Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 310.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligining ma’muriy – hududiy tuzilishi

Купить
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX (MAMLAKATLAR VA MINTAQALAR) YO’NALISHI “O’ZBEKISTON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Buxoro amirligining ma’muriy – hududiy tuzilishi Bajardi: Ilmiy raxbar: Toshkent-2024 1 Mundarija Kirish.........................................................................................................3 I.BOB. Buxoro amirligining ma’muriy tuzilishi I.1. Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishi.............................................6 I.2. Buxoro amirligining aholisi ...............................................................10 II.BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimi II.1. Buxoro amirligida yer egaligi munosabatlari . ...................................14 II.2. Buxoro amirligining ma’muriy-boshqaruv tizimi ............................20 Xulosa.......................................................................................................25 Foydalanilgan adabiyotlar.......................................................................27 Ilovalar.......................................................................................................28 2 3 Kirish Kurs ishi mavzuning dolzarbligi: Bugun, biz talabalarning oldida o’ta muhim vazifa turibdi, u ham bo’lsa tariximizni kelajak avlodga haqqoniy tarix sifatida yetkazish.Buxoro amirligini hududiy tuzilishini o’rganish tahlil qilish, qanday ma’muriy boshqaruv tizmi borligini o’rganish edi. Amirlik mamuriy tuzilishi tuzmini o’rganish mamuriy tuzmi qanday bo’lganini o’rganish.Birinchi Prezident I.A.Karimov aytganidek ―Hammamiz shu tuproqning suvini ichganmiz, non tuzini yeganmiz. Hammamiz o’zimizni o’zbek sanaymiz. O’zligimizdan faxrlanamiz, g’ururlanamiz. ...qadim ajdodlarimiz hayotining asosini o’troq madaniyat tashkiletganmi yo ko’chmanchi? O’zbek xalqining shakllanishida qanday elatlar ta’siri bo’lgan . 1 degan og’ir savollarni qo’yib, unga javob topishga undaydi. Mavzuning o’rganilish darajasi :Buxoro davlatining siyosiy tizimi, idora etish tartib- qoidalari, davlat ramzlari unvon va mansablarining joriy etilishi ko’p olimlar diqqatini tortgan. Professor A. A. Semonov 2 va olima A. B. Vildanova 3 Mirzo Badi’ Devonning «Majma’ ul-arqom” asari asosida yuqoridagi masalalarni qisman tahlil qilganlar. Lekin Mirzo Badi’ asari o’zbek tiliga o’girilmagan va uning ma’lumotlari keng o’quvchilar uchun noma’lum qolmoqda 4 . Buning ustiga haligacha tarixiy tadqiqotlar jarayoniga Buxoro tarixchilari maktabining asarlari, jumladan, qozi Baqoho’ja o’g’li, Mir Muxammad Siddiq ibni amirMuzaffar «Xashmat”, Muxammad Sharif ibn qozi Abdushukur qozi kalon Sadri Ziyolarning muhim va tarixiy ma’lumotlar bilan boy bulgan asarlari tadqiqotlarga jalb etilmagan. Ayniqsa Buxoroning oxirgi qozikaloni Sadri Ziyoning(1867- 1932) va Hashmatning ilmiy- adabiy meroslari bizni qizitirayotgan masalalarni yechishga yaqindan yordam beradi. Sadri Ziyo tomonidan yozilgan asarlardan «Zikri salatanati podshohoni Mangit dar Movarounnahr” (Movarounnahrda hukm surgan mang’it podsholarining zikri), 1 Каримов И.А.Тарихий хотрасиз келажак йўқ.Т.: ―Шарқ .1998.12-13-бетлар‖ . 2 . Semonov A. A. Buxarskiy traktat chinax zvaniyax ob obazannostax ix nositeley srenevekovoy Buxare. // ovetskoe vostokovedenie, t. V. 1948.-e. 137-153. 3 Vildanova A. B. Podlinnik buxarskogo traktata chipax zvaniyax. // Pismennыe pamatniki Vostoka. Yejegodnik, 1968. M.. 1970. 4 Mirza Badi’ Divan. ajma’ ul-arkom (Faksimile rukopisi. Vvedenie, perevod primechaniie) A. B. Vildanovoy. M.: Nauka, 1981. 4 «Ruznoma” (Kundalik), «Fufist” ning ma’lumotlar chegaralari va imkoniyatlari kengdir 5 . Asrimizning 80-yillarida Muxammad Ali ibni Muxammad Sayyid Baljuvoniy qalamiga mansub «Tarixi nofei” (Foy- dali tarix) nomli asari topilgan edi. Bu manba Tojikiston FA akademigi Ahror Muxtorov say’i-harakati bilan 1994 yili arab xatida nashr etildi. 6 «Tarixi nofei” Buxoro amirligi tarixiga oid muhim manba bulib, unda mang’itlar sulolasi davrida Buxoro mamlakatining boiщaruv tartibi, ma’muriy tizimi, ichki nizomi, amal va mansablarning joriy etilishi va boshqa masalalar keng yoritilgan. 7 Buxoroda XIX-XX asrning boshlaridagi davlat boshqaruv tizimi, ma’muriy bulinishi, unvon, mansablar va egalarining vazifalarini tadqiq etish hozir o’z dolzarbligini yo’qotmagan. Yuqorida tilga olingan manbalar asosida shu masalalarni imkon qadar yoritish mumkindir. Shuni ta’kidlash lozimki, eski tuzum inqirozga duchor bo’lib, sobiq ittifoq porakandalikka yuz tutgan bir paytda mamlakatimizda tobora keskin siyosiy ijtimoiy vaziyat, o’zligimizni anglash va toptalgan milliy g’ururimizni tiklashga qaratilgan intilish kuchayib borganligini ko’pgina asarlarda ko’ramiz. 8 Mustaqillik davrida chop etilgan N.Jo’raev asarlarida yangicha qarash, va yangicha tahlil namoyon bo’lgan. 9 XVIII asr ikkinchi yarmi – XIX asr birinchi yarmida Buxoro amirligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti tarixiga oid qator manbalar mavjud. Ular orasida Abdurahmon Tolening «Tarixi Abulfayzxoniy», Muhammad Vafo Karminagiyning 5 Sadri Ziyo merosini ’U’zbekistonda urganish yayu4N yillarda boshlandi. Kar.: Vohidov Shodmon, Ericmov AftondiL Le fihrist (catalogue) de la bibliothe“que de Sadr-I Ziya: une image de la vie intellectuelle dans le Mavarannahr ifm XIX - de“but XX sie“cles) // Cahiers ’ Asie Centrale. № 7.1999. p. 141-173; Yana karang: Xolikova P. Rossiya-Buxoro tarix chora^ashda. Toshkent: Ukituvchi, 2005. 6 Muxammad Ali ibn Muxammad ayid Baljuvoni. «Tarix-i nofei”. Dush anbe, 1994. 120-bet. 7 Voxidov Sh. «Tarix-i nofei” Buxoro amirligi tarixiga oid muxim manba. //Uzbekistonda ijtimoiy fanlar. 1997. № № 9- 10-11; Yana ode.; uxammad Ali Baljuvoniy. Tarixi Nofeii.(Tojik tilidan tarjima, suzbosh va izoxlar mualliflari .Voxidov, Z.Choriyev). Toshkent: Akademiya, 2001. -94 b. 8 Қаранг: Каримов И.А.Ўзбекистон мустақиллика эришиш остонасида. Т.: Ўзбекистон. 2011; Каримов И.А. Истиқлол йўли:муаммолар ва режалар. 1 том. –Т.: Ўзбекистон.1993; Каримов И.А. Элни Ватан манфаати бирлаштиради. 1 том ; Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиеtсат, мафкура.-Т.:Ўзбекистон, 1996: Каримов И.А. Ўзбекистоннинг 16 йиллик мустақил тараққи еtт йўли. Т.:Ўзбекистон..2007:Тухлиев Н. Ўзбекистон иқтисоди еtти. - Т.: "Ўзбекистан", 1992; Эргашев К. Ўзбекистонда халқ таълими ривожи тарихи. - Т.: "Ўқитувчи". 1998.Ўзбекистон миллий энциклопедияси Т.12жилд; Ўзбекистоининг янги тарихи. Учинчи китоб.Мустақил Ўзбекистон тарихи.-Т.: "Шарк".2000-2001; Азизхужаев А. Чин ўзбек иши. - Т.: Академия, 2003;Бобобеков Ҳ. Фарғона фожиалари кундалиги Фан ва турмуш . 1990, N 5: ‖ ‖ 9 Жўраев Н. Тарих фалсафаси. Т.: ―Маънавият 1999: Тафакурдаги эврилиш.Т.: ―Шарқ ,2001; ‖ ‖ Янгиланишлар, концепциялар; яратилиш, эволюцияси, амали еtти. Т.: ―Маънавият .2002: ‖ 5 «Tuhfayi xoniy», Mirzo Abdulazim Somiyning «Tarixi salotini mang1 itiya», «Tuhfayi shohiy», Mirzo Salimbekning «Tarixi Salimiy», Ahmad Donishning «RisolTarixi amironi mang’it» kabi asarlar katta ahamiyat kasb etadi. A.A. Semyonov, B.Iskandarov, O.Suxareva, L. Yepifanova, R.G.Muqminova, G.A.Agzamova, G.Ostonova, Sh.Vohidov, A .Ziyo, R. Xoliqova va boshqalar o’z tadqiqotlarida yuqorida ko'tarilgan mavzuning ko’plab jihatlarini ochib berishga muvaffaq bo’lgan. Kurs ishining maqsadi: Buxoro amirligida mamuriy boshqaruvini o’rganish mamuriy-hududiy tuzilishini o’rganish, tahlil qilish.Amirlikda qancha boshqaruv tizmini borligini aniqlash ular nima vazifani qilganini tahlil qilish. Amirlik hududini o’rganish qancha tumanga bo’linganligi qishloq ovilarni o’rganish. Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish , 2 ta bob, 4 ta reja, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 6 I.BOB. Buxoro amirligining ma’muriy tuzilishi I.1. Buxoro Amirligining ma’muriy-hududiy tuzilishi Amirlik ma’muriy-hududiy jihatdan viloyat (beklik) va tumanlarga bo’lingan bo’lib, har bir viloyat, o’z navbatida amlokdorliklarga bo’lingan va bek tomonidan tayinlanadigan, lavozimidan ozod etiladigan amlokdor tomonidan boshqarilgan. amlokdorliklar esa bir necha qishloqlardan tashkil topgan, ularni qishloqning yoshi ulug’ va tajribali oqsoqollari boshqargan. Buxoro amirligi — (1756-yil 12-dekabr — 1920-yil 2-sentyabr) o zbek sulolasiʻ ashtarxoniylar o rniga kelgan o zbek mang itlar sulolasi vakillari o zlarini amir deb ʻ ʻ ʻ ʻ atashgan. Shunga ko ra, davlat Buxoro Amirligi deb atala boshlangan. 1920- ʻ yil Buxoro bosqini natijasida tugatilgan. 1758-yilda Rahimbiy vafotidan so ng mang itlar amirlik taxtiga uning amakisi ʻ ʻ Miyonko l hokimi Doniyolbiy (1758—1785-yillar) nomzodini surishadi. Lekin u ʻ qat iy markaziy hokimiyatni saqlab qololmadi. Mang itlarning tarafdorlari va ʼ ʻ g animlari o rtasidagi o zaro janjallar, joylardagi hokimlarning mustaqillikka bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ intilishlari o n yillarga cho zilib ketdi. ʻ ʻ 1784-yili Doniyolbiyning bo shligidan norozi ʻ bo lgan ʻ Buxoro ahli qo zg olon ko tardi va amir hokimiyatni o g li Shohmurodga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ( 1785 - 1800 -yillar) topshirdi. Buxoro amirligida aravalar yo ʻ li kam bo ʻ lib , ular asosan mamlakatning shimoliy va shimoli - g ʻ arbiy qismlarida takomillashgan . Arava bilan aloqa — yuqori va keng yo ʻ nalishli , aloqasi og ʻ ir yo ʻ nalishlariga esa mukammal moslashtirilgan ikki g ʻ ildirakli aravalarda amalga oshirilgan . Karvon yo ʻ llari bo ʻ ylab yuklarni tashish tuyalar yordamida amalga oshirilgan , tog ʻ yo ʻ llari bo ʻ ylab yuklar eshak va otlarda tashilgan . Aloqa yo ʻ llariga kelsak , Hisor tizmasi xonlikni 2 qismga ajratgan ; uning shimoliy va shimoli - g ʻ arbiy qismida yuklarni tashish aravalarda va qisman ot - ulovda amalga oshirilgan , lekin tizma janubida — faqat ot - ulov usulida , bu bir tomondan hududning past rivojlanganligi , ikkinchidan , o ʻ tish qiyin bo ʻ lgan tog ʻ 7 yo ʻ llari bilan izohlanadi . Xonlikdagi deyarli barcha asosiy yo ʻ llar Buxoro shahridan boshlanib , xonlikdagi turli markazlar bilan ham , qo ʻ shni davlatlar bilan ham aloqa o ʻ rnatishga xizmat qilgan . Ulardan eng muhimlari: 1) Buxorodan Qarshi , G uzorʻ , Denov , Hisordan Baljuvongacha — 612 verst; 2) Qarshi va Xo‘ja Solih orqali Balxgacha — 390 verst; 3) Kerki va Andxo y tumani ʻ orqali Maymanagacha — 530 verst; 4) Qarshidan Jom orqali Samarqandgacha — 143 verst. Rossiya Turkistonidan Amudaryogacha bo lgan eng qisqa yo l ʻ ʻ — 346 verst bo lib Jom orqali ʻ Kalifga olib boradi, aloqa esa aravalarda (joylarda qiyinchilik bilan) amalga oshiriladi; Kalifda Amudaryo ustidan o tish joyi bor, uning kengligi ʻ kichik (167 sajen), bu yerda katta chuqurlik bo lib, oqim juda tez. Boshqa o tish ʻ ʻ joylaridan Balx, Mozori Sharif va Kobulga olib boradigan Chushka-G uzor va Shir- ʻ Oba diqqatga sazovordir. Bu yo llardan tashqari Amudaryo bo ylab aloqa Amudaryo ʻ ʻ flotiliyasining paroxodlarida va qayiqlarda amalga oshirilgan. Amudaryo flotiliyasi har biri 530 ta indikatorli 2 ta paroxod va 10 000 pudgacha yuk ko taruvchi ikkita ʻ temir barjadan iborat bo lgan. Ushbu kemalar qo llanadigan ʻ ʻ Petro- Aleksandrovsk , Chorjo y ʻ va Kerki o rtasidagi aloqa qoniqarsiz; paroxodlarning ʻ haddan tashqari kengligi (2½ fut), Amudaryoning o zgaruvchan o zani, tez oqimi va ʻ ʻ boshqalar aloqani sekinlashtirgan. Uzunligi 345 verst bo lgan Transkaspiy temir ʻ yo lining Samarqand qismi deyarli butunlay Buxoro amirligi chegaralarida bo lib, bu ʻ ʻ uning Rossiya va Fors bilan savdo aloqalarini rivojlantirishga juda foydali ta sir ʼ ko rsatgan. ʻ O rta Osiyo xonliklari ichida Buxoro amirligi alohida mavqeiga ega bo lgan, ʼ ʼ katta hududlarni egallagan davlat edi. Manbalarga ko ra, XVIII asrning o rtalariga ʼ ʼ kelib Buxoro amirligi hududlarida birmuncha o zgarishlar sodir bo ladi. Bu davrda ʼ ʼ Buxoro hukmdorlari o z tasarruflarida Buxoro shahri ʼ va uning atrofidagi Vobkent , G ijduvon, Qorako l, Vag oza tumanlari, Qashqadaryo va Miyonqol vohalarini saqlab ʼ ʼ ʼ qololgan edilar. Xo jand, Toshkent, Hisor vaqti-vaqti bilan esa G uzor, Shahrisabz, ʼ ʼ Nurota, shuningdek Аmudaryoning o ng ʼ sohilidagi Balx , Аndxay, Maymana, 8 Badaxshon va Shibirg onlar ham Buxoroga vassal bo lishiga qaramay unga itoatʼ ʼ etmay qo yganlar.Siyosiy parokandalikning asosiy sababi – so nggi ashtarxoniylar ʼ ʼ davridagi o zaro kurshalar, markazdan qochuvchi kuchlar mavqeining o sishi edi. ʼ ʼ XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ya ni mang itlar sulolasi hukmronligi ʼ ʼ o rnatilgach, Buxoro amirligi yana asta-sekin mustahkamlana boshlaydi. Shu asrning ʼ 70-80 yillariga kelib Buxoro amirligining markaziy hududini Samarqand va Buxoro shaharlarini o z ichiga olgan Zarafshon vohasi tashkil qilar edi. ʼ XIX asrning boshlariga kelib Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridan tashqari Surhon vohasi, Hisor, Xo jand, O ratepa, Panjikent ʼ ʼ kabi aholi zich joylashgan tumanlar , Janubiy Turkmanistonning katta qismi, jumladan Chorjo ydan to Murg ob daryosigacha bo lgan hududlar kirar edi. Bu davrda Buxoro ʼ ʼ ʼ amirligi hududlarining kengayishiga asosiy sabab – mang itlar sulolasining ʼ markazlashgan davlat barpo etishga intilishi edi. XIX asr boshlarida Buxoro amirligi bir tomondan Eron va Аfg oniston,ikkichi tomondan Xiva xonligi, uchinchi ʼ tomondan qozoq juzlari va to rtinchi tomondan Qo qon xonligi hududlari bilan ʼ ʼ chegaradosh edi. Buxoroning so nggi amiri Sayyid Аmir Olimxonning 1927 yilgi ma lumotlariga ʼ ʼ ko ra, XX asr boshiga kelib Buxoro mamlakati Аmudaryoning sharqiy sohillaridan, ʼ ya ni, Rossiya Pomiridan to Xivaning keng davlatlarigacha cho zilib boradi. Buxoro ʼ ʼ shimol tarafdan Qizilqum sahrosi bilan , g arb tarafdan Sirdaryo hamda Xo qand ʼ ʼ xonligi bilan, janubda esa Аfg oniston, Sharqda turkman o lkasi hamda Xiva dashti ʼ ʼ bilan chegaradosh XIX asrning 50-yillarida Buxoro amirligi bir necha viloyatlardan tashkil topgan bo lib,ulardan Buxoro va Samarqand o z navbatida tumanlarga bo lingan edi. ʼ ʼ ʼ Viloyat hukumdorlari hokim deb atalgan. Keyinchalik viloyat o rniga bekliklar paydo ʼ bo lgach ularning hukmdorlari bek deb atalgan. ʼ Yangi ma lumotlarga ko ra, bu davrda Buxoro amirligida 44 ta beklik mavjud ʼ ʼ bo lgan.Mirzo Badi Devonning “Majma ul-arqom” asaridagi ma lumotlarga ʼ ʼ ʼ ko ra,amirlik quyidagi ma muriy-hududiy bo laklarga: 100 ming tanobdan iborat ʼ ʼ ʼ 9 sug oriladigan yer tumanga, 50 ming tanobdan iborat sug oriladigan yer hazoraga,ʼ ʼ 25ming tanob sug oriladigan ʼ yer nimhazoraga , 10-15 ming tanob sug oriladigan yer ʼ obxo riga, 400 tanob sug oriladigan yer qariyaga, 300 tanob sug oriladigan yer ʼ ʼ ʼ ma razaga (ekinzor) bo lingan. Bunday tartibda bo linish bo yicha xiroj,zakot va ʼ ʼ ʼ ʼ boshqa turdagi soliqlarni yig ish va olish qulay bo lgan. ʼ ʼ Tadqiqotlar natijalariga ko ra, mahalliy ma muriyat namoyondalari mavzeni qishloq ʼ ʼ va masjidlardan kattaroq hududiy bo linma deb ta riflanganlar. Misol uchun, Karki ʼ ʼ viloyati mavzelarga bo linsa ham ular o z navbatida bekchalarga bo lingan, bekcha ʼ ʼ ʼ qishloqlardan iborat bo lgan. Pomir viloyatlaridagi Ro shon va Shug non ma muriy ʼ ʼ ʼ ʼ tumanlari oqsoqollik deyilgan. Аholi yashaydigan punktlar manbalarda uchta atama- qishloq, mavze, daha nomlari orqali qayd etilgan. Bu xo r o a m i r l i gi c he ga r a l a r i 1. j an ub da Am ud ar y on i n g ch ap qi r g‘ o g‘ i da n bo sh l a ni b 2. s hi m o l d a Si r d ar y og ac ha , 3. s ha r q da Pom i r t o g‘ l ar i d an 4. g‘ ar bd a Xi va x on l i gi y er l ar i g ac ha ch o‘ z i l ga n. Da vl at hu du di 19 a sr ni ng o‘ r t al ar i da 1. E r o n, 2. Af g‘ oni st on , 3. Q o‘ q on v a 4. X i v a xo nl i k l ar i , 5. q oz oq j uz l a r i y er l ar i b i l an c he ga r a do sh b o‘ l ga n. Am i r l i k ni ng m ar k az i y q i s m i Bu xo r o v a Sa m a r q an d sh ah ar l a r i j oy l a sh ga n Z ar af s ho n v od i y si hi so bl an ga n. Sh u bi l an bi r ga h ud ud i y j i h at da n vi l o ya t va t um an l a r g a bo‘ l i ni b, ul ar n i am i r t o m o ni da n t a yi nl an ga n b ek l ar b os hq ar ga n. Am i r l i k t ar k i b i d a 40 t a vi l o ya t bo‘ l g an . Bu xo r o a m i r l i gi ni ng a ho l i si s on i 2 m i l l i o n at r of i d a bo‘ l g an . 1 0 10 1 0 - s i n f O ’ z b e k i s t o n t a r i x i 2 0 2 2 - y i l n a s h r i 1 - m a v z u 10 I.2. Buxoro amirligining aholisi Ma lumotlarga ko ra,Buxoro amirligi aholisi XVIII asrning ikkinchi yarmidanʼ ʼ boshlab tez ko paya boshlaydi. XIX asrning boshlariga kelib amirlik aholisi taxminan ʼ 2 mln.dan oshiq, 50-yillariga kelib taxminan 2,5mlndan ortiq kishini tashkil etgan. Buxoro shahrida taxminan 60 mingdan ziyodroq , Samarqanda shahrida esa taxminan 50 mingdan ortiq aholi istiqomat qilgan. Аmirlik aholisning katta qismini o zbeklar tashkil qilgan bo lib,juda ko plab ʼ ʼ ʼ o zbek urug lari vakillari amirlikning deyarli barcha hududlarida yashaganlar. Аholi ʼ ʼ tarkibidagi tojiklar Samarqand,Buxoro, Nurota, Urgut, Kitob kabi shaharlarda, tog li ʼ tumanlarda, jumladan , Panjikent, Vaxsh, Hisor, Qorategin, Ko lob, Shahrisabz, ʼ Qobadiyon, Yakkabog bekliklarida, Zarafshonning yuqori qismida istiqomat ʼ qilganlar.Turkmanlar ham Buxoro amirligi aholisining son jihatdan katta qismini tashkil etganlar. Ular amirlikka qarashli bo lgan Аmudaryoning ikki ʼ qirg og ida ʼ ʼ joylashgan yerlarda , ya ni, amirlikning janubiy va g arbiy hududlarida ʼ ʼ istiqomat qilishgan. Buxoro amirligi hududida aholining kichik qismini arablar tashil etgan bo lib,ular asoan Qarshi va Sherobod bekliklarida yashaganlar. ʼ XIX asrning boshlariga kelib, Buxoro amirligi hududini kengayishining bosh sababi – bu eng avvalo Mang’itlar sulolasining markazlashgan davlat barpo etishga intilishining natijasi edi. Shunday qilib, XIX asr boshlariga kelib, Buxoro amirligi bir tomondan Eron va hozirgi Afg’oniston, ikkinchi tomondan Xiva xonligi, uchinchi tomondan qozoq juzlari va nihoyat to’rtinchi tomondan Qo’qon xonligi hududlari bilan chegaradosh edi. XIX asrning 20 yillariga kelib esa Buxoro amirligi tasarrufidagi O’ratepa va Xo’jand Qo’qon xonligi tomonidan bosib olindi va Qo’qon xonligi hududi deb e’lon qilindi. Bu hududlar Buxoro bilan Qo’qon o’rtasidagi 11 doimiy o’zaro nizolarning kelib chiqishiga sabab bo’ldi, bir necha marotaba navbatmanavbat Buxoro va Qo’qon hukmronligiga tobe qilindi. XIX asrning 50 yillariga kelib, uzoq vaqt davomida Buxoro vassali bo’lib kelgan Balx, Andxoy, Maymana, Shibirg’on va Janubiy Turkistonning boshqa viloyatlari Angliya hukumatining bevosita yordami bilan afg’on amirlari tomonidan batamom egallab olindi. Keyinchalik viloyatlar o’rnida bekliklar vujudga kelgach, ularning hukmronlari bek deb atapgan. Buxoroning so’nggi amiri Sayyid Olimxon tomonidan 1927 yili ta’kidlanishicha XX asr boshiga kelib «Buxoro mamlakati Amudaryoning sharqiy sohillaridan, ya’ni Rossiya Pomiridan to Xivaning keng davlatlarigacha cho’zilib boradi. Buxoro shimol tarafdan Qizilqum sahrosi bilan chegaradosh, g’arb tarafdan Sirdaryo bilan hamda Qo’qon xonligi bilan, janubda esa Afg’oniston, Sharqdan turkman o’lkasi hamda Xiva dashti bilan chegaradosh». XX asr boshida, «Buxoro aholisi uch yarim million nafardan iborat. Uning maydoni 225.000 km2 keladi, ya’ni taxminan Italiya maydoni bilan teng. Uning aholisining asosiy qismi o’zbek, turkman, qirg’iz, qozoq, tojik, yahudiy va arablardan iborat» deb yozadi amir Sayyid Olimxon. XIX asr o’rtalarida Buxoro amirligi Jizzax, Samarqand, Panjikent, Chelak, Nurota, Payshanba, Karmana, Kattaqo’rg’on, Xatirchi, Ziyovuddin, Buxoro, Qorako’l, Qarshi, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog’, Shaar (Shahrisabz–ta’kid bizniki), Chiroqchi, Sherobod, G’uzor, Matcho, Fon, Falg’ar, Yaxnaob (Yag’nob), Qo’shtut, Boysun, Dehnov, Yurchi, Hisor, Baljuvon, Ko’lob, Qo’rg’ontepa, Qabodiyon kabi jami 44 ta beklikdan iborat bo’lgan. «Tarixi Nofeyi» asarida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, alohida viloyatlarga tobe bo’lgan shahar va nohiyalar ham bo’lgan. Masalan: Mo’minobod Ko’lobga; Xovaling va Qo’ng’irot Boljuvonga; Dushanbe va Qoratog’ Hisor hokimiga; Romitan, Haydarobod, Bahovaddin, Xo’ja Bo’ston, Xo’ja Ubon, Xo’ja Orif, Vobkent va Zandana Buxoro shahriga tobe bo’lgan ekan. «Majma’ ularqom» asaridagi ma’lumotlarga qaraganda, amirlik yana quyidagi ma’muriyhududiy bo’laklarga bo’lingan bo’lgan. Chunki aynan mana shu tartibda bo’linish bo’yicha xiroj, zakot va boshqa turdagi soliqlarni yig’ish va olish qulay bo’lgan. 100 ming tanobdan iborat sug’oriladigan yer tumanga, 50 ming tanobdan 12 iborat sug’oriladigan yer hazora (minglik)ga, 25 ming tanob sug’oriladigan yer nimhazoraga, 10–15 ming tanob sug’oriladigan yer biror bir anhor (ariq)ning obxo’ri (sug’oriladigan)ga, 400 tanobga sug’oriladigan yerga ega bo’lgan mulk qariyaga va 300 tanob sug’oriladigan yerni mazraa (ekinzor)ga bo’lingan. Aksariyat tumanlar aholi yashaydigan eng katta mahallalar nomi bilan ham atalgan. Masalan: G’ijduvon- Xarqonrud, Komot-Vobkand, Somjan-Romiton nomlari bilan ham tilga olinganligi manbalarda ham qayd etilgan. Olimlarning xulosalariga qarag’anda, mahalliy ma’muriyat namoyandalari mavzeni qishloq va masjidlardan kattaroq hududiy bo’linma deb ta’riflaganlar. Karki viloyati mavzelarga bo’linsa ham, ular o’z navbatida, bekchalarga, bekcha esa, o’z navbatida, qishloqtardan iborat bo’lgan bekchaxonlardan tashkil topgan. Nurota guzarlardan, ular esa qishloqlardan iborat bo’lgan. So‘nggi ashtarxoniylardan bo‘lgan Abdulfayzxon hukmronligi davrida markaziy hokimiyat zaiflashganligidan foydalangan o‘zbek urug‘lari turli viloyatlarda hokimiyatga qarshi isyon va g‘alayonlar ko‘tarishib, o‘zlarini mustaqil deb e’lon qila boshladilar. Ular orasida ashtarxoniylar saroyida katta nufuzga ega bo‘lgan, mang‘it urug‘i boshliqlardan biri Muhammad Hakimbiy otaliq (vafoti 1743y) hamda uning o‘g‘li Muhammad Rahimbiyning harakatlari ayniqsa keskin edi.Buxoroda bo‘lib o‘tayotgan tartibsizliklardan foydalangan Eron shohi Nodirshoh 1745 yilda Muhammad Rahimbiy rahbarligida Buxoroga katta qo‘shin jo‘natdi. Muhammad Rahimbiy Buxoroda viziyatni yumshatish borasida katta ishlarni amalga oshirdi. Miyonqol va Shahrisabzdagi qo‘zg‘olonlar bostirildi. Muhammad Rahimbiy davlat apparati tizimi ishlari va hukumat amaldorlarini almashtirish ishlariga jiddiy kirishdi. U deyarli barcha yirik davlat mansablariga o‘zining yaqin qarindoshlari va maslakdoshlarini qo‘yib, ularning yordamiga tayanib poytaxtda o‘z mavqyeni mustahkamlab oldi. 1746 yilda Nodirshoh o‘ldirilgach, oradan ko‘p o‘tmay Abdulfayzxon ham o‘ldirildi. Taxtga o‘tirgan Abdulmo‘min ham 1748 yilda o‘ldirildi. Uning o‘rniga nihoyatda yosh bo‘lgan Ubaydulla Sulton nomigagina taxtga o‘tqazildi. 1753 yilga kelib yirik amaldorlar, ruhoniylar va urug‘ oqsoqollarining 13 roziligi bilan Muhammad Rahimxon (1753-1758yy) taxtga o‘tirdi va mang‘itlar sulolasi hukmronligini boshlab berdi. Muhammad Rahimxon markazlashgan davlat tizimi tuzish siyosatini olib bordi. U yirik mulkdorlarni davlatni boshqaruv ishlariga aralashtirmay, mustaqil siyosat yurgizdi. Bu hukmdor Miyonqol, Nurota, Urgut, Kobadiyon, Boysun kabi markaziy hokimiyatni tan olmagan viloyatlarga yurishlar qilib, ularni bo‘ysundirishga erishdi. Uning davrida Zarafshonning yuqori oqimi, Jizzax, Zomin yana Buxoroga qo‘shib olindi. Muhammad Rahimxon qisqa muddat ichida juda katta hududni birlashtirgan mang‘itlarning markaziy davlat tizimini barpo etdi. 1758 yilga kelib Toshkent, Qo‘qon, Marv, Balx, Qunduzdan elchilar kelib uning hokimiyatini tan olganliklarini bildiradilar. 11 11 O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruvi tarixi», Toshkent-2012 14 II.BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimi II.1. Buxoro amirligida yer egaligi munosabatlari O’rta Osiyoda yer egaligi tartibi, asosan, shariat tartib-qoidalariga asoslangan. Buxoro amirligida esa shariat normalari mahalliy urf-odat, an’analar bilan aralashib ketgan. Yerga egalik qilish, undan foydalanishga ruxsat berish davlat boshlig’i – amir ixtiyorida bo’lib, bekliklarda ushbu vakolatni viloyat hokimlari – beklar amalga oshirganlar. Shu bilan bir qatorda, yerga nisbatan davlatning egaligi va uning davlat boshlig’i tomonidan taqsimlanishi, o’z navbatida, xususiy yer egaligini inkor etmagan. Buxoro amirligida yerlar, asosan, uch qismga: davlat (bu amlok yerlar deb ham atalgan), xususiy (mulk), vaqf yerlari (mulki vaqf)ga bo’lingan. M.A.Abdurayimov o’z tadqiqotlarida Buxoro amirligidagi yerlarni quyidagi guruhlarga ajratgan: Ekiladigan yer maydonlarining asosiy qismini davlat yerlari tashkil qilgan. Amir eng katta yer egasi hisoblangan. Davlat yerlarini rasman sotish, hadya etish hamda vaqfga berish ta’qiqlangan bo’lsa-da, bunga doim ham amal qilinmagan. Davlat yerlari bo’sh yotgan yerlar (qamishzorlar, toshloq, to’qayzor, tog’oldi)ni o’zlashtirish hisobiga ko’paytirib turilgan. Bunday yerlarni o’zlashtirgan shaxslar bir necha yil soliqlardan ozod etilib, keyin belgilangan tartibda soliq to’laganlar. Undan tashqari davlat yerlari hukmdor oldida katta gunoh qilgan yirik yer egallaridan musodara qilingan yerlar hisobiga hamda merosxo’ri bo’lmasdan vafot etgan shaxslarning yerlari davlat ixtiyoriga o’tishi hisobidan ham ko’paygan. Davlat yerlari soliqlarni «xiroj» tariqasida yer rentasini to’lagan dehqonlarga foydalanish uchun berilgan. Ular bu yerlardan foydalanganliklari uchun davlatga belgilangan tartibda soliq to’lashgan. Davlat yerlarining boshqa bir qismi hukmron sulola a’zolariga, yirik davlat mansabdorlariga davlat oldidagi xizmatlari evaziga suyurg’ol shaklida in’om etilgan. Lekin mang’itlar hukmronligi davrida suyurg’ol egalari ashtarxoniylar davridagidek mavqedan mahrum etildi. Suyurg’ol egasi davlat xazinasiga xiroj to’lashi hamda oliy 15 hukmdorning chaqirig’iga ko’ra zarur holatlarda o’z qora cherigi bilan harbiy yurishlarda ishtirok etishi lozim edi. Amir Nasrullo davridan boshlab yer egaligining tanho shakli tarqaldi. Nasrullo o’ziga bo’ysunmagan amaldorlar va urug’ oqsoqollarining yerlarini musodara qilib, bunday yerlarni vaqtincha egalik qilish huquqi bilan o’z tarafdorlariga hadya (tanho) qilgan. Tanhodor yerga emas, mansabining darajasiga qarab shu yerdan olinadigan soliqning ma’lum qismiga egalik qilardi. Eng kichik tanho yeri 36–60 tanobni tashkil etgan. Xazinaga eng ko’p soliq ham ana shu yerlardan tusha boshladi. Davlat rasmiy sur’atda yerning oliy darajadagi egasi hisoblansa-da, XIX asrga kelib amlok yerlarining o’zi ham turli sabablarga ko’ra xususiy shaxslar qo’liga o’tib borganligi kuzatiladi. Mulk yerlariga egalik qilish quyidagi huquqiy asoslarda vujudga kelgan: yerlar amir tomonidan taqdim etilganda; tashlandiq yerlarni o’zlashtirishdan; amlok yerlarining ma’lum bir qismini ushbu yer egasiga egalik qilish huquqi saqlanib qolinishi sharti bilan mulk yeri tariqasida ajratish huquqi bilan. Yer-mulk egaligining bir qismi davlat xizmati bilan bog’liq bo’lmagan. Bunday yerlar, asosan, amirlikda asrlar osha yashab kelayotgan arablar jamoasiga qarashli bo’lgan. Bu yer egaligi shakli qo’zg’almas mulk hisoblangan hamda hech qanday cheklanishlarsiz meros qilib qoldirish mumkin bo’lgan. Mulk yerlaridan olinadigan soliqlar haqida tadqiqotchilarning turli fikrlari mavjud. Buxoro amirligida mulk yerlarining uch turi mavjud bo’lgan: mulki xurri xolis – mulk yerlarining eng mukammal shakli bo’lib, bu turdagi yerlar barcha soliq va yig’imlardan ozod etilgan; mulki xiroj – yer egalari tomonidan xiroj solig’i to’lanadigan yerga nisbatan mulk shakli 12 ; mulki ushr – ushr solig’i to’lanadigan yer turi. Bunda olingan hosilning o’ndan bir (1/10) qismi miqdorida soliq undirilgan. 13 Mulki xurri xolis davlat xizmati bilan bog’liq edi. Bunday yerlar urushlarda jasorat ko’rsatgan yoki hukmdorning alohida topshiriqlarini bajarishda namuna ko’rsatgan shaxslarga berish natijasida vujudga kelgan. Bunday yerga ega bo’lgan shaxslarga maxsus yorliqlar berilgan. Buxoro amirligida faqatgina mulki xurri xolis yerlaridangina soliq olinmas, qolgan barcha yer egaligi shakllaridan soliq olingan. 12 1 Мирза Бади-Диван. Мажма ал-аркам. – М.: Наука, 1981. – С.94 13 2 “Туркестанские ведомости”. 1908. 27 мая 16 Yirik xususiy yer egalari bevosita xo’jalik yuritishmasdan, o’z yerlarini chorakorlik va mardikorlik asosida ijaraga berishgan. Amirlikda dehqon ahli foydalanayotgan yerlarga nisbatan mulki xiroj atamasi ishlatilgan. Bunday yerlardan rasman hosilning uchdan biri miqdorida soliq belgilangan bo’lsa-da, amirlikning har bir hududida o’rnatilgan va belgilangan tartib hamda urf-odatlarga ko’ra, soliq miqdori hosilning uchdan biridan to beshdan birigacha bo’lgan. Vaqf yerlari – bu masjid, mozor, xonaqoh, maktabxona, madrasa va maqbaralar 14 uchun ajratilgan yerlar edi. Vaqf yerlari asosan diniy muassasalarga yer maydonlarini meros qoldirish hamda xayr-ehson qilish natijasida vujudga kelgan bo’lib, u yer egaligining alohida shaklini tashkil etgan. Masjid, madrasa, qabristonlarning asosiy sarf-xarajatlari, shuningdek, talaba, mudarris hamda mutavallilarga beriladigan nafaqa va maoshlar vaqf yerlaridan olinadigan daromad hisobidan qoplanar edi. Vaqf mulkini mutavalli tasarruf etishi belgilab qo’yilgan. Mutavalli, asosan, vaqf egalari avlodlaridan tayinlangan bo’lib, u vaqf hujjatlariga asoslanib foydani taqsimlab chiqqan. Amirlikda vaqf yerlarini sotish, bunday yerlardan soliq olish taqiqlangan bo’lsa-da, manbalar va hujjatlar bunga amal qilinmaganini ko’rsatadi. Amirlikda vaqf yerlari Xiva va Qo’qon xonliklari kabi ruhoniylarning davlat va jamiyatdagi rolini iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlagan. Mamlakatda vaqf mulklarining turli shakllari mavjud bo’lib, o’z yerini chegaralangan shartlarda vaqf mulkiga topshirgan shaxslarga bir vaqtning o’zida vaqf yeri uning manfaatiga xizmat qilish imkonini berardi. Yerlarning vaqfga aylanishi har xil shartlarda amalga oshirilgan. Masalan, ba’zi hollarda o’z mulkini vaqfga qo’ygan shaxs umrining oxirigacha ushbu mulkdan foydalanish huquqini saqlab qolishi mumkin edi. Ushbu mulkdan olinadigan daromadlar o’rnatilgan vaqf tartibi bo’yicha vaqfga topshiruvchi shaxsning vafotidan keyin amalga oshirilgan. Vaqf yerlari orasida «xususiy vaqflar» («oilaviy vaqflar») alohida o’rin tutgan. Buxoro amirligida bunday shakldagi vaqf mulklari «vaqfi avlod» deb nom olgan. Vaqfi avlod yerlari meros tariqasida o’z avlodiga, ya’ni keyinchalik ham bir urug’ning a’zolariga meros tariqasida qolib keladigan yer toifasiga kirgan. Vaqfi avlod mulklarini tashkil qilgan shaxslar o’z 14 Мухамеджанов А.Р. Населенные пункты Бухарского эмирата (конец XIX– нач. XX вв.) – Ташкент: Университет, 2001. – С.5 17 merosxo’rlariga vaqfdan keladigan daromadlarning u yoki bu qismiga masjid yoki madrasalar qurishni vasiyat qilib qoldirganlar. Buxoro davlatida XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab mang’itlar sulolasining namoyandalari hukumronlik qilgan. Bu sulolaning asoschisi Raximbiy bilan ibn Hakimbiy ibn Xudayorxon bo’ldi. Raximbiy ashtarxoniy Abulfayiz o’limidan so’ng o’g’illari Abdullo va Abdulmo’minga otaliq qiladi(1749y.), keyin 1756 yili sayyidlar va xo’jalar va ruxoniylar tarafidan Buxoroda xon qilib ko’tarilgan bo’lsa ham, o’zini “noib ul-hukumat”-hokim o’rinbosari deb bilgan. Rahimbiy Abulfayizxon qiziga uylanganedi. 1172 xijriy yili 14 rajabda (1758y.) Raximbiy o’lgandan so’ng o’rniga amakisi Doniyol otaliq xukumatni qo’lga kiritadi. U xonlikka davo qilmay avval Fozil to’rani, keyin Abulg’oziy(1758-1784yy.) degan kimsani xon qilib o’zini ularga noib qiladi. Uning o’g’li Shohmurod 1785 yili Buxoroda “amir (ul-mo’minin)” unvoni bilan taxtga ko’tariladi. U amakisining xotini Abulfayizxon qiziga uylanib, keyin chingiziylarga qo’shiladi. Amir Shohmurod vafotidaan kiyin amir Haydar, amir Husayin, amir Umar, amir Nasrulloh, amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olimxon Buxoro amirligida hukumronlik qiladi. Oxirgi amir Olimxon 1920 yilsentabrda taxtdan tushiriladi va u 1944 yilning 29 aprelidaa olamdan o’tadi. Qabri Qobul shaxrining “Shuhadoyi solihin” 15 qabristonida. Soliqlar. Buxoro amirligida eng asosiy soliq bu yerdan olinadigan xiroj solig‘i edi. Bu soliq amlokdor va oqsoqollar ishtirokida hosil pishib yetilgan paytda hosilga qarab belgilangan. Hajmi esa hosilning uchdan, to‘rtdan ayrim hollarda beshdan bir qismi ko‘rinishida bo‘lgan. Dehqonlar amlokdor uchun o‘n botmon yerdan yarim pud kafsan solig‘ini, dorug‘alar uchun kafsani dorug‘a (hosilning kam hajmdagi ma’lum qismi) ham to‘laganlar. Undan tashqari amir dalalarni aylanganda, harbiy harajatlar paytida ham qo‘shimcha soliq va to‘lovlar olingan. Qonuniy yer solig‘idan tashqari yer egalari har bir tanob bog‘ yoki tomorqadan maxsus tanob puli va yem-xashak yetishtiradigan yerlardan alaf puli olingan. Ular umumiy nomda tanobona deb ham yuritilgan. Bu soliqlar 15 Xotirahon Amir Olimxon.(Amir Olimxon xotiralari). Dushanbe adib 1992, 3- bet. 18 yerlarning bozor joylashgan joyga uzoq yaqinligiga qarab hajm jithatdan farq qilgan. Amir Nasrullo davrida amirlikning soliq tizimiga biroz o‘zgartirishlar kiritiladi. Ya’ni, poliz ekinlari ekiladigan yerlar uchun qo‘sh puli joriy etilgan. Keyinchalik bu soliq poliz ekinlari ekmaydigan boshqa yerlaridan ham olinadigan bo‘lgan. Amirlikdagi yana muhim soliqlardan biri – zakot edi. Zakot davlatning mol- mulkidan oladigan solig‘i bo‘lib, mol-mulk narxining qirkdan bir hajmida undirilgan. Bu soliqning eng daromadli tomoni mahsulotlarga soliq solish, shuningdek, savdogarlarning mahsulot uchun olib kelgan pullariga soliq solish bo‘lgan. Zakot mahsulotlardan bir necha marta undirib olingan. Chorvachilik tumanlarida zakot mahsulot ko‘rinishida (beshta tuyadan bitta quy yoki echiki, qirqta quydan bitta quy yoki echki kabi) undirilgan. Urushlar davrida favqulodda soliq – jul undirilgan. Undan tashqari savdo- sotiqdan dalloli , boshqa viloyatlar va davlatlardan olib o‘tilayotgan mahsulotlar uchun boj , daryodan mahsulotni qayiqda olib o‘tgani uchun suv puli, bozordagi savdo joyi uchun puli taxtajoy, bir juft omoch tortadigan ot yoki ho‘kiz uchun yaksara (bir botmon g‘alla), omoch tortadigan bitta ot yoki ho‘kiz uchun nimsara (yarim botmon g‘alla) kabi soliqlar olingan. Yangi ariqlar va kanallar qazish eskilarini tozalash uchun mahalliy aholi hasharlarga jalb etilgan. Ommaviy jamoat ishlariga ishtirok etmaganlardan shariatga ko‘ra, boqipuli deb atalauvchi jarima olingan. Soliqlar, to‘lovlar va jarimalar pul va mahsulot ko‘rinishida, mahalliy soliq yig‘uvchilar hamda amir tayinlagan kishilar tomonidan yig‘ib olingan. Amirlikning deyarli barcha hududlarida yog‘och o‘ymakorligi yaxshi rivojlangan. Shaharlarda mohir duradgorlar ko‘p bo‘lgan. Amirlikning shahar va qishloqlarida tayyorlangan hunarmandchilik mahsulotlari ichki bozor extiyojlarini ta’inlabgina qolmasdan ko‘p hollarda tashqi bozorga ham chiqarilgan. Buxoro amirligi hukumdorlari va aholisi savdo-sotiq ishlariga katta e’tibor qaratishgan. Amirlikda hunarmandchilik va undagi ishlab chiqarishning tarqqiy etishi doimiy savdo-sotiq munosabatlarining yanada kengayishiga asos bo‘lgan edi. XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligining ko‘pgina shaharlarida karvonsaroylar 19 qurilishiga katta e’tibor qaratilib, bu holat savdo munosabatlari rivojini yanada mustahkamlashga xizmat qilgan edi. 20 II.2.Buxoro amirligining ma’muriy-boshqaruv tizimi Ma’muriy-boshqaruv tizimining ajralmas qismlaridan biri fuqarolarning arz va shikoyatlari, talab va iltimoslari asosida shariat qonunlariga suyangan holda sudlov ishlarini amalga oshirishdan iborat edi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun mas’ul etilgan shaxslar qozilar edi. Mang’itlar sulolasi davrida qozilik tizimini isloh qilishga yo’naltirilgan ba’zi harakatlar ham amalga oshirildi. Shu martabalarning keyingi ikkinchi pog’onasida muftiy(lar) turgan. Uning yuqori darajasi a’lam (davlatda fiqhiy masalalar bo’yicha fatvo chiqaruvchi shaxs) unvoni bo’lib, sohibi yurish (muftiy askar) lashkar tortishlar vaqtida fatvo berardi. Aholini shariat ta’qiqlagan harakatlardan tiyilib turishiga va yaxshilikka oid harakatlarni qilishiga undash bilan shug’ullangan muhtasib uchinchi darajada turardi. U sayidlar avlodidan bo’lishi lozim edi. Viloyatlarda esa sayid bo’lmagan olimni ham muhtasiblikka tayinlardilar. To’rtinchi – mudarris bir umrga berilib, ta’lim bilan mashg’ul bo’lmasa ham xazinadan maosh olardi. Ushbu mansab egalariga amirlikda katta e’tibor berilgan bo’lib, ularning asosiy vazifasi talabalarga ilm berish va ularni shariat yo’li asosida tarbiyalash bo’lgan. Shuni ta’kidlash joizki, bo’lajak qozilar, beklar va boshqa mansabdor shaxslar ularning tarbiyasini va ilmini olishi shart bo’lgan. Ma’muriy-boshqaruv tizimida qozilar bilan bir qatorda muftiylar ham katta rol o’ynaganlar. Muftiylik lavozimini egallagan shaxslar qozilar kabi shariat asoslari va musulmon qonunshunosligi bo’yicha keng qamrovli bilimga ega bo’lishlari lozim edi. Odatda, muftiylar turli munozarali masalalar bo’yicha shariat, hadislar asosida «fatvo» va «rivoyatlar» tuzganlar. Qozilar munozara olib borayotgan tomonlar vakillariga bunday «fatvo» va «rivoyatlarni» ko’rsatganlar, muftiylar ularga o’z muhrlarini bosganlaridagina o’z hukmlarini chiqarganlar. Muftiylarga XIX asrda quyidagicha ta’rif berilgan: «... muftiy ikkinchi darajali ruhoniy amaldordir. U qozi kalonga yordamchi sifatida, arz va iltimosnomalar bo’yicha Qur’ondan dalillar chiqaradi va kim haq, kim nohaqligidan guvohlik bildiradi; hukm chiqarish qozi kalonga tegishlidir». 21 Muftiylarni tayinlash huquqi poytaxt shahar Buxoroning qozi kaloniga berilgan edi. Muftiylar ichida ham o’ziga xos tabaqalanish mavjud bo’lib, ularning yuqori toifasi a’lam deb atalgan. A’lamlar ham ikkiga bo’linib, ularning kattasi oxund, keyingisi a’lam deb atalgan. XIX asrning 20-yillarida qayd etilishicha, Buxoro qozi kaloni ixtiyorida ikki nafar muftiy bo’lib, ular muhr bosish uchun haq olganlar. Boshqa viloyatlar qozilari huzurida esa bir nafardan muftiy bo’lgan. Bundan tashqari yana to’rt mansab mavjud bo’lganki, ularni amir bevosita sayidlik obro’-e’tiboriga ega bo’lganlarga in’om etgan. Uchinchi darajali unvonlar olimlar, sayidlar, o’zbek va mahalliy zodagonlar loyiq deb topilgan amaldorlarga berilardi. Ular maxsus tayinlov asosida faoliyat yuritmasdan, balki ijtimoiy mavqeyidan qat’i nazar ushbu mansablarga har qanday shaxs tayinlanishi mumkin bo’lgan. Birinchisi mir asad . Ulamolardan yoki sayidlardan bo’lardi. Buxoro rabotining ichki muhtasibligi bir farsaxgacha (bir farsax 6–8 km) uning zimmasida edi. Ikkinchisi fayzi . Olim yoki sayid bo’lgan kishiga berilardi. Buxoro rabotining tashqi muhtasibligi bir farsax masofagacha uning zimmasida edi. Uchinchisi sadr . Buxoro rabotining bir farsaxlik hududining ichkarisidagi vaqflar hisob-kitobi uning qo’lida edi. To’rtinchisi sudur. Shu rabotning tashqarisidagi vaqflarning hisob-kitobi uning vazifasi edi. Bu amaldorlarning shaxsiy muhrlari va mahkamalari bo’lgan. Amirlikda rasman uchta diniy unvon – o’rog’, sudur va sadr mavjud bo’lgan. Manbalarga ko’ra, madrasani tugatgan shaxs mulla, qozi, rais amallarini egallashi mumkin bo’lgan. Yuqoridagi amallarda bir necha yil ishlaganidan so’ng shariat huquqlari sohasida to’plagan bilim va tajribalari asosida bunday shaxslarga dastlab o’rog’, keyin sudur va so’ngra sadr unvonlari berilgan. Eng oxirgi diniy unvoni bo’lgan shaxslar qozikalon, muftiy, a’lam, oxun kabi diniy amallarni egallashi mumkin bo’lgan. To’rtinchi xizmat pog’onasi – darajada qalam ahli turardi. Amirlik markaziy boshqaruvida davlat boshlig’ining tashkiliy-ijrochilik ishlarini olib boruvchi bo’limi 22 mavjud bo’lib, unda quyidagi to’rt asosiy mansabdor shaxs o’ziga belgilangan vakolatni amalga oshirar edilar: -Birinchisi devoni kalon • Amir daftarining amini –saqlovchisi. Tanho, bilg’uva hujjatlarga javobgar amaldor. -Ikkinchisi mushrif • Amir beradigan in’om, hadyalar, ehson va iltifotlarni maxsus daftarlarda yozib borardi. -Uchinchisi daftardor • Tanhodor va Suyurg’ol egalarini ishdan olishva amalga qo’yish tartibini nazorat qilardi. -To’rtinchisi tanobchi devon • Bahorgi va kuzgi ekinlardan tushadigan xiroj, kirimchiqim va xarajat ishlarini olib borardi. Amirning kundalik ish yuritish masalalari bilan mashg’ul bo’lgan mansablar: Parvonachi - amir farmoniga binoan uning yorliqlarini umarolar va zodagonlarga yetkazardi. Arabxona jamoasining rahbarligi ham uning zimmasida edi. Dodxoh - Mazlumlar arz-dodlarini amirga yetkazib javobini qaytarardi. Amir ijozati bilan ba’zan o’zi ham arizalarni ko’rib chiqardi. Amirning yaqinlariga beriladigan amal va mansablar: Ko’kaldosh - (asli ko’krakdosh) Amirning eng yaqin kishilaridan bo’lib, uning dushmanlari, do’stlari va xayrixohlaridan xabardor bo’lib turardi. Katta qushbegi - Ovchilar, ovchilik asboblari, qushlar va itlaridan xabardor bo’lib turadigan amaldor. Katta inoq - Umaro, shogirdpeshalar va boshqalarga amir suhbatiga musharraf bo’lgan yoki bo’lmaganlari haqida xabar berardi. Katta xoja - Saroy mahramlarining kattasi. Amir harami eshigining posboni. Haramga lozim bo’lgan oziq-ovqat va kiyimkechaklarni yetkazib bergan. Amir amri bilan otda saroyga kelishlari mumkin bo’lgan amal va mansablar: Kichik inoq - Amir muhrlari saqlanadigan sandiqchaga posbonlik qilardi. Elchilarning arizalari avval kichik inoq qo’liga berilardi. U xatni ochib amir ijozati bilan ovoz chiqarib o’qish uchun munshiyga berardi. 23 Katta mehtar - U musulmonlar ushr (dahyak)laridan ¼, g’ayrimusulmonlardan ushrlarining yarmini, harbiylar ushrlarini nahdina, g’axsha va boshqa topilgan narsalar bilan hisob-kitob qilib olar edi. Devoni sarkor - U davlat mulklari, tegirmonlari, do’konlari hisob-kitob ishlarini bajarib, amir haramiga tegishli xarajatlarini berardi. Ko’rinish kunidagi oziq - ovqatlar, sarpolar xarajatini ham u berar edi. Dasturxonchi - Amir dasturxoniga javobgar bo’lib, go’shtni dasturxonga maydalab berib, mahramlarga boshchilik qilardi Bakovuli kalon (m.-f.)- katta bakovul amir oshxonasi va uning xodimlarining boshligi. Somjon tumanining mirobligi ham uning qo’lida edi. Urogi xurd (kichik uroq;, t.-f.)- amirlar va azush rikob (uzangi) mulozimlari va xizmatkorlari ustidan nazorat qilish uning vazifasi edi. Kafshbardor (poyafzal ko’taruvchi, f.), asobardor (asa kutaruvchi, ar.f.), chehraoqasi (f.-t.), jilovdorlar (t.-f.) xizmatkorlar q1atoriga kirardilar.Eshikoqoqsi, chigatoybegi, tuqsabo va miroxuri kalon-katta miroxur saroyga otga minib kelishlari mumkin bulsa ham lekin amir huzurida maxsus urinlari yus edi. Eshikog’osi-amir saroyining posbonligi va muhofazati hamda Shofirkon tumanining hukumati va mirobligi uning zimmasida edi. Chigatoybegi (m.-t.) -chigatoy jamoasining boshligi va Mirobod tumanining mirobligi ham uning qulida edi. Tuqsabo (m.-t.)-amir dasturxoni ustiga idish-tovoqlarni tartib bilan quyib, amirga sharbat, ayron va yaxob quyib be rardi. Amir majlisining dasturxonini nazorat qilardi. Davlat boshqaruvida boshqa bir qator mansablar ham mavjud bo’lib, ular asosiy vazifa bilan birga qo’shimcha vakolatlarga ham ega bo’lgan. Masalan, to’qsabo amir majlisi dasturxonini nazorat qilish bilan birga, xarqonrud tumanining hokimligi va mirobligi ham uning qo’lida edi. Shu bilan birga to’qsabo harbiy harakatlar chog’ida amir bayrog’ini ko’tarib yurgan. Eshikog’aboshi esa davlat boshlig’i o’z saroyida bo’lgan vaqtda uni qo’riqlash bilan bir qatorda Shofirkon tumanini boshqarish va bu hududlarda suv taqsimotini nazorat qilgan. Miroxur amir otxonasida ishni tashkil etish bilan birga Komi Abu Muslim tumani mirobligi va obodonlashtirish masalasi 24 bilan shug’ullanar edi. Yana uchta mansab mavjud bo’lib, ushbu mansablar harbiy ma’muriy xarakterga ega edi. Ular saroyga piyoda kirib kelardilar. Martabalari kichik inoq darajasiga yaqin edi. Ulardan birinchisi, qo’rchiboshi deb atalib, amir miltig’i va boshqa quroli sozligi uchun javobgar bo’lgan. U surb (qo’rg’oshin), borut zaxiralarining tayyorlanishiga javob berardi. Udaychi esa harbiy harakatlar jarayonida naqibning ko’rsatmasiga binoan navkarlar va qo’shinning taqsimlanishi va joylashuvini kuzatish vazifasini bajargan. Qorovulbegi – soqchilar va qorovullar boshlig’i sanalib, davlatning asosiy ichki va tashqi xavfsizligi masalalarini nazorat qilib turgan. Amirlikda shig’ovul, miroxo’rboshi, mirshab kabi amallar bo’lib, ular ham o’ziga xos ravishda tegishli vazifalarni ado etganlar. Masalan, shig’ovul – davlat vakillari 16 va elchilarni qabul qilib, ularning faoliyatini nazorat qilish bilan shug’ullangan. Miroxo’rboshi 17 – hukmdorga tegishli bo’lgan otlarga yem-xashak yetkazish masalasini tashkil qilib, nazorat ostiga olgan. Mirshab esa shaharni qo’riqlash vazifani bajargan. Shuni alohida ta’kidlab o’tish joizki, markaziy boshqaruvda o’sha davrda o’zga davlatlarda amalda mavjud bo’lmagan tartib, ya’ni harbiy yig’inlar paytida mahalliy boshqaruv vakillari markaziy boshqaruvda bevosita ishtirok etganlar. Chunonchi, chandavul, qorovul, yo’lchi va josus kabi. Xulosa Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki amirlik hayotini o’rganar ekanmiz. Amirlik mamuriy boshqaruvi boshqa xonliklardan tubdan farq qilgan. Juda ko’p boshqaruv tizmiga ega bolganligi va bu tizmda boshqaruvning har bir jihatiga etibor qaratilishi o’rganuvchini o’ziga jalb qiladi. Boshqaruvda mahali tizmga ham alohida e’tibor qaratilganligi ham amirlik boshqaruv tizimining bir belgisi. Amirlikning yirik shaharlari – Buxoro, Samarqand, Termiz, Shahrisab, Qarshi, Kattaqo‘rg‘on, Dehnov, Nurota va boshqalar asosiy savdo markazlari edi. Manbalarga ko‘ra, XIX asr boshlariga kelib yirik karvon yo‘llari chorrahasida 16 : Holdsworth M. Turkestan in the nineteenth century. A brief History of Khanates of…. – Oxford: 1959. - P.9. 17 Логофет Д.И. Бухарское ханство под русским протекторатом. – СПб.: Березовский, 1911. – С.233 25 joylashgan Qarshi shahrining ahamiyati oshib ketadi. Ichki bozorlarda avvalo kundalik ehtiyoj mollari, oziq-ovqat mahsulotlari, hunarmandlar ishlab chiqargan mahsulotlar, paxta matolari, jun va ipak matolariga talab katta bo‘lgan. Ichki savdoning taraqqiyotida yirik shaharlarning atroflardagi qishloqlar bilan iqtisodiy munosabatlari hamda shaharlararo savdo-sotiq aloqalarining rivojlanganligi muhim o‘rin tutgan. Chunonchi, amirlikdagi bozorlar nafaqat shaharlar, balki ularning atrofidagi qishloqlar aholisining talablarini qondirishda ham alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Amirlikdagi barcha shaharlarda, yirik qishloqlarda ixtisoslashgan bozorlarning mavjudligi ichki savdoning davlat iqtisodiyotidagi muhim ahamiyatidan dalolat beradi Buxoro amirligida qo‘shni davlatlar va xalqaro savdo aloqalarini rivojlantirishga katta e’tibor berilgan. Tashqi savdo aloqalarida Xiva va Qo‘qon xonlari, qozoq va turkman dashtlari, Afg‘oniston, Eron, Hindiston, Qashg‘ar va ayniqsa Rossiya bilan bo‘lgan savdo munosabatlari ayniqsa muhim o‘rin tutgan edi. avdo karvonlari Qobul va Hindistonga ham borib savdo-sotiq ishlarini amalga oshirgan. Hindistondan qimmatbaho toshlar,dori-darmonlar, xushbo‘y giyohlar, kashmir matolari keltirilgan. O‘z navbatida hind savdogarlari Buxoro bozorlaridan Rossiyadan keltirilgan mahsulotlar, mahalliy matolar,zarbof to‘nlar, qorabayir otlarni xarid qilganlar. Amirlik savdogarlari Xitoy, Sharqiy Turkiston bilan ham savdo-sotiq aloqalari olib borgan. Xitoy bilan savdo aloqalari Qo‘qon xonligi orqali olib borilgan bo‘lib, Xitoyga paxta, qorako‘l teri, turli xil hunarmandchilik. mahsulotlari yetkazib berilgan. O‘z navbatida Xitoydan ko‘plab ipak matolari va chinni buyumlar keltirilgan. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, mahalliy ma’muriyat namoyondalari mavzeni qishloq va masjidlardan kattaroq hududiy bo‘linma deb ta’riflanganlar. Misol uchun, Karki viloyati mavzelarga bo‘linsa ham ular o‘z navbatida bekchalarga bo‘lingan, bekcha qishloqlardan iborat bo‘lgan. Pomir viloyatlaridagi Ro‘shon va Shug‘non ma’muriy tumanlari oqsoqollik deyilgan. Aholi yashaydigan punktlar manbalarda uchta atama- qishloq, mavze, daha nomlari orqali qayd etilgan. 26 Ma’lumotlarga ko‘ra,Buxoro amirligi aholisi XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab tez ko‘paya boshlaydi. XIX asrning boshlariga kelib amirlik aholisi taxminan 2 mln.dan oshiq, 50-yillariga kelib taxminan 2,5mlndan ortiq kishini tashkil etgan. Buxoro shahrida taxminan 60 mingdan ziyodroq, Samarqanda shahrida esa taxminan 50 mingdan ortiq aholi istiqomat qilgan. Foydalanilgan adabiyotlar 1.Agzamova G.A. O’zbekiston shaharlari XVI – XIX asrning o’rtalarida. T.: Adabiyot uchqunlari, 2017. 74–168-b. 2.Begnayev D. XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligining Rossiya bilan savdo aloqalari // ToshDU xabarlari. 1998. 2-son. 36–39-b. 3.Eshov B.J., Odilov A.A. O’zbekiston tarixi. II kitob (XVI asr o’rtalaridan – XIX asr ikkinchi yarmigacha). Oliy o’quv yurtlari tarix fakultetlari talabalari uchun Darslik. – T.: Donishmand ziyosi, 2020. 251–268-b 4. Oblomurodov N., Tolipov F. O’zbekistonda soliqlar tarixi. – T.: Iqtisodmoliya, 2009. 77–99-b. 5.Ochildiyev F.B. XVIII asrning Ikkinchi yarmi – XIX asrning birinchi yarmida Buxoro – Rossiya o’rtasida olib borilgan savdo aloqalari // O’zMU xabarlari. 2018. ½-son. 52–55-b. 6.Po’latov X. Shaharsozlik tarixi: o’quv Qo’llanma. – T.: Fan va texnologiya, 2008. 205–225-b. 7.Sagdullayev A., Aminov B., Mavlonov O’., Norqulov N. O’zbekiston Tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. I qism. – T.: Akademiya, 2000. 198–214-b. 8.Sagdullayev A., Mavlonov O’. O’zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o’rtalariga qadar). – T.: Akademiya, 2006. 122–124-b. 27 9 . N.Oblomurodov, A.Hazratqulov, F.Tolipov, N. Tursunov – O’zbekiston tarixi. Toshkent. 2011 10 . Vohidov SH., Qodirov A. Sharqning mashhur sulolalari. –Toshkent: Akademnashr, 2013 11 . Eshov B. О ‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012 12 "Buxoro amirligi" O zMEʻ . B-harfi [ sayt ishlamaydi ] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 13 JOHN SEYLLER, A MUGHAL MANUSCRIPT OF THE „DIWAN“ OF NAWA I in Artibus Asiae, Vol. 71, No. 2 (2011), pp. 325—334 ʼ 14 Petrovskiy N. Moya poezdka v Buxaru. // Вестник Европы . — 1873. — № 3. 15 "Gulshen-al-mulk" Voronovskogo D. G. Muxammada Yakuba Buxari. Dissertatsiya na soiskanie uchenoy stepeni kandidata istoricheskix nauk. T., 1947, str. 206. 16 Zapiski o Buxarskom xanstve. M. Nauka. 1983 g. 28 Ilovalar Buxoro amirligi bayrog‘i 29 Buxoro amirligi Buxoro amirligi pul birligi 30

MUNDARIJA

Kirish

I.BOB. Buxoro amirligining ma’muriy tuzilishi

I.1.Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishi

I.2. Buxoro amirligining aholisi

II.BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruv tizimi

II.1. Buxoro amirligida yer egaligi munosabatlari

II.2. Buxoro amirligining ma’muriy-boshqaruv tizimi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Ilovalar

Купить