Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 209.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida o‘zbek mang‘itlari sulolasi

Купить
O‘ZBEK ISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI TOSHKEN T AMA LIY FAN LA R UN IVERSITETI Tarix va filologiya fakulteti Tarix va ijtimoiy fanlar kafedrasi O‘zbekiston tarixi fanidan KURS ISHIMAV ZU : BUX ORO АMIRLIGIDA O’ZBEK MANG’ITLARI SULOLASI Toshk ent -2025 MUNDA RIJ A KIRISH ………………………………………………………………………..3-5 I BOB. Buxoro amirligining t ashk il t opish dav ridagi ijt imoiy – siy osiy v aziy at . 1.1 Ashtarxoniylar inqirozi va mang’itlar hokimyatga kelishi………………..6-11 1.2 Buxoro amirligida Muhammad Rahimbiy va Amir Doniyolbiyning olib borgan siyosati……………………………………………………………...…………12-17 II BOB. Buxoro amirligida mark aziy hok imiy at ning must ahk amlanishi. 2.1 Buxoro amirligida Amir Shohmurodning olib borgan ijtimoiy – iqtisodiy islohotlar………………………………………………………………………18-23 2.2 Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligi……….………..24-34 X ulosa ………………………………………………………………..……….35-36 Foy dalanilgan adabiy ot lar ……………………………………………..……37-39 Ilov alar ………………………………………………………………………..40-41 2 KIRISH Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a mav zuning dolzarbligi. Turkiy urug‘lardan bo‘lgan mang‘itlar hukmronligi davrida Buxoro amirligining davlat tizimini, boshqaruv tartiblarini, sud va sudlov masalalarini hamda mang‘it hukmdorlarining tashqi diplomatik aloqalarini, siyosiy va madaniy, diniy savdo-sotiq, harbiy munosabatlarini o‘rganish o‘zbek milliy davlatchiligi tarixini yanada to‘laroq yoritishga katta hissa qo‘shishi shubhasizdir. O‘zbek xalqining qadimdan davlatchilik tarixiga, uning barcha bosqichlari va davrlariga xolis, baho berish, tarixiy adolat nuqtai nazaridan yoritish oldimizda turgan muhim masalalardan biri hisoblanadi. Zero, Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning “Tarixga murojaat qilar ekanmiz, u xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” degan fikrlari davlatchilik masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi olimlar oldiga ulkan vazifalarni yuklaydi. Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O’zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri xisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi - “Hamma oʻz tarixini ulugʻlaydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yoʻq. Bu merosni chuqur oʻrganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida toʻla tasavvurga ega boʻlishi, katta maʼnaviyat olib ketishi zarur” 1 . Buxoro amirligining XIX asr oxirgi o‘n yilliklari – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini, davlat boshqaruvini, diniy-huquqiy va harbiy boshqaruv masalalarini o‘rganish bizga muhim xulosalarni chiqarishga imkon beradi. Mavzuning dolzarbligi tarixiy manbalarning mavjudligiga qaramasdan, Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati haqida hali ham yetarlicha malumotlar o‘rganilmagan. Milliy davlatchiligimiz tarixini o‘rganishga jiddiy e'tibor 1 Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent. O‘zbekiston. 2016. - B.13. 3 berilayotgan hozirgi kunda bugungi davr talabidan kelib chiqqan holda Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati, markaziy va mahalliy boshqaruv tartiblari, oliy tabaqa amaldorlar va quyi ma'muriy birliklar boshliqlarining, harbiy-ma'muriy va diniy amaldorlarning davlat boshqaruvidagi o‘rniga doir ilmiy asarlarga talab kattadir. Sobiq shoʻro davri davlatchiligida bunday masalalar bir tomonlama, oʻsha davrda hukmron boʻlgan mafkura manfaatlari va talablaridan kelib chiqqan holda yoritilgan edi. Shu sababli ham bu mavzuni toʻliq va batafsil yoritilgan deb aytib boʻlmaydi. Buxoro amirligida yetakchi oʻzbek urugʻlari, xususan, mangʻit urugʻi zodagonlari hukmron tabaqaning asosiy tayanchi boʻlib xizmat qilgan. Tadqiqot ning mav zusining oby ek t i. Tadqiqot ob’ekti Buxoro amirligidagi o‘zbek mang‘itlar sulolasi qilib bergilandi. Tadqiqot ning mav zusining predmet i. Tadqiqotning predmetiniBuxoro amirligidagi o‘zbek mang‘itlar sulolasi hukmronligi jarayonlari tashkil qiladi. Tadqiqot ning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot ning maqsadi Buxoro amirligidagi o‘zbek mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrini yoritib berish etib bergilandi. Tadqiqot ning v azifasi quyidagilardan iborat: –-Buxoro amirligidagi davlat boshqaruvi faoliyati va ularning strukturasini o‘rganish; –Buxoro xonligining tugatilishini yoritib berish; –Buxoro taxtiga Mang’itlar sulolasi kelishi tarixini o’rganilishi; –Buxoro amirlari davrida amirlikda olib borilgan ijtimoiy – siyosiy vaziyatlarni tahlil qilish; –Buxoro amirligida davlat boshqaruvida mansab va unvonlar faoliyatini yoritib berish; –Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalarini tahlil qilish; 4 Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy ot lar sharhi (t ahlili). Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat boshqaruviga oid faoliyatini bugungi kungacha o‘rganililib kelinmoqda, tarixining u yoki bu jihatlarini bir qator sharqshunoslar, o‘lkashunoslar va tarixchi olimlar tomonidan muayyan darajada ilmiy tadqiqotlar olib borilganligini e’tirof etish diqqatga sazovordir. Buxoro amirligida Mang‘it hukumdorlari sulolasi tarixini o‘rganish ikki davrga ajratildi: birinchi davrga sovet tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar va yozilgan ilmiy, monografik kitoblar; Ikkinchi davrda esa mustaqillikdan so‘ng yurtimiz tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlari. Birinchi guruh Sovet hukumronligi yillarida Mang‘itlar sulolasi tarixini va boshqaruvini o‘rgangan olimlardan E.K. Semenov A. A.Chexovich, O.Xalfin, N.A.Mixaleva, G.A.Nematov, A.Suxaerova, V.Iskandarov kabi bir qancha olimlar tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan 1 . Sovet tarixchi olimlaridan yurtimiz tarixi xususan Buxoro amirligi tarixini yoritib bergan tarixchilardan A. Semyonovning yozgan asarlari Buxoroga Mang’it sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi amirlikning shakillanishi, boshqaruviga oid ma‘lumotlarni keltirib o‘tgan. bir sovet davri tarixchilarid an B.Iskandarovning yozgan monografiyasida Mang’itlar sulolasining ijtimoiy-iqtisoidiy hayoti, amirlikdagi elatlar, olib borgan qo’shni davlatlar bilan aloqlari va hukumdorlar tarixini biroz yoritib o’tgan. Ik k inchi guruh Mustaqillik davri tarixchi olimlari tomonidan Buxoro amirligi haqida yozilgan tadqiqotlardan A. R. Muhammadjonov, D. Ziyoyeva, H. N.Bobob ekov, B.Manno nov, Sh.Karim ov, M.Sodiqov, I.G.Nizamuddinov, B.Xoʻjay eva, Z.Rahmonqulova, B.Eshov, H.Toʻray ev, Yu.Shukrillayev, 1 Семенов А. А. Очерк земельно-податного и налогового устройства бнвшего Бухарского ханства. – Тошкент. 1929. // Халфин Н. А. Политика России в Средпей Азии (1857–1868 г.г.).– М:. 1960. // Михалева Г. А. Торговые и посольские связи России со среднеазиатскими ханствами через Оренбург (вторая половина XVIII– первая половина XIX в). – Тошкент. 1982. // А. Р.. Неъматов Т. Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари Тарихига доир баъзи манбалар. – Тошкент. 1957. // Сухарева О. А. К истории городов Бухарского ханства: (ист.этног.очерк.) – Т., 1958. Искандаров Б. И. Из истории Бухарского эмирата, (Восточная Бухара и западнмй Памир в первой половиис XIX в.) – Москва. 1958. -C.131. 5 Sh.Vohidov, R.Xoliqova, A.Zamonov, A.Egamberdiyevlarning 1 ilmiy tadqiqotlarini sanab oʻtish mumkin. Buxoro amirligining boshqaruv organlari faoliyatiga oid D.Ziyoyevaning muxarrirligi ostida “O’zbekistonda harbiy ish tarixidan” kitobida amirlikdagi boshqaruv faoliyati, unvonlar va mansablar haqida ma’lumotlar keltirilib o’tilgan. Amirlikdagi mansab va unvonlar faoliyatiga bog’liq tadqiqotlarni tarixchi Yu.Shukurul layevning “Qо‘shin boshqaruv tarixidan” nomli maqolasid a ma’lumotlar keltirilgan. Bundan tashqari A.Zamonov va A.Egamberdiyevlarning “Buxoro amirligi tarixi” nomli kitobida Buxoro amirligi tarixi bo’yicha keng ma’lumotlar keltirilib, unda amirlikdagi markaziy, mahalliy va harbiy boshqaruvi haqida qimmatli ma’lumotlar yozilgan. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi . Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 36 betni tashkil etadi. 1 Abdurahimova N. A. va boshq. Davlat muassasalari tarixi. Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. Sharq. 2007. // Зиёва Д. Муҳаррирлиги остида нашр этилган «Узбекистонда харбий иш тарихидан. – Тошкент. Шарк. 2012. // Бобоев Ҳ. Хидиров З ва бошқ. Ўзбек давлатчилик тарихи (II китоб). - Тoshkent. Fan va texnologiya. 2009. // Eshov B. О‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. –Toshkent. Yangi asr avlodi. 2012. // Шукуриллаев Ю. Қўшин бошқарув тарихидан. // Жамият ва бошқарув. 2006. №2. // Vohidov Sh. Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruv tarixidan. – Toshkent. Yangi asr avlodi. 2006. // Холиқова Р. Марказий давлат бошқаруви тарихига бир назар // Мулоқот. 2004. №2. // Zamonov A., Egamberdiyev A. – Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent. Tamaddun. 2022. 6 I BOB. Buxoro amirligining t ashk il t opish dav ridagi ijt imoiy – siy osiy v aziy at . 1.1 A sht arxoniy lar inqirozi v a mang’it lar hok imy at ga k elishi. Buxoro xonligida ashtarxoniylar sulolasi boshqaruvining zaiflashuvi yangi sulolaning hokimiyat tepasiga kelishiga zamin yaratdi. Albatta, bu tanazzulning ichki va tashqi omillari mavjud edi. Dastlab ichki omillarni tahlil qilib ko‘rsak. XVIII asrdan boshlab xonlikda chuqur inqiroz holati kuzatildi. Abulfayzxonning davlatni boshqarishdagi no‘noqlik siyosati mamlakat yaxlitligiga putur yetkazdi. Abulfayzxonning qo‘lida real hokimiyat yo‘q bo‘lib, amalda hokimiyat nazorati yirik qabila sardorlari qo‘l ostida edi 1 . Davlatda o‘zboshimchalik, boshboshdoqlik, o‘zbek qabila-urug‘lari o‘rtasida hokimiyat uchun kurash, ayrim hududlarning mustaqillikka bo‘lgan intilishining kuchayishi bilan bog‘liq holatlar Buxoroni ham ichki, ham tashqi siyosatda to‘la tanazzul yoqasiga olib keldi. Jamiyat hayotida bunday muammolarning yuzaga kelishiga asosiy sabablardan biri ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili Abulfayzxonning davlatni boshqarishdagi roli pasayganligi va uning yetarli boshqaruv qobiliyatiga ega emasligida edi. Aslida, u hali bola paytlardayoq taxtga olib chiqilib, atrofidagi kuchli amirlar va sarkardalar qurshovida, ularning ma’lum bosimi ostida davlatni boshqarishi xonning sekin-asta erishiladigan qudratiga to‘siq bo‘lgandi. Amirlik davlat tuzumini maxsus tadqiq etgan huquqshunos olim Jo‘rabek Shodiyevning yozishicha, obyektiv sabablar bilan bir qatorda, mamlakatda bunday xavfli vaziyatning yuzaga kelishiga quyidagi uchta subyektiv omil va voqealar ham muayyan darajada o‘zining ta’sirini o‘tkazgan: Birinchidan - xonlikning muhim hududiy markazlaridan biri hisoblangan hamda mamlakatning asosiy iqtisodiy, ma’rifiy va harbiy resurslari joylashgan Samarqandning xonning asosiy raqiblaridan biri bo‘lgan Rajab Sulton boshqaruviga o‘tishi 2 ; Ikkinchidan - nomusulmon bo‘lgan jung‘orlar quvg‘inidan qochgan qozoq 1 Абдураимов М.А. Очерки аграрних отношений в Бухарском ханстве в ХVIII – первой половине ХIХ века. Т.2. – Тошкент. Фан. 1970. – Б.46. 2 Сагдуллаев А. Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент. Академия. 2006. – Б.114. 7 ulamolariga nisbatan xon hokimiyati tomonidan yetarli e’tibor bo‘lmagani va buning oqibatida musulmonlar o‘rtasida katta obro‘ga ega bo‘lgan ushbu ulamolarning yetti yil davomida sargardonchilikda bo‘lishlari aholining xonga bo‘lgan hurmat-e’tibori yo‘qolishiga olib kelgani; Uchinchidan - xonning bevosita yo‘l qo‘yib berishi natijasida Ibodullo xitoy va uning tarafdorlari tomonidan muqaddas qadamjo hisoblanadigan Xoja Bahovuddin xonaqosining vayron etilishi aholining kuchli noroziligi kelib chiqishiga sabab bo‘lgani. Ubaydullaxonning Buxoro xonligi taxtiga chiqishi Balx bilan muvozanatni izdan chiqarib yubordi. Bunday vaziyatda xonning jiyani, Balx hokimi Muhammad Muqimxon ham Buxoro taxtiga da’vogarlik qiladi. Shundan so‘ng Buxoro xonligi taxti uchun kurash boshlanib, ikki o‘rtadagi kurash besh yil davom etadi. Muqimxon otalig‘i Mahmudbiy qatag‘on ko‘magida Balxni xonlikdan alohida qilib, o‘z nomiga xutba o‘qitadi va tanga zarb ettiradi 1 . Natijada xonlik hududi amalda ikki qismga bo‘linib ketadi. Ubaydulla xon mamlakat yaxlitligini ta’minlash maqsadida Balxga, Muqimxonga qarshi yurish qiladi. Ikki o‘rtada qonli urushlar boshlanadi. Muqimxon tarafidan nomi yuqorida eslab o‘tilgan Mahmudbiy otaliq (qatag‘on urug‘idan) qo‘shinga bosh bo‘lib, Amudaryo janubidan Movarounnahr sari bir necha marta yurish qiladi. Ubaydullaxon esa Balxga qarshi kurashga boshchi etib yuz qabilasi (ba’zi manbalarda mang‘it qabilasi)ning sardori Rahimbiy otaliqni tayinlaydi. Bu urush aslida, amaki-jiyan o‘rtasidagi taxt talashuvidan ko‘ra ko‘proq ikki nufuzli o‘zbek urug‘ining adovatida n iborat bo‘lgan. Chunki, Subhonq ulixon hukmronligining so‘nggi yillarida qabila-urug‘ sardorlarining nufuzi ortib, ashtarxoniylar xonadoni shahzodalari ularning ta’siriga tusha boshlagan edi. Ubaydullaxon (1702-1711) davrida Balx va Farg‘onaning mustaqil bo‘lishi, Abulfayzxon davrida esa Samarqandning Rajab Sulton boshqaruviga o‘tishi mamlakatning tobora zaiflashib borayotganini ko‘rsatar edi. Samarqandda mustaqil xonlikning tashkil topishi xonlikni ichidan yemirgan 1 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent. Tamaddun. 2022. – B.21. 8 eng katta omillardan biri bo‘ldi. 1722-yilda kenagas urug‘ining sardori Ibrohimbiy xonga qarshi chiqib, Samarqandda kuyovi Rajab Sultonni xon deb e’lon qiladi. Rajab Sulton 1723-yil Buxoroga yurish qilib mag‘lubiyatga uchraydi. Keyingi yil esa 30 ming kishilik qo‘shin yig‘ib yana Buxoroga yurish qiladi. Bu yurishlar kutilgan natijani bermagach, Rajab Sulton boshqa yo‘l tutishga majbur bo‘ladi. U 1724-yilda qozoq sultonlariga bosib olinajak mintaqalardan katta miqdordagi o‘lja va’da qiladi va ularni Buxoroga hujum qilishga chorlaydi. Ushbu og‘ir vaziyatda qozoqlar Markaziy Osiyoning boy mintaqalariga yurish taklifiga tezda roziliklarini bildiradilar. 1724-yilda Rajab Sulton ularning yordami bilan Buxoro shahrini o‘rab oladi va uni uch kunlik talon-taroj qilishga buyruq beradi. 1725-yil yozida Vobkent viloyatida Abulfayzxon va Rajab Sulton qo‘shinlari o‘rtasida hal qiluvchi jang bo‘lib o‘tadi. Jang Rajab Sultonning mag‘lubiyati bilan yakunlanadi. Biroq, qozoq- qo‘ng‘irot qabilalari Movarounnahrda qolib, yetti yil davomida Samarqand, Buxoro, Shahrisabz va Qarshi viloyatlarini vayron qilib, Hisor va Ko‘lobgacha yetib kelishadi. Sharqshunos Anke fon Kyugelgenning ma’lumotlariga ko‘ra, otaliq lavozimida faoliyat yuritgan Muhammad Hakimbiy (Muhammad Rahimning otasi) isyonchilar va ichki dushmanlar bilan tinchlik yo‘lida muzokaralar olib borishi natijasida muayyan muddat davomida barqarorlikni saqlashga muvaffaq bo‘lgan 1 . Shu bilan birga, yuqorida nomi tilga olingan Ibodullo xitoy o‘z tarafdorlari va boshqa xitoy-qipchoq urug‘iga mansub bo‘lgan aholi bilan birgalikda Miyonqolda amirga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan va buning oqibatida bir qator shaharlar vayrona holatga tushib qolgan. Bunday vaziyatda Abulfayzxon Ibodullo xitoyning qilmishlariga yarasha jazo berish o‘rniga, aksincha, uni devonbegi lavozimiga tayinlagani xalqning Abulfayzxon hokimiyatiga nisbatan noroziligini va unga qarshi borish ruhiyatini keltirib chiqargan. Shuningdek, strategik ahamiyatga ega bo‘lgan hududlarda ham sulola vakillarining noib bo‘lmaganligi ham markazdan uzoqlashish omilini yuzaga keltirgan. Bu paytga kelib, ashtarxoniylar sulolasi ichida xonga tirgak bo‘larli yaqin 1 Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII – XIX вв.) – Алматы. Дайк-Пресс. 2004. – С.13. 9 qarindoshlar yo‘q edi. Ma’lumki, bir qancha manbalar Abulfayzxonning o‘z taxtiga xavf solishi ehtimoli bilan bir nechta o‘g‘llarini qatl ettirganini tasdiqlaydi. Abulfayzxonning o‘zi esa Subhonqulixonning kichik o‘g‘li bo‘lib, unga qadar barcha akalari vafot etgan yoki halok bo‘lgan edi. Bu ham xon atrofida tayanch bo‘lishi mumkin bo‘lgan sulola vakillari bo‘lmaganidan dalolat beradi. Natijada, Abulfayzxon o‘zbek urug‘lari sardorlarigagina tayanishga majbur edi. Hokimiyatning ashtarxoniylar qo‘lidan mang‘itlar qo‘liga o‘tishida yana bir asosiy va muhim omil tashqi siyosiy vaziyat hisoblanadi. Xususan, mamlakat sharqida endigina tashkil topgan Qo‘qon xonligi o‘z chegaralarini Buxoro xonligining sharqiy hududlari hisobiga kengaytirayotgan va bu omil ikki davlat o‘rtasida urushlarning tez-tez bo‘lib turishiga olib kelayotgan edi. Shuningdek, Hindistondagi boburiylar sulolasi vakillari bilan aloqalar ancha susaygan, Eronda esa safaviylar bilan mavjud iliq munosabatlar yangi hokimiyat tepasiga kelgan afshorlar (Nodirshoh) bilan yomon munosabatga almashgan edi. Eron shohi Nodirshohning tashqi siyosiy faoliyati asosan Buxoro xonligini o‘z ta’sir doirasiga olishga qaratilgani, o‘z navbatida, xonlikda davlat hokimiyatining tubdan o‘zgarishiga sabab bo‘lgan. Mamlakatdagi og‘ir vaziyat, xonlik sarhadlarining birma-bir qo‘ldan ketishi avj olgan bir sharoitda Eronda shakllanib kelayotgan afshorlar sulolasi Eronning shimoliy hududlarini egallashni boshlaydi. Nodirshoh afshor (1736-1747)ning o‘g‘li Rizoquli ushbu hududlarni egallashga kirishadi. Dastlab Andxo‘y, keyin Shibirg‘on va unga yondosh viloyatlar egallanadi. Navbat esa “Ummul bilod” (Shaharlar onasi) deb ta’rif etiladigan Balx shahriga yetib keladi. Bu vaqtda Balx noibi ashtarxoniy Abul Hasanxon edi. Ikki o‘rtada sodir bo‘lgan jangdan so‘ng Rizoquli g‘alaba qozonib, Abul Hasanxonni qo‘lga oladi va Qandahorda turgan otasi huzuriga yuboradi. Nodirshoh Balxning egallanishidan mamnun bo‘lib, o‘g‘li Rizoqulini turli darajadagi qimmatbaho mukofotlar bilan taqdirlaydi. Bu Rizoqulining harbiy yurish ruhiyatini ko‘targan va unga yuqori ishtiyoq bergan. Amudaryoning janubiy qismidagi hududlar egallangandan so‘ng, asosiy e’tibor endilikda xonlik markaziy qismi bo‘lgan Movarounnahrga qaratiladi. 10 Amudaryodan o‘tgan Rizoqulini ilk qarshi olgan hudud Qarshi viloyati bo‘ldi. Bu davrda Qarshini idora qilayotgan Muhammad Hakimbiy otaliq yordam so‘rab Abulfayzxonga murojaat qiladi. Abulfayzxon esa o‘z navbatida qoraqalpoqlar, qozoqlar va Xorazm xoni Elbarsxon (1728- 1740)dan yordam so‘rashga majbur bo‘ladi. “Firdavs ul-iqbol” asarida bu haqda shunday hikoya qilinadi: “Buxoro xoni Abulfayzxon va Hakim otaliq (Xiva xoni) Elbarsxon va Eshmuhammadbiydin yordam so‘radi. Ular anga ming kishilik ko‘mak yuborib, Elbarsning o‘zi izidin og‘ir cherik bila yurish qildi. Xon Buxoroga yetishmay, qizilboshiya (eroniylar) Qarshida murojiat xabari eshitib, Abulfayzxon bila yarashib, iziga qaytdi”. Bu Xiva va Buxoro xonligi birgalikda yagona dushmanga qarshi harakat qilgan kamdan kam holatlardan biri edi. Xivadan katta qo‘shin bilan Elbarsxon yaqinlashayotganidan xabar topgan Rizoqulixon orqaga, Balxga chekinishga majbur bo‘ladi. Shu bilan Buxoro xonligi markaziy qismiga uyushtirilgan dastlabki hujum ko‘zlangan natijani bermadi. Xonlikka qarshi ikkinchi hujum 1740-yilda bo‘ladi. Nodirshohning navbatdagi yurishlari Buxoro uchun og‘ir kechadi. Nodirshoh bu yurishlarida Buxoro xonligi otalig‘i Muhammad Hakim va uning o‘g‘li Muhammad Rahimlar bilan muzokara qildi hamda ular bu jarayonda faol qatnashdilar. Nodirshohning Buxoroga yaqinlashib kelayotganidan qo’rqqan Abulfayzxon darhol Muhammad Hakimni Qarshidan chaqirtirib, unga Nodirshoh huzuriga elchi bo‘lib borishini, shohni qahridan tushirib davlatning xarob qilinishiga yo‘l qo‘ymaslikni topshirdi. Muhammad Hakim katta huquqlar beruvchi shoh yorlig‘ini olib Buxoroga jo‘nadi, endi u Abulfayzxonning elchisi sifatida emas, balki shohning vakili sifatida kelgan edi. Buxoroga qaytib kelganidan so‘ng u o‘z qarorgohiga borishni xavfli deb hisoblab, Mir Arab madrasasiga tushdi va madrasaning tevarak-atrofiga qurolli qorovullar qo‘ydi. Abulfayzxon otaliqni huzuriga chaqirib, keyin umumiy kuch bilan xalqni qo‘zg‘atib, eroniylar va ularning tarafdorlariga qarshi chiqmoq uchun harakat qilib ko‘rdi. Lekin Muhammad Hakimbiy xonning huzuriga bormadi. Abulfayzxon qattiq sarosima ichida saroyga qaytib ketdi, endi uning Nodirshohga taslim bo‘lishdan 11 boshqa iloji qolmagan edi. Abulfayzxon mansabdor saroy ahllari bilan birga Buxoroning Tolli Poch darvozasidan chiqib Nodirshoh huzuriga yo‘l oladi. O‘z navkarlari bilan Nomozgoh darvozasidan chiqqan Hakimbiy otaliq ham o‘sha tomonga yo‘l oladi. U yo‘lning yarmida xonga yetib olib unga qo‘shiladi, shu bilan birga xonning xiyonatkor otaliq bilan uchrashuvi jami qoida- tartiblarga muvofiq bir tarzda o‘tadi, ya’ni otaliq xon oldida mulozamat bilan qo‘l qovushtirib turadi, xon ham, o‘z navbatida, otaliqqa e’tibor va shafqat bilan qaraydi. Shundan keyin, xon bilan otaliq birgalashib shoh huzuriga boradilar. Xon bilan Buxoroning quyidagi amir va beklari Nodirshoh qabulida bo‘lishgan va har biri shohga peshkashlar bilan borishgan: Hisor hokimi – Muhammad Aminbek, Qobodiyon hokimi – Ya’qubbiy Do’rmaniy, Shahrisabz hokimi – Olimbiy kenagas, Xatirchi hokimi – G’aybullabiy Bahram, Dabusiya qal’asi hokimi – Abdusattorbiy, Nurota hokimi – Tag’oy Murodbiy barqut. Nodirshoh bilan Buxoro yaqinida, Zarafshon daryosi bo‘yidagi Chor Bakr degan joyda uchrashadilar (Abdukarim Buxoriy (vafoti 1830- yil)ning yozishicha, oliy darajadagi bu uchrashuv Qorako‘lda bo‘lgan). Nodirshoh Abulfayzxonga iltifot bilan muomala qilib, uning huquqini tan oladi 1 . Mirzo Olim Mahdum Hojining yozishicha, “Nodirshoh Abulfayzxonning boshiga toji murassa va xal'atifoxira ila malbus aylab, uni “Abulfayzshoh” deb ataydi”. Xon shoh qarorgohida o‘n sakkiz kun bo‘lganidan keyin Buxoroga qaytadi. Shuningdek, Nodirshoh va Abulfayzxon o‘rtasida qarindoshlik aloqalari ham o‘rnatiladi. Shoh Abulfayzxonning bir qizini o‘z nikohiga olgan bo‘lsa, yana bir qizini esa jiyani Odilshoh ibn Ibrohimga nikohlashga erishgan. Nodirshoh Movarounnahr (Buxoro xonligi) hukmronligini Abulfayzxonning o‘ziga topshiradi. Biroq Nodirshoh Buxoro ma'murlari va aholisi bilan faqatgina Muhammad Hakimbiy orqali aloqa qilardi. Chunki shoh unga tamomila ishonch bilan qarar edi. 1 Воҳидов Ш. Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. – Б.119. 12 1.2 Buxoro amirligida Muhammad Rahimbiy v a A mir Doniy olbiy ning olib borgan siy osat i Muhammad Rahimbiy o‘z faoliyatining dastlabki davridayoq barcha viloyatlar, shaharlar va yarim ko‘chmanchi qabilalar hukmdorlarini Buxoroga taklif qilib, o‘z boshqaruvining asoslarini e’lon qildi 1 . Unga bo‘ysunishlari lozimligini va bo‘ysunmaganlarni qattiq jazolashini bildirdi. Uning mamlakatda avj olgan siyosiy boshbodoqlikka qarshi qattiq kurash olib borishiga to‘g‘ri keldi. Muhammad Rahimbiy tomonidan Hisor, Miyonqal’a va O‘ratepa, Nurota, Qobadiyon, Boysun, Zarafshonning yuqori oqimidagi ayrim yerlar, Panjikent, Urgut, Jizzax, Zomin va Shahrisabz kabilar bo‘ysundirildi.Muhammad Rahimbiy 92 o‘zbek qabilalarining deyarli barchasini bo‘ysundirgan. Dastlab Shahrisabzdagi 32 kenagas amirlarini turli aldovlar bilan chaqirib olib, ularni qatl ettiradi. Bu paytda yana bir kuchli hukmdor Hisor hokimi Muhammadaminbiy edi. Qo‘qon xoni Erdonabiy va Muhammad Rahimbiyning birlashgan qo‘shini unga qarshi jang qilib yengiladi 2 . Keyinchalik, Muhammad Rahim unga qarshi yana bir bor hujum qilib, uni yengadi. Muhammadaminbiy yengilgach, Muhammad Rahim katta majlis o‘tkazadi. Muhammadaminbiyni uning huzuriga keltiradilar. Muhammad Rahim uning kechirim so‘rashini istaydi, ammo Muhammadaminbiy uni tan olmasligini aytadi. Muhammad Rahimbiy uni bu ishi uchun qatl etadi. O‘z navbatida, Muhammad Rahim davlatni mustahkamlash va ma’muriy-hududiy birliklarni birlashtirish yo‘lida tashqi siyosiy to‘siqlarga ham duch kelgan. Afg‘on sarkardasi Ahmadshoh Durroniy Burgut va Miyonqoldagi siyosiy g‘alayonlarning yuzaga kelishiga sababchi bo‘lgan va mahalliy aholini Muhammad Rahimga qarshi kurashda chetdan turib qo‘llab-quvvatlab turgan. Muhammad Rahim Buxoro amirlari orasida mamlakatning barcha hududida muayyan darajada tinchlikni saqlay olgan, davlatnin g chegaral arini mustahkamlagan hamda tashqi dushmanlardan himoya qilgan davlat boshliqlaridan 1 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi., – Toshkent. Tamaddun. 2022. – B.42. 2 Ражабов. Қ. Бухоро мавжлари. Муҳаммад Раҳимҳон – Манғитлар сулоласи асосчиси. 2005. №1. – Б.44. 13 biri edi. Davlatni qattiqqo‘llik asosida boshqarish, unga isyonchilar bilan bo‘lgan to‘qnashuvda g‘alabaga erishish hamda Hisor va Shahrisabz bekliklarini amirlik tasarrufiga to‘liq o‘tkazish imkonini tug‘diradi. O‘z navbatida, u mamlakatni birlashtirishda muayyan darajada to‘siq bo‘lib turgan Afg‘oniston davlati bilan sulh shartnomasini (1750-yil) imzolashga erishadi. Muhammad Rahim Xorazm xonligidagi siyosiy nizolardan foydalanib, Xorazm taxtiga ham o‘z odamlarini qo‘yadi. Bu haqda o‘sha davr tarixchilarining asarlarida ma’lumotlar saqlanib qolgan. Shu bilan birga, Muhammad Rahim ashtarxoniylar davridan meros bo‘lib qolgan salbiy oqibatlar, ya’ni qo‘shni davlatlar bilan doimiy urushlar olib borishga qisman chek qo‘ygan va mamlakatda muayyan darajada tartib o‘rnatishga erishgan. Bu esa, o‘z navbatida, amirlikda savdo-sotiq va dehqonchilik ishlarining rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Dastlabki manbalarga asoslangan xorij tadqiqotlarida ham Muhammad Rahimning davlat boshqaruviga ijobiy baho beriladi. Xususan, Anke fon Kyugelgen: “Muhammad Rahim mamlakatni rivojlantirdi va mamlakatda yashovchilarni baxtiyor ayladi. U davlatni boshqarish bilan birga o‘zini boshqarishni va fuqarolarni hurmat qilishni hamda ularning dardi bilan yashashni unutmadi”, deb qayd etadi. Tarixnavis Somiy ham Muhammad Rahimni saxiy, mehribon, oliyjanob hamda jazolashda qat’iy qaror qabul qiluvchi hukmdor sifatida ta’riflaydi. O‘sha davr manbalarida u turli faxriy unvonlar, xususan, “amiri saodat makrun”, “amiri sohibqiron”, “bahodur”, “shohi alijoh”, “amiri jahonpanohi komyob”, “amiri Arastu ray” 1 kabi nomlar bilan tilga olinadi. Muhammad Rahimning mustaqil xonligi uzoq davom etmagan, u ikki yilcha xonlik qiladi, xolos. U G‘ijduvon va Shofirkondagi Xoja Abduxoliq G‘ijduvoniy, Xoja Orif Revgariy maqbaralarini ziyorat qilib, Buxoroga qaytayotganida 1758-yil 24-martda, 45 yoshida to‘satdan vafot etadi. Buxorolik tarixchi Mirzo Abdulazim Somiyning keyinchalik yozishicha, Muhammad Rahimxon Buxorodagi Shohrud anhori bo‘yida, Mozor darvozasi yonidagi Abu Bakr Tarxon qabristonida dafn 1 Shodiyev. J. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat tuzumi. Yur., fan., nom.,…diss, – Toshkent. 2008. –B.73. 14 qilingan. Xulosa qilib aytganda, Buxoro xoni Muhammad Rahimbiy o‘zining qisqa hukmronlik davrida mamlakatni Eron bosqini va talon- tarojidan saqlab qolishga erishdi, bebosh amirlarning ayirmachilik va boshboshdoqlik faoliyatiga chek qo‘ydi, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qildi, Abulfayzxon davrida qo‘ldan ketgan Buxoro xonligi hududlarini ancha kengaytirdi va Buxoroda 170 yilga yaqin hukm surgan mang‘itlar sulolasiga asos soldi. Muhammad Rahimbiyning marhum akasi Badalbiy (1738-yilda vafot etgan) dan Norbo‘tabiy nomli bir o‘g‘il qolgan bo‘lib, u Muhammad Rahimbiyning kuyovi edi. Norbo‘tabiy va Muhammad Rahimbiyning qizidan uch o‘g‘il qoldi: Fozil to‘ra, Kattabek dodxoh, Kichkinabek mirzo. Ularning uchchovidan ham nasl qolmadi. Rahimbiyning o‘zidan esa o‘g‘il nasl qolmadi. Muhammad Rahimbiy vafotidan keyin uning katta nabirasi Fozil to‘ra taxtga chiqarilib, Doniyolbiy “otaliq” amaliga ko‘tarilganda Norbo‘tabiy “otaliq” amalini da'vo qilib, amirlar ig‘vosi bilan isyon ko‘targan. Biroq, o‘z ixtiyori bilan taslim bo‘lgan va xotini hamda o‘g‘li Fozil to‘ra bilan Qarshiga surgun qilingan. Keyinroq, yana taxt da'vosi bilan amirga muxolif bo‘lgan. Norbo‘tabiy Qarshida vafot etgan. Muhammad Rahimning qizini Doniyolbiy Buxoroga olib ketgan. Fozil to‘ra juda yosh paytida, 1758-yil Muhammad Rahimbiy vafotidan so‘ng bir muddat taxtda bo‘lgan, so‘ng o‘rniga Urganch sultonlaridan Abulg‘ozixon xon etib ko‘tarilgan. Kichkinabek yoki Kichik Mirzo - Kattaqo‘rg‘on hokimi Muhammadaminxo‘ja naqib, Bobomirzo ibn Sulton Murodbiy bilan birga Amir Haydar tomonidan qo‘lga olinib, 1805- yoki 1806-yil qatl etilgan. Mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahimbiy 1758-yilda vafot etganidan so‘ng hokimiyat tepasiga uning amakisi Doniyolbiy keldi. U ham taxtga rasman soxta xon o‘tqizish va uning nomidan davlatni boshqarish yo‘lini tutdi. Dastlab, Muhammad Rahimning olti yoshlik nabirasi Fozil to‘rani, so‘ngra ashtarxoniylar sulolasi vakili - Abulfayzxonning nabirasi Abulg‘ozini (ba’zi manbalarda qayd etilishicha, Abulg‘ixon Xorazm xonlari naslidan bo‘lgan) taxtga o‘tqizib, davlatni ularning nomidan boshqardi. Doniyolbiyga ham eski siyosiy muammolar - ayrim amirlarning itoatsizligi meros bo‘lib o‘tdi. Mirza Abdulazim 15 Somiyning yozishicha, “bir yildan keyin uzoq viloyatlar - O‘ratepa va Hisordagi ayrim isyonkor va g‘alayonchilar itoatkorlik yo‘lidan chiqdilar”. Markazlashtirish siyosatidan norozi mahalliy hukmdorlarning noroziligi avjiga chiqdi. Xususan, Muhammad Rahimbiyning o‘limidan xabar topgan Hisorga ko‘chirilgan kenagas, yuz, bahrin, burgut va saroy urug‘i boshliqlarining norozilik chiqishlari tez-tez sodir bo‘lib turdi. Ular o‘n ming lashkar to‘plab, poytaxt shaharga keldilar. Ark himoyasi kuchaytirildi va qo‘shin to‘plana boshlandi. Doniyolbiy ular bilan shayx Mahdumi A’zamning avlodi Is’hoqxoja orqali muzorakaralar olib borishga harakat qildi. Qo‘zg‘olonchilar o‘z yo‘lidan qaytmadilar. Mamlakatni markazlashtirishdan manfaatdor bo‘lgan hunarmand va savdogarlar qo‘zg‘olonchilarga faol qarshilik ko‘rsatdilar. Qo‘zg‘olon bostirilsa-da, ularning rahbarlari, xususan, qo‘zg‘olon ko‘targan turli urug‘lar boshliqlari goh Samarqand, goh Miyonqol, goh Shahrisabz, goh Hisorda g‘alayonlarni davom ettirdilar. Bu harakatlar Doniyolbiyni urug‘ va qabila boshliqlari bilan hisoblashishga majbur etdi. Buni quyidagi ma’lumot ham tasdiqlaydi. Unga ko‘ra, Rossiya hukumati tomonidan Buxoroga savdo shartnomasini tasdiqlash taklifi yuborilganda, Doniyolbiy bu masalani 92 qabila boshliqlari bilan maslahatlashishi kerakligini bildirgan edi. Boshqaruv tizimida turli mansablarni egallagan mang‘it urug‘i vakillarining beboshligi chegaradan chiqdi. O‘sha davr muarrixining qayd qilishicha, ular qo‘llariga nima ilinsa, uni o‘ziniki deb bilganlar. “Bevaning shamchirog‘idan olov, vaqf omboridan bug‘doy o‘g‘irlab”, ularni o‘zlariniki deb hisoblaganlar. Hech kimda ularni javobgarlikka tortishga jasorat yetishmagan. Amirlar va hokimlar orasida sharob ichish va shariat tomonidan man etilgan o‘yinlarni o‘ynash keng rasm bo‘lgan edi. Ahmad Donishning yozishicha, mamlakat aholisi va uning quyi qatlamlari aminona, vakilona kabi soliqlardan erkin “harakatlanish va erkin nafas olish” imkoniga ega emas edilar 1 . Isyonlar va o‘zaro kurashlar, ko‘pgina amaldorlarning o‘zboshimchaligi ma’naviy hayot va madaniyatga katta zarar keltirdi. Ahmad Donishning ko‘rsatishicha, Doniyolbiy 1 To’rayev. H. Buxoro tarixi., – Buxoro. Durdona. 2020. – B.201. 16 hukmronligi davrida Buxoroda davlat va dinning o‘zaro kelishmovchiligi yuzaga keldi. “Ko‘pgina madrasa va masjidlarda mashg‘ulotlar va namoz o‘qish to‘xtab qoldi. Madrasa hujralari suv tashuvchi eshaklar uchun og‘ilxona va baqqol bug‘doyi saqlanadigan omborga aylandi” deb yozadi muallif. Doniyolbiy otaliq (1758-1785) hukumronligining oxirgi yillarida davlat ishlaridan chetlashib mamlakatda tartibsizliklar, og‘ir soliqlar natijasida xalqning ahvoli og‘irlashishi mamlakatda noroziliklarning kuchayib ketishiga sabab bo‘ladi. Bu paytlarda Doniyolbiy keksayib, davlatni boshqarishga qiynalib qolgandi. Bundan foydalangan ba’zi yirik amaldorlar xizmat mansabini suiiste’mol qilib, aholiga nisbatan zulmni behad kuchaytirib yuboradi. Ayniqsa, aslida eroniy qullardan bo‘lgan, Muhammad Rahim davrida ham shu lavozimda ishlagan Davlat qo‘shbegi va Buxoro qozikaloni (qozi ul-quzzot) Sayid Nizomiddinxo‘ja sitamlari haddidan oshib ketadi. Ayni paytda, xalqning noroziligi ham kuchayib boradi. Bu holdan, albatta, Doniyolbiy ham xabardor edi. Doniyolbiy oliy hukmdor bo‘lgach o‘g‘li Shohmurodni Samarqandga hokim etib tayinlagan edi 1 . U Samarqandga kelganida shahar xarob ahvolda bo‘lgan. Ijtimoiy sharoitning og‘irligidan aholi nihoyatda kamayib, shahar qishloq darajasiga tushib qolgan ekan. Uning fidoyiligi va jonbozligi tufayli Samarqandga qaytadan fayz kiradi. U turli joylardan aholini ko‘chirib kelib, shahar gavjumlashadi, iqtisodiy va madaniy ahvol ancha tiklanadi. Shohmurod, ayniqsa, ilm-fanga jiddiy e’tibor qaratadi. Xaroba holiga tushib qolgan Shayboniyxon va Xoja Ahror Valiy madrasalarini qayta tiklaydi. Manbalarda aytilishicha, amir Doniyol 75 yil umr ko‘rdi. Amir Doniyol Bahouddin Naqshband mozori yonidagi “Dahmayi shohon” (Shohlar dahmasi)da dafn etilgan 2 . Uning 12 o‘g‘il farzandi bo‘lib, hammasidan amir Shohmurod farosatli, aqlli va taqvodor edi. U 1785-yil 10-iyunda Buxoro taxtiga o‘tirgan. Muhammad Ya'qub Buxoriyning yozishicha, amir Doniyoldan: amir Shohmurod, Sultonmurod qo‘shbegi, To‘xtamish qo‘shbegi, Fozilbiy, 1 Zamonov. A. Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi., – Toshkent. Tamaddun. 2022. – B.45. 2 Ражабов. Қ. Бухоро мавжлари. Муҳаммад Дониёлбий оталиқ (Бийлик мансабидан амирлик рутбасигача)., 2005. №4. – Б.26. 17 Darveshbiy, Mahmudbiy, Umarbiy, Rustam miroxur, Rajab Alibek, Muhammad Yusufbek, O‘ljabek, Muhammad Ya'qub Buxoriy ismli o‘n ikki nafar o‘g‘il farzand qoladi (Tarixi Turkiston asarida o‘g‘illari 11 nafar deb keltirilgan). Doniyolbiyning katta o‘g‘li Shohmurod manbalarda Amiri Kabir, Amiri Ma'sum, Amiri G‘oziy, Amiri Jannatmakon, Amiri Valiy va Ikkinchi Umar kabi faxrli nomlar bilan atalgan. 18 II BOB. Buxoro amirligida mark aziy hok imiy at ning must ahk amlanishi. 2.1 Buxoro amirligida A mir Shohmurodning olib borgan ijt imoiy – iqt isodiy , islohot lar Mang‘itlar sulolasining yirik vakillaridan biri hisoblangan amir Shohmurod hokimyat tepasiga kelgach o‘zidan oldingi “soxta xon”larni va xon unvonini bekor qilib o‘zini “Amir” deb e’lon qiladi. Shohmurod davlat boshlig‘i - amirlik unvonini ta’sis etar ekan, ushbu unvonning o‘zbek va mo‘g‘ul urug‘lari an’analari bilan emas, balki shariat qoidalari asosida yuzaga kelganini asoslab beradi va shu davrdan boshlab mamlakat rasman Buxoro amirligi deb atala boshlanadi. Amir Shohmurod faoliyatining ilk yillarida Eron shohi Nodirshoh afshorning harbiy yurishlari natijasida bosib olingan Amudaryoning chap sohilidagi mulklarni qayta qo‘lga kiritib, bu hududlar amirlikka bo‘ysundiriladi 1 . Ya’ni, 1788-yil Buxoro amirligi tarkibiga mashhur Chahor viloyat (To‘rt viloyat) bo‘lgan Andxo‘y, Shibirg‘on, Saripul, Oqcha viloyatlari qaytariladi. Buxoro amirligiga markazi Marv bo‘lgan hozirgi Turkmanistonning yirik hududlari ham kiritiladi. Yoshligidan xudojo‘y, porso bo‘lib o‘sgan, madrasani bitirib darvishlik suluki soliklaridan biriga aylangan Shohmurod shaxsiyatida hukmdor va so‘fiy sifatlari mujassam. Muarrixlar ta'biri bilan aytganda, u “so‘fiy tal'at, darvesh surat” kishi edi 2 . U Samarqand hokimligi mansabida uzoq vaqt turmagan bo‘lsa kerak. Chunki ba'zi tarixiy manbalarda hammollik bilan kun kechirgani yozib qoldirilgan. Shohmurodbiy tariqatda mujaddidiya-naqshbandiya sulukida bo‘lib, ilk murshidi oxund Muhammad Safar Xorazmiy bo‘lgan. Shohmurod shayx Safarning huzuriga borganida unga dastlab unchalik ro‘yxushlik bermaydi. Bo‘lajak shogirdini: “Sen zolim va zolimzodadirsan. Shayx xizmati va bu yo‘ldagi riyozatga qanday toqat qilursan” deb qarshilaydi. U tanlagan yo‘lidan qaytmasligiga shayxni ishontiradi va shu kundan hammollik bilan kun kechira boshlaydi. Otasi Doniyolbiy uni bir necha bor bu yo‘ldan qaytarishga urinadi. Unga hatto 1 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent. Tamaddun. 2022. – B.48. 2 Аҳмад Дониш Рисола ёҳуд манғитлар ҳонадони салтанатининг қисқача тарихи // Таржима, изоҳлар ва кириш сўзи муаллифи Қиёмиддин Ёълдошев. – Тошкент. Ўзбекистон Миллий энсклопедияси. 2014. – Б.22. 19 davlat xazinasidan maosh tayinlaydi. Ammo u barcha imtiyozlarni rad etadi. Taniganlar uni devona bo‘lgan deb gumon qiladi. Lekin hammollikning og‘ir mehnati uni katta siyosatdan chetlashtirib qo‘ymagan. Aksincha, u oddiy xalq hayotini yaqindan ko‘rib-bilib, uning og‘ir mashaqqatlarini chuqurroq his etadi. Markaziy hokimiyatni mustahkamlagan Amir Shohmurod ichki va tashqi siyosatida muhim o‘zgarishlarni amalga oshiradi. Uning hukmronligi davrida moliyaviy, ma’muriy, qozi hakamlar va harbiy sohalarda islohotlar o‘tkazildi. O‘rta Osiyo davlatlariga tahdid qiluvchi va o‘sha vaqtda siyosiy jihatdan birmuncha zaiflashgan Eron davlatiga harbiy yurishlarni amalga oshirdi. 1789-1790-yillarda Marvda hukronlik qilayotgan eronlik Bayramaliga qarshi kurashib, o‘ziga bo‘ysundirdi va 30 mingdan (ayrim manbalarda yuz mingdan) oshiq marvlik shia mazhabidagilarni Buxoro va Samarqandga ko‘chirdi. Bundan tashqari, amir Shohmurod Ahmadshoh Durroniy (1747-1773) davrida bosib olingan Balx, Maymana, Andxud mulklari uchun afg‘on hukmdori Temurshoh (1773- 1793) bilan kurash olib bordi va natijada sulh shartnomasi imzolandi. Amir Shohmurodning amalga oshirgan islohotlari va qo‘lga kiritgan muvaffaqiyatlari aka-ukalar o‘rtasida dushmanlik munosabatlarining vujudga kelishiga olib keldi. U bebosh amaldorlar va urug‘ boshliqlarini jazolagach, o‘zining o‘n nafar ukalarining har biriga bittadan viloyat hokimligini topshirgan. Davlat tizimi va ijtimoiy hayotda shar’iy qonunlar mustahkamlanib, mamlakatda tartib-intizom qaror topgan. Abu Tohirxojaning “Samariya” asarida keltirilishicha, Shohmurod yoshligida bir necha yil Mir Arab madrasasida tahsil olgan. U boshqa fanlar qatorida tasavvuf ilmini ham o‘rgangan va so‘fiyona turmush tarzi uning hayoti mazmuniga aylangan. U Buxoro madrasasida “Hidoya”, Bayzoviyning ‘Kitob usul ad-din” asaridan hamda Shotibiyning asarlari va unga yozilgan sharhlardan dars bergan. Shohmurodning o‘g‘li Miriyning yozishicha, Shohmurod “Shotibiya” va uning sharhlarini yoddan bilgan. Shuningdek, u qiroat, hadis va fiqh ilmlari bilimdoni bo‘lgan va umrini talabalarga dars berishga sarflab, ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. Amir Shohmurod madrasa talabalariga soliqlardan tushgan daromad hisobidan nafaqa (stipendiya) to‘lashni joriy etgan. 20 Amir Shohmurod islom shariatiga oid “Fatoviyi ahli Buxoro” nomli kitob tartib etgan. Ammo bu fatvolar to‘plamini to‘liq kitob holiga keltirishga ulgurmagan. Otasining vafotidan so‘ng o‘g‘li amir Haydar mazkur kitobni oxiriga yetkazgan. Amir Shohmurod 1800-yil 30- noyabrda vafot etgan. “Muntaxab at- tavorix” asari muallifi Muhammad Hakimxon to‘ra amir Shohmurodning vafoti sababini uning Xo‘jandga amalga oshirgan navbatdagi harbiy yurishi bilan bog‘lab, shunday ma'lumotni keltiradi: “Shohmurodbiy boshiga yana Xo‘jandni bosib olish hoy-u havasi tushib, katta qo‘shin bilan viloyat kelinchagi tomon yo‘naldi 1 . Bir necha masofani bosib o‘tgach, ul shaharni uzukning qoshidek o‘rtaga oldi. Xudoyorbiyning to‘ng‘ich o‘g‘li Bekmurodbiy o‘q-u to‘fang otishga mashg‘ul bo‘ldi. Uch kundan so‘ng Shohmurodbiy Xo‘qand tomondan vahimaga tushib, qaytib ketdi. Ammo, Xo‘jandning xos-u omi va qishloqlarini talon-taroj qilib, aholisini Samarqandga ko‘chirib ketdi. Tun yarmidan oqqanda esa Shohmurodbiy u yerdan ham ko‘chib, Jizzaxga keldi. Uning oldida mash'alalar yoqib borishardi. Shohmurodbiy Xo‘janddan ko‘chirib keltirgan odamlarni Samarqandga joylashtirdi va ularni Samarqandni obod qilish ishlariga buyurdi. O‘zi esa Buxoro tomonga qaytdi. Bu so‘fisifat amirning karomatli va odatdan tashqari ishlaridan biri shu bo‘ldiki, o‘sha Xo‘jand safaridan qaytishda kasalga chalingach, ko‘rgan odamiga qarab “bizning ishimizni valiylar sultoni Muslihiddin Xo‘jandiy (XIII asrda yashagan shayx va olim) bir yoqlik qildi. Tag‘in xudo biladi-yu, bu kasaldan tuzalmasam kerak”, degan ekan. Ittifoqan, bir necha kundan so‘ng, 1212-yili (1800) haqning chaqiruv xitobiga “labbayka” deya javob berdi”. Amir Shohmurodning uch nafar xotini bo‘lgan. Shulardan biri bo‘lgan Shamsiya bonu binti Abulfayzxon (1711-1747) shahzoda Amir Haydarning onasi. Amir Haydar esa to‘ng‘ich farzand. Uning Ikkinchi xotini Bibi Otun binti G‘ani mahdumdan Mir Husayn va Bibi Robiya dunyoga kelgan. Mir Husayn amirning kenja o‘g‘li edi. Uchinchi xotinining nomi hozircha ma’lum emas. U Barot to‘qsabo ning qizi edi. Barot to‘qsabo Amir Shohmu rodbiyni ng otasi 1 Аҳмад Дониш Рисола ёҳуд манғитлар ҳонадони салтанатининг қисқача тарихи // Таржима, изоҳлар ва кириш сўзи муаллифи Қиёмиддин Ёълдошев. – Тoshkent. Ўзбекистон Миллий энсклопедияси. 2014. – Б.26. 21 Doniyolbiyning ukasi edi. Undan Dinnosirbek tug‘ilgan. Mazkur shahzoda Marv shahri hokimi bo‘lgan. Uning yana bir qizi bo‘lib, nomi ma’lum emas. Amir Shohmurod davlat tepasiga kelsa-da, uning shaxsiy turmush tarzi deyarli o‘zgarmay qoladi. Tariqat yo‘lida sobit turib, faqirona umr kechirishda davom etadi. U bir yilda bitta oddiy ko‘ylak, bitta olacha chopon va bitta ishton kiygan. Boshiga bo‘z salla o‘rardi. Oyog‘iga echki terisidan tikilgan saxtiyon maxsi va kavush kiygan. Egnidagi po‘stinining narxi ikki tangadan oshmagan. Hamma libosining narxi 10 tanga atrofida edi. O‘sha davr iqtisodiy hayotidan qiyoslab ko‘rishimiz mumkinki, Buxorodagi Abdullaxon madrasasi talabalarining oylik stipendiyasi 15 tanga bo‘lgan. Uning odatiy ovqati arpa non, atala va yovg‘on sho‘rva edi. Pichoq qini yasab tirikchilik qilardi. Har kuni jizya solig‘idan bir tanga olib oilasi zaruratiga ishlatgan. Uning oddiy odamlardek faqir va kamtarona hayot kechirganligi to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar uchraydi. Ahmad Donishning qayd etishicha: «Amir Shohmurodning kundalik yeydigan taomlari quruq non va bir kosa suv bo‘lgan». Boshqa bir tarixchi Muhammad Hakimxon to‘ra: “Shohmurodbiyning yeydigan taomlari kishi yeydigan darajada bo‘lmay, o‘t-o‘lan, sut-qatiq va dukkakli o‘simlikla r bilan taomlangan”ligini yozgan. U har o‘n besh kunda bir marta juz’i jon (g‘ayridinlardan olinadigan to‘lov) solig‘idan yig‘ilgan mablag‘ hisobidan chorak go‘sht olib, o‘z ayoliga nafaqa qilar edi. Davlat amaldorlari va avomning to‘ylariga bormas, hadyalar qabul qilmas edi. O‘rta Osiyoga tashrif buyurgan vengriyalik sayyoh Armeniy Vamberi o‘zining “Buxoro yohud Movarounnahr tarixi” asarida ushbu hukmdor to‘g‘risida ba’zi salbiy fikrlar yozgan bo‘lsa-da, uning oliyjanobligini ham tan olgan. Amiri Ma’sum otasidan qolgan merosdan voz kechib: “Ommaga xayr tarqatuvchilarga beringlar, meros moli bilan qo‘limni kir qilishni xohlamayman, bu mollar kimlardan yig‘ilgan bo‘lsa, shularga qaytarilsin, iloji boricha mukofot tarzida berilsin”, deydi va keyin otasining hukumronlik davridagi falokatlar uchun butun xalqdan uzr so‘raydi. Amir Shohmurod faoliyatiga oid yuqoridagi so‘zlarning tasdig‘i sifatida 1794-yili Rossiyadan Buxoroga kelgan T.Burnashev o‘z esdaliklarida shunday 22 yozadi: “Uning saroyida zarracha dabdaba yo‘q edi. Faqat ikkita xotini bo‘lib, kun kechirishlari uchun nihoyatda kam pul xarj qilinardi. Shu sababli ular tinimsiz turli qo‘l mehnati bilan mashg‘ul bo‘lardi va tirikchiligi shundan edi. U hech kimnikidan farq qilmaydigan oddiy kiyim kiyardi. Uning odatiy ovqati non va suv edi. Xalq unga alohida ehtirom bilan munosabatda bo‘lardi. Uni Muhammad shariatiga haqiqiy amal qiluvchi va hatto avliyo darajasida bilishardi”. Amir Shohmurodning xalqparvar siyosati uning atrofidagi amaldorlarning ishini mushkullashtirgan. Natijada, amirga qarshi turli fitnalar ham uyushtirilgan. Muhammad Hakimxon amir Shohmurodga nisbatan muvaffaqiyatsiz amalga oshirilgan suiqasd haqida quyidagi ma’lumotni keltiradi: “Aytishlaricha, inilari unga nisbatan xoinlik yo‘lini tutibdilar va akasini o‘ldirish maqsadida ikki nafar battol nomusulmonga kop narsalar va'da qilib, ularni ayollar qiyofasida Arkka yuboribdilar. Ul tarror firibgar, kazzob, aldoqchi) haromilar bir yo‘l bilan haram ichkarisiga kirib olishibdi va saroy ahli yurish-turushdan tinchigach, ul ikki it siyrat Shohmurod valna'mi uxlabyotgan joyga kelib, duch kelgan yeriga pichoq ura boshlabdi va shu zayl tani-badanini ilma-teshik qilib, yaralashibdi. Ammo, hazrati vojibi taoloning o‘zi qarovchi-yu, saqlovchi bo ‘lsa va qazo yetmagan esa qilich ham ish bermaydi, deganlaridek, valna'mi tirik qolibdi. Qonxo‘rlar ishni bitkizgan hisoblab, topshiriq bergan mirlaryoniga qaytib kelishibdi va Buxoro saltanati qo ‘lga kirgani bilan tabriklashibdi. Mirlar esa “Valna'mining boshi qani” deya so‘rashibdi. Jallodlar: “Ming jonidan bittasi ham qutulmadi, boshini so‘rab nima qilasiz”, deyishibdi. Mirlar orasidan Sultonmurod qo‘shbegi esa “Bularning ishi xom bo‘lib chiqmasa go‘rga edi” deya tashvish bildiribdi. ... Biroz fursatdan so‘ng valna'mi ko‘zini ochibdi va ‘Dushmanlar mening ishimni bir yoqlik qilishdi sizlar esa bir balo qilib, meni paxtaga o‘rang va tashqariga olib chiqing, odamlar mening tirikligimni ko‘rishsin, bo‘lmasa ish qo‘ldan chiqadi”, debdi. Saroy ahli buyruqni u aytgandek qilib bajarishdi va tong otgach, bu xabar butun shahar bo‘ylab yoyildi. Bu qabih ishni qilgan inilar esa valna'mining sog‘- omonligini bilib, chuqur o‘y girdobiga botishdi. Shohmurodbiy ukalari oldiga odam yuborib, shunday deb ayttirdi: “Sizlar pastkash bir dunyo uchun undan ham pastkashroq ishga qo‘l urdingiz. Ammo, biz 23 bunday razillikni qilmaymiz, balki shafqat va marhamatni afzal bilamiz. Ko‘nglingizga biron yomon fikr va gumon kelib o‘tirmasin”. Ukalari valna 'mining bu so‘zlarini eshitgach, o‘zlarining Buxoroda qolishini or- nomus yuzasidan ep ko‘rmay, har biri bir tarafga bosh olib ketishdi. Chunonchi, Sultonmurod qo‘shbegi haj irodasini qilib, yo‘lda olamdan o‘tdi. Mahmudbiy Xo‘qand sari yo‘l oldi”. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, amir Shohmurod hukmdor, katta bir davlatning rahbari edi. Tarixchi olim Abdusattor Jumanazar ta’biri bilan aytganda, “u xorijlik sayyohlar kelib tomosha qiladigan ulkan inshootlar qurdirmagan. Ammo o‘z davrida buyuk e’tiqod, mustahkam imon binolarini barpo qilgan edi”. Amir Shohmurod hukumronligi davrida Buxoro amirligi gullab-yashnadi, nisbatan tinchlik-osoyishtalik hukm surdi. 2.2 A mir Hay dar v a A mir Nasrullo dav rida Buxoro amirligi Manbalarda aytilishicha, amir Shohmurod vafot etganda o‘g‘illaridan birinchisi amir Haydar Qarshi hokimi, yana biri Dinnosirbek Marv hokimi, uchinchi o‘g‘li Muhammad Husayn Samarqand hokimi edi. Ulardan hech biri otasi vafot etgan paytda Buxoroda emas edilar. Shunday vaziyatda amir Haydarning ikki amakisi - Umarbiy va Fozilbiy xomtamalik va kaltabinlik bilan arkka kirib, hokimiyatni qo‘lga olmoqchi bo‘lgan. Lekin Amir Haydar Buxoroga kelayotganini eshitgach, har ikkisi ham shahardan chiqib Shahrisabzga ketib qolgan. Ikki kundan so‘ng amir Haydar (1778-1826) 1800-yil 2-dekabrda, 22 yoshida Qarshi viloyatidan kelib, Buxoro amirligi taxtiga o‘tiradi 1 . Amir Haydarning onasi astarxoniy Abulfayzxonning qizi Shamsiya bonu bo‘lib, mang‘it amirlaridan bo‘lgan hukmdorlarga sayid nisbasi berilishi amir Haydar davridan boshlandi. Amir Shohmurod vafotidan keyin Buxoro amirligida o‘zaro kurashlar va ba’zi bekliklarning mustaqillikka intilishi boshlandi. Shu vaziyatda O‘ratepa hokimi Bobobek parvonachi Jizzaxni bosib oldi. Bobobek parvonachi Jizzaxni qo‘lga kiritgandan so‘ng, shahar hokimi, ya’ni amir Haydarning 1 Абдураимов М.А. Очерки аграрних отношений в Бухарском ханстве в ХVIII – первой половине ХIХ века. Т.2. – Тошкент. Фан. 1970. – Б.63. 24 singlisining eri Muhammad Yusufxo‘jani asir oldi. Bu voqeadan xabar topgan Kattaqo‘rg‘on hokimi Muhammad Xo‘ja o‘z o‘g‘li Muhammad Yusufxo‘jani ozod qilish uchun katta qo‘shin bilan Jizzaxga keldi va Bobobek parvonachi qo‘shinlari bilan jang qilib uni besh yuz nafar askari bilan birga asirga olib, Buxoroga jo‘natdi. Shu tariqa, amir Haydarning amirlikni qayta markazlashtirish yo‘lidagi mashaqqatli kurashi boshlandi. U 1803-yilda ayirmachilik kayfiyatini namoyon qilayotgan O‘ratepaga yurish qilib, uni ham Buxoro amirligiga bo‘ysundirdi. Uning hokimi Bekmurodbiy ibn Xudoyorbiy yuzni qatl qilib, yuz va qirq urug‘i vakillarini ko‘chirib, Buxoro va Samarqandga joylashtirdi 1 . O‘ratepa hukumatini esa Mullo Ernazarbiy dodxohga berib qaytdi. 1816-yil Balx egallanib, G‘ulom Qilich hokim qilib tayinlandi. “Toj ut- tavorix” asarida Amir Haydar davridagi bir voqea haqida shunday hikoya qilinadi: “1225-yilda (1810) Buxoroda qahraton qish boshlanadi, bir quloch miqdoricha keladigan muz uch oy mobaynida saqlanib qoldi. Bug‘doy va ekinlarni sovuq urib, narxi yuz tangaga yetadi. Bir haftada 80 tanga, keyingi 20 kunda 60 tanga bo‘ldi. Yog‘ narxi bir ashrafiyga yetdi. Bundan tashqari 1-apreldan 16-maygacha qattiq to‘fon bo‘ldi. Bir nechta qishloq qum ostida qoldi. Bozorlar bo‘sh qolib, do‘konlar yopildi. O‘g‘rilik avj oldi”. Bu hukmdor davrida markazdan qochuvchi kuchlarning yana faollashuvi, turli viloyatlar hokimlarining o‘zaro kurashlarining avj olganligi kuzatiladi. Jumladan, 1800-yili soliq yig‘uvchilarning beboshligidan Marv turkmanlari bosh ko‘taradilar. Bu voqeadan bir yil keyin amir Haydar Qarshi atrofidagi Xalaj, Ulug‘tepa, Gunashda turkmanlarning qizil oyoq, adak va adji urug‘lari bilan to‘qnashadi. 1804-yili amir Haydar markaziy hokimiyatga bo‘ysunishdan bosh tortgan ukasi, Marv hokimi Dinnosirbekka qarshi qo‘shin jo‘natadi. Bu yurish natijasida ushbu shahar aholisining katta qismi Zarafshon vohasiga ko‘chiriladi, Marvda esa 200 turkman oilasi joylashtiriladi. Marvdagi yirik Sultonband suv ombori buzib 1 Sultonov. O‘. Muboraknoma Buxoro amirligi devoni ichki yozishmalar hujjati sifatida // “O’zbek davlatchiligi tizimidagi dargoh va devonlar” nomli ilmiy – amaliy konfrensiya (2018 – yil 18 – may, Toshkent) materiallari, –Toshkent. Akademnashr. 2019. – B.47. 25 tashlanadi. Amir Haydar, shuningdek, markaziy hokimiyatga qarshi bosh ko‘targan Shahrisabz kenagaslari, hisori shodmonlik tog‘liklarga ham qarshi kurashishiga to‘g‘ri keldi. Marv hokimi Dinnosirbekni amir Haydar doimo Buxoro taxtini egallashga da’vogar bo‘lgan raqobatchi deb bilar edi. Bir safar uni Buxoroga chaqirtirganda, Dinnosirbek akasiga ishonmagan va Eronga, Fathalishoh (1797-1834) huzuriga ketgan. Keyinchalik, u Xorazm xoni Eltuzarxon (1804-1806) qutqusiga uchib, 1804-yil akasiga qarshi bosh ko‘taradi va mag‘lubiyatga uchraydi. Bu voqeadan so‘ng Eltuzarxon talonchilarini yuborib, bir necha bor Buxoro tumanlarini talon-toroj qildi. Eltuzarxonning maqsadi o‘z odami bo‘lgan Dinnosirbekni Buxoro amirligi taxtiga chiqarish va bu orqali amirlikni o‘z nazoratiga olish bo‘lgan. Oxir-oqibat, 1806-yilda Amir Haydar Niyozbek parvonachiniyigirma ming suvoriy bilan Xorazm tomon yubordi. Xorazm xoni qo‘shin bilan Amudaryodan o‘tib, Buxoro qo‘shini bilan jang qildi. Bo‘lib o‘tgan qattiq jangda xorazmliklarning ko‘pchiligi shikast topib, aksari daryoga g‘arq bo‘ldi. Qolganlarini Eltuzarxonning uch birodari bilan birga asir qilib Buxoroga olib keldi. Xonning o‘zi esa daryodan o‘tish uchun qayiqqa chiqqanida, ta’qibdan qochayotgan xorazmlik askarlar xon o‘tirgan qayiqqa jon talvasasida yopishganlar va qayiq ag‘darilib, xon ham sovutlari og‘irligidan daryoga g‘arq bo‘lib halok bo‘lgan. Amir Haydar Eltuzarxonning birodari Qutlug‘ Murodni 400 asir bilan ozod qilib, Urganchga jo‘natadi. Eltuzarxondan keyin Xorazm taxtiga chiqqan Muhammad Rahimxon (1806-1825) akasi Eltuzarxonning qasdini olish va Buxoro amiri Haydardan Amudaryo g‘arbidagi yerlar, xususan, Chorjo‘y hududini tortib olish maqsadida bir necha marta yurish qildi 1 . Ikki tomon o‘rtasidagi kurashlar bir necha yil ayovsiz kechgan. Amir Haydarga qarshi ukasi Dinnosirbek 1821-yilda 4000 nafar lashkar bilan Chorjo‘yga hujum qiladi. Amir Haydar tomonidan sarkarda Niyozbek parvonachi boshchiligida yuborilgan qo‘shin Dinnosirbekni mag‘lubiyatga uchratib uning lashkarlaridan 2000 nafarini halok etdi va asirga oldi. Dinnosirbek o‘z oilasi bilan 1 Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. – Б.123. 26 Mashhadga qochdi. Dinnosirbek va Niyozbek parvonachi o‘rtasidagi asosiy jang Marv ostonasida bo‘lib o‘tadi va jang davomida Marvni suv bilan ta’minlab turgan to‘g‘on buzib tashlangan va marvliklar asosiy suv manbasidan uzilib qolgan edi. Urushdan so‘ng amir Haydar Erlaqabbiyni ikki yuz turkman xonadoni bilan birga Marvga yuborib shaharning vayron bo‘lgan joylarini va ariq to‘g‘onlarini obod qilinishini buyuradi. Erlaqabbiy Marvda o‘n yil davomida hukmronlik qiladi. Amir Haydar Miyonqolda 1821-1825-yillarda qo‘zg‘olon ko‘targan xitoy-qipchoqlarga ham qarshi faol kurash olib bordi 1 . Samarqanddan Miyonqolgacha bo‘lgan yerlar bu jamoalarning makoni bo‘lib, ular qariyb besh ming uylik aholi bo‘lgan. Ayrim vaqtlarda amir Hay darning odamlaridan ularga zulm va zug‘um o‘tgan edi. Shu sababdan xorazmliklar bilan bo‘lgan muvaffaqiyatsiz janglar natijasida fursatni g‘animat bilib, Kattaqo‘rg‘on, Yangiqo‘rg‘on va Chelak qal’asini bir kunda qo‘lga kiritib oldilar. Samarqand va Yangiqo‘rg‘on hokimi Davlat qushbegini yaqinlari bilan Yangiqo‘rg‘onda asir oldilar. Ayoz yaqinlarini Kattaqo‘rg‘onda ushladilar. Bu xabarni eshitgan amir sarosimada yo‘lga tushib, o‘z o‘g‘li Nasrulloni oldinroq yuborib, o‘zi ham urganchliklar kelayotganiga qaramay o‘g‘li ortidan yo‘lga chiqdi. Nasrullo olg‘a yurib, Kattaqo‘rg‘onni egalladi va qariyb ikki yuz xitoyni asir oldi. Nasrullo ularning ba’zilarini qatl ettirib, otasi ortidan yetib oldi va yigirma besh kun davomida Kattaqo‘rg‘onda bo‘ldi. O‘ratepa hokimi Otaliqbek yetib kelib unga qo‘shilgach, u yerdan ko‘chib Samarqandga bordi. U yerdan qaroqalpoqlarni bo‘ysundirishga azm aylab, Chipor qal’asi tomon yo‘l oldi. Qoraqalpoqlar qariyb yigirma ming uylik aholi bo‘lib, xitoy- qipchoqlar bilan ittifoq edilar. Nasrullo borib ularning qal’asini egalladi. Shundan keyin Nasrullo qipchoqlar ustiga yurish qildi va Chelak qal’asini egalladi. Ushbu voqealardan keyin amir Haydar Samarqandga kelib, o‘g‘li Mir Husaynni hokim etib tayinladi va o‘zi Buxoroga qaytdi. Amir Haydar davrida davlatning Qo‘qon xonlari bilan munosabatlari chigallashdi. Ming sulolasi hukmdori Olimxon (1798- 1810)ning O‘ratepaga (1807, 1 Shodiyev. J. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat tuzumi. Yur., fan., nom.,…diss, – Toshkent. 2008. –B.93. 27 1810), shuningdek, Jizzax, Zomin hududlariga qilgan yurishlari mamlakatning chekka o‘lkalariga rahna soldi. Ularga qarshi yuborilgan 18 ming askardan iborat Amir Haydar qo‘shinlari Qo‘qon harbiy kuchlariga dosh bera olmay, ortga qaytishga majbur bo‘ldi. Olimxon Samarqandni ham qo‘lga kiritishga harakat qilib ko‘rdi. Bu gal mang‘it amirining qo‘li baland kelib, u Jizzax va O‘ratepani qaytarib olishga muvaffaq bo‘ldi. Umuman olganda, Amir Haydar davrida amirlikning sharqiy qismida ancha yo‘qotishlar va o‘zgarishlar yuz bergan edi. Masalan, Qo‘qon hukmdorlari 1805-yili Xo‘jandni, 1809-yili Toshkentni, 1816-yil esa Turkistonni ishg‘ol qilib, xonlik hududiga qo‘shib olgan edilar. Qo‘qon xonlari 1806-yili Jizzax, 1806-1813-yillari O‘ratepa, 1821- yili Samarqandga tahdid solganlar. Amir Haydar o‘z hukmronligi davrida asosan ichki dushmanlarga qarshi kurash olib bordi. Shahrisabz, Samarqand, Urgut bekliklarida bo‘lib o‘tgan g‘alayonlar, Marv vohasi uchun Xiva xoni Muhammad Rahimxon bilan olib borilgan urushlar amir Haydarni davlatda harbiy- siyosiy islohotlar o‘tkazishga majbur qildi. Amir Haydar boshqa mang‘it hukmdorlaridan farqli ravishda o‘z qo‘shinidagi askarlarga muntazam ravishda yaxshi maosh to‘lab borgan. O‘z navbatida, kambag‘allar, yetimlar, qashshoqlar, darveshlar, muhojirlar va mullalarga har yili nafaqa berish uchun katta miqdorda mablag‘ ajratardi. Amirlikda xitoy- qipchoqlar tomonidan yuzaga kelib turadigan turli mojarolarning oldini olish maqsadida ushbu hududlarga nisbatan turli to‘lovlar miqdorini kamaytirgan. Amir Haydar hukmronlik davri qanchalik tahlikali, ziddiyatli bo‘lmasin, u ichki va tashqi dushmanlarga qarshi kurashish bilan birga mamlakatda bir qator islohotlarni amalga oshirdi. U 1826-yil 6-oktabrda 49 yoshida vafot etdi. Jasadi Hoji Habibulloh qabristoniga, otasi Amir Shohmurod yoniga qo‘yildi. Manbalarda aytilishicha, amir Haydardan Husaynxon, Nasrulloxon, Umarxon, Abdulloh, Zubayrxon va Jahongirxon ismli farzandlar qoladi. Zubayrxon va Jahongirxonning onasi Jo‘ybor shayxlari naslidan bo‘lgan. Ahmad Donish va Abdulazim Somiylarning yozishicha, amir Haydar betob bo‘lib, o‘lim to‘shagida yotganida saroy ahlini huzuriga chaqirib, eng katta o‘g‘li Husayn to‘rani o‘zining valiahdi deb e’lon qilgan. Shu tariqa, amir Haydar vafotidan so‘ng taxtga uning 28 to‘ng‘ichi Husayn to‘ra o‘tirdi. U oliyhimmat va adolatpesha, raiyatparvar inson bo‘lgan. Uning amirlik faoliyati 76 kunga yetganda, 1826-yil 21 -dekabrda to‘satdan vafot etdi. Tarixchi Mu’in o‘zining “Zikri te’dodi podshohoni o‘zbek” asarida yozishicha, Husayn bedavo nisho‘ (o‘simta) kasaliga chalinib, 30 yoshida vafot etgan. Ba’zi chet el sayyohlari esa amir Husayn Hakimbiy qo‘shbegi tomonidan zaharlab o‘ldirilganini qayd etgan. Amir Husaynning saxovatpeshaligi saroydagi ayrim nufuzli amaldorlarga manzur bo‘lmagan va uni taxtdan chetlatishga intilishgan. Amir Haydar davridan buyon Buxoroda qo‘shbegi lavozimida turgan Muhammad Hakimbiy o‘sha paytda Qarshida hokimlik qilayotgan Nasrulloga maxfiy tarzda odam yuborib, Buxoro taxtiga eng loyiq odam u ekanligini bildirib, uni akasi amir Husaynga qarshi isyon ko‘tarishga da’vat etgan. Amir Nasrullo Qarshidan Buxoroga qarab katta qo‘shin bilan yo‘lga chiqqan. Biroq Nasrullo akasiga ochiqchasiga qarshi bormay, siyosiy vaziyatni kuzatib turgan. Amir Husayn vafot etgach, ba’zi saroy a’yonlari va qo‘shin sarkardalarining yordami bilan sayid amir Umar 1826-yil 23-dekabrda Buxoro amirligi taxtiga o‘tirgan. Umar 1810-yil 19-dekabrda Buxoro shahrida dunyoga kelgan bo‘lib, otasi amir Haydar va akasi Husaynning amirlik davrlarida Karmana hokimi edi. Amir Umarxon mang‘itlar sulolasining oltinchi amiri sifatida atigi 4 oyga yaqin hukmronlik qildi, xolos. Bu paytda Umarxon endigina 17 yoshga kirgan o‘spirin yigitcha edi. Manbalarda yozilishicha, amir Umarxon xalq o‘rtasida unchalik obro‘ga ega bo‘lmay, u amirlik qilgan davrda ham, asosan, aysh-ishrat va maishatga berilgan edi. O‘sha davrga oid tarixiy manbalarning birida bu holat quyidagicha ko‘rsatilgan: “Amir Umarxonning xulqi yaxshi emas edi, buning ustiga u davlat ishlaridan bexabar bo‘lgan”. Bu paytda Buxoro amirligida davlat boshqaruvi o‘z manfaatini o‘ylaydigan Tog‘ay qozoq va Ismatullohbiy qalmoq kabi saroy akobirlari izmida bo‘lgan. Bu holdan tashvishga tushgan saroy a’yonlari va amaldorlarning ko‘pchiligi amir Umarxonning akasi, Qarshi hokimi Nasrulloga maktub yubordilar. Amir Nasrullo 1826-yil dekabrda Samarqandni ishg‘ol qilgan va mashhur Ko‘ktosh 29 taxtiga o‘tirib, o‘zini amir deb e'lon qilgan 1 . Temuriylar davridan qolgan an'anaga binoan, Movarounnahr hukmdorlari toj-taxtni egallagach, Samarqandga kelib, Ko‘ktosh taxtiga o‘tirishgan va o‘z hokimiyatlariga siyosiy tus berishgan. Nasrullo Samarqanddan keyin yana Buxoroga yuzlanib, Miyonqol vohasi, Kattaqo‘rg‘on va Karmanani, xullas, ikki poytaxt o‘rtasidagi butun hududni egallagan. Zarafshon vohasi aholisining madadiga tayangan va o‘z g‘alabalaridan masrur Nasrullo poytaxt Buxoro ustiga yurish qilgan. mir Nasrullo Samarqanddan Buxoroga qo‘shin tortib kelganida Amir Umarxon ham o‘z lashkari bilan unga qarshi chiqqan. Har ikki qo‘shin o‘zaro yuzma-yuz bo‘lib turgan jang arafasida Amir Umarxonning qo‘shini parokandalikka uchrab, tarqalib ketgan. Marhum amir Haydarning uch o‘g‘li ham Umarxondan yuz o‘girib, akasi Nasrulloga qo‘shiladilar. Amir Nasrullo 50 kunlik qamaldan so‘ng Hakimbiy qo‘shbegi, Rajabbek parvonachi va to‘pchiboshi Ayozbiylarning shahar ichidan turib qilgan tadbirlari natijasida poytaxtni jangsiz egallaydi. Amir Umarxonning hukmronlik muddati to‘rt oy bo‘ldi. 1827-yil 24-aprelda Amir Nasrullo amirlik taxtiga o‘tirdi. Aksariyat tarixiy adabiyotlarda amir Nasrulloning taxtga chiqishi bilan bog‘liq ikki xil sana - 1826- va 1827-yillar keltiriladi. Aslida, amir Nasrullo 1826-yil dekabrda Buxoroni qamal qilib, qo‘lga kirita olmagach, Samarqandga borib Amir Temurning mashhur Ko‘ktoshida taxtga o‘tirgan. Keyin esa Samarqanddan turib Buxoroni qamal qilgan va uni egallagach, 1827-yilning aprelida Buxoro taxtiga chiqarilgan. Tarixchi olim Qahramon Rajabovning yozishicha, amir Umarga xayrixoh bo‘lgan 50 kishi qatl qilinadi. Umarning o‘zi esa yashirinishga ulguradi. Nasrullo hokimiyatni egallagach, unga omonlik berilib, Xurosonga yuboriladi. Sobiq amir Hirot, Mashhad, Balxda yashaydi, so‘ngra Qo‘qonga kelib, Qo‘qon xoni Muhammad Alixon (1822-1841) panohida bo‘ladi. Qo‘qon xoni o‘z singlisini Umarxonga nikohlab beradi. Herman Vamberining fikricha, amir Umarxon oradan ko‘p o‘tmay Qo‘qonda 1 Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII – XIX вв.) – Алматы. Дайк-Пресс. 2004. – С.37. 30 vabo kasalligi tufayli vafot etadi va jasadi Buxoroga keltirilib dafn etiladi. Biroq ba’zi tarixchilar (masalan, tarixchi Mirzo Abdulazim Somiy) Umarxon o‘z akasi amir Nasrullo tomonidan o‘ldirilgan, degan fikrni ham bayon etgan. Vaholanki, 19 yoshida vabodan o‘lgan Umarxonning o‘limiga birodari Nasrulloning hech qanday aloqasi bo‘lmaganini o‘sha davrga oid boshqa xolis manbalar tasdiqlaydi. U ikki yilcha sargardonlikda yurib, hijriy 1244- sanada (1828/1829) Qo‘qonda vafot etgan. Jasadi Buxoroga keltirilib, Xoja Naqshband mozoridagi bobosi amir Doniyol qabri yoniga qo‘yilgan. Buxoroda hokimiyat uchun kurashda amir Haydarning har uchala o‘g‘liga navbati bilan yordam bergan va uchala hukmdorning ham xizmatida ozmi-ko‘pmi muddat bo‘lgan munshiy va tarixchi Mirzo Shams Buxoriy (1804-1868) yozgan “Buxoro, Qo‘qon va Qoshg‘arning ayrim voqea-hodisalari bayoni” nomli asarda amir Nasrulloning Buxoro amirligi taxtini egallashda ko‘p qon to‘kkani va taxtga chiqqandan key in ham har kuni 50-100 kishini qatl qilib turgani haqida yoziladi. Mirzo Shams Buxoriyning o‘zi ham bu paytda muayyan muddat amir Nasrullo xizmatida bo‘lganini, biroq keyinchalik Shahrisabzga borib, u yerda 11 oy yashagach, so‘ngra Qo‘qonga - badarg‘alikda yurgan sobiq amir Umarxon huzuriga borganini inobatga oladigan bo‘lsak, u amir Nasrulloga muxolifatda bo‘lib, uning faoliyatini haddan tashqari qora bo‘yoqlar da tasvirlaga nining sabablari oydinlashadi. Amir Nasrullo hokimiyatni egallagach, Buxoro darvozalarini u kelgan vaqtda berkitib jang qilgan Ismatullohbiy qalmoq va uning o‘g‘lini, qo‘shin boshliqlarini qatlga buyurdi. Tarixchi va davlat arbobi Mirzo Salimbekning yozishicha, amir Nasrullo o‘zining tirik qolgan 4 ukasini Narazim viloyatiga yarg‘u (surgun) qilib yuboradi. Boshqa manbalarda (Byorns va Vamberining asarlarida) yozilishicha, Amudaryo sohilidagi mulklarning biriga yuborilgan uch birodarini Nasrullo maxfiy tarzda o‘ldirtirib yuborgan. Biroq Buxoro tarixchilari bu shahzodalarning qismati to‘g‘risida hech narsa yozib qoldirishmagan. Mirzo Salimbekning yozishicha, amir Nasrullo tomonidan unga hokimiyatni qo‘lga kiritishida katta yordam bergan Muhammad Hakimbiy qo‘shbegi mamlakatning Bosh vaziri (qo‘shbegisi) lavozimiga, uning o‘g‘li Qarshi (Nasaf) 31 viloyati hokimligiga tayinlangan. Buxoroda boshboshdoqlik va tartibsizlik natijasida yuzaga kelgan turli g‘alayon va isyonlar bostirilgan. Amir Nasrullo o‘z hukmronligi davrida islom shariati ko‘rsatmalariga qat'iy amal qilgan. Nasrullo jasur va dovyurak kishi bo‘lgani bois unga “bahodurxon” va “boturxon” unvonlari berilgan. Ahmad Donishning yozishicha, “Amir Nasrullo vazmin va qo‘rqmas, qattiqqo‘l va zukko hukmdor edi. U o‘z hukmronligi davrida el va ulusda fitna chiqarishda nom qozongan, markaziy hokimiyatga qarshi urug‘- qabilalarning turli isyonlarida qatnashgan yoki ilgarigi amirlarga nisbatan ko‘rnamaklik qilganlarning barchasini jazoladi va yo‘q qildi. O‘z tarafdorlariga esa ko‘p yaxshiliklar qildi va mehribonl ik ko‘rsatdi... Uning mulklari kengayga n. Qo‘qonda n Kesh (Shahrisabz)gacha bo‘lgan butun mamlakatlar unga bo‘ysungan”. Tarixchi olim Qahramon Rajabovning qayd etishicha, amir Nasrullo taxtga chiqqach, o‘z manfaatini davlat va xalq manfaatidan ustun qo‘ygan saroy amaldorlari hamda akobirlarni egallab turgan lavozimlaridan chetlashtirdi, ularga nisbatan qat’iy jazo choralarini ko‘rdi. Masalan, o‘z davrida Nasrulloga amirlik taxtini egallash uchun katta yordam bergan Muhammad Hakimbiy qo‘shbegining ta’sir doirasi tobora kengayib boradi. U amir Haydar davridan boshlab o‘tgan to‘rt mang‘it amirlarining qo‘shbegisi lavozimida roppa-rosa 40 yil turgan. Hakimbiy o‘z hokimiyatini shu darajada kuchaytiradiki, amirlikning eng asosiy lavozimlariga o‘z o‘g‘illari va qarindosh-urug‘larini tayinlaydi. 1831— 1833-yillarda Buxoroga sayohat qilgan Aleksandr Byornsning yozishicha, u Buxoroda bo‘lgan paytda Hakimbiy qo‘shbegining ikki birodari ikki viloyatga, 13 o‘g‘li esa turli viloyatlar va tumanlarga hokim bo‘lgan 1 . Hatto Hakimbiy qo‘shbegi o‘g‘illaridan birini o‘z o‘rniga, keyinchalik, qo‘shbegi bo‘lishi to‘g‘risida qaror ham qabul qilgan. Hakimbiyning o‘zi ham bu lavozimni otasidan meros qilib olgan edi. Hakimbiy qo‘shbegining bu darajada kuchga ega bo‘lishida qaynotasi, Qarshi hokimi Ayozbiyning ham o‘rni katta edi. Ular mamlakat boshqaruvida o‘zlarining aqliy qobiliyati va uddaburonligi bilan alohida ajralib turgan. 1 Ражабов Қ. Насруллоҳхон. – Тошкент. Абу Матбуот-Консалт. 2011. – Б.11. 32 Shuningdek, Hakimbiy qo‘shbegining katta miqdordagi mulklarida minglab qullar mehnat qilgan. Uning son- sanoqsiz chorvasi (ot va tuyalari) mavjud bo‘lib, qo‘shbegining savdo karvonlari Rossiya va boshqa davlatlarga muntazam qatnab turgan. Xullas, Hakimbiy mamlakatdagi eng yirik amaldorga aylandi. Uning qudrati ortib borishi, ko‘p sonli qarindosh-urug‘lari va oila a’zolarining amirlikdagi turli nufuzli lavozimlarni egallab olganligi, ya’ni hokimiyat ichida o‘ziga xos hokimiyat vujudga kelgani, ikkinchi tomondan, Hakimbiy qo‘shbegi va uning yaqin kishilari tomonidan xalq va davlat mulkini talon-toroj qilinishi, katta miqdordagi davlat g‘aznasining o‘zlashtirilishi, uchinchi tomondan, Hakimbiy qo‘shbegi xonadoni qo‘lida to‘plangan ulkan miqdordagi boylikka egalik qilish ishtiyoqi, oxir-oqibatda, amir Nasrulloning sabr-kosasini to‘ldirdi. Hakimbiy shariat sudi (qozixona) ixtiyoriga topshirildi. U davlat g‘aznasini o‘zlashtirganlik va fuqaroga jabr-zulm qilganlikda ayblandi hamda o‘z lavozimidan olib tashlanib, avval Qarshiga, so‘ngra Nurotaga badarg‘a qilindi 1 . Hakimbiy o‘rniga Rahmonberdi turkman qo‘shbegi lavozimiga tayinlandi. Oradan ko‘p o‘tmay Hakimbiy qo‘shbegi bilan birgalikda uning keksa qaynotasi Ayozbiy ham zindonga tashlandi va ularning har ikkalasi 1840-yilning bahorida qatl qilindi. Amir Nasrullo qudratli amaldorlarni o‘rtadan olib tashlagach, o‘z ichki siyosatida qattiqqo‘llik bilan tartib o‘rnatishga intildi. Uning qattiqqo‘l siyosatiga qarshi chiqqan mansabdorlarni esa ayamasdan qattiq jazoladi. Bu haqda Mullo Olim Mahdum Hoji o‘zining “Tarixi Turkiston” asarida “Amir Nasrullo shul darajada qahr-u g‘azablik edikim, hech bir vazir ro‘baro‘siga kelib ishning noma’qulini aytolmas edi”, deb yozadi. Amir Nasrullo davlatdagi ichki muammolarni hal qilgach, amirlik hududini yagona markaz atrofida birlashtirish va davlat chegaralarini kengaytirish yo‘lida harakat boshladi. U 1843-yili Marvni ham o‘ziga bo‘ysundirdi. Xiva xonligi bilan Buxoro amirligi o‘rtasidagi ziddiyatlar bu davrda ancha keskinlashdi. Amir Nasrulloning Qo‘qon yurishida ekanligidan foydalangan xivaliklar 1842-1843-yillarda Buxoro hududiga hujum qildilar. Xiva xonining Marv turkmanlarini Buxoro 1 Аҳмад Дониш Рисола ёҳуд манғитлар ҳонадони салтанатининг қисқача тарихи // Таржима, изоҳлар ва кириш сўзи муаллифи Қиёмиддин Ёълдошев. – Тoshkent. Ўзбекистон Миллий энсклопедияси. 2014. – Б.33. 33 amirligi yerlariga hujum qilishga undagani bu ikki davlat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni xarakterlaydigan voqealarga misol bo‘ladi. Har ikki o‘zbek davlati bu paytda asosan Marvni o‘z hududiga kiritish uchun intilgan edi. Pirovardida, bu kurashda Nasrullo g‘olib chiqib, Marv yana amir Shohmurod davrida bo‘lgani singari Buxoro amirligi hududining tarkibiy qismiga aylandi. Xorazm xoni Ollohqulixon (1825-1842) va Rahimqulixon (18421845) davrlarida xorazmliklar bir necha marta Buxoro yerlariga yurish qilganlar. Bunga javoban amir Nasrullo 1843-yil Xorazmga yurish qilib, Hazoraspni qamal qildi. Biroq amir Nasrulloning Xiva xonligi yerlarini ham Buxoro davlatiga birlashtirib, mintaqada yagona o‘zbek davlatini tuzish g‘oyalari amalga oshmagan. Amirning faoliyati tashqi dushmanlar bilan birga Buxoro amirligi hududidagi ichki dushmanlar va turli ayirmachi kuchlarga qarshi to‘xtovsiz kurashlar ostida ham kechdi. Xususan, Nasrullo Buxorodagi markaziy hokimiyatga bo‘ysunishni istamagan va unga qarshi ayirmachilik kayfiyatida bo‘lgan kenagaslar tasarrufidagi Shahrisabz va Kitob bekliklariga qarshi uzoq yillar murosasiz kurash olib bordi. Mirzo Abdulazim Somiyning yozishicha, amir Nasrullo 20 yil mobaynida Shahrisabz ustiga 32 marta harbiy yurish qilib, nihoyat, 1856-yil Shahrisabzni uzil-kesil egallagan. Boshqa bir tarixchi olim va adib Sadriddin Ayniy esa amir Nasrullo Shahrisabz ustiga 30 yil mobaynida 32 marta yurish uyushtirganini yozadi. Tarixchi olim Qahramon Rajabovning fikricha, tarixchi Somiy keltirgan raqamlar haqiqatga yaqindir. Shahrisabzga qilingan harbiy yurishlar ichida 1827, 1844, 1856-yillarda qilingan yurishlar alohida ajralib turadi. Bu yurishlar natijasida Shahrisabz 1856-yili uzil-kesil Buxoroga bo‘ysundirildi. arixchi olim Qahramon Rajabovning fikricha, amir Nasrulloning Iskandarbiyning singlisiga uylanishdan asosiy maqsadi Shahrisabz kenagaslari o‘rtasida katta obro‘-e’tiborga sazovor vallamiylar bilan qarindoshlik aloqalarini o‘rnatib, ushbu qarindoshlik rishtalari orqali Shahrisabzni o‘z davlatining ajralmas qismi sifatida ushlab turish edi. Biroq amir Nasrulloning bu tadbiri keyinchalik o‘ziga qimmatga tushdi. U o‘zining yangi “qarmdoshlari”ning fitnasi natijasida halok bo‘lgan. Amir Nasrullo Shahrisabz vohasini qo‘lga kiritgandan so‘ng Shahrisabzga Abduxoliqbek (keyinchalik Olloyorbek), Kitobga 34 Olloyorbek (keyinchalik Hamidxo‘ja va Fayzibiy), Yakkabog‘ga Hamidxo‘ja kabi mang‘it urug‘idan bo‘lgan beklarni hokim qilib tayinlanadi. Xullas, amir Nasrullo o‘ziga bo‘ysunishni istamagan turli viloyat va tumanlardagi hokimlarni o‘zgartirib, ularning o‘rniga o‘ziga sodiq odamlarni ko‘tardi. 35 X ULOSA Ushbu kurs ishining yozilishida Buxoroda Ashtarxoniylar sulolasi inqirozidan boshlab Buxoro amirligining tashkil topishi, hukumdor Amir Nasrullo davrigacha bo’lgan ijtimoiy – siyosiy holatlarni yortitishga harakat qilindi. Buxoro amirligi XIX asrning o’rtalariga kelib, O’rta Osiyo xonliklari ichida o’z salohiyati, hududi, aholisi, ishlab chiqarishi va tabiiy resurslari jihatidan alohida mavqyega ega bo’lib, O’rta Osiyo hududidagi eng yirik monarxistik davlat hisoblangan. XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Buxoro xonligida hokimiyat tepasiga mang’itlar sulolasining kelishi tufayli uzoq vaqtlar davomida hukm surib kelgan o’zaro kurashlar va urushlarga chek qo’yildi. Katta harakatlar evaziga markazlashgan hokimiyat tizimi yuzaga keltirildi va qishloq xo’jaligi, hunarmadchilik, savdosotiq, ishlab chiqarish borasida bir qator ijobiy o’zgarishlar amalga oshirildi. XVIII asrning o’rtalariga kelib, Buxoro amirligi o’z hukmronligida faqatgina Buxoro shahri va uning atrofidagi tumanlar bo’lmish Vobkent, G’ijduvon, Qorako’l, Vardonze, Qashqadaryo viloyati hududlari va Miyenqol vohasi hududlarini saqlab qolgan bo’lsa, XIX asrning boshiga kelib, Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohasi hududlaridan tashqari, Surxon vohasi hududi, Hisor, Xo’jand, O’ratepa, Panjikent kabi aholi zich yashaydigan tumanlar, Zarafshon daryosining yuqori oqimi, Janubiy Turkistonning katta qismi hamda Chorjo’ydan tortib, to Murg’ob daryosiga qadar bo’lgan sarhadlar kirgan. XIX asrning 20–50 yillarida Buxoro amirligi hududiy tuzilishida jiddiy o’zgarishlar sodir bo’ldi. Buxoroda ushbu davrda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy tushkunlik natijasida, uning bir qator sarhadlari qo’ldan chiqib ketdi. Jumladan, Toshkent, Turkiston, Xo’jand va O’ratepa Buxoro amirligi tasarrufidan chiqib, Qo’qon xonligiga o’tdi. Hisor viloyati hamda Zarafshon daryosining yuqori oqimi qismlaridagi hududlar mustaqil hukmronlikni qo’lga kiritishdi. Shahrisabz va Kitob Buxoroga bo’ysunmay qo’ydi. XIX asrning 50-yillariga kelib esa uzoq vaqt Buxoroga tobe hisoblangan Balx, Andxoy, Maymana, Shibirg’on va Janubiy Turkistonning boshqa viloyatlari bevosita Angliya hukumatining ta’siri va yordami tufayli afg’on amirlari tomonidan 36 egallab olindi. XIX asrning 50–60yillariga kelib, Buxoro 44 ta beklikdan iborat bo’lgan bo’lsa, 1915 yilda Buxoro amirligi 27 viloyat (beklik) va 11 ta tumandan iborat bo’lgan. Buxoro amirligida viloyatlar (bekliklar) va tumanlar doimiy ravishda yo qo’shilib turgan, yo ajralib turgan. XIX asr boshida Buxoro amirligi iqtisodiy hayotida yerga egalik masalasi muhim ahamiyat kasb etgan. Yer egaligining uch xil kategoriyasi: 1) davlatga taalluqli bo’lgan yerlar; 2) xususiy yer egalariga taalluqli bo’lgan yerlar; 3) musulmon diniy muassasalar ixtiyoridagi yerlar mavjud bo’lgan. Muhammad Rahimbiydan boshlab Amir Nasrullo davrigacha bo’lgan sulolaviy boshqaruvda, amirlikda yurtiligan boshqaruv tartiblari, hukumdorlarning olib borgan islohotlari, qilgan yurishlari, chet el davlatlari bilan o’rnatgan elchilik aloqalari haqida ushbu kurs ishimi bayon etildi. Xususan amirlikda eng qattiq qo’l hukumdorlardan biri Amir Nasrulloh Buxoro taxtiga o‘tirgan yili dunyoga kelgan mashhur tarixchi va davlat arbobi Ahmad Donishning keyinchalik yozishicha, “Amir Nasrulloh vazmin va qo‘rqmas, qattiqqo‘l va zukko hukmdor edi. U o‘z hukmronligi davrida el va ulusda fitna chiqarishda nom qozongan, markaziy hokimiyatga qarshi urug‘-qabilalarning turli isyonlarida qatnashgan yoki ilgarigi amirlarga nisbatan ko‘rnamaklik qilganlarning barchani jazoladi va yo‘q qildi deb yozilganligini manbalar orqali o’rgandik. Amir Nasrullo davrida amirlikda eng kotta islohotlardan biri bu harbiy sohada amalga oshirilgan yani muntazam qo’shin tashkil etilganligi edi. Ushbu hukumdor davridan so’ng Rus va bir qancha chet el davlatlardan amirlikka jo’natilgan missiyalar, amirlikka boshlangan dastlabki hujumlardan biri edi. Shundan so’ng mamlakatda bosh – boshoqliklar boshlanib ketdi. Ichki nizolar, boshqaruvdagi qatiyasizliklar orqali, amirlikda qarshi kuchlar ko’paydi. Rus ipmeriyasi tomonidan O’rta Osiyoni bosib olish uchun boshlangan hujumlar natijasid a Buxoro amirligi ag’darildi va Mang’itla r sulolasi hukumronligiga barham berildi. 37 Foy dalanilgan adabiy ot lar 1.Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent. O`zbekiston. 2017. 2.Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. - Тошкент. Ўзбекистон. 2011. 3.Аҳмад Дониш Рисола ёҳуд манғитлар ҳонадони салтанатининг қисқача тарихи // Таржима, изоҳлар ва кириш сўзи муаллифи Қиёмиддин Ёълдошев. – Тошкент. Ўзбекистон Миллий энсклопедияси. 2014. 4.Абдураимов М.А. Очерки аграрних отношений в Бухарском ханстве в ХVIII – первой половине ХIХ века. Т.2. – Тошкент. Фан. 1970. 5.Семенов А. А. Очерк земельно-податного и налогового устройства бнвшего Бухарского ханства. – Тошкент. 1929. 6.Суха рева О. А. К истори городов Бухарск ого ханства : (ист.этног.очерк.) – Тошкент. 1958. 7.Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент. Академия. 2006. 8.Sultonov. O‘. Muboraknoma Buxoro amirligi devoni ichki yozishmalar hujjati sifatida // “O’zbek davlatchiligi tizimidagi dargoh va devonlar” nomli ilmiy – amaliy konfrensiya (2018 – yil 18 – may, Toshkent) materiallari. –Toshkent. Akademnashr. 2019. 9.Эргашев Б, Идеология национально-освободительного движения е Бухарском эмирате. – Тошкент. 1991. 10.Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон. / Масъул муҳаррир З. Чориeв. Сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Ш. Воҳидов. Араб ёзувидан табдил Ш. Воҳидов ва Р. Холиқова. – Тошкeнт. Янги аср авлоди. 2008. 11.Мейендорф Е. К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. – Москва. 1875. 12.Мирза Абдал Ашм Сами. Тарих-и салатин-и мангити-йа. (История чангигских правитглей). Перевод. издание текста и прим. Л. М. Епифановой. – Москва. 1962. 13.Мухаммаджонов А. Р. Неъматов Т. Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари тарихига доир баъзн манбалар. – Тошкент. 1957. 14.Халфин Н. А. Политика Росси в Средпей Ази (1857–1868 г.г.). – Москва. 1960. 15.М ихал Г. А. Торгов ые и посоль ские связи России со среднеазиатскими ханствами через Оренбург (вторая половина XVIII– первая половина XIX в). – Тошкент. 1982. 38 16.Неъматов. А. Р. Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари Тарихига доир баъзи манбалар. – Тошкент. 1957. 17.Искандаров Б. И. Из истори Бухарского эмирата, (Восточная Бухара и западнмй Памир в первой половис XIX в.). – Москва. 1958. 18.Воҳидов Ш. Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқарув тарихидан. – Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. 19.Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi. – Toshkent. Tamaddun. 2022 20.To’rayev. H. Buxoro tarixi. – Buxoro. Durdona. 2020. 21.Shodiyev. J. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat tuzumi. Yur. fan. nom.,…diss. – Toshkent. 2008. 39 ILOVA 40 Amir Nasrulloning Belousov tomonidan chizilgan rasmi. 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Buxoro amirligining tashkil topish davridagi ijtimoiy – siyosiy vaziyat

1.1 Ashtarxoniylar inqirozi va mang’itlar hokimyatga kelishi

1.2 Buxoro amirligida Muhammad Rahimbiy va Amir Doniyolbiyning olib borgan siyosati

II BOB. Buxoro amirligida markaziy hokimiyatning mustahkamlanishi

2.1 Buxoro amirligida Amir Shohmurodning olib borgan ijtimoiy – iqtisodiy islohotlar

2.2 Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida Buxoro amirligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить