumush, mis, choʻyan idishlar, qogʻoz, igna, turli xil iplar yaxshi savdo qilingan. Buxoroda yanvar oyidan may oyigacha savdo yaxshi boʻlgan. Bu davrda savdo yarmarkalari tashkil qilingan. Bu savdo yarmarkalariga Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy, Rossiya va amirlikning barcha viloyatlaridan savdogarlar tashrif buyurishgan. Bu savdo mavsumida nihoyatda koʻp mahsulotlar ortgan savdo karvonlari Buxoroga kelishgan.Savdo karvonlari ular uchun moʻljallangan maxsus karvonsaroylarda toʻxtashgan. 27 XIX asrning boshida Buxoroda chet ellik savdogarlar uchun moʻljallangan 10 ta karvonsaroy boʻlgan. XIX asrning 40-yillariga kelib esa 24 ta toshdan qurilgan va 14 yogʻochdan yasalgan, jami 38 ta karvon saroy mavjud boʻlgan. Buxoro shahrining bosh bozori Registonning markaziy maydonida joylashgan boʻlgan. 27 Eshov B.J., Odilov A.A. Oʻzbekiston tarixi. I — II jild. – Toshkent.: Yangi asr avlodi, 2014. 376-В. 29 Buxoro savdogarlari qoʻshni davlatlar va xalqlar bilan savdo aloqalarini rivojlantirishga katta eʼtibor berganlar. Koʻchmanchi qozoqlar Buxoro amirligiga choʻl mahsulotlari, yaʼni palaslar, namatlar va oʻtroq aholi uchun kerakli boʻlgan muhim xom ashyo — jun va terini koʻplab keltirishgan. Buxoro dehqonlari va hunarmandlari esa, oʻz navbatida, qozoq dashtlariga non, oziq-ovqat mahsulotlari, sabzavotlar, kiyim-kechaklar paxta matolari yetkazib berishgan. Buxoroda turkman gilamlari nihoyatda katta talabga ega boʻlgan. Oʻz navbatida turkmanlar Buxorodan kiyim-kechak uchun kerak boʻlgan boʻz va boshqa matolarni olib ketishgan. Buxoro savdogarlari Balx va Badaxshonda ham katta savdo ishlarini olib borishgan. Bu yerda buxoroliklar qozon, Buxoro matolari, Rossiyadan keltirilgan igna, oyna, qaychi va shu kabi boshqa mahsulotlarni olib kelishgan. U yerdan Buxoroga kumush, oltinlar olib qaytishgan. Buxoro savdo karvonlari Qobul va Hindistonga ham borib savdo-sotiq ishlarini amalga oshirishgan. Hindistondan buxorolik savdogarlar qimmatbaho toshlar, dori-darmonlar va Kashmir matolarini sotib olishgan. Hindistonlik savdogarlar ham, oʻz navbatida, Buxoroga tashrif buyurishgan va koʻplab hind matolarini olib kelishgan. Buxoro savdogarlari Xitoy, Sharqiy Turkiston bilan ham savdo aloqalarini olib borishgan. Xitoy bilan savdo aloqalarini Qoʻqon xonligi orqali olib borishgan. Xitoyga paxta, qorakoʻl teri, Buxoro hunarmandlarining turli xil mahsulotlari olib borilgan. Xitoydan esa, eng avvalo, koʻp miqdorda ipak matolar va chinni buyumlar olib kelingan. Buxoro oʻzining savdo aloqalarini olib borishda Rossiya bilan boʻlgan savdo munosabatlarini rivojlantirishga katta eʼtibor bergan. Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi savdo aloqalari Orenburg orqali olib borilgan. Orenburgda juda katta savdo markazi qurilgan boʻlib, u yerda doimiy ravishda yarmarka tashkil qilib turilgan. XVIII asrning 80—90- yillarida Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi savdo aloqalari ancha tez rivojlandi. Bu davrda Buxorodan Rossiyaga ipak matolar, ipak xom ashyosi, teri xom ashyosi, teri kiyimlar, paxta, ip, qorakoʻl kabi mahsulotlar va oltin hamda kumush olib borilgan. Rossiyadan esa mix, oyna, igna, qand, shakar olib kelishgan. Ayrim hollarda xonning iltimosiga binoan maʼlum miqdorda temir olib 30 kelingan. CHunki 1800 yilga kadar Rossiyadan Buxoroga temir sotish man qilib qoʻyilgan edi. 1801 yildan boshlab esa temir, choʻyan, mis sotishga ruxsat berildi. XIX asrning birinchi yarmida Buxoroga koʻplab temir, mis, choʻyan, hatto oltin va kumush ham olib kelina boshlandi 28 . Bu esa Rossiya bilan Buxoro oʻrtasidagi savdo aloqalarini yanada rivojlantirishga katta imkon berdi. Ayniqsa, Markaziy Rossiya hududlari hamda Sibir bilan savdo aloqalari juda yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Ushbu yoʻnalishda Buxoro savdogarlari qizgʻin savdoni yoʻlga qoʻyishga muvaffaq boʻlishgan. Jumladan, Buxorodan ushbu hududlarga paxta, ipak turli xil boʻyoqlar, quritilgan mevalar va hatto ayrim tayyor mahsulotlarni ham olib borib sotishgan. Chor Rossiyasi bosqiniga qadar paxta va paxtadan ishlangan tovarlar Buxoro savdosining asosini tashkil etgan. Masalan, 1801 yili Buxoro savdogarlari tomonidan Rossiyaga olib borilgan savdo mollarining 75% ini paxta va undan ishlangan mollar tashkil etgan. Buxoro savdogarlari 1801 yili Rossiyaning Orenburg shahriga 718,9 ming rubl qiymatidagi tovarni olib kelishgan boʻlsa, Orenburgdan Buxoroga 504,7 ming rubl qiymatidagi tovar olib ketishgan. 1811 yilda esa ushbu koʻrsatkich Buxorodan Orenburgga olib kelingan mollar qiymati 3.224 ming rublni, Orenburgdan Buxoroga olib ketilgan mollar qiymati esa 1.792ming.rublni tashkil etgan. Oʻz navbatida esa Rossiya hududlaridan Buxoroga, asosan, zavod-fabrikalarda ishlab chiqilgan tayyor mahsulotlar olib kelingan. Ushbu koʻrsatkichlar to chor Rossiyasi bosqiniga qadar oʻsib borganligi Rossiya bilan Buxoro oʻrtasida savdo aloqalari yaxshi yoʻlga qoʻyilganligini koʻrsatadi. Buxoro amirligi iqtisodiy hayotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etgan. Jumladan, amirlikda dehqonchilik chorvachilik va tomorqa ishlovi qishloq xoʻjaligining muhim yoʻnalishlari hisoblangan. Buxoro amirligida dehqonchilik texnikasi oddiy va anʼanaviy holatda boʻlgan. Yerlarga asosan, omoch,38 mola,39 ketmon va bel bilan ishlov berilgan. Buxoro amirligida dehqonlar bugʻdoy, arpa, suli, guruch, makkajoʻxori, oq joʻxori, mosh, loviya, kunjut yetishtirishga katta eʼtibor berishgan. Poliz ekinlaridan ayniqsa, qovun-tarvuz, 28 Rajabov K.Xasanov F. Turkistonning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi (19 asr oʻrtalari 1917 yil fevral). OʻzME. 12-jild. 2018. B-159-164. 31 qovoq ekishda katta tajribaga ega boʻlishgan. Qovun-tarvuzning nihoyatda koʻp turlari yetishtirilgan. Buxoro amirligini ng agrar munosab atlari tarixida eng muhim muammolardan biri — bu yerga egalik masalasi hisoblangan. XIX asrda Buxoro amirligida mavjud boʻlgan yer egaligining uch kategoriyasi mavjud boʻlib ulardan davlat yerlarini kengaytirishda koʻproq foydalanilgan. Bu haqda yuqorida soʻz yuritgan edik. Davlat yerlarining koʻpayishining muhim manbalaridan biri, bu yirik zamindorlar tomonidan oʻziga taalluqli hisoblangan yerning uchdan ikki (2/3) qismini davlatga oʻtkazib, uchdan bir qismini (3/1) oʻzida qoldirib va buning evaziga oʻzida qolgan qismdan davlat tomonidan olinadigan barcha soliq turlaridan toʻla ozod qilinishiga erishish boʻlgan. Amlok yerlardan olinadigan soliqlar miqdori toʻgʻrisida turli xil fikrlar mavjud. Jumladan, L. I. Sobolev va M. N. Rostislavovlar amlok yerlardan doimiy mavjud boʻlgan yer soligʻi — xiroj olingan degan fikrni bildirishgan boʻlsa, A. A. Semenov esa amlok yerlardan olinadigan soliqlar nihoyatda yuqori boʻlganligini va u hosilning 40—50 foizini tashkil etganligini qayd etgan. Buxoro amirligida mavjud boʻlgan yer egaligining ikkinchi turi mulk yerlari, bu eng avvalo qoʻzgʻalmas mulk hisoblanib, u erkin meros qilib qoldirilishi mumkin boʻlgan 29 . Mulk toʻgʻrisidagi masala doimo murakkab hisoblangan va olimlar olib borgan oʻz tadqiqotlari, ilmiy ishlarida ushbu masala toʻgʻrisida turli xil fikrlarni bildirishgan. Masalan, A. A. Semyonov mulk yerlari uch toifadan iborat deb, uning mulki xurri xolis, mulki xiroji va mulki ushr formalarini koʻrsatgan. M. N. Rostislavo esa mulk yerlarining ikki shakli borligini qayd qilib, ular mulki xurr yoxud xurri xolis va mulki xirojdan iborat deydi. Oʻz navbatida mulki xirojni u ushr va daxyaklarga boʻladi. L. N. Sobolev esa Zarafshon vohasida „amlok, vaqf, mulki xiroji, mulki ushr va mulki xolis kabi yer kategoriyalari bor deb koʻrsatadi.40 Mutaxassislar ilgari surgan fikrlar tahlili shundan dalolat beradiki, Buxoro amirligida yer soligʻidan ozod hisoblangan mulki xurr yoki xurri xolisdan tashqari soliq tulashga taalluqli boʻlgan mulklar, yaʼni mulki xiroj va mulki ushr (dahyak) 29 Асқаров А. Ўзбек халқининг етногенези ва етник тарихи. Тошкент.: Фан. 2007. Б-132 32 ham mavjud boʻlgan. Mulki xurr yoxud mulki xolis ayrim olingan yirik yer egalariga taalluqli boʻlgan yer egaligi hisoblangan. U yer soligʻidan ozod hisoblangan. Mulki xurr egasi doimo amaldagi amir tomonidan berilgan yorlikda ega boʻlishi shart boʻlgan va aynan shu yorliq tufayli u yer soligʻidan ozod qilingan. Mulki xiroj esa dehqon ahli foydalanayotgan yerlarga nisbatan ishlatilgan atama hisoblangan. Ushbu yer egaligiga ega boʻlgan yer egalari bemalol, erkin holatda oʻz yerlarini sotish, uni meros qoldirish va sovgʻa qilish huquqiga ega boʻlishgan. Ushbu yer egalaridan yer soligʻi esa yerdan olingan hosilning uchdan bir (1/3) qismiga qadar olinishi belgilangan. Ammo amirlikning turli hududlarida olinadigan yer soligʻi miqdori bir xil boʻlmagan (har bir hududda oʻrnatilgan va belgilangan urf-odat va tartibga koʻra yer soligʻi miqdori hosilning 1/3 dan to 1/5 qismiga qadar boʻlgan va u tarixda taampuli qadim deb yuritilgan). Mulki ushr yerlari va dahyak yerlardan hosilning oʻndan biri (10/1) hisobida ulamo va ruhoniylar foydasiga soliq olingan. Dahyakdan olingan soliq, asosan, madrasa talabalari uchun nafaqaga, amir saroyida qurʼon oʻquvchini taʼminlash va boshqa xayriya tadbirlariga sarflangan. Vaqf yerlari, asosan, ayrim diniy muassasalar— machitlar, mozorlar, xonaqoh madrasalarga yer uchastkalarini meros qoldirish va xayr-ehson qilish natijasida vujudga kelgan boʻlib, u yer egaligining alohida bir kategoriyasini tashkil etgan. Ushbu yerlardan kelgan foyda mutavalli ixtiyoriga kelib tushgan. Mutavalli, asosan, vaqf egalari avlodlaridan tayinlangan. U vaqf hujjatlariga asoslangan holda foydani taqsimlab chiqishi lozim boʻlgan. Rasmiy ravishda vaqf yerlarini sotish taqiqlangan, ammo manbalar va hujjatlarning guvohlik berishicha amirlik tarixida vaqf yerlar ham sotilgan, ham sotib olingan. Vaqf yerlardan davlat foydasiga soliqlar undirilgan. II.bobga xulosa Buxoro amirligi iqtisodiy hayotida dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo muhim oʻrin tutgan. Yerlarning asosiy qismi davlatga tegishli boʻlib, "amloki podshohi" yoki "mulki sultoni" deb atalgan. Dehqonlar paxtachilik, ipakchilik va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirishgan. Xususiy mulk yerlari "mulk yerlari" deb atalgan. Vaqf yerlari masjid, madrasa va mozorlarni moddiy jihatdan 33 taʼminlash maqsadida berilgan. Davlat yerlarining maʼlum qismi amirlar tomonidan xizmat koʻrsatgan nufuzli kishilarga umr boʻyi foydalanish uchun inʼom qilingan. Bu xildagi yerlar "suyurgʻol" yoki "tanho" nomi bilan atalgan. Hunarmandchilik ham rivojlangan boʻlib, toʻqimachilik, kulolchilik va zargarlik kabi sohalar yetakchi boʻlgan. Buxoro, Samarqand, Xujand va Toshkent yirik hunarmandchilik markazlari hisoblangan. Paxta yetishtirishga alohida eʼtibor berilgan va u Rossiya bilan savdo aloqalari rivojlanishi bilan yanada kengaygan. Sholikorlik ham muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Buxoroda bugʻdoy, joʻxori, oq joʻxori, makkajoʻxori, kunjut, arpa, tariq, mosh, noʻxat, loviya kabi ekinlar ham yetishtirilgan. Bogʻdorchilik ham rivojlangan boʻlib, uzum, oʻrik, bodom, gilos, olcha, yovvoyi gilos, togʻ olchasi, pista, shaftoli, nok, olxoʻri, olma, yongʻoq, behi, anor va tut kabi mevalar yetishtirilgan. Ipakchilik ham rivojlangan boʻlib, tut daraxtlari koʻp ekilgan va ipak xom ashyosi yetishtirilgan. Chorvachilik ham amirlik iqtisodiyotida muhim rol oʻynagan. Qoʻychilik va yilqichilik yaxshi rivojlangan. Buxoro amirligi ichki va tashqi savdo aloqalarini rivojlantirgan. Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan savdo aloqalari oʻrnatilgan. Rossiya bilan savdo aloqalari alohida ahamiyatga ega boʻlgan. Rossiya kapitali Buxorodan xomashyo olib chiqib ketgan. Hunarmandchilik savdo munosabatlarining rivojlanishiga sabab boʻlgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida karvonsaroylar qurilishiga katta eʼtibor berilgan. Buxoro, Samarqand, Qarshi va Gʻuzor shaharlari yirik savdo markazlari hisoblangan. Buxoro bozori nafaqat shahar aholisi, balki uning atrofidagi qishloqlar aholisining talablarini qondirishda ham muhim rol oʻynagan. Buxoro savdogarlari qoʻshni davlatlar va xalqlar bilan savdo aloqalarini rivojlantirishga katta eʼtibor berganlar. Rossiya bilan savdo aloqalari ham rivojlangan. Buxoro amirligi iqtisodiy hayotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etgan. Dehqonchilik texnikasi oddiy va anʼanaviy holatda boʻlgan. Yer egaligining uch kategoriyasi mavjud boʻlgan. Davlat yerlari kengayishda koʻproq foydalanilgan. Mulk yerlari erkin meros qilib qoldirilishi mumkin boʻlgan. Vaqf yerlari diniy muassasalarga tegishli boʻlgan. 34 XIX asrning oʻrtalariga qadar Buxoro amirligi konlaridan qazib olingan qazilmalardan mis va qoʻrgʻoshinlar nihoyatda sodda qurilgan oʻchoqlarda ajratib olingan. Mis buyumlar, qoʻrgʻoshindan oʻqlar tayyorlashda haddan tashqari ortiqcha isrofgarchilikka yoʻl qoʻyilgan. Buxoro amirligi va uning aholisi savdo-sotiq ishlariga katta eʼtibor qaratgan. Oʻz qoʻshnilari boʻlgan Xiva xonligi, Qoʻqon xonligi hamda Afgʻoniston bilan hamda oʻziga yaqin boʻlgan davlatlar Eron, Qashqar, Hindiston bilan va yirik shaharlar hisoblangan Hirot, Mashhad va Kashmir bilan juda katta va doimiy savdo ishlarini olib borishgan. Buxoro amirligida hunarmandchilikning rivojlanishi bevosita savdo munosabatlarini kengayishiga sabab boʻldi. Ayniqsa, bu ichki savdo rivojlanishiga keng yoʻl ochdi. XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro hududining juda koʻp shaharlarida karvonsaroylar qurilishiga katta eʼtibor berildi. Aynan mana shu davrda Buxoroning qushni davlatlari va Rossiya, Eron, Hindiston davlatlari bilan savdo aloqalari tez surʼatlar bilan rivojlanib borgan. Ichki bozorda Buxoro, Samarqand, 1 Qarshi, Gʻuzor shaharlari amirlikning yirik savdo markazlari hisoblangan. Ushbu shahar bozorlarida pulning qiymati va mahsulotlar tannarxi belgilangan. Masalan, Gʻuzor chorva mollari sotish va sotib olishda eng katta bozorlarga ega boʻlgan. Boshqa shaharlar va aholi yashaydigan manzilgohlarda haftaning 2 maʼlum kunlarida bozor boʻlgan. Ichki bozorlarda avvalo kundalik ehtiyoj mollari, oziq-ovqat mahsulotlari, hunarmandlar ishlab chiqargan mahsulotlar, paxta matolari, jun va ipak matolariga talab katta boʻlgan 35 X ULOSA Tarixiy tadqiqotlarda keltirilishicha, mangʻitlar yirik turkiy urugʻlardan biri boʻlib, ular dastlab XII-XIII asrlarda Dashti Qipchoq, Idil (Volga) va Yoyiq daryolari oraligʻida yashagan. XIV asrning oxirida Oltin Oʻrda davlatidan ajralib chiqib, alohida Mangʻit Oʻrdani tashkil qilganlar. Ashtarxoniylar sulolasi oʻrniga kelgan Muhammad Raximning taxtga rasman oʻtirishi (1756 y. 16 dek.) dan boshlangan. Muhammad Rahimxon Qarshi tomonda yashagan ―Oy eli toʻq mangʻit‖ urugʻining vakili boʻlib, ekin yerlari, mulk, chorva mollari va katta sarmoyaga hamda oʻz qabilasi va qoʻshni qabilalar oʻrtasida eʼtibor va nufuzga ega edi. Oʻz kelib chiqish rishtalari jihatidan baʼzi mangʻitlar ashtarxoniylar, temuriylar va chingiziylarga bogʻlanadi. Muhammad Rahimxon oʻzbek (turk) xalqidan boʻlib, chingiziylarga aslo bogʻlanmaydi46. Mangʻitlar qavmining toʻq mangʻit urugʻiga mansub boʻlgan sulolasi vakillari Buxoro amirligida katta imtiyozlarga ega boʻlib bordilar. Buxoro amirligi monarxiya boshqaruv tizimiga asoslangan boʻlib, davlat boshida amir turgan, viloyatlarni beklar va amlokdorlar boshqargan va ular oʻz navbatida amirga boʻysungan. Mamlakatda davlat boshqaruvi toʻlaligicha shariat qonunlari asosiga qurilgan edi. Davlat boshqaruvi idoralari markaziy va mahalliy tizimlardan tashkil topgan. Mahalliy boshqaruvda viloyatlarni amir tomonidan tayinlangan beklar boshqargan, bekliklar oʻz oʻrnida amlokliklarga boʻlingan. amlokliklar oʻz tarkibiga bir necha qishloqlarni qamrab olgan. Amlokdorlar bek tomonidan tayinlangan. qishloqlarni esa qishloq oqsoqollari boshqargan. XVIII asr oxirida Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridagi mulklar kirgan boʻlsa, XIX asr boshlariga kelib, amirlik tarkibiga bu hududlardan tashqari Surxon vohasi, Hisor, Xoʻjand, Oʻra-tepa, Panjikent hamda Zarafshon daryosining yuqori oqimi va janubiy Turkmanistonning katta qismi ham kirgan. Bularning bari XIX-XX asr boshlarida Buxoro amirligi boshqaruv tizimida oʻzgarishlar boʻlib turishiga sabab boʻlgan. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, XIX asr oʻrtalarida Buxoro amirligi tasarrufida 44 ta beklik boʻlganligi eʼtirof etiladi47. Yuqoridagi maʼlumotlar Buxoro amirligidagi bekliklar soni va maʼmuriy boʻlinishid a oʻzgarishl ar boʻlib turganligi ni koʻrsatadi, bu avvalam bor 36 mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy voqealar, oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlgan degan xulosaga kelish mumkin. Baʼzi kichikroq bekliklarning iqtisodiy jihatdan baquvvatroq bekliklar tasarrufiga oʻtganligini kuzatish mumkin (masalan: Yurchi bekligi Denov bekligi tarkibiga, Sarijuy bekligining bir qismi Denov, bir qismi esa Hisor bekligi tarkibiga qoʻshib yuborilgan) 30 . Davlat boshqaruvi masalasida Buxoro amirligida paydo boʻlgan oʻzgarishlar Ahmad Donishning Moskva va Peterburg shaharlarida boʻlishi bilan bogʻliq. Uning u yerda davlat boshqaruvining oʻziga xos shakllarini koʻrishi unda boshqaruv tizimiga oid yangidan-yangi qarashlarning paydo boʻlishiga zamin yaratadi. Maʼlumki, mazkur davrdagi Buxoro amirligidagi boshqaruv tizimi davr nuqtai nazaridan qaralganda juda eskirib qolgan hokimiyat Chingizxon zamonidan qolgan tartib asosida boshqarilmoqda edi. SHuning uchun ham Ahmad Donish davlat boshqaruv apparatini zamona talabiga mos xolda qayta qurish kerak, degan fikrni oʻrtaga tashlaydi. Rossiya podsholigidagi boshqaruv tizimi Donishning fikricha, Buxoro amirligi boshqaruv tizimidan yaxshiroq edi. Vohaga ruslar kirib kelgandan soʻng Sherobod bekligi tarkibida yangi boshqaruv tizimi joriy qilingan. Termiz ikki qismdan iborat boʻlib. uning harbiy garnizon joylashgan sharqiy qismi qalʼa bilan oʻrab olingan. Shaharning bu qismida hokimiyat garnizon boshligʻining qoʻlida boʻlib, shu hudud aholisi ham unga boʻysunardi. Termizning janubiy qismi Pattakesar qishlogʻi deb atalgan, undagi mahalliy aholi Buxoro amirining qonunlariga amal qilib, amir tomonidan tayinlangan beklarga boʻysunar, bu yerda yashagan rus fuqarolari (yevropalik aholi) esa Rossiya imperiyasi, yaʼni shahar kengashi tomonidan idora qilinardi. SHunday qilib, birgina Termizning oʻzida uch xil boshqaruv tizimi mavjud boʻlganligiga guvoh boʻlamiz. Bunday murakkab boshqaruv tizimi mahalliy aholiga ham katta qiyinchiliklar tugʻdirgan. Oʻzbek davlatchiligi tarixiga nazar tashlasak, Buxoro amirligidagi davlat boshqaruvi siyosatining oʻziga xosligi, ayniqsa soʻnggi amirlardan boʻlgan Amir Muzaffarning mamlakat iqtisodiy hayotini koʻtarishda tijoratchi va tadbirkor shaxslarga yaratgan imkoniyatlari, xamda mamlakatda roʻy 30 Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар.- Тошкент.:Фан, 1996. Б-83. 37 bergan oʻzgarishlar va ularning jamiyat hayoti uchun favqulodda muhim ahamiyatini alohida eʼtirof etish joiz hisoblanadi. Amirlikdagi yuqori diniy amaldorlardan biri hisoblangan shayxulislom XVII— XVIII asrlarda davlatda eng oliy toifali din vakili hisoblangan. Ammo biz koʻrib chiqayotgan davrda uning vazifalari ancha torayib, asosan, arzlar va Paygʻambar hamda uning xalifalari bilan bogʻliq muammolarga bagʻishlangan masalalarni koʻrib chiqishdan iborat boʻlib qolgan. Amir Muzaffar davrida amir qoʻshinlariga amir-lashkar, yaʼni askarboshi rahbarlik qilgan. Qoʻshinda mufti askar mansabi mavjud boʻlgan. XIX asrning 60 yillarida amir qoʻshinlarining amiri-lashkari Usmonbek degan shaxs boʻlgan. U rus armiyasidan qochib kelgan kazaklardan boʻlgan. Buxoro qoʻshinlarining asosini „otliq‖lar tashkil etgan. Piyodalar ozchilikni tashkil etgan. Amir qoʻshinining eng yaxshi qismi bu yollangan afgʻonlar boʻlgan. Amir Muzaffar davrida ham amirlik bekliklarga boʻlingan boʻlib, beklar amir tomonidan tayinlangan. Bekliklarning eng yaqin yordamchilari yasovulboshi rahbarligida yasovullar boʻlgan. Beklik hududidagi qoʻshinlarga beklar oʻzi rahbarlik qilishgan. Buxoro amirligi tarixi, davlat tuzumi toʻgʻrisida tadqiqot olib borishgan koʻp olimlar diniy unvonlar toʻgʻrisida toʻxtalishganda baʼzan muftiy, qozi va boshqalarni ham koʻrsatib oʻtishgan. Aslida bu notoʻgʻri. Boshqacha qilib aytganda, ular unvon bilan amalni chalkashtirib yuborishgan. 38 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ROʻY X A TI I. Oʻzbek ist on Respublik asi Prezident ning asarlari: 1. Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. T.:”Oʻzbekiston”, 2017-yil. 473b. 2.Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi — inson manfaatlarini taʼminlash taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.” T.:“Oʻzbekiston”, 2017-yil. 50b. 3. .Mirziyoyev.Sh.M."Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz" Toshkent."Oʻzbekiston" - 2017 yil. II. Oʻzbek ist on Respublik asi Vazirlar Mahk amasining qarorlari. 1.Oʻzbekistonning yangi tarixi‖ni tayyorlash va nashr etish toʻgʻrisida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 16- dekabrdagi 445-sonli farmoni III.Manbalar: 1. Айни С. История мангитских эмиров (Собрание сочинений в 6 томах), т.б. Москва: Наука, 1975. 2. Ахмад Дониш. Наводирул вақое. Тошкент.: Фан, 1964. Б-32. 3. Амир Саййид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. Тошкент.: Фан, 1991. Б-18. 4. Muhammad Tolib. Matlab ut-tolibin / Fors tilidan tarjima va izohlar mualliflari G. Karimiy va E. Mirkomilov. Тoshkent.: Movarounnahr, 2016. 205–212-Б. 5. Mухаммед Юсуф Мунши. Муким-ханская история. Тошкент.: Фан, 1956. 111-Б. IV.Ilmiy adabiy ot lar: 1.Рахматов М. Манғитлар уруғи тарихидан. - Тoshkent.: Oʻzbekiston, 2010. 27- B. 2.Aliqulov S. Mangʻitlar davrida Buxoroni siyosiy tarixi. - Тoshkent.: Fan, 2014. B-245. 3.Alim T. Buxoro tarixi yozma manbalari.- Buxoro: Fan, 2023. 34-B. 39 4.Азамат З. Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Енг қадимги даврдан Россия босқинига қадар). - Тошкент.: Янги аср авлоди, 2000. 321-Б.. 5.Eshov B.J., Odilov A.A. Oʻzbekiston tarixi. I — II jild.- Тoshkent.: Yangi asr avlodi, 2014. 159-B. 6.Aliqulov S. Mangʻitlar davrida Buxoroni siyosiy tarixi.- Тoshkent.: Fan, 2014. B-145. 7.Азамат З. Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Енг қадимги даврдан Россия босқинига қадар). - Тошкент.: Янги аср авлоди, 2000. 321-Б. 8.Eshov B.J., Odilov A.A. Oʻzbekiston tarixi. I — II jild. Тoshkent.: Yangi asr avlodi, 2014. 159-B. 9.Сагдуллаев ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти. - Тошкент.: Фан, 2000. 272-Б. 10.Ziyoyev X. Oʻzbekistonning mustaqillik uchun kurashlari tarixidan. - Тoshkent.: Oʻzbekiston”, 2010. 27-B. 11.Sagdullayev A.S..Oʻzbekiston tarixi . I va II qismlar. Oliy oʻquv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik.Т.: “Fan”, 2019. 220- B. 12.Сагдуллаев ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти. Тошкент.: Фан, 2000. 272-Б. 13.Зиёев Х. Ўзбекистоннинг мустақиллик учун курашлари тарихидан. Тошкент.: Фан, 2000. 120-Б. V.Ilmiy maqola v a t ezislar 1.Iskandarovich, R. O. Historical Architectural Complex of the Chor (Pers. Four) Bakr Ensemble. Telematique, (2022). 6886- 6890. 2.Болтаев, А. Ҳ. (2018). Бухоро шаҳри 11 дарвозасининг тарихи ва тақдири (ўлкаш унос ТФ Гелах тадқиқотларида). Тюркояз ычные страны. Республиканский научно- методический и познават ельный журнал. Алмати, 2, 6-8. 40 VI. Int ernet mat eriallari 1. https://lex.uz : O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 2. Ziyonet.uz: Oʻzbekistondagi jamoat axborot taʼlim tarmogʻi. 3. Arxiv.uz 4.Inlibrary.uz 5.Tarixsnaps. uz 41 42

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. BUXORO AMIRLIGINING TASHKIL TOPISHI

1.1 Mangʻitlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi

1.2 Mangʻitlar sulolasi davrida amirlikning boshqaruv tizimi

I.bobga xulosa

II. BOB. MANGʻITLAR SULOLASINING DAVLAT BOSHQARUVI VA OLIB BORGAN IJTIMOIY-IQTISODIY SIYOSATI

2.1 Buxoro amirligining iqtisodiy ahvoli va savdo aloqalari

2.2 Amirlikda savdo-sotiqning rivojlanishi sanoat ishlab chiqarishining shakllanishi

II.bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить