Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 78.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligida soliq va majburiyatlar

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 2-3 I BOB. XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ TIZIMI 1.1 Buxoro amirligi iqtisodiy hayotida soliq va majburiyatlar ............................ 4-10 1.2 Harbiy harakatlar paytida aholidan olingan soliqlar .................................... 11-15 I bobga xulosa ........................................................................................................ 16 II BOB. XIX-XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ VA HARBIY TIZIMINING SHARQIY BUXORODA QO'LLANILISHI 2.1 Buxoro amirligida soliq tizimining o’ziga xos xususiyati ……..……….. 17-22 2.2 Buxoro amirligida harbiy majburiyatlar va soliqlarni qo’llash tartibi....….. 23-30 II bobga xulosa ………………………………………...……………………….... 31 XULOSA …………………………………………………………………...… 32-34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………….……………………… 35-36 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning “Tarixga murojaat qilar ekanmiz, u xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” degan fikrlarni aytib o’tgan 1 . Biz tanlagan mavzu ham bugunning dolzarb mavzusi hisoblanib, uni ilmiy nuqtai nazardan tadqiq etib, manbalar, arxiv hujjatlari orqali xolislik bilan yaqindan o`rganib, fanga yangiliklar kiritish, bugun va kelajak avlodni haqqoniy tarixdan boxabar etish mavzuning dolzarbligini tashkil qiladi. Tadqiqotning ob’ekti. XIX asr va XX asr boshlaridagi Buxoro amirligi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va davlat boshqaruv tizimi. Buxoro amirligidagi turli soliqlar va majburiyatlarni tahlil qilish va o’rganish kurs ishining ob’ekti hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti. Buxoro amirligi davridagi soliq turlari, ularni yig‘ish tartibi va aholi zimmasiga yuklatilgan majburiyatlar tizimi. Buxorodagi soliqlarning qay vaqtda yig’ilishi va tartibi haqida ma’lumotlar to’plash kurs ishining predmeti etib belgilandi. Tadqiqotning maqsadi. Buxoro amirligi davrida amal qilgan soliq tizimi va aholi zimmasiga yuklatilgan ijtimoiy, iqtisodiy hamda harbiy majburiyatlarni o‘rganish, ularning davlat boshqaruvi va jamiyat hayotidagi ahamiyatini tahlil qilish. XIX-XX asr boshlarida Buxoro amirligida soliq tizimi , qanday soliq turlari borligi va uning sharqiy Buxoroda qay tarzda amalga oshirilganligi, xalq bo'yniga og'ir soliqlar va majburiyatlarning yuklatilganligi haqida ma'lumot berish maqsad etib belgilandi. Tadqiqotning vazifasi. 1. Buxoro amirligining siyosiy-iqtisodiy tuzilmasini o‘rganish. 2. Amirlikda amal qilgan asosiy soliq turlarini aniqlash va tahlil qilish. 3. Soliqlarni yig‘ish tartibi va usullarini yoritish. 1 Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent., “Sharq”., 1998. 2 4. Aholi zimmasidagi mehnat, harbiy va diniy majburiyatlarni o‘rganish. 5. Soliq va majburiyatlarning davlat boshqaruvi va ijtimoiy hayotga ta’sirini baholash. Buxoro amirligidagi iqtisodiy hayot bugungi kunda ham katta qiziqishlarga sabab bo‘lib kelyapti. Ushbu kurs ishini o‘rganish orqali Buxoro amirligidagi turli xil soliqlar va ularning amirlik hayotidagi ahamiyati haqida muhim ma’lumotlarni bilib olishimiz mumkin. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviyxronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo lib,ʻ tadqiqot umumiy 30 betni tashkil etadi. 3 I BOB. XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ TIZIMI 1.1 Buxoro amirligi iqtisodiy hayotida soliq va majburiyatlar Buxoro amirligi — Buxoro xonligini 1756- yildan keyingi nomi; o zbekʻ sulolasi ashtarxoniylar o‘rniga kelgan o zbek mang‘itlar sulolasi vakillari o‘zlarini ʻ amir deb atashgan. Shunga ko‘ra, davlat Buxoro Amirligi deb atala boshlangan. 1920-yil Buxoro bosqini natijasida tugatilgan. Tarixiy manbalardan ma lumki, ʼ ashtarxoniylar sulolasi hukm surgan davrda, ayniqsa, uning oxirgi vakillaridan biri Аbulfayzxon hukmronligi yillarida (1711 1747) davlatda o‘zboshimchalik, boshboshdoqlik, o‘zbek qabila-urug lari o‘rtasida hokimiyat uchun kurash, ayrim ʼ hududlarning mustaqillikka bo‘lgan intilishlarining kuchayishi bilan bog liq holatlar ʼ Buxoro davlatini ham ichki ham tashqi si ѐ?satda to‘la tanazzul ѐ?qasiga olib kelgan edi. Jamiyat hayotida bunday muammolarning yuzaga kelishiga asosiy sabablardan biri – ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili Аbulfayzxonning davlatni boshqarishdagi rolining pasayganligi va uning yetarli boshqaruv qobiliyatiga ega emasligida edi. Sharqshunos Аnke fon Kyugelgen ma lumotlariga e tibor qaratadigan ʼ ʼ bo‘lsak, ashtarxoniylarning so‘nggi vakillari davlatni boshqarish, uni mustahkamlash va davlatning ichki hamda tashqi xavfsizligi masalalariga jiddiy e tibor qaratmaganlar. Buxoro tarixini o‘rganishga sharqshunos A.A.Semyonov ʼ (1873-1958) katta hissa qo‘shdi. “Buxoro mang‘itlari tarixiga oid”(1924), “Buxoro xonligi yer solig‘i va soliq tizimi ocherklari” (1929) asarlari orqali ham Buxoro amirligidagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot, amirlikdagi soliq va yig‘imlar haqida bayon etilganligini ko‘rishimiz mumkin 2 . Buxoro amirligidagi soliq tizimi haqida so‘z borar ekan turli amirlar davrida soliq tizimida turli xil o‘zgarishlar yuz berganligini ko‘rishimiz mumkin. Amir Haydar o‘z hukmronligi davrida soliq yig‘uvchilarga yillik maosh ajratish bilan 2 To‘raev H.H. Buxoro tarixi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / Halim To‘raev. - Buxoro : "Sadriddin Salim Buxoriy" Durdona nashriyoti, 2020. - 320 b 4 birga, ularga yiliga ikki marta sarupo ulashgan. O‘z navbatida kambag‘allar, etim- esirlar, qashshoqlar, darveshlar, muhojirlar va mullalarga har yili nafaqa berish uchun katta miqdorda mablag‘ ajratardi. Amirlikda xitoy-qipchoqlar tomonidan yuzaga kelib turadigan turli mojarolarni oldini olish maqsadida ushbu hududlarga nisbatan turli to‘lovlar miqdorini kamaytirgan. Amir Nasrullo davrida esa Qo‘qonga yurish qilib, xonlik hududini egallanganidan keyin Qo‘qonga Ibrohim parvonachi mang‘itning noib qilib qoldiradi va bu noib mahalliy aholiga zulm o‘tkazib, soliqlarni ko‘paytirdi. Amir Said Olimxon hukmronligi davrida “Yosh buxoroliklar”ning talablari asosida bir qator islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, mahalliy soliqlar 10 foizgacha qisqartirilgan, harbiylar oylik haqi oshirilgan (piyoda xizmatchilarga oyida 3-9 rublgacha, otliq qo‘shinlarga 6-20 rublgacha), harbiy xizmatdan ozod etilgan yoshi ulug‘ kishilarga oyida 3 rublgacha nafaqa tayinlangan.Qozilarga sud jarayonida taraflardan aniq belgilangan miqdordagi boj haqi undirish buyurilgan. Rais – shahar boshlig‘ining xarajatlari qisqartiriladi. Muqaddas erlardan foyda olishga ruxsat berilgan. Buxoro amirligida soliq tizimini boshqarishda muayyan toifadagi davlat mulozimlarigina emas, balki, amirlik mulozimlarining deyarli barchasi ishtirok etganlar. Ular o‘zlarining birlamchi xizmat vazifalarini bajarish bilan birga, soliq tizimida ham o‘zlariga topshirilgan vazifa-larni bajarganlar. Muftiy mirza va shogirdpeshalar hamrohligida ko‘rsatilgan hududga borgan hamda amin, oqsoqol va bir necha aholi vakillari bilan birgalikda ushbu hududdagi yerning tanobi va ekilgan ekin turini aniqlab tanob daftariga kiritgan 3 . Zakotchilar yilda bir marta zakot olinishi kerak bo‘lgan mulkdan zakot yig ishʼ bilan shug ullanganlar. Ular o‘z xizmat vazifalarini bajarishda hokimlarga ʼ bo‘ysunmaganlar va mustaqil ish olib borganlar. Zakotchilarning bittasi faqat shaharda turgan va keltirilgan tovarlardan zakot olgan bo‘lsa, ikkinchisi viloyat bo‘ylab yurib, chorva egalaridan zakot yiqqan. А mlokdorlar hokim tomonidan 3 Ахмад Дониш. История мангытской династии. –Душанб ѐ: 1967. – Б.15 5 yorliq olib tayinlangan va tumanlarda ma muriy hokimiyatni tashkil qilgan.ʼ Ularning dorug a deb nomlanuvchi bir necha yordamchilari bo‘lib, ularning vazifasi ʼ g alla yig inida g alla uyumini muhrlashdan iborat bo‘lgan ʼ ʼ ʼ 4 . Buxoro amirligida 50 ga yaqin soliq va to‘lovlar joriy etilgan bo‘lib, aholi bularni to‘lashga majbur edi. Aholidan yig‘ib olinadigan asosiy soliq turlari juda ko‘p bo‘lganligi quyidagi ro‘yxatdan yaqqol ko‘zga tashlanadi: 1. Xiroj-ekin ѐ rlaridan olinadigan soliq, bunga ushr ham qo‘shilgan. 2. Boj- savdogarlardan olinadigan soliq. 3. Alafpuli-b ѐ da ekilgan ѐ r va chorva ѐ mishidan olingan. 4. Bog‘ puli-uzumzorlardan olinadigan soliq. 5. Chorbog‘ puli-m ѐ vali bog‘lardan olinadigan soliq. 6. Ajnos puli-poliz va sabzavot ekinlaridan olinagan. 7. Qovun puli-qovun va tarvuzlardan olinadigan soliq. 8. Uskuna puli-ko‘chatlar o‘tqazish va daraxt payvandlari uchun olinadigan soliq. 9. Sanjit puli-sanjit daraxtlaridan olinadigan to‘lov. 10. Cho‘p puli-qurilish ashyolari va o‘tindan olinadigan soliq. 11. Barg puli-ipakchilikdan olinadigan soliq. 12. Qo‘sh puli-juft qo‘sh ho‘kizlaridan olinadigan to‘lov. 13. Yaksara puli-bitta haydov ho‘kizidan olinadigan to‘lov. 14. Zakoti chakana-chorvadan olinadigan soliq. 15.Aminona-suvdan foydalanganligi va bozorda sotiladigan mahsulotlardan soliq. 16. Tagjoy puli-bozordagi sotuvchilardan olingan. 17. Chuil-harbiy soliq turi. 18. Boqia puli-sug‘orish inshootlari uchun to‘lov 19. Shox va mix puli-qurilish ashyollari (qamish, xashak)dan olingan. 20. Lobaki puli-ariqlarni tozalash uchun olinadigan to‘lov. 4 Шоди ѐв Ж.М. Бухоро амирлиги давлатчилигининг ривожланиши. –Tошк ѐнт: 2010. 156 b 6 21. Jo‘yga puli-bosh ariqdan o‘z ѐ riga oladigan suvga to‘lanadigan soliq. 22. Chig‘ir puli -suvni ko‘tarib b ѐ ruvchi moslama uchun olingan. 23. Osiyo puli-t ѐ girmonlardan olinadigan to‘lov. 24. Objuvoz puli-sholi tozalovchi t ѐ girmonlardan olingan. 25. Qayiq puli-daryolarda qayiq bilan yurgani uchun olingan. 26. Farsax puli-yo‘l puli. 27. Joziya puli(jiz'ya)-yahudiylardan olinadigan soliq. 29. M ѐ rgan puli-ovchilardan olinadigan soliq. 30. Avarizot-favqulodda olinadigan harbiy soliq. 31. Qorachiliq-qo‘riqchi va mirshablar xarajatlari uchun olinadigan soliq. 32. Maktab puli- ilm olganligi uchun. 33. Zakot– savdodan olinadigan soliq. 34. Suv puli- suvda tashilgan yuklardan olinadigan to‘lov. 35. Kotibona- kotib foydasiga olinadigan soliq. 36. Quduq puli-quduq suvidan foydalannilganligi uchun oligan. 39. Nikoh-xona-nikoh o‘qiganligi uchun olinadigan soliq. 40. Ulovgir - ot-arava va ulov egalaridan olingan 5 . Sotuvchi biror tovarni sotganidan so‘ng uning qo‘liga zimmasidan zakotto‘lash sharti soqit bo‘lganini bildiruvchi hujjat – xati ma of berilgan.Moliniʼ sotgan odam zakot yig uvchilar kelgan vaqtda qo‘lidagi ma of xati ni ko‘rsatgan va ʼ ʼ zakot to‘lamagan. Аmirlikdagi soliq amaliyotiga ko‘ra, tijorat daromadlaridan olinadigan zakotlar zakoti tijorati deb yuritilgan va mahsulot turiga qarabnomlangan. Gazlama o‘ramlari toy deb nomlangan va bozorlarda sotish uchun keltirilgan gazlamalarning toyiga qarab zakot olingani uchun toy puli deyilgan. Hujjatdagi raqamlarga ko‘ra, turli gazlama toylaridan turli miqdorda zakot olingan, chunki bu miqdor gazlamaning bahosidan kelib chiqib belgilangan. XIX asrning so‘nggi choragi- XX asr boshlarida Buxoro amirligidagi bojxona 5 Кун А.Л. Бухарски ѐ порядки. Зам ѐтки о порядк ѐ взимания поз ѐмѐльных подат ѐй // Турк ѐстански ѐ вѐдомости. – №32. – 1873. 7 ishini yuritish tartiblari islom huquqi asosida shakllangan bo‘lib, aynan shariat buyurgan zakot bilan to‘g ridan-to‘g ri bog liq. ʼ ʼ ʼ Bundan bojxona postlaridan olingan boj aynan zakot vazifasini o‘tagani ma lum bo‘ladi. Ma lumotlarga ko‘ra, Jizzax ʼ ʼ Buxoro amirligining Qo‘qon xonligi bilan chegara hududida joylashgan shahar bo‘lgan. А mirlik hududidan Qo‘qon xonligi orqali shimolga chiqish va savdo karvonlarining amirlik orqali janubiy davlatlarga borish yo‘llari Jizzaxdan o‘tgan. Karvonlarning o‘tganligi, asosiy zakot punkti bo‘lganligi sababli Jizzax savdo munosabatlarida ham faol va daromad keltiruvchi hudud bo‘lgan 6 . Buxoro amirligi Markaziy Osiyodagi yirik va muhim davlatlardan biri bo‘lib, XVIII–XIX asrlarda o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy tizimga ega bo‘lgan. Aholining asosiy mashg‘uloti dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiqdan iborat edi. Bu davrda davlatning iqtisodiy tayanchi soliq tizimi va aholi zimmasidagi majburiyatlar orqali ta’minlangan. Soliqlar davlat byudjeti va harbiy kuchlarni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Ushbu referatda Buxoro amirligidagi soliq turlari, ularning yig‘ilish tartibi va aholining davlat oldidagi majburiyatlari tahlil qilinadi. Buxoro amirligida soliq tizimi feodal tuzum asosida shakllangan bo‘lib, turli qatlamlarga nisbatan har xil turdagi soliqlar joriy etilgan edi. Xiroj – musulmon va g‘ayrimusulmon dehqonlardan olinadigan asosiy soliq bo‘lib, yer maydoniga va hosilga qarab belgilanardi. Bu soliq odatda pul yoki galla shaklida undirilar edi. Ushr – musulmon aholining sug‘oriladigan yerlaridan olinadigan yer solig‘i bo‘lib, odatda hosilning o‘ndan bir qismi miqdorida belgilangan. Sug‘orilmagan yerlar uchun esa kamroq miqdor belgilangan. Zakot – islom shariatiga asoslangan soliq bo‘lib, boy musulmonlardan olinardi. Zakot mol, chorva, oltin, kumush va boshqa boyliklardan foiz hisobida olinib, ba’zida davlat g‘aznasiga, ba’zida esa bevosita kambag‘allarga tarqatilgan. Navkorlik – bu soliq davlat qo‘shini yoki amir yurishi vaqtida aholidan oziq- ovqat, ot, arava va boshqa zarur narsalarni taqdim etish shaklida olinardi. 6 https://ziyonet.uz 8 Boj solig‘i va bojlar – bozor savdogarlari va karvonsaroylardan bojxona to‘lovlari olinardi. Shuningdek, ustalar, hunarmandlar va boshqa kasb egalari ham faoliyatlariga qarab ma’lum miqdorda soliq to‘lashgan. Soliqlarni yig‘ish bilan amirlik mulozimlari, ya’ni amaldorlar shug‘ullangan. Ular tomonidan tayinlangan soliq yig‘uvchilar – amollar yoki so‘filar aholining mol-mulkini hisobga olib, soliq miqdorini belgilagan. Ba’zi hollarda bu tizim suiiste’mollikka olib kelgan. Soliqlar g‘aznaga to‘planib, davlatning harbiy xarajatlari, amir saroyi, madrasa va masjidlar, sug‘orish inshootlari, elchilik yurishlari uchun sarflangan. Soliqlardan tashqari, Buxoro aholisi bir qancha majburiyatlarni ham bajarishga majbur edi. Ular ijtimoiy, harbiy va iqtisodiy hayotda muhim rol o‘ynagan: Hashar va mehnat majburiyati – jamoat inshootlari (ariqlar, kanallar, ko‘priklar, qal’alar) qurilishi va ta’miri uchun aholi majburiy mehnatga safarbar qilinar edi. Bu holat ayniqsa qishloqlarda keng tarqalgan. Harbiy xizmat majburiyati – ayrim tabaqadagi erkaklar harbiy yurishlarda ishtirok etishga, amir armiyasida xizmat qilishga chaqirilgan. Davlat yurishlariga xizmat ko‘rsatish – amir yoki noiblarning safarlari vaqtida aholining ularni ovqat, joy va boshqa ehtiyojlar bilan ta’minlashi majburiy edi. Axborot yetkazish (yolg‘onxat) – davlat farmonlari va muhim xabarlarni bir hududdan boshqasiga yetkazish uchun tayinlangan kishilar (ko‘pincha pochta xizmatchilari yoki maxsus tayinlanganlar) xizmat qilgan. Buxoro amirligida soliqlar va majburiyatlar tizimi davlatning siyosiy va iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri bo‘lgan. Ushbu tizim orqali davlat nafaqat o‘z xarajatlarini qoplagan, balki ijtimoiy tartibni saqlab qolgan. Shuningdek, bu tizim aholining davlat bilan aloqasini mustahkamlovchi vosita sifatida ham xizmat qilgan. Biroq, ayrim hollarda og‘ir soliqlar va mehnat majburiyatlari aholining noroziligiga ham sabab bo‘lgan. Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Buxoro amirligining ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotida soliqlarning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Chunki yig‘ib 9 olingan soliqlar orqali davlatning ichki va tashqi sarf-xarajatlari qoplangan. Davlatning deyarli hamma sohalariga qaraydigan bo‘lsak, qandaydir kichik miqdorda bo‘lsa ham biror turdagi yig‘im yoki soliq olinganligini ko‘rishimiz mumkin. 10 1.2 Harbiy harakatlar paytida aholidan olingan soliqlar Xon avlodi tugatilib Buxoro amirlikka aylantirilgandan so‘ng (1753-1785) soliq tizimida ham bir qancha o‘zgarishlar ro‘y beradi. Buxoro amirligida ham barcha soliqlar ichida eng kattasi xiroj bo‘lib, xonlikdagi dehqon aholiga tegishli yerlar zamini xirojiy deb atalgan. Xiroj - hosilning ma’lum qismi hisobidan natura bilan todangan. Xiroji vazifa - muayyan yer uchastkasidan belgilangan summada pul va ma’lum miqdorda don bilan undirilgan. Xiroji muqassama - hosilning mutanosib qismini todash tarzida, hosilning 1/5, 1/6, 1/8 qismi miqdorida ifodalangan. Todanadigan soliq hajmi esa sinov tariqasida donni yanchib ko‘rish yo‘li bilan aniqlangan. Botmon turlicha bo‘lib, Buxoro va Samarkand shaxarlari hamda ularga tutash hududlarda u 6 pudga teng bodgan. Xosil yanchib olinib, xirmon qilingach, dehqonlar uning bir qismini sotishlari mumkin bo‘lgan. Qozilar bu vaqtda g‘allaning bozordagi narxini xushyorlik bilan kuzatganlar. Agar narx soliq to‘lanishi paytidagi narxdan yuqori bo‘lsa, farqini qoplashi uchun qo‘shimcha yig‘imlar yig‘ilgan 7 . XIX asr oxirlarida yirik shaharlar atrofida va ba’zi kichik shaharlarda xirojning bir qismi pul bilan yig‘ib olina boshlangan. Bunda qancha xiroj todanishi quyidagicha belgilanar edi: Hosil yetilgan paytda amlokdor (soliq yig‘ishni boshqaruvchi amaldor) o‘z kishilari bilan dehqonlar dalasiga chiqib borgan. U yerda uni qishloq amini yoki oqsoqoli va dehqonlar kutib olganlar. Amlokdor 1 f\ dala necha tanob ekanligini “ko‘z bilan chamalab” o‘lchagan va qancha xiroj todanishi belgilangan. Agar dehqonlar amlokdorlarning o‘zboshimchaligiga qarshilik ko‘rsatishga harakat qilsalar, oqsoqol yoki o‘z qo‘shnilari guvohligi bo‘yicha o‘tgan yillardagi soliq ma’lumotlarini aytib, bahslashmoqchi bo‘lsalar, amlokdorlar dehqonlarni butunlay xonavayron kilishlari mumkin edi. Soliq olingach amlokdor soliq todovchiga patta berib unga o‘z muhrini bosgan. Bu dehqonning yoki yer egasining soliq to‘laganligini amalda isbotlovchi hujjat hisoblangan. Hosil o‘rilganidan keyin yanchilib, bug‘doy xirmoniga to‘kilgan bo‘lsa, unga hech kim 7 Oblomurodov N., Tolipov F. O’zbekistonda soliqlar tarixi. Toshkent. Iqtisod-Moliya, 2009. - 83 bet . 11 tegmasligi uchun alohida kuzatuvchilar tomonidan maxsus loy muhrlar bilan muhrlangan. Ko‘pincha, amlokdorlar dalaga chiqishga kechikkanlari tufayli pishib-etilgan bug‘doy tabiiy ofat natijasida kutilganidan ancha kam hosil olishga to‘g‘ri kelgan. Shunga qaramay amlokdorlar dehqonlardan belgilangan soliqning hammasini undirib olganlar. Shunday qilib, yer solig‘ini undirib olishning hamma tizimi o‘zboshimchalikka asoslangan bo‘lib, dehqonlarni haddan tashqari xonavayron qilgan. Dehqonchilik qiluvchi qishloq aholisi qonunlashtirilgan yer solig‘idan tashqari, har bir tanob bog‘ yoki polizga maxsus soliq - tanob puli, bedazorga esa - alaf puli todaganlar. Ko‘pincha, bu ikki soliq umumiy termin bilan “tanobona” deb atalgan. Bu soliqlarning miqdori yerlarning bozorlarga yaqinligi va boshqa sabablarga ko‘ra turlicha bo‘lgan. Amir Muzaffar hokimiyatga kelishi bilan “aminona” atamasi bilan yuritilgan vaqtincha soliq joriy qilgan. Unga ko‘ra tovar va mol-mulk narxining 1,5 foizi miqdorida soliq to‘langan. Vaqt o‘tishi bilan u doimiy soliqqa aylanadi va to‘lovchilarning qarshiligiga qaramay 1920 yilgacha, ya’ni amirlik tugatilgunga qadar saqlanib qolgan . Zakot va aminonadan tashqari, dallol solig‘i, bir viloyatdan ikkinchi viloyatga olib o‘tilayotgan mollar, umuman yuklardan olinadigan bojlar ham savdo yig‘imlari qatoriga kirgan. Molning narxi uni dastlab olib ketilgan joyidan olib borilgan joyigacha bo‘lgan masofaning uzoq-yaqinligiga qarab olinadigan boj va buning ustiga zakot qo‘shilishi sababli ancha oshgan. Yana ular qatoriga mollarni qayiqlarda daryolardan olib o‘tgani uchun soliqlarni ham qo‘shishga to‘g‘ri kelgan 8 . XIX asrning 50-yillari oxirlarida amir Nasrullo (1827-1860) davrida soliqlarga o‘zgartirishlar kiritiladi. Zarafshon bo‘yida bir qancha dehqonlar jamoasi polizlari o‘z uylaridan uzoq bodgani va ularga yaqin joylardagi polizlarga qaraganda o‘sha yerlarni ishlash og‘irligini aytib, tanob pulini kamaytirishni iltimos qiladilar. Amir bu iltimosni qondiradi va polizdan olinadigan maxsus soliq o‘rniga “qo‘sh puli”ni joriy etadi. Bunda omochga qo‘shiladigan bir juft ish hayvoniga va bir 8 O’zbekiston SSR tarixi. T. O’zbekiston Fanlar Akademiyasi. 1957 y. 4 tomli. 1 tom. 2-kitob. 42 bb. 12 mavsumda 48-50 tanob yerni ishlay olish quvvatiga qarab soliq solingan. Keyinchalik bu soliq boshqa soliqlarga qo‘shimcha ravishda hamma dehqonlarga solinadigan bo‘lgan. XIX asrning o‘rtalarida Samarqand tumanida yerlarning sug‘orilishi, bozorga uzoq-yaqinligi va boshqalarga qarab, har bir juft ish hayvondan olinadigan qo‘sh puli buxoriy tangada 1 so‘m 20 tiyindan 4 so‘mgacha bo‘lgan . Bundan tashqari ish hayvonlaridan olinadigan maxsus yig‘im “yaksara” ham mavjud edi. Bunda har bir juft ot yoki ho‘kiz hisobidan bir botmon chamasida bug‘doy undirib olingan. Kimda bir bosh ish hayvoni bo‘lsa, u “nimsara” - yarim botmon bug‘doy berishi kerak edi. Suv tegirmonlari va objuvozlarning egalaridan ham ma’lum miqdorda pul yoki natural yig‘imlar undirib olingan. Buxoro amirligida moliya ishlariga umumiy rahbarlik qilish va nazorat qilib turish qushbegiga topshirilgan bo‘lib, u xiroj, zakot va boshqa umumdavlat soliqlaridan tushgan mablag‘lar to‘planishini kuzatib borgan. O‘lpon yig‘ish va davlat xazinasiga kelib tushgan soliqlarni nazorat qilish bilan devonbegi (moliya vaziri) shug‘ullangan. U soliq daftari, ya’ni - o‘lponlar ro‘yxatlarini tuzgan, unga daftardor yordam bergan 9 . Natura tarzida to‘langan soliqlar, ya’ni narsalar, buyumlar ham xon 80 yoki amir xazinasiga kelib tushgan, uni nazorat kilishni arbob boshqargan. Ayrim hollarda arbob xiroj yig‘ish bilan ham shug‘ullangan, bundan tashqari, elchilarni ovqat bilan ta’minlagan, sug‘orish ishlarini nazorat qilgan. Moliya amaldorlari devonbegi rahbarligida xon saroyining moliya hisoboti va moddiy qismi bilan shug‘ullanganlar. Amir Haydar o‘z hukmronligi davrida soliq yig‘uvchilarga yillik maosh ajratish bilan birga, ularga yiliga ikki marta sarupo ulashgan. O‘z navbatida kambag‘allar, etim-esirlar, qashshoqlar, darveshlar, muhojirlar va mullalarga har yili nafaqa berish uchun katta miqdorda mablag‘ ajratardi. Amirlikda xitoy-qipchoqlar tomonidan yuzaga kelib turadigan turli mojarolarni oldini olish maqsadida ushbu hududlarga nisbatan turli to‘lovlar miqdorini kamaytirgan. Amir Nasrullo davrida 9 O’zbekiston SSR tarixi. T. O’zbekiston Fanlar Akademiyasi. 1957 y. 4 tomli. 1 tom. 2 kitob. 42-43 bb. 13 esa Qo‘qonga yurish qilib, xonlik hududini egallanganidan keyin Qo‘qonga Ibrohim parvonachi mang‘itning noib qilib qoldiradi va bu noib mahalliy aholiga zulm o‘tkazib, soliqlarni ko‘paytirdi 10 . Amir Said Olimxon hukmronligi davrida “Yosh buxoroliklar”ning talablari asosida bir qator islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, mahalliy soliqlar 10 foizgacha qisqartirilgan, harbiylar oylik haqi oshirilgan (piyoda xizmatchilarga oyida 3-9 rublgacha, otliq qo‘shinlarga 6-20 rublgacha), harbiy xizmatdan ozod etilgan yoshi ulug‘ kishilarga oyida 3 rublgacha nafaqa tayinlangan.Qozilarga sud jarayonida taraflardan aniq belgilangan miqdordagi boj haqi undirish buyurilgan. Rais – shahar boshlig‘ining xarajatlari qisqartiriladi. Muqaddas erlardan foyda olishga ruxsat berilgan. Buxoro amirligida soliq tizimini boshqarishda muayyan toifadagi davlat mulozimlarigina emas, balki, amirlik mulozimlarining deyarli barchasi ishtirok etganlar. Ular o‘zlarining birlamchi xizmat vazifalarini bajarish bilan birga, soliq tizimida ham o‘zlariga topshirilgan vazifa-larni bajarganlar.Muftiy mirza va shogirdpeshalar hamrohligida ko‘rsatilgan hududga borgan hamda amin, oqsoqol va bir necha aholi vakillari bilan birgalikda ushbu hududdagi yerning tanobi va ekilgan ekin turini aniqlab tanob daftariga kiritgan. Zakotchilar yilda bir marta zakot olinishi kerak bo‘lgan mulkdan zakot yig ish bilan shug ullanganlar. Ular o‘z xizmatʼ ʼ vazifalarini bajarishda hokimlarga bo‘ysunmaganlar va mustaqil ish olib borganlar. Zakotchilarning bittasi faqat shaharda turgan va keltirilgan tovarlardan zakot olgan bo‘lsa, ikkinchisi viloyat bo‘ylab yurib, chorva egalaridan zakot yiqqan. А mlokdorlar hokim tomonidan yorliq olib tayinlangan va tumanlarda ma muriy ʼ hokimiyatni tashkil qilgan. Ularning dorug a deb nomlanuvchi bir necha ʼ yordamchilari bo‘lib, ularning vazifasi g alla yig inida g alla uyumini muhrlashdan ʼ ʼ ʼ iborat bo‘lgan. А mirlikdagi soliq amaliyotiga ko‘ra, tijorat daromadlaridan olinadigan zakotlar zakoti tijorati deb yuritilgan va mahsulot turiga qarabnomlangan. Gazlama o‘ramlari toy deb nomlangan va bozorlarda sotish uchun keltirilgan gazlamalarning 10 Ахмад Дониш. История мангытской династии. –Душанб ѐ: 1967. – Б.15 14 toyiga qarab zakot olingani uchun toy puli deyilgan. Hujjatdagi raqamlarga ko‘ra, turli gazlama toylaridan turli miqdorda zakot olingan, chunki bu miqdor gazlamaning bahosidan kelib chiqib belgilangan. 15 I bobga xulosa Buxoro amirligida quyidagi asosiy soliqlar mavjud edi: Mol solig‘i: Dehqonlardan yillik mahsulotning ma’lum foizi miqdorida olinadigan soliq. Zakot: Islom diniga ko‘ra, boy kishilardan kambag‘allarga beriladigan ixtiyoriy soliq. Ushr: Dehqonlardan hosilning o‘n birdan bir qismi miqdorida olinadigan soliq. Boj: Savdo-sotiqdan olinadigan soliq. Jizya: Islom davlatida musulmon bo‘lmagan aholidan olinadigan soliq. Soliqlarni yig‘ish asosan quyidagi usullar bilan amalga oshirilgan: Mahalliy hokimlar va beklar: Soliq yig‘ish jarayonini nazorat qilgan. Soliq yig‘uvchilar: Dehqonlardan mahsulot yig‘ish va soliqlarni davlatga topshirish bilan shug‘ullangan. Soliq yig‘ishning markazlashgan tizimi: Shohmurod davrida soliq yig‘ish tizimi markazlashtirilgan va tartibga solingan. Soliq yig‘ish jarayonida quyidagi muammolar mavjud edi: Adolatsizlik: Ba’zi dehqonlardan ortiqcha soliq yig‘ilishi. Korrupsiya: Soliq yig‘uvchilar tomonidan soliqlarni o‘zlashtirish. Soliqdan bo‘yin tovlash: Ba’zi dehqonlar soliqlardan qochish uchun turli usullardan foydalangan. 16 II BOB. XIX-XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ TIZIMINING SHARQIY BUXORODA QO'LLANILISHI 2.1 Buxoro amirligida soliq tizimining o’ziga xos xususiyati Buxoro davlatida mulkchilikning asosini yer-suv tashkil etgan va yer-suv mulkchiligining uch shakli mavjud bo‘lgan: 1) davlat yerlari (bu amlok yerlar deb ham atalgan); 2) mulk yerlari (xususiy); 3) vaqf yerlar. Amir Shoxmurod hukmronligidan boshlab vaqf yerlarining miqdori birmuncha ko‘paydi. Albatta bu hol xazinaga tushadigan daromadga ta’sir etmay qolmadi. Shuning uchun amir Nasrullo (1826-1860) yarg‘u usuli, ya’ni vaqf yerlarini musodara qilishni joriy etadi. Tokzor, mevali daraxtzorlardan tanobona olingan. 1807 yili amir Haydarning bir yorlig‘ida har tanob yerdan bir tillodan tanobona olinishi zarurligi ko‘rsatilgan. Agar ekinzor egasi tanobona todashdan bosh tortsa, hosilning uchdan bir qismi mol (xiroj) tariqasida olingan. Ba’zida xiroj, hosilning yarmini tashkil etgan. Shoxmurod zamonida har bir ziroatchidan qo‘sh puli (xar qo‘sh (48—50 tanob) yerdan 40 tiyin) olingan. Shoxmurod (1785-1800) Buxoro aholisini oliq-soliqlardan ko‘p paytlar ozod qilishga harakat qildi. Bu esa savdo-sotiq, hunarmandchilik va madaniy hayotning jonlanishiga olib keladi. Kanallar, inshootlar, qal’a, ko‘priklar, yo‘llar ta’miri hashar yo‘li bilan amalga oshirilgan. Boshida hasharchilar oziq-ovqat bilan ta’minlangan. XVIII asrdan boshlab hasharga keluvchilar oziq-ovqati, ish asboblari, ot-aravasi bilan kelishi lozim bodgan. Olimlar, qozilar, sipohiylar va navkarlar xiroj hamda tanobona todashdan ozod etilganlar. Amir Shoxmurod vafotidan so‘ng Buxoro taxtiga amir Xaydar (1800-1826) chiqib, otasining butun ezgu ishlarini unutib, yana turli soliqlar joriy eta boshlaydi. Tarixchi Muxammad Yoqubning so‘zlariga qaraganda, amir Haydar soliqlarni otasi davridagiga nisbatan ikki barobarga ko‘paytirdi. 17 Amir Xaydar ko‘prok tanxo yerlarni navkarlarga berishga hamda navkar va sarbozlarni ko‘paytirishga, mamlakatni faqat ular orqali saqlashga harakat qilgan. Tarixchi olim Muxammad Vafoiy Karmanagiy “Tuxfayi xoniy” deb nomlangan mashhur asarida turli xil amaldorlarga beriladigan tanxoning miqdorini quyidagicha yozadi: “Baxodir (kichik amaldagi navkar) larga 18 dan 23 tanobgacha, mirzaboshiga 25 dan 35 gacha, qorovulbegiga 47 tanob va hokazo amaldorlarga tanxo yerlari berilgan. Eng katta amaldorlar, masalan, parvonachi, dodxoh kabilarga bir qishloqning 100 tanobgacha yerlari tanxo kilib berilgan”. Demak, tanxo amallarning past yoki yuksakligiga qarab berilgan . TANXO - xonliklar hukmronligi davrida davlat hukmdorlari tomonidan davlat oldidagi xizmatlari uchun alohida toifadagi harbiy boshliqlarga in’om etilgan yer. Tanxo egasi tanxodor yoki tanxochi deb atalgan. Ba’zi adabiyotlarda tanxo mol-mulk, pul, buyum tariqasida ham berilganligi qayd etiladi, u shartli yoki vaqtinchalik ham berilgan 11 . Tanxo - otadan bolasiga meros sifatida amlok yerlaridan (davlat yerlari) berilgan. Bu amlok yerlarni dehqonlar ishlab, chiqqan hosilning ma’lum miqdorini tanxo oluvchilarga tumanlardagi amlokdor va uning odamlari tomonidan belgilab berilgan. Shunday qilib, ayrim amaldorlarning o‘g‘illari yoki yaqin qarin-doshlari, amaldor bodmasa tanxo yerlari ulardan olinib, shu amalga tayinlangan kishilarga berilgan. Chunki amaldorlarning ko‘pchiligi davlatdan hech qanday maosh olmas edilar. Demak, tanxoning vaqtincha xizmati uchun beriladigan tanxodorlar olgan yerlarini birovga tortiq qila olmas, sota olmas, hatto meros qilib qoldira olmas edi. Amir Xaydar davrida ba’zi amaldorlar davlatdan katta yer olganlar. Ular bu yerlarni shartli in’omlar sifatida emas, balki soliqdardan ozod qilingan holda shaxsiy mulk sifatida olganlar. XVIII asrning ikkinchi yarmi XIX asr o‘rtalarida yerlar tanxo sifatida in’om etilmagan. XIX asrning 50-yillaridan boshlab Rossiya O‘rta Osiyoni bosib ola boshladi. Buxoroning ma’lum qismini bosib olgach, amir juda og‘ir shartnomani qabul qiladi. Rossiya bilan urush paytida amir Muzaffar aminona 11 Qarshiyev, A. (2023). Surxon vohasining agrar va soliq tizimi haqida. Talqin Va Tadqiqotlar, 16b. 18 (“sodiq fuqarolik”) deb nomlangan maxsus soliqni joriy etdi, u badavlat shaharliklar mol-mulki va tovarlar qiymatidan 1,5%ni tashkil etgan. Vaqt o‘tishi bilan u doimiy soliqqa aylandi va amirlik tugatilguncha (1920 yilgacha) hukm surdi, ba’zan hatto maxsus soliq yig‘uvchilarga bu soliqni oldindan undirish huquqi ham berilgan. Tovarlarni daryodan olib o‘tganlik uchun (suv puli), bozordagi joy uchun (puli taxtajoy) kabi soliqlar ham mavjud bo‘lgan. Buxoro amirligida moliya, asosan mol-mulk solig‘i bilan qushbegi poyon shug‘ullangan. U ark etagida yashagani, mahkamasi shu yerda bodgani bois “quyi qushbegi” deb atalgan. Davlatdagi barcha zakot yig‘uvchilaming boshlig‘i singari uni ham zakotchi kalon (oliy zakot yig‘uvchi) deb atashgan 12 . Buxoro amirligida juda ko‘p soliqlar va urush vaqtlari qoracherik olinar edi. Qora cherik - Buxoro amirligida untazam qo‘shin bilan barobar urush yoki tinchlik chog‘ida xizmatda bo‘lgan nomuntazam lashkar. Ehtiyoj bodmagan kezlarda Qora cherik uylariga tarqalib ketgan. Qora cherikni to‘plash uchun hukmdor (amir) farmoni chiqqan va u bozorlarda jarchilar tomonidan e’lon qilingan. Har bir qishloq, shahar, viloyatdan yig‘iladigan Qora cherik miqdori ilgaridan aniq bodganligi bois, amir buyrug‘iga binoan nomuntazam lashkar yetkazib berishda muammolar tug‘ilmagan. Muntazam qo‘shin otlar bilan ta’minlangan bir paytda, Qora cherik, shaxsiy ulovi bilan harbiy harakatlarda ishtirok etishi majburiy hisoblangan. Qal’a, qo‘rg‘onlarni muhofaza qilishda muntazam xizmatdagi askarlar soni kamlik qilsa, Qora cherikdan foydalanilgan. Ba’zan yurishda qatnashayotgan qo‘shinnmg deyarli yarmini Qora cherik tashkil etgan . Qoracherik olinishidan xalq noroziligi kuchaya boradi. Ayniqsa, Karmanada va boshqa bekliklarda xalq isyoni ko‘tariladi, chunki amir Xaydarning juda ko‘p turli soliqlar, qoracherik olishidan noroziliklar kuchaya boshlagan edi. Amir Xaydar bunday isyonlardan vahimaga tushib, Karmana begi Sayid Axmadxo‘jaga quyidagi maktubni jo‘natadi: “Siz kiyikchi jamoasidan qoracherik berishni talab qilibsiz. Karmana fuqarolari qoracherik olin-gani uchun turli qurollar bilan chiqib isyon ko‘targanlar. 12 Azizov I.SH. XIX asrning so‘nggi choragi- XX asr boshlarida BOShLАRIDА BUXORO АMIRLIGI SOLIQ TIZIMI. Toshkent – 2019. 125 b 19 Shu sababli Karmana va uning atrofidagi qo‘zg‘olon va noroziliklarni bartaraf qiling! Siz viloyatning aholisini va urug‘larning miqdorini to‘g‘ri hisoblang, Karmanadagi aholi va elatlar 500 ta qoracherik berishlari zarur. Ularni oilalar soni hisobiga taqsimlab chiqing”. Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilish mumkinki, mahalliy zodagonlar soliqlarni undirishda belgilangan me’yorlarga amal qilmaganlar. Soliqlarning me’yordan ortiq belgilab undirishlari xalqning noroziligiga olib kelib, qo‘zg‘olon ko‘tarilishiga sababchi bodgan ekan. Shohmurod yangiliklarni Arkda saroy ahli guvohligida ikkita poraxo r yirikʻ amaldor — Davlat qushbegi va Nizomiddin qozikalonni qatl etishdan boshladi. Shundan so ng Shohmurod Buxoro ahliga ularni bir necha soliqdan ozod etuvchi ʻ imtiyozli hujjatni tantanali tarzda topshirdi. Hujjatning matni tosh lavhada kesilgan bo lib, u katta jome masjidining ayvoniga o rnatildi. Shohmurod „jo l“ deb ʻ ʼ ʻ ʻ nomlangan va urush holatida qo shin saqlash maqsadida foydalaniladigan yangi ʻ soliq turini joriy qildi. Hokimiyatni o z qo lida jamlab olgach, u xonlik unvonidan ʻ ʻ voz kechdi va amirlik darajasida qoldi. Taxtga esa Shohmurod Chingizxon avlodlaridan bo lgan Donishmandchini, keyinroq esa Abulg ozini ko tardi, lekin ʻ ʻ ʻ ular amalda hokimiyatga ega emasdilar. 1785-yili Shohmurod pul islohotini o tkazdi ʻ hamda 0,7 misqollik (3,36 g) to la qimmatli kumush tangalar va bir xil shakldagi ʻ oltin tangalarni zarb etishni yo lga qo ydi. U sud mahkamasiga ham shaxsan ʻ ʻ rahbarlik qildi. Shohmurod Buxoro amirligi tarkibiga Amudaryoning chap sohilidagi hududlarni, jumladan, Balx va Marvni qaytardi. 1786-yili u Karmanada xalq qo zg olonini bosdirdi, keyin Shahrisabz va Xo jandga muvaffaqiyatli ʻ ʻ ʻ yurishlarni amalga oshirdi. Shohmurod afg on hukmdori Temurshohdan ustun kelib, ʻ asosan o`zbeklar va tojiklar yashaydigan janubiy Turkistonni o z qaramog ida ʻ ʻ saqlab qolishga erishdi 13 . Said Olimxon 1910-yilda otasi Abdulahad Xon vafot etadi. Taxtga 1910- yilda o tirdi. O sha yili ʻ ʻ Rossiya Imperiyasi Imperatori Nikolay II tomonidan Oliy martabaga ko tariladi. ʻ 1911-yilda Said Olimxonga Hazrati Oliylari Imperator 13 https://arxiv.uz 20 Svitasida general-mayor unvoni beriladi. Boshqaruvining boshida u sovg alar olmasligini, boshqa vazir va boshliqlargaʻ pora olishni man etishini va soliqchilar va boshliqlarni xalqdan olgan soliqni o z ʻ manfaatlarida qo llamaslikni amr etdi. Biroq vaqt o tib vaziyat o zgarib ketdi, ushbu ʻ ʻ ʻ intrigalar oqibatida yangi qonunlar chiqarmoqchi bo lganlar ʻ Moskva va Qozonga yuborildi. Said Olimxon esa boshqaruvini an anaviy tarzda davom ʼ ettirdi. 1913-yil 22-fevralda Sayyid Olimxon Xiva xoni Asfandiyorxon bilan birgalikda Peterburgdagi birinchi jome masjidining ochilishida ishtirok etdi. ʼ Buxoro amirligi Rossiya Imperiyasiga qaram hisoblansada Said Olimxon o z ʻ davlatida Amir maqomiga ega edi. Said Olimxinning pullariga Sankt-Peterburgda Masjid va Buxoro Amiri Uyi qurildi. 1915-yilning 30-dekabr kuni general-leytenent maqomiga ega bo ldi va Ter Kazaklari qo shinida general-adyutant maqomigacha ʻ ʻ ko tarildi. ʻ Buxoro amirligining podsho Rossiyasiga tobeligi amir Olimxon zamonida (1910—20) yanada ortdi. Amirlikda yettita rus xususiy bankining shu basi ish olib ʼ borardi. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan amirlik aholisining ahvoli yanada og irlashdi. Xuddi shu davrga kelib jadidlik harakati asosida yosh buxoroliklar ʻ partiyasi faoliyati kuchaydi. 1917-yil Fevral inqilobi munosabati bilan bu partiya amirlikni podsho Rossiyasi bo yinturug idan qutqazish, ba zi islohotlar o tkazish ʻ ʻ ʼ ʻ ishiga kirishdi. Yosh buxoroliklar rus bolsheviklari bilan hamkorlikda 1918-yil martida amir hukumatini ag darishga urindilar. Ammo bu harakat ʻ muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1920-yil 2-sentabrda Buxoro bosqini natijasida amirlik tugatildi. Soliqlar nafaqat dunyoviy, balki diniy asoslarda ham undirilgan. Masalan, ushr (hosildan olinadigan soliq) va zakot (Islom shariati asosida kambag allarga ʻ berilishi lozim bo lgan moliyaviy to lov) kabi soliqlar mavjud edi. ʻ ʻ Soliq yig‘ishning markazlashmagan shakli – Soliqlar ko‘pincha ijara tizimi orqali yig‘ilgan. Bu tizimga ko‘ra, davlat ayrim soliqlarni yig‘ish huquqini shaxs 21 yoki guruhlarga ijara asosida bergan, ular esa bu huquq evaziga amirga belgilangan miqdorni to‘lab, ortig‘ini o‘zlariga olganlar. Soliqlarning tartibsizligi va og‘irligi – Ayrim davrlarda soliqlar haddan tashqari ko‘payib, aholiga og‘ir yuk bo‘lgan. Bu esa ijtimoiy noroziliklarni keltirib chiqargan. Soliqlarning mintaqaviy tafovutlari – Soliqlar hududlarga qarab farqlangan. Buxoro shahri, qishloqlar yoki boshqa viloyatlarda soliqlar miqdori va shakli turlicha bo‘lishi mumkin edi. 22 2.2 Buxoro amirligida harbiy majburiyatlar va ularni qo’llash tartibi Hozirgi paytda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan siyosiy, ijtimioy- iqtisodiy o'zgarishlarni o'rganish, tahlil qilish, jamiyat a'zolarini erkin, dѐmokratik tafakkur va milliy g'oya ruhida tarbiyalash vazifalarini bajarishda tarix fanining o'rni va ahamiyati ortib bormoqda. Janubiy O'zb ѐkistonning qadimgi va o'rta asrlar tarixi borasida ma'lum tadqiqotlar mavjud bo'lsa-da (Shimoliy Baqtriya, Tohariston tarixi), uning k ѐyingi davrlari, ya'ni XIX-XX asr boshlari tarixi nisbatan kam o'rganilgan. Buxoro amirligining siyosiy-strat ѐgik va iqtisodiy jihatdan muhim sharqiy hududlarida joylashgan Surxon vohasining bu davrdagi ijtimoy-siyosiy va iqtisodiy tarixini atroflicha o'rganmasdan turib, shu davr O'zb ѐkiston tarixiga t ѐgishli ko'pgina masalalarni to'liq yoritish mumkin emas 14 . XIX-XX asr boshlari Buxoro amirligidagi soliq tizimi qanday bo'lganligi va tarkibida bòlgan janubiy O'zbekiston hududi ya'ni Surxon vohasida ham qanday amalga oshirilganligi haqida ham o'rganib chiqishimiz sharqiy Buxoroning o'sha vaqtlardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida keng ma'lumotlar bilib olishimzga ham yordam beradi. Buxoro amirligida 50 ga yaqin soliq va to'lovlar joriy etilgan bo'lib, aholi bularni to'lashga majbur edi. Bu soliq va to'lovlar Sh ѐrobod, D ѐnov, Boysun singari Sharqiy Buxoro b ѐkliklaridan ham yig'ib olingan. Aholidan yig'ib olinadigan asosiy soliq turlari juda ko'p bo'lganligi quyidagi ro'yxatdan yaqqol ko'zga tashlanadi: 1. Xiroj-ekin ѐ rlaridan olinadigan soliq, bunga ushr ham qo'shilgan. 2. Boj- bojxonaga to'lanadigan soliq. 3. Alafpuli-b ѐ da ekilgan ѐ r va chorva ѐ mishidan olingan. 4. Bog' puli-uzumzorlardan olinadigan soliq. 5. Chorbog' puli-m ѐ vali bog'lardan olinadigan soliq. 6. Ajnos puli-poliz va sabzavot ekinlaridan olinagan. 7. Qovun puli-qovun va tarvuzlardan olinadigan soliq. 14 Avazov Yu.U. "XIX asr oxiri-XX asr boshlarida Buxoro amirligining janubi-sharqiy b ѐkliklardagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot".: Tarix fan. nom diss... avtor ѐf. -T., 2005. 162 b 23 8. Uskuna puli-ko'chatlar o'tqazish va daraxt payvandlari uchun olinadigan soliq. 9. Sanjit puli-sanjit daraxtlaridan olinadigan to'lov. 10. Cho'p puli-qurilish ashyolari va o'tindan olinadigan soliq. 11. Barg puli-ipakchilikdan olinadigan soliq. 12. Qo'sh puli-juft qo'sh ho'kizlaridan olinadigan to'lov. 13. Yaksara puli-bitta haydov ho'kizidan olinadigan to'lov. 14. Zakot chakana-chorvadan olinadigan soliq. 15. Aminona-suvdan foydalanganligi va bozorda sotiladigan mahsulotlardan olinadigan soliq. 16. Tagjoy puli-bozordagi sotuvchilardan olingan. 17. Chuil-harbiy soliq turi. 18. Boqia puli-sug'orish inshootlari uchun to'lov. 19. Shox va mix puli-qurilish ashyollari (qamish, xashak)dan olingan. 20. Lobaki puli-ariqlarni tozalash uchun olinadigan to'lov. 21. Jo'yga puli-bosh ariqdan o'z ѐ riga oladigan suvga to'lanadigan soliq. 22. Chig'ir puli -suvni ko'tarib b ѐ ruvchi moslama uchun olingan. 23. Osiyo puli-t ѐ girmonlardan olinadigan to'lov. 24. Objuvoz puli-sholi tozalovchi t ѐ girmonlardan olingan. 25. Qayiq puli-daryolarda qayiq bilan yurgani uchun olingan. 26. Farsax puli-yo'l puli. 27. Joziya puli(jiz'ya)-yahudiylardan olinadigan soliq. 28. Arab puli-arablardan olinadigan soliq. 29. M ѐ rgan puli-ovchilardan olinadigan soliq. 30. Avarizot-favqulodda olinadigan harbiy soliq. 31. Qorachiliq-qo'riqchi va mirshablar xarajatlari uchun olinadigan soliq. 32. Maktab puli- ilm olganligi uchun. 33. Zakot– savdodan olinadigan soliq. 34. Suv puli- suvda tashilgan yuklardan olinadigan to'lov. 24 35. Kotibona- kotib foydasiga olinadigan soliq. 36. Quduq puli-quduq suvidan foydalannilganligi uchun oligan. 37. Hovli puli -hovlilardan olinadigan soliq. 38. Hashar puli-hasharda ishtirok etmaganlardan olingan. 39. Nikoh-xona-nikoh o'qiganligi uchun olinadigan soliq. 40. Ulovgir - ot-arava va ulov egalaridan olingan 15 . Zakot yig'uvchining hisobotiga ko'ra, Buxoro amirligida bir yilda b ѐ kliklardan quyidagi miqdorda: Hisor b ѐ kligidan 270 ming, Ko'lob b ѐ kligidan 70 ming, G'uzordan 140 ming, D ѐ novdan 75 ming, Karkidan 38 ming, Shahrisabzdan 135 ming, Sh ѐ roboddan 100 ming, Sariosiyodadan 165 ming tanga zakot yig'ib olingan. 1904 yilga qadar Sharqiy Buxoroda zakotning miqdori tartibga solinmagan edi. 1904-yilga k ѐ lib zakotning miqdori quyidagicha qilib b ѐ lgilandi: 5 ta yuk tashuvchi tuya hisobidan 1 ta qo'y, 40 ta qo'y yoki echkidan 1 ta qo'y yoki echki. Qo'y yoki echkining soni 100 tagacha bo'lsa zakotning miqdori o'zgarmagan. 101 tadan 201 tagacha bo'lgan qo'y yoki echkidan 2 bosh, undan ko'p bo'lsa har 100 tasidan 1 bosh qo'y yoki echki olingan. Bundan tashqari, chorvaning ikkinchi yilgi ko'payishi ham hisobga olingan va qo'shimcha zakot olingan. Amirlikda to'lanishi shart bo'lgan umumiy soliqlardan tashqari har bir b ѐ klikda qo'shimcha to'lovlar ham joriy qilingan. Har bir b ѐ k qo'shimcha soliqlarni o'z bilganicha b ѐ lgilagan. Soliq yig'uvchilar esa Buxoro hukumati tomonidan joriy etilmagan to'lov va majburiyatlarni ham aholidan talab qilishgan. Mansabdor shaxslar ko'pincha boylik orttirish maqsadida mansablaridan foydalanib, b ѐ lgilangan miqdordan ikki barobar ko'p soliq yig'ib olishgan. Ma'lumotlarga ko'ra, D ѐ nov, Sh ѐ robod, Boysun, Hisor, Qabodiyon va boshqa b ѐ kliklarda bunday voq ѐ alarni ko'plab uchratish mumkin edi. Masalan. Sh ѐ robod b ѐ kligida an'anaga ko'ra, kafsan solig'i joriy etilmagan edi. L ѐ kin shunga qaramasdan soliq yig'uvchilar aholidan majburiy tarzda kafsan solig'ini yig'ib olishgan. Yuqoridagi ma'lumotlarga asoslanib fikr yuritadigan bo'lsak, mamlakatdagi 15 Avazov Yu.U." Sharqiy Buxoro bѐkliklarida soliq tizimi" // Jamiyat va boshqaruv. - 2004. -№3. 25 barcha og'irliklar oddiy m ѐ hnatkash ommaning zimmasiga yuklangan edi. Ba'zi adolatli din p ѐ shvolari oddiy xalqni bunday o'zboshimchaliklardan himoya qilishga urinishgan. Jumladan, D ѐ nov qozisi mulla Mir Imodiddin soliq yig'uvchilar o'rnatilgan an'anani buzib soliq olayotganligini Buxoro amiriga ma'lum qilib, ularning o'zboshimchaliklarini tartibga solishni so'rab amirga shikoyat xati yo'llaydi. Bundan tashqari, vohada yashovchi aholi tomonidan ham Buxoro amiriga ko'plab norozilik va shikoyat xatlari yozilgan. Misol tariqasida Sh ѐ robod b ѐ kligida yashovchi d ѐ hqonlarning Sh ѐ robod raisi mulla Mansurb ѐ k ustidan amirga yozgan shikoyatini k ѐ ltirish mumkin. Unda Sh ѐ robod raisi hunarmandlardan kuniga bir tanga ortiqcha soliq olayotgani, oldi- sotdi hujjatlarini rasmiylashtirish hamda muhr uchun qozi qancha so'rasa, u ham shuncha so'rayotganini, maktab pulini olishda esa b ѐ lgilangandan ko'proq-oyiga 20 tanga olayotgani ma'lum qilinadi. Ammo bunday shikoyatlar d ѐ yarli natijasiz qolardi. Shu boisdan d ѐ hqonlar o'z oralaridan eng ishonchli vakillarni amir huzuriga yuborishgan. 1885 yilning 10 oktyabrida Sh ѐ roboddan bir n ѐ cha vakillar b ѐ lgilangandan ko'p soliq olayotganligi uchun amlokdorlar ustidan shikoyat qilib amir huzuriga borishgan. L ѐ kin bu ham h ѐ ch qanday natija b ѐ rmaydi. Amir aybdorlarni jazolash o'rniga Sh ѐ robod b ѐ giga shikoyat qilib k ѐ lganlarga jazo b ѐ rishni buyurgan. Qozi mulla Abdurahim va Sh ѐ robod hukmdori Sodiqboy tomonidan amirga yozilgan javob xatida shikoyatchilardan uchtasi hibsga olinganligi, qolgan uchtasi qochib k ѐ tganligi va ular qidiruvda ekanligi ma'lum qilingan. Oldingi shikoyatlardan natija bo'lmagach, 1885 yil 31 oktyabrida d ѐ hqonlar yana o'z ishonchli vakillarini najot izlab amir huzuriga soliq tizimini tartibga solishini so'rab o'z vakillarini yuborishgan, l ѐ kin bu safar ham amir shikoyatchilarga yordam ko'rsatish o'rniga ularni Qarshi shahridagi zindonga tashlashni buyuradi 16 . Yuqoridagi ma'lumotlardan ham ko'rinib turibdiki, amirlikda m ѐ hnatkash aholining og'ir turmushini ѐ ngillashtiruvchi biror kuch yo'q edi. D ѐ hqonlar endi 16 Anna ѐ v T., Shaydulla ѐ v Sh." Surxondaryo tarixidan lavhalar." - T.: M ѐ ros, 1997. 251 b 26 shikoyat qilish bilan h ѐ ch narsaga erishib bo'lmasligini, norozilik yoki isyon yo'li bilan biror natijaga erishish mumkinligini anglay boshladilar. Oqibatda 1885-1886 yillarda Sh ѐ robod b ѐ kligi aholisi soliq to'lashdan bosh tortib isyon ko'targan. Tog'li Daxparak ѐ nt qishlog'ida bo'lib o'tgan g'alayonlar jiddiy tus olib, xalq soliq yig'uvchilarni kaltaklab haydaydi. Mahalliy hokimiyatning quyi qatlamlari ham g'alayonni qo'llab-quvvatlaydilar. Sh ѐ robod b ѐ kligidagi ushbu norozilik chiqishlari Buxoro amirini ancha cho'chitib qo'ydi va u biroz bo'lsa-da, d ѐ hqonlarga yon b ѐ rishga majbur bo'ldi. G'alayon natijasida Buxoro amiri Sh ѐ robod b ѐ kligida yangi to'lov tartibini joriy qilishga majbur bo'ldi, l ѐ kin bu yangi to'lov ham d ѐ hqonlarni qoniqtirmaydi. Shundan k ѐ yin ham ular 30-40 kun davomida soliq to'lashdan bo'yin tovlashgan. Bu gal Buxoro amiri shikoyatni o'z joyida o'rganish uchun Bobojon j ѐ vachini Sh ѐ robodga jo'natgan. Bobojon j ѐ vachining Sh ѐ robodga k ѐ lishi ham d ѐ hqonlar uchun h ѐ ch narsani o'zgartirmaydi. Ikki marta qilingan shikoyat natijasiz qolgandan so'ng, sh ѐ robodlik d ѐ hqonlar Buxoro amiriga uchinchi bor shikoyat qilishgan. Endilikda kichik qishloq amaldorlari hamda boy d ѐ hqonlar ham mahalliy aholini qo'llab-quvvatlab, soliq yig'uvchilarning xatti-harakatlaridan norozi ekanliklarini bildirdilar. Ariza va noroziliklar ko'payib k ѐ tganligidan cho'chigan amir shikoyatlarni o'rganish uchun Buxorodan mulla Sharof miroxo'rni Sh ѐ robodga yuborgan va undan taftish o'tkazishni talab qilgan. O'tkazilgan taftish natijasida soliq yig'uvchilar va amlokdorlar tomonidan shariat qonunlari qo'pol ravishda buzilganligi aniqlangan 17 . Soliq yig'uvchilar aholidan b ѐ lgilangan miqdordan 10 foiz ko'p soliq olganliklari ma'lum bo'ldi. Mulla Sharof aholini tinchlantirish maqsadida mahalliy amlokdorlardan soliqlarni b ѐ lgilangan m ѐ 'yordan oshirmaslikni talab qilib ularni ogohlantirgan. Buxoro hukumatida yuqori lavozimdagi amaldorlar biror joyga shikoyatni o'rganish yoki boshqa muammolarni hal qilish uchun yuborilsa, unga albatta b ѐ k tomonidan farsax puli b ѐ rilgan. Bu ham oddiy xalqning hisobidan 17 Anani ѐ v A.G. "Sh ѐ rabadskaya dolina." - SPb., 1914. 145 c 27 olingan. D ѐ hqonlarning shikoyatini o'rganish uchun Sh ѐ robodga k ѐ lgan mulla Sharof ham b ѐ kdan 250 tanga farsax puli (yo'l puli), adras va ipakdan tayyorlangan to'n va yaktaklar undirib Buxoroga qaytgan. Mahalliy hukmdorlarning adolatsizliklaridan amir huzuriga najot izlab borgan xalq vakillari har doim ham qoniqarli javob olmas, aksincha, ular jazoga mahkum qilinardi. Buning oqibatida turli soliq va to'lovlardan toliqqan Sh ѐ robod aholisining o'z joylarini tashlab, Afg'oniston va boshqa joylarga ko'chib k ѐ tishi hollari t ѐ z-t ѐ z uchrab turgan. Soliq miqdorining ko'pligi va mahalliy hukmdorlarning o'zboshimchaliklariga qarshi XIX asrning 70-80-yillariga k ѐ lib, D ѐ nov b ѐ kligidan ham bir guruh isyonchilar soliq yig'uvchilar ustidan arz qilib amir huzuriga borishgan va b ѐ klikdagi tartibsizliklarni yo'lga solishni qattiq talab qilishgan. Shundan so'ng, amir shikoyatni o'rganish uchun D ѐ novga Said Nazarb ѐ k qorovulb ѐ gini yuborgan. U D ѐ nov qozisi bilan birgalikda shikoyatni o'rganib chiqqan. Taftish davomida amlokdorlar haqiqatdan ham soliqlarni b ѐ lgilangandan ko'p miqdorda yiqqanliklari ma'lum bo'lgan 18 . Said Nazarb ѐ k vaziyatni har tomonlama o'rganib chiqib, D ѐ nov b ѐ kligida soliq to'lashning eski tartibini joriy qilgan va shu yo'l bilan d ѐ hqonlarni tinchlantirgan. D ѐ nov amlokdori Olmosboy o'z vazifasidan ch ѐ tlashtirilgan. Eski soliq tizimiga qaytilishi va amlokdorning almashtirilishi d ѐ hqonlarning g'alabasi edi, ammo amlokdorlarning almashtirilishi, soliqlar tartibining o'zgartirilishi oddiy aholining turmushini o'zgartirib, ularning yaxshi yashashini ta'minlay olmas edi. Yangi tayinlangan amlokdorlar ham biroz vaqt o'tgach, shariat qonunlarini qo'pol ravishda buzib, oldingi tartib qoidani joriy qilar va soliqlarni o'z bilganicha yig'a boshlardi. Buxoro amirligida b ѐ klar hukumatdan h ѐ ch qanday maosh olmaganlar. Ular aholidan yig'ib olinadigan hamda amir xazinasiga jo'natiladigan soliq va to'lovlar o'rtasidagi farq hisobiga kun k ѐ chirganlar. Amlokdorlar esa b ѐ kdan uncha katta bo'lmagan xizmat haqi olishgan. Masalan, Sh ѐ robod b ѐ kligida amlokdorlar yiliga 50 rubl pul va 400 pud (og'irlik o'lchov birligi bir pud 16 kg) sholi, bug'doy va 18 https://ziyonet.uz 28 boshqa qishloq xo'jalik mahsulotlari olganlar. Mahalliy hisob-kitoblarga ko'ra, mahsulotlar bilan qo'shib hisoblaganda bu 220 rublni tashkil etgan. Bundan tashqari, amlokdorlar b ѐ kning himmatiga qarab sovg'a yoki qo'shimcha haq ham olganlar. Ba'zi vaqtlarda amir jazo tariqasida u yoki bu b ѐ kni zakot yig'ish huquqidan mahrum etib, uni boshqa bir b ѐ kka in'om etgan. Buxoro amirligida butun XIX asr mobaynida va hatto XX asr boshlariga k ѐ lib ham hokimiyat vakillarining aholiga bo'lgan munosabati o'zgarmadi. Ma'muriy jihatdan b ѐ kliklarga bo'linib, tarqoq holda yashash davom etmoqda edi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojiga to'sqinlik qiluvchi omillar hali ham mavjud bo'lib, uning asosiy og'irligi xalqning ѐ lkasiga tushardi. Buxoro hukumatining yuqori lavozimdagi mutasaddilari m ѐ hnatkash xalqning ahvoli og'ir ekanligini ko'ra bila turib, mamlakatda biror marta ham iqtisodiy islohotlar o'tkazishga, xalqning ahvolini yaxshilashga urinmadilar. Markaziy hokimiyatdagi amaldorlar vohada sharoit og'irligini bilsalar-da, mahalliy boshqaruv tizimidagi tartibsizlik va o'zboshimchaliklarni nazorat qilishni istamasdilar. Mamlakatda soliq turlarining haddan tashqari ko'pligi oddiy m ѐ hnatkash ommaning xo'jaligini izdan chiqarib, ularning jiddiy noroziliklariga sabab bo'ldi 19 . Ayniqsa, XIX asrning ikkinchi yarmi-XX asrning boshlariga k ѐ lganda xalqning noroziligi kuchayib, bu hatto qonli to'qnashuvlarga ham olib k ѐ ldi. Aholining doimiy g'alayonlari natijasida XIX asrning 80-yillariga k ѐ lib, vohada yashovchi d ѐ hqonlar soliq miqdorini Buxoro amiridan yozma ravishda tasdiqlatib olishga erishdilar va eski soliq tizimi joriy etildi. Bu esa vaqtincha bo'lsa ham soliq yig'uvchilarning o'zboshimchaliklariga ch ѐ k qo'ydi. Endilikda Buxoro hukumati mahalliy aholi bilan hisoblashishga majbur bo'ldi. Bu d ѐ hqonlar erishgan asosiy yutuqlardan biri edi. Xulosa o'rnida shuni aytishimiz kerakki, XIX asrning so'nggi choragi-XX asr boshlariga k ѐ lib, voha iqtisodida ma'lum o'zgarishlar yuz b ѐ rganligi ko'zga tashlanadi. Surxon vohasida b ѐ kliklarning joylashgan hududlari sharoitiga qarab, hunarmandchilik mahsulotlari tayyorlash bir-biridan nisbatan farqlangan. 19 Anani ѐ v A.G. "Sh ѐ rabadskaya dolina." - SPb., 1914. 148 c 29 Soliq tizimi qanday yo'lga qo'yilganligi va uning amalga oshirilishida yo'l qo'yilgan kamchiliklar hammasi oddiy xalq bo'yniga tushib yurtda ijtimoiy -iqtisodiy hayotini bilishimiz mumkin. Harbiy xizmat majburiyati. Buxoro amirligida harbiy xizmat, ayniqsa yer egalari va zodagonlar uchun majburiy edi. Ular o‘z yerlariga egalik qilish evaziga harbiy xizmatni bajarishlari kerak edi. Bu holat “navkarlik” deb atalgan. Navkarlar – amirlik xizmatida turgan harbiylar edi. Ular asosan feodal tabaqadan chiqqan, otliqlar bo‘lib, davlatga harbiy xizmat ko‘rsatish evaziga yer yoki boshqa imtiyozlar bilan ta’minlangan. Lashkar – urush davrida umumiy safarbarlik asosida tuzilgan harbiy kuchlar edi. Unda navkarlardan tashqari oddiy aholi ham jalb etilgan. Harbiy xizmatga tayyorlanish. Harbiy xizmatga tayyorlov tizimi qat’iy bo‘lmagan, ammo harbiy ishda tajribaga ega bo‘lganlar ustuvor edi. Zodagonlarning o‘g‘illari yoshligidan otliq xizmatga tayyorlangan. Maxsus sarkardalar boshqaruvi. Harbiy yurishlar sarkardalar tomonidan boshqarilgan. Ular amir tomonidan tayinlangan va yurish davomida to‘liq harbiy vakolatga ega bo‘lgan. Harbiy yurishlar rejasi va yo‘nalishi amir farmoni bilan belgilanardi. Harbiy xizmat qilgan shaxslar yer-suv bilan ta’minlanar, soliqdan ozod qilinar yoki boshqa moddiy rag‘batlar olardi. Ko‘plab lashkarboshi va navkarlar o‘z xizmatlari evaziga yuqori ijtimoiy mavqega erishgan. Harbiy harajatlar va majburiyatlar. Harbiy yurishlarga chiqqan shaxslar o‘z quroli, oti va taomilini o‘zi tayyorlashi lozim edi. Davlat faqat yirik harbiy yurishlarda ularni oziq-ovqat bilan ta’minlashga harakat qilgan. 30 II bobga xulosa Buxoro amirligida soliq tizimi bilan bir qatorda, aholi zimmasiga yuklatilgan turli xil majburiyatlar mavjud bo‘lgan. Bu majburiyatlar iqtisodiy, harbiy, diniy va jamoaviy hayot bilan chambarchas bog‘liq edi. Majburiyatlar ikki asosiy toifaga bo‘linar edi: mehnat majburiyatlari va xizmat majburiyatlari. Mehnat majburiyatlari (hashar, qurilish ishlari) Buxoro amirligidagi harbiy majburiyatlar, davlatning siyosiy va ijtimoiy tuzilmasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, harbiy xizmatni bajarish majburiyati feodal tuzilmaning asosi sifatida shakllangan. Harbiy xizmatga navkarlar, yer egalari va zodagonlar jalb qilingan, ular o‘z xizmatlari evaziga yer yoki boshqa imtiyozlar olgan. Harbiy majburiyatlar, asosan, lashkar tuzish, maxsus sarkardalar boshqaruvida yurishlar qilish va jangovar vazifalarni bajarishni o‘z ichiga olgan. Amirlikning harbiy tizimi, ko‘p jihatdan, harbiy xizmatni ta’minlash uchun ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi majburiyatlarga tayanar edi. Bu tizim nafaqat harbiy kuchlarni ta’minlagan, balki iqtisodiy va siyosiy nazoratni ham kuchaytirgan. Harbiy xizmatga tayyorlanish, o‘zgalar bilan taqqoslaganda, zodagonlar va yer egalari uchun ustuvor bo‘lib, ular o‘z xizmatlari orqali yuqori ijtimoiy mavqega erishgan. Shu bilan birga, harbiy majburiyatlar ba’zan odamlarning moddiy hayotini og‘irlashtirgan, chunki jangovar yurishlar va xizmatlar odatda qattiq sharoitlarda amalga oshirilgan. Biroq, Buxoro amirligida harbiy tizim o‘zining ijtimoiy-siyosiy barqarorligini saqlashda muhim rol o‘ynagan va davlatning mustahkamligini ta’minlagan. Umuman olganda, Buxoro amirligining harbiy majburiyatlari mamlakatning harbiy kuchini shakllantirishda va ichki barqarorlikni saqlashda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. 31 XULOSA Xulosa o'rnida shuni aytishimiz kerakki, XIX asrning so'nggi choragi-XX asr boshlariga k ѐ lib, voha iqtisodida ma'lum o'zgarishlar yuz b ѐ rganligi ko'zga tashlanadi. Surxon vohasida b ѐ kliklarning joylashgan hududlari sharoitiga qarab, hunarmandchilik mahsulotlari tayyorlash bir-biridan nisbatan farqlangan. Soliq tizimi qanday yo'lga qo'yilganligi va uning amalga oshirilishida yo'l qo'yilgan kamchiliklar hammasi oddiy xalq bo'yniga tushib yurtda ijtimoiy -iqtisodiy hayotini bilishimiz mumkin. Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida soliqlarning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Chunki yig‘ib olingan soliqlar orqali davlatning ichki va tashqi sarf-xarajatlari qoplangan. Davlatning deyarli hamma sohalariga qaraydigan bo‘lsak, qandaydir kichik miqdorda bo‘lsa ham biror turdagi yig‘im yoki soliq olinganligini ko‘rishimiz mumkin. Buxoro amirligida soliq va majburiyatlar davlat boshqaruvi va ijtimoiy tuzumning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan. Aholidan turli xil soliqlar – yer solig‘i (haroj), hayvon solig‘i (zakot), hunarmand va savdogarlardan olinadigan bojlar yig‘ilgan. Bu soliqlar amirlik harbiy kuchlarini saqlash, saroy xarajatlarini qoplash hamda diniy va ma’muriy tuzumni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan. Shuningdek, aholiga harbiy xizmat, karvonsaroylarni ta’mirlash yoki davlat ishlarida majburiy mehnat kabi majburiyatlar ham yuklatilgan. Bu tizim ko‘p hollarda oddiy xalq zimmasiga og‘ir yuk bo‘lib tushgan va ijtimoiy tengsizlikni kuchaytirgan. Natijada, ba’zida noroziliklar va xalq qo‘zg‘olonlari yuzaga kelgan. Shu tarzda, Buxoro amirligidagi soliq va majburiyatlar tizimi davlatning iqtisodiy asosini tashkil etgan bo‘lsa-da, ijtimoiy adolatsizliklar manbai ham bo‘lgan. Buxoro amirligi tarixida soliq va majburiyatlar tizimi davlatning iqtisodiy barqarorligi hamda ijtimoiy tuzumining asosiy poydevorlaridan biri bo‘lgan. Soliqlar orqali davlat byudjeti to‘ldirilgan, harbiy kuch saqlangan, diniy va ma’muriy tuzum moliyalashtirilgan. Shu bilan birga, majburiyatlar orqali jamoaviy hayotda ishtirok ta’minlangan, infratuzilmalar barpo etilgan va aholining siyosiy faolligi nazorat ostida bo‘lgan. 32 Aholiga yuklatilgan majburiyatlar (xususan hashar, harbiy xizmat, diniy majburiyatlar) amalda davlat boshqaruvi, harbiy salohiyat va diniy tartiblarning uzluksizligini ta’minlagan bo‘lsa-da, ko‘plab hollarda aholini ekspluatatsiya qilish vositasiga aylanib qolgan. Ayniqsa, kuchli tabaqalanish, soliq yig‘ishdagi adolatsizliklar va korrupsiyaga moyillik Buxoro jamiyatida ijtimoiy noroziliklarning kuchayishiga sabab bo‘lgan. Bugungi kunga ta’siri va tarixiy saboqlar. Buxoro amirligi tajribasidan bir qancha tarixiy saboqlar chiqarish mumkin: Soliq tizimi adolatli bo‘lishi kerak. Har qanday soliq tizimi aholi real daromadlariga mos kelishi, shaffof va korrupsiyadan xoli bo‘lishi lozim. Majburiyatlar ixtiyoriylik asosida tashkil etilishi kerak. Majburiy mehnat yoki zo‘ravonlik asosidagi harakatlar uzoq muddatda ijtimoiy ishonchsizlik va norozilikka olib keladi. Tarixiy tajribadan foydalanish zarur. Buxoro amirligidagi jamoaviy mehnat (masalan, hashar) tizimi bugungi kundagi jamoatchilik asosidagi ishlarga (mahalliy tashabbuslar, obodonlashtirish) ijobiy namuna bo‘la oladi. Ma’muriy nazorat muhim. Tarixda soliq yig‘uvchilarning suiiste’moli davlatga bo‘lgan ishonchni pasaytirgan. Bugungi kunda bunday holatlarning oldini olish uchun kuchli nazorat va ochiqlik zarur. Umuman olganda, Buxoro amirligidagi soliq va majburiyatlar tizimi o‘z davrining talablariga mos kelgan va ma’lum bir darajada samarali bo‘lgan. Biroq bu tizimda mavjud bo‘lgan ayrim kamchiliklar, jumladan adolatsizliklar, bugungi jamiyat uchun saboq bo‘lib xizmat qilishi kerak. Bugungi O‘zbekistonda shunday tarixiy tajribalardan o‘rnak olib, xalq bilan ochiq va adolatli moliyaviy siyosat yuritish, majburiy emas, ixtiyoriy ishtirok asosidagi jamiyatni rivojlantirish yo‘lida muhim omil bo‘la oladi. XIX asrning so‘nggi choragi- XX asr boshlarida Buxoro amirligidagi bojxona ishini yuritish tartiblari islom huquqi asosida shakllangan bo‘lib, aynan shariat buyurgan zakot bilan to‘g ridan-to‘g ri bog liq. Bundanʼ ʼ ʼ bojxona postlaridan olingan boj aynan zakot vazifasini o‘tagani ma lum bo‘ladi. ʼ Ma lumotlarga ko‘ra, Jizzax Buxoro amirligining Qo‘qon xonligi bilan chegara ʼ 33 hududida joylashgan shahar bo‘lgan. А mirlik hududidan Qo‘qon xonligi orqali shimolga chiqish va savdo karvonlarining amirlik orqali janubiy davlatlarga borish yo‘llari Jizzaxdan o‘tgan. Karvonlarning o‘tganligi, asosiy zakot punkti bo‘lganligi sababli Jizzax savdo munosabatlarida ham faol va daromad keltiruvchi hudud bo‘lgan. Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Buxoro amirligining ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotida soliqlarning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Chunki yig‘ib olingan soliqlar orqali davlatning ichki va tashqi sarf-xarajatlari qoplangan. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I O’zbekiston Respublikasi prezidentining asarlari 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B.30. II. Manbalar 2. Ахмад Дониш. История мангытской династии. –Душанбѐ: 1967. – Б.15 III Asosiy adabiyotlar 3. Avazov Yu.U. "XIX asr oxiri-XX asr boshlarida Buxoro amirligining janubi- sharqiy b ѐ kliklardagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot".: Tarix fan. nom diss... avtor ѐ f. -T., 2005. 4. Avazov Yu.U." Sharqiy Buxoro b ѐ kliklarida soliq tizimi" // Jamiyat va boshqaruv. - 2004. -№3. 5. Anani ѐ v A.G. "Sh ѐ rabadskaya dolina." - SPb., 1914. 6. Anna ѐ v T., Shaydulla ѐ v Sh." Surxondaryo tarixidan lavhalar." - T.: M ѐ ros, 1997. 7. To‘raev H.H. Buxoro tarixi [Matn] : o‘quv qo‘llanma / Halim To‘raev. - Buxoro : "Sadriddin Salim Buxoriy" Durdona nashriyoti, 2020. - 320 b 8. Шоди ѐв Ж . М . Бухоро амирлиги давлатчилигининг ривожланиши . – T ошк ѐнт : 2010 9. Кун А.Л. Бухарски ѐ порядки. Зам ѐтки о порядк ѐ взимания поз ѐмѐльных подат ѐй // Турк ѐстански ѐ в ѐдомости. – №32. – 1873. 10. Qarshiyev, A. (2023). Surxon vohasining agrar va soliq tizimi haqida. Talqin Va Tadqiqotlar, 16b. 11. O‘zR MD А , I.126-fond, 1-ro‘yxat, 659-yig ma jild, 81-varaq ʼ 12. O‘zR MD А , I.126-fond, 1-ro‘yxat, 627-yig ma jild, 1-varaq. ʼ 13. Azizov I.SH. XIX asrning so‘nggi choragi- XX asr boshlarida BOShL А RID А BUXORO А MIRLIGI SOLIQ TIZIMI. Toshkent – 2019. 35 14. Oblomurodov N., Tolipov F. O’zbekistonda soliqlar tarixi. Toshkent. Iqtisod- Moliya, 2009 15. O’zbekiston SSR tarixi. T. O’zbekiston Fanlar Akademiyasi. 1957 y. 4 tomli. 1 tom. 2-kitob. 16. Barthold V.V. Turkiston tarixi. – Toshkent: Fan, 2000. 17. A’zamxo‘jayev A. O‘zbekiston tarixi (XVI–XIX asrlar). – Toshkent: O‘zbekiston, 1996. 18. Karimov M., Sultonov H. Buxoro amirligi tarixidan lavhalar. – Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2012. 19. Ahmedov B. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2001. 20. Rajabov A. O‘zbekistonning yangi tarixi (I qism). – Toshkent: O‘zbekiston, 2000. 21. Fayzullayev A. Buxoro amirligi iqtisodiy hayoti. – Samarqand: Ilm ziyo, 2015. 22. Tolipov A. Buxoro amirligining soliq tizimi tarixiy manbalar asosida. – Toshkent: Tarix, 2017. 23. To‘raqulov N. Islom va soliq siyosati: tarixiy yondashuv. – Toshkent: Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2018. 24. Mavlonov R. O‘zbekistonda jamoaviy mehnat an’analari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2014. IV. Internet manbalar: 25. https://fayllar.org 26. https://ziyouz.uz 27. https://n.ziyouz.com/books/ 28. https://tarixiy.uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ TIZIMI Buxoro amirligi iqtisodiy hayotida soliq va majburiyatlar

Harbiy harakatlar paytida aholidan olingan soliqlar

I bobga xulosa

II BOB. XIX-XX ASR BOSHLARIDA BUXORO AMIRLIGIDA SOLIQ VA HARBIY TIZIMINING SHARQIY BUXORODA QO'LLANILISHI

2.1 Buxoro amirligida soliq tizimining o’ziga xos xususiyati

2.2 Buxoro amirligida harbiy majburiyatlar va soliqlarni qo’llash tartibi

II bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить