Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro amirligining mamuriy tuzilishi va boshqaruvi

Купить
Mundarija Kirish………………………………………………………………………2-5 I – BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruvining shakillanishi. 1.1 Buxoro amirligining tashkil topishi va boshqaruvi……………………6-12 1.2 Buxoro amirligida davlat boshqaruvida mansab-unvonlar va ularning vazifalari………………………………………………………………….13-19 II – BOB. Buxoro amirligining mamuriy tuzilishi va boshqaruvining ahamiyati. 2.1 Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishi……………………………..20-27 2.2 Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalari………………………………………………………………28-33 Xulosa…………………………………………………………………….34-35 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………36 1 Kirish Kurs ishi mavzusining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi. Turkiy urug‘lardan bo‘lgan mang‘itlar hukmronligi davrida Buxoro amirligining davlat tizimini, boshqaruv tartiblarini, sud va sudlov masalalarini hamda mang‘it hukmdorlarining tashqi diplomatik aloqalarini, siyosiy va madaniy, diniy savdo- sotiq, harbiy munosabatlarini o‘rganish o‘zbek milliy davlatchiligi tarixini yanada to‘laroq yoritishga katta hissa qo‘shishi shubhasizdir. O‘zbek xalqining qadimdan davlatchilik tarixiga, uning barcha bosqichlari va davrlariga xolis, baho berish, tarixiy adolat nuqtai nazaridan yoritish oldimizda turgan muhim masalalardan biri hisoblanadi. Zero, Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning “Tarixga murojaat qilar ekanmiz, u xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” degan fikrlari davlatchilik masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi olimlar oldiga ulkan vazifalarni yuklaydi. Yuqorida keltirilganidek, bugungi kunda O’zbekistan davlatchilik tarixi va uning muhim taraqqiyot bosqichlari nihoyatda dolzarb mavzulardan biri xisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi - “Hamma o z tarixini ulug laydi. Lekin bizningʻ ʻ mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo q. Bu merosni chuqur o rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz ʻ ʻ kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to la tasavvurga ega bo lishi, ʻ ʻ katta ma naviyat olib ketishi zarur” ʼ 1 . Buxoro amirligining XIX asr oxirgi o‘n yilliklari – XX asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini, davlat boshqaruvini, diniy-huquqiy va harbiy boshqaruv masalalarini o‘rganish bizga muhim xulosalarni chiqarishga imkon beradi. Mavzuning dolzarbligi tarixiy manbalarning mavjudligiga qaramasdan, Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati haqida hali ham yetarlicha 1 Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. -T.: O‘zbekiston, 2016. 13-b 2 malumotlar o‘rganilmagan. Milliy davlatchiligimiz tarixini o‘rganishga jiddiy e'tibor berilayotgan hozirgi kunda bugungi davr talabidan kelib chiqqan holda Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati, markaziy va mahalliy boshqaruv tartiblari, oliy tabaqa amaldorlar va quyi ma'muriy birliklar boshliqlarining, harbiy-ma'muriy va diniy amaldorlarning davlat boshqaruvidagi o‘rniga doir ilmiy asarlarga talab kattadir. Sobiq sho ro davriʻ davlatchiligida bunday masalalar bir tomonlama, o sha davrda hukmron bo lgan mafkura ʻ ʻ manfaatlari va talablaridan kelib chiqqan holda yoritilgan edi. Shu sababli ham bu mavzuni to liq ʻ va batafsil yoritilgan deb aytib bo lmaydi. ʻ Buxoro amirligida yetakchi o zbek urug lari, xususan, mang it urug i zodagonlari hukmron ʻ ʻ ʻ ʻ tabaqaning asosiy tayanchi bo lib xizmat qilgan. ʻ Tadqiqotning mavzusining obyekti. Buxoro amirligining tashkil topishi, mamuriy – hududiy tuzulishi etib bergilandi. Tadqiqotning mavzusining predmeti. Buxoro amirligida markaziy, mahalliy boshqaruv organlari, amirlikdagi harbiy unvon va mansablarning turlarini manbalar asosida o’rganish. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Buxoro amirligining tashkil topishi va unda boshqaruv organlarining faoliyati, amirlikning mamuriy tuzulishi, boshqaruvdagi mansab va unvonlarning turlarini manbalar, ilmiy tadqiqotlar va amirlik tarixiga oid bo’lgan maqolalardan o’rganilib tadqiq qilindi. Tadqiqotning maqsadi Buxoro amirligi davlat boshqaruvini yoritib berish etib bergilandi. Tadqiqotning vazifasi Buxoro amirligining mamuriy tuzulishi faoliyati ni yoritib berish; – Buxoro amirligida davlat boshqaruvida mansab va unvonlar faoliyatini yoritib berish; 3 – Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishini o’rganish; – Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalarini tahlil qilish; – Buxoro amirligidagi davlat muassalari faoliyatini arxiv manbalari orqali yanada yoritib berish. – Amirlikda harbiy unvon, mansab egalari va ularning vazifalarini o’rganishdir. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Buxoro amirligining tashkil topishi, mamuriy tuzulishi va davlat boshqaruviga oid faoliyatini bugungi kungacha o‘rganililib kelinmoqda, tarixining u yoki bu jihatlarini bir qator sharqshunoslar, o‘lkashunoslar va tarixchi olimlar tomonidan muayyan darajada ilmiy tadqiqotlar olib borilganligini e’tirof etish diqqatga sazovordir. Buxoro amirligi tarixi biz ikkiga bo’lib o’rgandik. Birinchi guruhga Sovet davri adabiyotlari, Ikkinchi guruhga esa mustaqillikdan so’ng yozilgan adabiyotlardir. Birinchi guruh Yurtimizda sovet hukumati hukumronligi davrida tariximiz haqiqatdan anchgina uzoqda bo’lib o’rganildi. Bunda muhim xonliklar tarixini buzib tariximizni yo’lg’onlashtirildi. Misol uchun Buxoro xonligi tarixiga oid manbalarni sovet tarixchi olimlaridan E. K. Meyendorf, A. A. Semyonov, V.V. Bartold, O. Chexovich, N. A. Xalfin, G. A. Mixaleva, A. Nematov, V. Suxaerova, A. R. Muhammadjonovlarning yozgan kitoblaridir 1 . Buxoro amirligi tarixini o’rganishda A. Semyonovning asarida Buxor xonligining tugatilishi va taxtga Mang’itlar sulolasining kelishi, amirlikning tashkil etilishi, mamuriy tuzulishi va boshqaruv tartibi haqida yozib o’tgan. V. Suxareovaning kitobida Buxoro amirligining etnik xolati, mamuriy 1 Семенов А. А. Очерк земельно-податного и налогового устройства бнвшего Бухарского ханства. – Т., 1929. // Халфин Н. А. Политика России в Средпей Азии (1857–1868 г.г.).– М., 1960. // Михалева Г. А. Торговые и посольские связи России со среднеазиатскими ханствами через Оренбург (вторая половина XVIII– первая половина XIX в). – Т., 1982. // А. Р.. Неъматов Т. Бухоро ва Хиванинг Россия билан муносабатлари Тарихига доир баъзи манбалар, – Т., 1957. // Сухарева О. А. К истории городов Бухарского ханства: (ист.этног.очерк.) – Т., 1958. 4 tuzulishi, aholisi va hududning tarkibi haqida ma’lumotlar yozilgan. Ikkinchi Guruh Mustaqillikdan keyin o’rganilgan Buxoro amirligi tarixi haqiqatga yaqindir. Ushbu davrda Amirlik tarixini o’rgangan olimlardan D. Ziyoyeva, H. N. Bobobekov, Sh. Karimov, M. Sodiqov, I.G.Nizamuddinov, B.Xo jayeva, B. Mannonov, Z. Rahmonqulova, B. Eshov, H. To rayev, Yu.ʻ ʻ Shukrillayev, Sh. Vohidov, R. Xoliqova, A. Zamonov, A. Egamberdiyevlarning 1 ilmiy tadqiqotlarini sanab o tish mumkin. ʻ Buxoro amirligining boshqaruv organlari faoliyatiga oid D. Ziyoyevaning muxarrirligi ostida “O’zbekistonda xarbiy ish tarixidan” kitobida amirlikdagi boshqaruv faoliyati, unvonlar va mansablar haqida ma’lumotlar keltirilib o’tilgan. Amirlikdagi mansab va unvonlar faoliyatiga bog’liq tadqiqotlarni tarixchi Yu. Shukurullayevning “Q о ‘shin boshqaruv tarixidan” nomli maqolasida ma’lumotlar keltirilgan. Bundan tashqari A. Zamonov va A. Egamberdiyevlarning “Buxoro amirligi tarixi” nomli kitobida Buxoro amirligi tarixi bo’yicha keng ma’lumotlar keltirilib, unda amirlikdagi Markaziy, mahalliy va harbiy boshqaruvi haqida qimmatli ma’lumotlar yozilgan. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 36 betni tashkil etadi. Kurs ishining birinchi bobida Buxoro amirligining tashkil topishi, amirlikdagi mahalliy va markaziy boshqaruv organlar faoliyatini tarixiy manbalar, ilmiy adabiyotlardan foydalanib yoritib berdik. Kurs ishining ikkinchi bobida Buxoro amirligida mavjud bo’lgan saroy mansab va unvonlar, harbiy sohaga oid mansab va unvonlarga doim materiallardan foydalanib tahlil qilindi. 1 Abdurahimova N. A. va boshq. Davlat muassasalari tarixi. Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Sharq, 2007. // Зиёва Д . Муҳаррирлиги остида нашр этилган « Узбекистонда харбий иш тарихидан ». Тошкент: Шарк, 2012. // Бобоев Ҳ., Хидиров З ва бошқ. Ўзбек давлатчилик тарихи (II китоб). Т.: Fan va texnologiya, 2009. // Eshov B. О‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. // Шукуриллаев Ю. Қўшин бошқарув тарихидан. // Жамият ва бошқарув. 2006. №2. // Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruv tarixidan. T.: Yangi asr avlodi. 2006. // Холиқова Р. Марказий давлат бошқаруви тарихига бир назар // Мулоқот, 2004. №2. // A. Zamonov, A. Egamberdiyev – Buxoro amirligi tarixi., Toshkent., “Tamaddun”., 2022. 5 I – BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruvining shakillanishi. 1.1 Buxoro amirligining tashkil topishi va boshqaruvi . Buxoro amirligida XVIII asrning o‘rtalarida yuz bergan siyosiy voqealar o‘zbeklarning mang’it urug’i vakillarini hokimiyat tepasiga olib keldi. Hukmron sulola almashuvi davlatning siyosiy maqomida ham o‘zgarish bo‘lishiga olib keldi. Yangi hukmdorlar hokimiyatni rasman “amir” unvoni bilan boshqara boshladilar va bu davlat tarixda Buxoro amirligi nomi bilan yuritila boshlandi. Ashtarxoniylar davrida o‘ta zaiflashib qolgan davlat apparatida mang’it urug’i biylarining nufuzi anchagina ko‘tarilgan edi. Abulfayzxonning o‘limidan (1747- yil) keyin taxtga to 1756-yilgacha uning avlodlari chiqqan bo‘lsada, amalda hokimiyat mang’itlar sulolasi vakili Muhammad Rahimxon qo‘lida edi. U o‘z hukmronligining dastlabki davridayoq markaziy davlat hokimiyatini mustahkamlashga kirishdi. Yirik yer egalari, savdogarlar va ulamolar uning bu harakatini qo‘llab-quvvatlaydilar 1 . Ishni avvalo saroy amaldorlarini o‘zgartirishdan boshlagan Muhammad Rahim keyinroq viloyat hokimligiga ham o‘z vakillarini tayinlashga erishadi. Buning uchun u 1750-1752- yillarda Shahrisabzga 4 marta harbiy yurish qilib, bu yerda o‘z hokimiyatini o‘rnatadi, G’uzor ham Buxoro hokimiyatini tan olishga majbur bo ladi.ʻ Shuningdek, Miyonqol, Nurota, Urgut, Qo‘badiyon, Boysun kabi bekliklar ham birin-ketin bo‘ysundiriladi. 1753-1756-yillarda Zarafshon voxasining yuqori oqimi, Jizzax, Zomin ham Buxoro tarkibiga qo‘shib olinadi. 1756-yil dekabr oyida Muhammad Rahimxon rasman Buxoro taxtini egalladi. U taxtga o‘tirgach, bir qancha siyosiy-ma’muriy islohatlar o‘tkazildi 2 . Yangi saroy amallari joriy qilindi, mustaqil Yakkabog’ hokimligi tuzildi.Shuningdek, Hisor, Denov, Dushanbe, Termiz, Boysun bekliklariga harbiy yurishlar uyushtirilib , bu hududlar yana xonlikka bo ysundirildi. ʻ O z hokimiyatini ʻ mustahkamlab olgan Muhammad Raximxonni qonuniy hukmdor ekanligini tan olishib, Qo qon, ʻ 1 Eshov B. Odilov. A. O’zbekiston tarixi. II – Kitob. Toshkent: Donishmand ziyo., 2020. - B.242 2 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent., «Sharq» 2001. B.282. 6 Toshkent, Marv, Balx va Qunduz bekliklaridan elchilar keldi. Muhammad Rahimning vafotidan so‘ng Buxoro taxtiga uning tog’asi, Miyonqol hokimi Doniyolbiy otaliq (1759-1784) o‘tirdi. Uning hukmdorligi davrida markaziy hokimiyatga qarshi chiqishlar avj oldi. Jumladan, yuz, kenagas, burgut, baxrin, saroy va boshqa yirik o‘zbek urug’larining amirlari birlashib katta qo‘shin bilan Buxoroga yurish qiladi. Markaziy hokimiyatning kuchayishidan manfaatdor bo‘lgan savdogarlar va shahar aholisining yordami bilan qo‘zg’olonchilar tor-mor etiladi va uning boshida turganlar qatl etiladi. Lekin mamlakatda siyosiy vaziyat o‘nglanmadi. Iqtisodiy vaziyat yana nochor ahvolga kelib qoldi. 1784-yilda Buxoroda boshlangan qo‘zg’olon taxtga yangi hukmdor kelishini anglatsr edi. Qo‘zg’olon bostirilgan bo lsada,ʻ taxtdan voz kechish payti kelganini anglab yetgan Doniyolbiy 1785-yilda taxtni o‘g’li Shohmurodga topshirdi. Shohmurod mang’it hukmdorlari orasida birinchi bo‘lib “amir” unvoni bilan davlatni boshqardi. Tarixda “Amir ma’sum” (“Begunoh amir”) nomi bilan shuhrat topgan Shohmurodning hukmronlik yillarida (1785-1800) Buxoroda markaziy hokimiyat ancha mustahkamlandi. U o‘z hukmronligining dastlabki yillarida isyonkor bekliklarga qarshi ko plab yurishlar ʻ olib bordi. Buxoroga bo‘ysunishni istamagan Karmana, Shahrisabz, Xo‘jand va boshqa shaharlar bo‘ysundirildi 1 . Amir Shohmurod nafaqat siyosiy vaziyatni yaxshilashga erishdi, balki bir qator ma’muriy, iqtisodiy-madaniy tadbirlarni ham amalga oshirgani bilan yodda qoldi. Saroyda kamtarona hayot kechirgan bu hukmdor Zarafshon va Qashqadaryo voxalaridagi, Am udaryo bo‘ylaridagi sug’orish inshootlarini qayta tikladi, yangi ko‘priklar, yo‘llar barpo ettirdi. Amir Shohmurod tomonidan o‘tkazilgan moliya, sud ma’muriy va harbiy sohalardagi islohotlar natijasida mamlakat siyosiy- iqtisodiy yuksalishg erishdi. Soliqlarning tartibga solinishi, sud ishlaridagi nohaqliklarga chek qo‘yilishi, mahalliy amaldorlar faoliyati ustidan nazorat o‘rnatilishi, savdo-sotiq va hunarmandchilikning, qishloq xo jaligining ʻ 1 Бобоев Ҳ , Хидиров З ва бошқ . Ўзбек давлатчилик тарихи (II китоб )., Тошкент : Fan va texnologiya, 2009. – B.215. 7 rivojlanishiga olib keldi. Shohmurodning vafotidan keyin taxtga o‘tirgan Amir Xaydar otasi boshlagan siyosatni izchillik bilan davom ettira olmagan. Uning amirligi davrida (1800-1826) mamlakatda siyosiy vaziyatda keskinligicha qolmoqda edi. U Buxoroga bo‘ysunishdan bosh tortgan Shahrisabz, Urgut bekliklariga, Miyonqolga qarshi janglar olib bordi. Xarbiy kuch ish bermagan vaziyatda kelishuvchilik yo‘li tutilib, Shahrisabz mahalliy hokimi Doniyorga mulk sifatida taqdim etildi va Shahrisabz vohasi 1858-yilgacha deyarli mustaqil ravishda boshqarildi. O‘ratepa bekligi bo ysundirilgachʻ va amirlik hududi ancha kengaydi. Bu davrda qo‘shni xonliklar bilan munosabatlar ancha keskinlashdi. Xiva xoni qo‘shinlarining Buxoroga talonchilik yurishlari davom etdi. Shuningdek, bu davrda tobora kuchayib borayotgan Qo‘qon xonligi bilan munosabatlar ham yomonlashdi. Azaldan Buxoroga tobe hisoblangan Toshkent, Turkiston, O‘ratepa, Xo‘jand va boshqa shaharlarga Qo‘qon xonligining hujumlari avj oldi. Amir Xaydar 1807-1810 - yillarda Qo‘qon xoni Olimxon bilan Toshkent, O‘ratepa, Jizzax, Zomin shaharlari uchun janglar olib borishga majbur bo‘ldi va bu shaharlar bir necha bor qo‘ldan- qo‘lga o‘tib turdi. Amir Haydar vafotidan keyin taxtni uning uchinchi o‘g’li Nasrullo egalladi. O‘z akalari Husayn va Umarni o‘ldirib, Buxoro taxtini egallagan Amir Nasrullo Buxoroning eng shafqatsiz hukmdori sifatida tarixda qoldi. Shu bilan birga u davlat hokimiyatini birmuncha mustahkamlagan, harbiy sohada ancha samarali islohotlar o‘tkazib, o‘z qo‘shinining jangovar h olatini ancha oshirgan, mamlakatning hududiy yaxlitligini birmuncha tiklashga erishgan hukmdor edi. Amir Nasrulloning hukmronligi davri (1826-1860) ham ichki va tashqi dushmanlar bilan to‘xtovsiz kurashlar olib bordi. Birinchi galda u o‘zini taxtga chiqishida yordam bergan kishilarni o‘ldirib yubordi. U dushmanlarini qo‘rquvga solib turish uchun Buxoroda har kuni ko‘plab kishilarni qatl ettirib turar edi. Shuning uchun ham u xalq orasida “qassob amir” deb atalgan. U markaziy hokimiyatni tan olmagan mahalliy bekliklarga qarshi qattiq kurash olib bordi. Ayniqsa, Shahrisabz bekligiga qarshi olib boilgan urushlar uzoq davom etdi. 1832 -yilda boshlangan urushlar 1858 - yilda Shahrisabz va Kitob bekliklarining bo‘ysundirilishi bilan yakunlandi. 8 Amirlikning shimolidagi chegara shaharlari (Xo‘jand, O‘ratepa, Toshkent, Jizzax, Zomin) uchun Qo‘qon xonligi bilan bo‘lgan nizolar davom etdi va harbiy jihatdan kuchli bo‘lgan Buxoro qo‘shinlari bu shaharlarni asta-sekin o‘ziga bo‘ysundirdi. Amir Nasrullo 1842- yilda Qo‘qon shahrini ham egallaydi va Qo‘qon xoni Muhammad Alixonni oila a’zolari bilan birga qatl ettiradi. Hatto, iste’dodli shoira Nodirabegimga ham shafqat qilinmadi. Bunda Nasrulloga Qo‘qon xonidan norozi bo‘lgan ba’zi amaldorlar ham yordam berdilar. Qo‘shni Xiva xonligi bilan ham nizoli munosabatlar saqlanib qoldi. Amir Nasrulloning Qo‘qon yurishida ekanidan foydalangan xivaliklar Buxoro hududiga h ujum qilganligi (1843), Xiva xonining Marv turkmanlarini Buxoro yerlariga h ujum qilishga rag’batlantirganligi bu ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarga yaqqol misol bo‘ladi. Amir Haydar va Amir Nasrullo hukmronligi davrida O‘rta Osiyo Rossiya va Angliyaning siyosiy-iqtisodiy manfaatlari to‘qnash kelgan o‘lkaga aylanib qoldi. Bu davrda Hindistonni egallagan va Afg’onistonda katta ta’sirga ega bo‘lgan Angliya O‘rta Osiyonining qudratli davlati – Buxoro amirligiga o‘z vakillarini yubora boshlaydi. XIX asrning 30-40- yillarida bir qancha ingliz razvedkasi bo‘lishib, bu yerda Rossiyaga qarshi Buxoro- Xiva ittifoqini tashkil qilishga urinib ko‘rdilar. Lekin, bu urinish samarasiz yakunlandi. Amir Nasrullo davrida chor Rossiyasi qo‘shinlarining O‘rta Osiyo chegaralariga yaqinlashishi davom etdi. Rossiya hukumati ham Buxoroga o‘z ta’sirini o‘tkazishga faol intildi. Istilochilik yurishlariga qadar Buxoroga 4 ta yirik rus elchilik missiyasining tashrifi buning dalilidir. Yuborilgan bu missiyalarga mamlakatdagi siyosiy-iqtisodiy vaziyat, shaharlpar va mudofaa qo‘rg’onlari, qo‘shin tuzilishi, qurol-yarog’lar, aloqa yo‘llariga oid kerakli ma’lumotlarni yig’ish haqida topshiriqlar berilgan edi. Bu ma’lumotlardan keyinchalik Rossiya mperiyasining O‘rta Osiyoga bosqinchilik yurishlarida keng foydalanilganligi ma’lum. Amir Nasrullo amalda Buxoroning oxirgi mustaqil hukmdori bo‘lib qoldi. Nasrulloxondan so‘ng Buxoro taxtiga uning o‘g’li Muzaffarxon o‘tirdi (1860- 1885). Uning hukmronligi boshidayoq amirlikning hududi birmuncha qisqardi. 9 Katta qiyinchilik bilan bo‘ysundirilgan Shahritsabz-Kitob bekliklari yana Buxoroga bo‘ysunishdan bosh tortadilar. Lekin amirlik uchun eng katta xavf h ali oldinda edi. Mang’itlar hukmronligi davrida ham Buxoroning davlat tizimida jiddiy o‘zgarishlar amalga oshirilmadi. Garchi oliy hukmdor amir unvoni bilan mamlakatn boshqargan bo‘lsada, Buxoro amirligi ham o‘z tizimi, qonun-qoidalari, boshqaruv tartiblari va butun mohiyati bilan Movarounnahrdagi o‘rta asr musulmon davlatlari, xususan, shayboniylar va ashtarxonitylar davlat tizimidan aytarli farq qilmaydi. Davlat mutloq qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatga ega bo‘lgan amir tomonidan boshqarilar edi. Davlat hayotiga tegishli siyosiy, iqtisodiy, diniy va boshqa barcha masalalarda Buxorodagi bosh qarorgoh – arkda hal etilardi. Vaqti- vaqti bilan Davlat Kengashi chaqirilib turilardi 1 . Odatda 5 tadan 20 tagacha eng yuqori amaldorlar a’zo bo‘lgan bu kengashda davlat hayotiga talluqli muhim masalalar ko‘rib chiqilgan. Mang’itlar davrida ham davlat boshqaruvi ikki bo‘g’inli, ya’ni markaziy va mahalliy boshqaruvdan iborat bo‘lib, ularning har biri musulmon davlatlariga xos bo‘lgan murakkab boshqaruv tarmoqlariga ega edi. Mang’itlar sulolasi davrida bosh vazir vazifasini qo shbegi mansabini egallaganʻ shaxs bajargan. Davlat boshqaruvida devonbegi, parvonachi, otaliq, dodxoh, xudaychi, mirzaboshi va boshqa saroy a’yonlarining hamda shayxulislom, qozikalon kabi diniy rahbarlarning ahamiyati yuqori bo‘lgan. Mahalliy boshqaruv viloyat beklari qo‘lida edi. Ularning ham o‘z boshqaruv tizimi bo‘lgan. Mang itlar ʻ sulolasi davrida o ʻ tkazilgan ma’muriy islohotlar tufayli davlatning asosiy ma’muriy birligi bekliklar bo lib ʻ qoldi. Amirlik hududi eng kengaygan Amir Nasrullo davrida Buxoro tarkibida asosan 30 ta beklik bor edi. Ular Qarshi, G ʻ uzor, Chiroqchi, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog , ʻ Boysun, Denov, Sherobod, Xisor, Qorategin, Darvoza, Baljuvon, Shug non, ʻ Rushon, Ko lob, ʻ Qo rg ontepa, ʻ ʻ Qabadiyon, Kalaf, Kerki, Burdalik, Qalaqli, Narazm, Chorjo‘y, Karmana, Ziyovuddin, Nurota, Xatirchi, Urgut, Samarqand bekliklaridir. Ulardan tashqari bu 1 Бобобеков Ҳ., Каримов Ш., Содиқов М., Усмонов Қ., Холбоев С., Шоймардонов И. Ўзбекистон тарихи. Қисқача маълумотнома. – Тошкент: Фан, 2007. -Б.43. 10 davrda Jizzax, O‘ratepa, Toshkent, Turkiston va boshqa qo‘shni hududlar ham amirlik tarkibiga vaqtincha kiritilgan edi. Poytaxt shahar Buxoro va atrofdagi tumanlar amir tomonidan boshqarilgan. Bekliklar o‘z navbatida kichik h ududiy bo‘linma – amlokdorliklarga bo‘lingan bo‘lib, ularning boshlig’i amlokdor deb atalgan. Davlat ma’muriy tuzilishidagi eng quyi bo‘g’in oqsoqol tomonidan boshqariladigan qishloq jamoalari edi. Buxoro amirligi r us istilosiga qadar h ozirgi O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston respublikalarining katta qismini o‘z ichiga olgan O rtaʻ Osiyodagi yirik davlat edi. Mang’itlar sulolasi davrida ham avvalgi davrlarga xos ijtimoiy tabaqalar saqlanib qoldi. Bu davrda jamiyat madaniy hayotiga mas’ul bo‘lgan ijtimoiy guruhlar: olimlar, shoirlar, mudarrislar, talabalar hayotida ham jiddiy o‘zgarishlar ro‘y bermadi. Asosiy soliq to‘lovchi aholi bo‘lgan raiyat (fuqaro) ijtimoiy pog’onaning eng quyi qismida bo‘lib, ijtimoiy adolatsizliklarning asosiy og’irligi ularning zimmasida edi. Buxoro amirligida qulchilik bu davrda ham saqlanib qoldi. Qullar asosan rus va fors millatiga mansub bo‘lib, ular harbiy talonchilik yurishlari paytida qo‘lga olinardi va ko‘pincha turkman va qozoqlar tomonidan Buxoro bozorida sotilar edi. Mang’itlar sulolasi davrida davlatning harbiy salohiyati birmuncha yuksaldi. Harbiy islohotlar qisman sulola asoschisi Muhammad Raxim tomonidan, keyinchalik amir Shohmurod tomonidan olib borildi. Buxoro amirligining harbiy qudrati amir Nasrullo hukmronligi davrida o‘zining eng yuqori nuqtasiga etdi. Uning davrida Buxoroda muntazam armiya – sarbozlar (sipoh) qo‘shini tashkil etildi. Ularning soni 40 mingga yaqin bo‘lgan. Qo‘shinlar otliq va piyoda jangchilardan tashkil topgan bo‘lib, ularning qurollari asosan qilich, nayza va o‘q-yoylardan iborat edi. Bu davrda Buxoroda zambaraklar yasovchi chet ellik mutaxassislar ham bo‘lganligi ma’lum. Lekin, qo‘shinni zamonaviy miltiqlar va 18ta zambaraklar bilan qurollantirish sohasida boshlangan ishlar tugallanmasdan qolib ketdi. Oliy harbiy amaldorlar sarkarda unvoniga ega bo‘lib, davlat xazinpasidan maosh olib turishgan. Eng yuqori harbiy 11 amaldor (amirdan keyin) dodxoh (qo‘shin boshlig’i) bo‘lib, qo‘rg’onbegi, to‘qsabo, mingboshi kabi oliy toifali harbiy amaldorlar hamda ponsadboshi, churaboshi, yuzboshi, daxboshi kabi h arbiy bo‘linma boshliqlari tomonidan qo‘shin boshqarilgan. Bu davrda ham asosiy sudlovchi idora qozilik mahkamalari hisoblanib, qoziqalon butun mamlakatning bosh qozisi (sudyasi) edi 1 . Sud ishlari ularning qo‘lida bo‘lib, fuqarolik va jinoiy ishlarning barchasi qozilar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Aybdorlarga aybiga qarab jarima solish, tan jazosi berish, zindonga tashlash, sazoyi qilishdan tortib o‘lim jazosi berishgacha bo‘lgan jazo choralari qo‘llangan. Qozi hukmidan norozi bo‘lganlar qozikalon yoki amirga ariza berishga haqli edi. Qozi chiqargan hukmni qozikalon, uning hukmini amir bekor qilishi mumkin edi. Sud ishlarida a’lam, mufti kabi diniy mansab egalari ham katta rol o‘ynaganlar. Buxoro amirligida dehqonchilik va chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq mamlakat iqtisodining asosiy tarmoqlari edi. Bu davrda ham amir va uning yaqinlariga qarashli davlat yerlari, xususiy mulkdorlarga tegishli yer mulklar (mulki xolis), diniy mahkamalar, madrasa va masjidlar, qabristonlar harajatlari uchun berilgan vaqf yerlar mavjud edi. 1 O’zbekistonda harbiy ishi tarixidan (Qadimgi davrdan hozirgacha). Masul muxarrir. Ziyoyeva. D. Toshkent. Sharq. 2012. -B.131. 12 1.2 Buxoro amirligida davlat boshqaruvida mansab-unvonlar va ularning vazifalari. Buxoro amirligi davlat boshqaruvi asrlar davomida shakllangan davlatchilik an’analariga suyangan holda amalga oshirildi. Ilgarigi davrlarda bo‘lgani kabi mang‘itlar sulolasi davrida ham davlat boshqaruvi tizimi ikki bo‘g‘in: markaziy va mahalliy boshqaruv tizimidan iborat edi. Bu tizimlar musulmon davlatlariga xos murakkab boshqaruv tarmoqlariga ega bo‘lgan hamda, asosan, amir, saroy amaldorlari, o‘zbek urug‘lari va qabila boshliqlari, ulamolar, harbiy boshliqlardan tashkil topgan 1 . Amirlikdagi markaziy hokimiyat amir boshchiligidagi saroy a’yonlari qo‘lida bo‘lsa, mahalliy boshqaruv viloyatlar (bekliklar) hokimlari - beklar qo‘lida edi. Markaziy boshqaruv to‘laligicha dargohda mujassamlashib, devonlar tizimi o‘z ahamiyatini yo‘qotib bordi. Devonlar zimmasiga yuklangan ijroiya vazifalari to‘g‘ridan to‘g‘ri saroydagi biror-bir lavozim egasi yoki muayyan arbob faoliyatida mujassamlashdi. Bu esa, o‘z navbatida, har bir mansab va lavozimning davlat boshqaruvidagi ahamiyati oshib borgani va ular egalari davlat boshqaruvining markaziy figuralaridan biriga aylanib borganini anglatadi. Buxoro amirligida oliy harbiy-ma’muriy amaldorlar, mahalliy boshqaruvdagi asosiy mansabdorlar mang‘it urug‘iga mansub bo‘lgan kishilardan tayinlangan. Shu bilan birga, bu davrda mang‘itlarga va boshqa o‘zbek urug‘lariga mansub bo‘lmagan kishilarning ham davlat boshqaruvida yuqori amallarni egallash holati ko‘zga tashlanadi. Buxoro amirligida markaziy boshqaruv quyidagi asosiy idoralar orqali amalga oshirilar edi: Amir - Davlat boshlig‘i, Qo‘shbegi - amirlikning bosh vaziri, Otaliq – mang’it amirlarining tayanchi, Devonbegi – moliya idorasi rahbari, Lashkar to’pchiboshi – harbiy vazir 2 . Tarixchi olimlar Shodmon Vohidov va Rahbar Xoliqovalarning qayd etishicha, Mirzo Badi Devon o‘zining «Majma ul-arqom» asarining oxirida Buxoro amirligidagi unvon va mansablar haqida eng mufassal ma’lumot bergan. Mazkur asar 1798-yili yozilgan bo‘lib, unda keltirilgan unvon, mansablar haqidagi amallar amirlikning oxirgi kunlarigacha ba’zi 1 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi., T.: “Tamaddun”., 2022., 108-B. 2 Холиқова Р. Марказий давлат бошқаруви тарихига бир назар // Мулоқот, 2004. №2. 41-B. 13 o‘zgarishlar bilan mavjud edi. «Majma ul-arqom» ma’lumotiga qaraganda, eng oliy mansab qozilar amali bo‘lgan. Ulardan oliy darajada shayx ul-islom (diniy unvonlardan biri bo‘lib, diniy ishlarni boshqargan va nazorat qilgan), keyin qozi ul-quzzot, uchinchisi qozi askar (harbiy masalalar va harbiy jinoyatlarni ko‘rib hal qiluvchi mansabdor) va to‘rtinchisi viloyat qozisi bo‘lgan. Birinchi pog’ona qozilar - Shayx ul-islom, Qozi ul-quzzot, Qozi askar, Viloyat qozisi. Ikkinchi pog’ona muftiylar - A'lam, Muftiy askar, Muhtasib, Mudarris. Mafkuraviy munosabatlarda, ma'naviy hayotda, hukmdor sulola va oliy hukmdor turish-turmushiga ta'siri jihatidan nihoyatda katta mavqega ega bo‘lgan, munozarali masalalarda qozilar murojaat etadigan yuqori mansab egalari bo‘lgan shayx ul-islomlar zimmasiga fuqarolarning ziddiyatli masalalarini hal etish, ularning arz-dodiga quloq tutish, aholini yaxshi ishlarga undash, yomonlikdan qaytarish kabi vazifalar kirardi. Ma'muriy-boshqaruv tizimining ajralmas qismlaridan biri fuqarolarning arz va shikoyatlari, talab va iltimoslari asosida shariat qonunlariga suyangan holda sudlov ishlarini amalga oshirishdan iborat edi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun mas'ul etilgan shaxslar qozilar edi. Mang‘itlar sulolasi davrida qozilik tizimini isloh qilishga yo‘naltirilgan ba'zi harakatlar ham amalga oshirildi. hu martabalarning keyingi ikkinchi pog‘onasida muftiy(lar) turgan. Uning yuqori darajasi a'lam (davlatda fiqhiy masalalar bo‘yicha fatvo chiqaruvchi shaxs) unvoni bo‘lib, sohibi yurish (muftiy askar) lashkar tortishlar vaqtida fatvo berardi. Aholini shariat ta’qiqlagan harakatlardan tiyilib turishiga va yaxshilikka oid harakatlarni qilishiga undash bilan shug‘ullangan muhtasib uchinchi darajada turardi. U sayidlar avlodidan bo‘lishi lozim edi. Viloyatlarda esa sayid bo‘lmagan olimni ham muhtasiblikka tayinlardilar. To‘rtinchi - mudarris bir umrga berilib, ta’lim bilan mashg‘ul bo‘lmasa ham xazinadan maosh olardi. Ushbu mansab egalariga amirlikda katta e’tibor berilgan bo‘lib, ularning asosiy vazifasi talabalarga ilm berish va ularni shariat yo‘li asosida tarbiyalash bo‘lgan. Shuni ta’kidlash joizki, bo‘lajak qozilar, beklar va boshqa mansabdor shaxslar ularning tarbiyasini va ilmini olishi shart bo‘lgan. Ma'muriy- boshqaruv tizimida qozilar bilan bir qatorda muftiylar ham katta rol o‘ynaganlar. 14 Muftiylik lavozimini egallagan shaxslar qozilar kabi shariat asoslari va musulmon qonunshunosligi bo‘yicha keng qamrovli bilimga ega bo‘lishlari lozim edi. Odatda, muftiylar turli munozarali masalalar bo‘yicha shariat, hadislar asosida «fatvo» va «rivoyatlar» tuzganlar. Qozilar munozara olib borayotgan tomonlar vakillariga bunday «fatvo» va «rivoyatlarni» ko‘rsatganlar, muftiylar ularga o‘z muhrlarini bosganlaridagina o‘z hukmlarini chiqarganlar. Muftiylarga XIX asrda quyidagicha ta'rif berilgan: «... muftiy ikkinchi darajali ruhoniy amaldordir. U qozi kalonga yordamchi sifatida, arz va iltimosnomalar bo‘yicha Qur'ondan dalillar chiqaradi va kim haq, kim nohaqligidan guvohlik bildiradi; hukm chiqarish qozi kalonga tegishlidir». Muftiylarni tayinlash huquqi poytaxt shahar Buxoroning qozi kaloniga berilgan edi. Muftiylar ichida ham o‘ziga xos tabaqalanish mavjud bo‘lib, ularning yuqori toifasi a'lam deb atalgan. A'lamlar ham ikkiga bo‘linib, ularning kattasi oxund, keyingisi a'lam deb atalgan. XIX asrning 20-yillarida qayd etilishicha, Buxoro qozi kaloni ixtiyorida ikki nafar muftiy bo‘lib, ular muhr bosish uchun haq olganlar. Boshqa viloyatlar qozilari huzurida esa bir nafardan muftiy bo‘lgan. Bundan tashqari yana to‘rt mansab mavjud bo‘lganki, ularni amir bevosita sayidlik obro‘-e'tiboriga ega bo‘lganlarga in'om etgan. Birinchisi Jo’ybor xo’jalari - ularga Jo‘ybor hududini, shahar devorining ichki va tashqi tomonini boshqarish masalasi yuklatilgan. Ikkinchisi Naqib - harbiy yurishlar paytida qo‘shinning jangovar tayyorgarligi, ta'minlanganligi va taqsimotini nazorat qiluvchi mansabdor. Uchinchisi bosh o’roq - hariatga asosan sayidlar qo‘shinida muhtasib vazifasini amalga oshiruvchi shaxs. To’rtinchsi Naqshbandiy - unga amirlar dafn etiladigan qabristonni ko‘kalamzorlashtirish ishlarini boshqarish topshirilgan. Uchinchi darajali unvonlar olimlar, sayidlar, o‘zbek va mahalliy zodagonlar loyiq deb topilgan amaldorlarga berilardi. Ular maxsus tayinlov asosida faoliyat yuritmasdan, balki ijtimoiy mavqeyidan qat’i nazar ushbu mansablarga har qanday shaxs tayinlanishi mumkin bo‘lgan. Mir asad. Ulamolardan yoki sayidlardan bo‘lardi. Buxoro rabotining ichki muhtasibligi bir farsaxgacha (bir farsax 6-8 km) uning zimmasida edi. Fayzi - Olim yoki sayid bo‘lgan kishiga berilardi. Buxoro 15 rabotining tashqi muhtasibligi bir farsax masofagacha uning zimmasida edi. Sadr - Buxoro rabotining bir farsaxlik hududining ichkarisidagi vaqflar hisob-kitobi uning qo‘lida edi. Sudur - Shu rabotning tashqarisidagi vaqflarning hisob-kitobi uning vazifasi edi. Bu amaldorlarning shaxsiy muhrlari va mahkamalari bo‘lgan. Amirlikda rasman uchta diniy unvon - o‘rog‘, sudur va sadr mavjud bo‘lgan. Manbalarga ko‘ra, madrasani tugatgan shaxs mulla, qozi, rais amallarini egallashi mumkin bo‘lgan. Yuqoridagi amallarda bir necha yil ishlaganidan so‘ng shariat huquqlari sohasida to‘plagan bilim va tajribalari asosida bunday shaxslarga dastlab o‘rog‘, keyin sudur va so‘ngra sadr unvonlari berilgan. Eng oxirgi diniy unvoni bo‘lgan shaxslar qozikalon, muftiy, a'lam, oxun kabi diniy amallarni egallashi mumkin bo‘lgan. To‘rtinchi xizmat pog‘onasi - darajada qalam ahli turardi. Amirlik markaziy boshqaruvida davlat boshlig‘ining tashkiliy- ijrochilik ishlarini olib boruvchi bo‘limi mavjud bo‘lib, unda quyidagi to‘rt asosiy mansabdor shaxs o‘ziga belgilangan vakolatni amalga oshirar edilar: Devoni Kalon - Amir daftarining amini - saqlovchisi. Tanho, bilg‘u va hujjatlarga javobgar amaldor. Mushrif - Amir beradigan in’om, hadyalar, ehson va iltifotlarni maxsus daftarlarda yozib borardi. Daftardor - Tanhodor va suyurg‘ol egalarini ishdan olish va amalga qo‘yish tartibini nazorat qilardi. Tanobchi devon - Bahorgi va kuzgi ekinlardan tushadigan xiroj, kirim- chiqim va xarajat ishlarini olib borardi 1 . Beshinchi - sakkizinchi daraja (martaba)dagi amaldorlarga quyidagilar kirgan: Beshinchi darajada – Munshiy, Shahar ichkarisi arbobi, devoni arabxona, devoni gavjih. Oltinchi darajada – Kitobdor, baxshi, amir sayisxonasi devoni, to’shaklar devonxonasi. Yettinchi darajada – Kichik mushrif, paygirnavis, mahramlar devoni, yasovullar devoni. Sakkizinchi darajada – Sarkori devon mirzosi, amlok mirzosi, voqeanavis, omborxona mirzosi. Amirning kundalik ish yuritish masalalari bilan mashg‘ul bo‘lgan mansablar: Parvonachi - mir farmoniga binoan uning yorliqlarini umarolar va zodagonlarga yetkazardi. Arabxona jamoasining rahbarligi ham uning zimmasida edi. Dodxoh - Mazlumlar arz-dodlarini amirga yetkazib javobini qaytarardi. Amir ijozati bilan ba’zan o‘zi ham arizalarni ko‘rib chiqardi. Amirning 1 Zamonov. A, Egamberdiyev. A – Buxoro amirligi tarixi., T.: “Tamaddun”., 2022., 111-B. 16 yaqinlariga beriladigan amal va mansablar: Ko‘kaldosh (asli ko‘krakdosh) - Amirning eng yaqin kishilaridan bo‘lib, uning dushmanlari, do‘stlari va xayrixohlaridan xabardor bo‘lib turardi. Katta qushbegi- Ovchilar, ovchilik asboblari, qushlar va itlaridan xabardor bo‘lib turadigan amaldor. Katta inoq - Umaro, shogirdpeshalar va boshqalarga amir suhbatiga musharraf bo‘lgan yoki bo‘lmaganlari haqida xabar berardi. Katta xoja - Saroy mahramlarining kattasi. Amir harami eshigining posboni. Haramga lozim bo‘lgan oziq-ovqat va kiyim- kechaklarni yetkazib bergan. Amir amri bilan otda saroyga kelishlari mumkin bo‘lgan amal va mansablar: Kichik inoq - Amir muhrlari saqlanadigan sandiqchaga posbonlik qilardi. Elchilarning arizalari avval kichik inoq qo‘liga berilardi. U xatni ochib amir ijozati bilan ovoz chiqarib o‘qish uchun munshiyga berardi. Katta mehtar - U musulmonlar ushr (dahyak)laridan 1/4, g‘ayri musulmonlardan ushrlarining yarmini, harbiylar ushrlarini nahdina, g‘axsha va boshqa topilgan narsalar bilan hisob-kitob qilib olar edi. Devoni sarkor - U davlat mulklari, tegirmonlari, do‘konlari hisob-kitob ishlarini bajarib, amir haramiga tegishli xarajatlarini berardi. Ko‘rinish kunidagi oziq-ovqatlar, sarpolar xarajatini ham u berar edi. Dasturxonchi – Amir dasturxoniga javobgar bo‘lib, go‘shtni dasturxonga maydalab berib, mahramlarga boshchilik qilardi. Amir xohishiga muvofiq ba'zan uning suhbatiga musharraf bo‘lishlari mumkin bo‘lganlar: Katta to‘pchiboshi - to‘pxona boshlig‘i. Katta bakovul - amir oshxonasi va uning xodimlarining boshlig‘i. Somjon tumanining mirobligi ham uning qo‘lida edi. Kichik o‘rog‘ - amirlar va ahli rikob mulozimlari va xizmatkorlari ustidan nazorat qilish uning vazifasi edi. Davlat boshqaruvida boshqa bir qator mansablar ham mavjud bo‘lib, ular asosiy vazifa bilan birga qo‘shimcha vakolatlarga ham ega bo‘lgan. Masalan, to‘qsabo amir majlisi dasturxonini nazorat qilish bilan birga, Xarqonrud tumanining hokimligi va mirobligi ham uning qo‘lida edi. Shu bilan birga to‘qsabo harbiy harakatlar chog‘ida amir bayrog‘ini ko‘tarib yurgan. Eshikog‘aboshi esa davlat boshlig‘i o‘z saroyida bo‘lgan vaqtda uni qo‘riqlash bilan bir qatorda Shofirkon tumanini boshqarish va bu hududlarda suv taqsimotini 17 nazorat qilgan. Miroxur amir otxonasida ishni tashkil etish bilan birga Komi Abu Muslim tumani mirobligi va obodonlashtirish masalasi bilan shug‘ullanar edi. Yana uchta mansab mavjud bo‘lib, ushbu mansablar harbiy - ma’muriy xarakterga ega edi. Ular saroyga piyoda kirib kelardilar. Martabalari kichik inoq darajasiga yaqin edi. Ulardan birinchisi, qo‘rchiboshi deb atalib, amir miltig‘i va boshqa quroli sozligi uchun javobgar bo‘lgan. U surb (qo‘rg‘oshin), borut zaxiralarining tayyorlanishiga javob berardi. Udaychi esa harbiy harakatlar jarayonida naqibning ko‘rsatmasiga binoan navkarlar va qo‘shinning taqsimlanishi va joylashuvini kuzatish vazifasini bajargan. Qorovulbegi - soqchilar va qorovullar boshlig‘i sanalib, davlatning asosiy ichki va tashqi xavfsizligi masalalarini nazorat qilib turgan. Amirlikda shig‘ovul, miroxo‘rboshi, mirshab kabi amallar bo‘lib, ular ham o‘ziga xos ravishda tegishli vazifalarni ado etganlar. Masalan, shig‘ovul - davlat vakillari va elchilarni qabul qilib, ularning faoliyatini nazorat qilish bilan shug‘ullangan. Miroxo‘rboshi - hukmdorga tegishli bo‘lgan otlarga yem-xashak yetkazish masalasini tashkil qilib, nazorat ostiga olgan. Mirshab esa shaharni qo‘riqlash vazifani bajargan. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, markaziy boshqaruvda o‘sha davrda o‘zga davlatlarda amalda mavjud bo‘lmagan tartib, ya’ni harbiy yig‘inlar paytida mahalliy boshqaruv vakillari markaziy boshqaruvda bevosita ishtirok etganlar. Chunonchi, chandavul, qorovul, yo‘lchi va josus kabi. Boshqa bir qator xizmatchi-xodimlar ham bo‘lib, ular faqatgina tegishli xizmat vazifalarini bajarganlar: beldor - bog‘bon; o‘yun otaliq - ta’zim qilish qoidatartibini nazorat etuvchi, darziboshi - tikuvchilar boshlig‘i, dastorband - salla o‘rovchi, farroshboshi - amir oshxonasining bosh oshpazi, gulobchi - gulob beruvchi, jilbon - yo‘llardagi posbon, jilovchi - amirning ot- aravasi shayligiga javobgar, me'morboshi - shaharning bosh me’mori, shaharni bezash va qurilish ishlariga umumiy rahbarlikni amalga oshuvchi, mo‘zabardor - etik ko‘taruvchi, mufarrix - xursand qiluvchi, masxaraboz, najjorboshi - duradgorlar boshlig‘i, nayzabardor - amirning shaxsiy qurol-aslahalariga javobgar, oftobachi - amirning tahoratiga suv beruvchi, otashbardor - chilimga olov 18 yondiruvchi, qurutbardor - libos beruvchi, ro‘ypokbardor - sochiq tutib turuvchi, roviyakash - suv tashuvchi, tamakisoz - tamaki qiluvchi, tirkashbardor - o‘qdon ko‘taruvchi, sharbatdor - amirlikda turli ichimliklarni tayyorlash va yetkazishni tashkil etuvchi, zargarboshi - zargarlar faoliyatini nazorat qilib turuvchi, zinbardor - egar tutuvchi. 19 2.1 Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishi. Tarixiy manba va adabiyotlarda Buxoro amirligining XVIII asr o’rtalari – XIX asr birinchi yarmidagi ma’muriy-hududiy tuzilishi haqida mufassal ma’lumot deyarli uchramaydi. Uning poytaxti, oldingi sulolalar davridagidek, sharqda eng mashhur shahar sifatida e’tirof etilgan Buxoro shahri edi. Amirlik ma’muriy- hududiy jihatdan viloyat (beklik) va tumanlarga bo’lingan bo’lib, har bir viloyat, o’z navbatida amlokdorliklarga bo’lingan va bek tomonidan tayinlanadigan, lavozimidan ozod etiladigan amlokdor tomonidan boshqarilgan. amlokdorliklar esa bir necha qishloqlardan tashkil topgan, ularni qishloqning yoshi ulug’ va tajribali oqsoqollari boshqargan. Buxoro mamlakati 28 viloyat (bogot)ga bulinar edi. Eng katta viloyatlarga amirning uzi hokimlarni tayinlardi. Bu viloyatlarga Nurota, Qorakul, Chorjo’y, Karshi, Kelif, Shahrisabz, Yakkabog, Kitob, Xuzor, Sorategin, Boysun, Hisor, Deppov, furgon, Baljuvon, Kulob, Qo’ubodiyon, Darvoz, Rushon, Samarqand, Miyonqol, Farob,Urmetan va Maschohlar kirar edi. Valiahdga qarashli mulk Qarshi hisoblanar edi. Amir Abdulahadxon davrida (1885-1910 yy.) quyidagilar viloyatlarda hokim bulgan: Xisorda Abdulmuminxon Abbosiy o’g’li, Baljuvonda Rahmonqulixon devonbegi, Xuzorda Akramxon tura, Chiroschida Umarxon Akramxon tura ugli, Boysunda Abdulali inoq ibni Sherali inoq, Shahrisabzda Turobqul devonbegi, Kitob hokimi Avliyoqul devonbegi, Qarshida To’raho’ja sadr, Xatirchida Abdurhmon inoq, Chorjuyda Mirzo Nizomuddin Urganjiy, Karmanada Mirzo Rahmatulloh dodxoh, Nurotada Iskandarbek. «Tarix-i nofey” ma’lumotiga Karaganda, alohida viloyatlarga tobe bulgan shahar va nohiyalar ham bulgan. Masalan, Muminobod Kulobga; Xovaling va Qungirot Baljuvonga; Dushanbe va Qoratog’ Hisor hokimiga, Romitan, Haydarobod, Ba- hovaddin, Xuja Buston, Xuja Ubon, Xuja Orif, Vobkent va Zandana Buxoro shahriga tobe bulgan ekan. X asrning boshlarida amir shaxsan viloyatlarga hokim (bek, voliy), qozi va raisni tayinlardi.« ajma’ ul-arom” ma’lumotiga Qaraganda, amirlik yana uyidagi ma’muriy-hududiy bulaklarga bulinar edi, chunki bu tartibda xiroj, zakot 20 va solislarni olish qulay bulgan. 100 ming tanobdan iborat sugorildigan yertum anga, 50 ming tanobdan iborat razora (minglik)ga, 25 ming tanob sugoriladigan yer nimxazoraga, 10-15ming tanob yer biror bir anhor (ariq)ning obxuri (sugoriladigan)ga, 400 tanobga ega bulgan mulk qariya va 300 tanobli yerni mazra’a (ekinzor) deb atardilar. Shunday qilib, Buxoro mamlakati 27 viloyat va 11 tumanlardan iborat edi. Hamma tumanlar (tumanot) Buxoro shazfi atrofida joylashgan bulib, ulardan ikkitasi Shimli Rud va Janubi Rud 1915-yilga kelib tuman nomini oldilar. Buxoro shahridan oqayotgan Shahrudning shimoli va sharqida joylashgan bu tumanlarning ma’muriy markazi yo’q edi. Mazkur tmanlarning aholisi Buxoro sadr raisiga soliqlarni to’lardilar. Qolgan tumanlarda ma’muriy va moliya hokimiyati qozikalon itoatida bulgan shu tumanlar qozilarning qo’lida edi. Aksar tumanlar aholi yashaydigan eng katta mahallalar nomi bilan ham atalgan edi. Masalan, G’ijdivon - Xarqonrud, Komot - Vobkand, Simjon-Romitan nomlari bilan ham tilga olingan, manbalarda qayd qilingan. 1916-yil ma’lumotlariga Karaganda har bir tumanda 120 dan 340 tagacha aholi manzillari bulgan. Buxoro amirliginirg viloyatlari Zarafshon, Qanshadaryo, Surxondaryo va Amudaryo sohillari va vohalarida joylashgan edi. Viloyatlar ma’muriy markazlari nomi bilan atalardi. Eng katta viloyatlar mamlakat-ning sharqida joylashgan edi. 1914-1916 yil ruyxatlariga qaraganda Baljuvovda 1420 aholi punktlari, Xisorda-1200, Qorateginda - 700, Kulobda - 635 aholi Yashaydigan joylar bulgan. Turkman viloyatlari 100 dan 500 ta aholi punktlaridan iborat bulib, tumanlar hududiga teng kelardi. Aholi yashash joylari sonining ko’pligiga qarab sharqiy viloyatlar yuqori mavqega ega bo’lgan. Buxoro amirligida viloyatlar va tumanlar ma’muriy-hududiy jihatdan turli xil shaklda bo’lingan. Shu bilan birga, u yoki bu tuman va viloyatning hududi amlokdorlik, mavze, guzar va masjid deb atalgan. Har bir mavze masjid deb nomlangan o’ndan ortiq hududiy birliklardan iborat bo’lgan. Mavze qishloq yoki masjid kabi nomlangan hududiy birliklarga nisbatan katta birlikni tashkil etgan. Amirlikdan mustaqil bo’lishga intilgan hududlar, qo’shni xonliklar bilan hudud talashishlar, yurishlar 21 natijasida Buxoro amirligining siyosiy xaritasi tez-tez o’zgarib turgan. Sulolaning birinchi vakili Muhammad Rahimbiy o’z hukmronligini davlat uchun muhim bo’lgan mustaqil yoki yarim mustaqil holatga kelib qolgan ma’muriy-hududiy birliklarni qayta birlashtirishdan boshlagan. U Hisor va Shahrisabz bekliklarini amirlik tasarrufiga to’liq o’tkazgan. Aksar qismi qishloqlar- dan iborat amlokparga bulinar edi. Ayni vazrgda ba’zi tuman va viloyatlar mavzelardan iborat bo’lgan. Kup holatlarda esa tuman yoki viloyat ham amlok va mavze, ham guzar va masjidlardan tashkil topgan. Olimlar xulosalariga qaraganda, mahalliy ma’muriyat namoyandalari mavzeni qishloq; va masjidlardan kattaroq hududiy bo’linma hisoblardilar. Karki viloyati mavzelarga bulinsa ham, ular uz navbatida bekchalarga tahsim bulgan.Nurato guzarlarga. ular esa qishloqlardan iborat bo’lgan. Qarotegin rabova (rahaba, ya’ni suv, sug’orish y’'li degan suzdan Sh.Vohidov), rabova esa mavze va qishloqzordan iborat bo’lgan. Pomir viloyatlaridagi Rushon va Shugnon ma’muriy nohiyalari oqsoqollik deyilgan.Aholi yashaydigan joylar hujjatlarda uchta atama-qishloq mavze. deha (deh, dehcha, dehot) orqali qayd qilingan. Markaziy hokimiyatga bo’ysunmasdan, mustaqil siyosat olib borishga intilgan Hisor, Shahrisabz, O’ratepa, Xo’jand, Panjikent, Qorategin, Darvoz, Rushon, Shug’non va boshqa hududlar isyon ko’tarib, ma’muriy birlik tarkibidan chiqishga harakat qilganlar. Masalan, Doniyolbiy hukmronligi davrida Buxorodan bir qator viloyatlar ajralib chiqdi. O’ratepa va Xo’jand hukmdorlari Jizzax, Xatirchi, Kattaqo’rg’on, Samarqandni ishg’ol etib, hattoki Buxoroni ham bosib olmoqchi edilar. Uzoq urushlardan so’ng Xo’jand va O’ratepa yerlari ozod etildi. Amir Haydar hukmronligi davrida Buxoro amirligiga uning asosiy hududi – Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasidan tashqari hozirgi Turkmanistonning sharqiy qismi, Shohmurodning yurishlari natijasida qo’lga kiritilgan Marv shahri, hozirgi Afg’onistonning bir qismi, shu bilan birga hozirgi Tojikistonning qator tumanlari – Hisor, Xo’jand, O’ratepa, Panjikent va Zarafshonning yuqori tomonlaridagi kichik tog’li o’lkalar ham qarashli edi. Shuningdek, Buxoroning shimoli-sharqida joylashgan Turkiston 22 shahri ham uning qozoq tumanlari bilan birgalikda amirlikka tegishli edi. Buxoro amirligi tarkibiga kiradigan ko’plab viloyatlar yarim tobe mulklar ko’rinishida bo’lib, iqtisodiy va siyosiy jihatdan markaz bilan o’ta kuchsiz aloqada bo’lgan. Ayniqsa, cheksiz qumliklar ortida joylashgan Murg’ob vohasi amirlik bilan kuchsiz aloqada edi. Amir Nasrullo hokimiyatni qo’lga olgandan keyin Shahrisabz, Kitob hokimliklari o’zlarini mustaqil deb e’lon qilgan edilar. Boshqa bir qancha viloyatlar ham amirga faqat rasman bo’ysunishgan. 1840-yilda amir Nasrullo Xo’jand va O’ratepani Qo’qon xonidan tortib olib, Shahrisabz, Kitob, Yakkabog’ viloyatlarini ham o’ziga bo’ysundirdi. Amir Nasrullo Shahrisabz viloyatini bo’ysundirish uchun 32 marta yurish qilib, 1856-yildagina o’z maqsadiga erishdi. Amirlik hududi eng kengaygan Amir Nasrullo hukmronligi davrida, Buxoro tarkibida, asosan, 30 ta viloyat (beklik) bor edi. Ular Qarshi, G’uzor, Chiroqchi, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog’, Boysun, Denov, Sherobod, Hisor, Qorategin, Darvoz, Baljuvon, Shug’non, Rushon, Ko’lob, Qo’rg’ontepa, Qo’badiyon, Kalif, Karki, Burdalik, Qalaqli, Narazm, Chorjo’y, Karmana, Ziyovuddin, Nurota, Xatirchi, Urgut va Samarqand viloyatlaridir. Ulardan tashqari bu davrda Jizzax, O’ratepa, Toshkent, Turkiston va boshqa qo’shni hududlar ham amirlik tarkibiga vaqtincha kiritilgandi. Ma’lumot o’rnida qayd etish joizki, XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligida 2 million atrofida aholi istiqomat qilardi. Aholining katta qismi amirlikning sersuv vohalarida yashar, jazirama issiq, suvsizlik hukmronlik qiluvchi Qizilqum sahrolari va cho’llari deyarli kimsasiz yastanib yotardi. Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Kitob, G’uzor, Termiz, Sherobod, Hisor, Dushanbe, Ko’lob va boshqalar amirlikning yirik shaharlari va aholi markazlari edi. Zarafshon vodiysida – 300–350 ming; Qashqadaryo vohasida – 500 ming;Surxondaryo vohasida – 200 ming; Sharqiy Buxoroda – 500 ming aholi yashar edi. Amirlikning yirik shaharlari: Buxoroda – 60 ming, Samarqandda –50 mingga yaqin aholi istiqomat qilardi. Aholi etnik jihatdan ko’pgina qavm va urug’lardan iborat bo’lib, ularning katta qismi o’zbeklar edi. Buxoro amirligi aholisining etnik tarkibi xilma-xil edi. Vardonze, Samarqand, Qarshi atroflarida yashab, amirlik bozorlariga qora va 23 kulrang qorako’l yetkazib bergan arablaraholining uncha katta bo’lmagan qismini tashkil qilgan. Amir Haydar tomonidan to’rt ming marvlik oilaning Samarqand atrofiga ko’chirilishi bilan soni ortgan forslar, turkmanlar; dasht yerlari va mamlakatning shimolida, shuningdek, Zarafshon vodiysida yashagan qoraqalpoqlar; shimoli-sharqdayashagan Kichik va O’rta juz qozoqlari vakillari ham aholining muayyan qismini tashkil qilgan. Mamlakatda «Buxoro yahudiylari», Samarqand va Qorako’l atrofida yashagan lo’lilar, shuningdek, bu yerga turli maqsadlarda kelib, qolib ketgan ruslar, tatarlar, afg’onlar, hindlar, qalmiqlarni ham uchratish mumkin edi. Poytaxt shaharda yahudiylarning 800 oilasi yashagan. O’rta Osiyoda yer egaligi tartibi, asosan, shariat tartib-qoidalariga asoslangan. Buxoro amirligida esa shariat normalari mahalliy urf-odat, an’analar bilan aralashib ketgan. Yerga egalik qilish, undan foydalanishga ruxsat berish davlat boshlig’i – amir ixtiyorida bo’lib, bekliklarda ushbu vakolatni viloyat hokimlari – beklar amalga oshirganlar. Shu bilan bir qatorda, yerga nisbatan davlatning egaligi va uning davlat boshlig’i tomonidan taqsimlanishi, o’z navbatida, xususiy yer egaligini inkor etmagan. Buxoro amirligida yerlar, asosan, uch qismga: davlat (bu amlok yerlar deb ham atalgan), xususiy (mulk), vaqf yerlari (mulki vaqf)ga bo’lingan. M.A.Abdurayimov o’z tadqiqotlarida Buxoro amirligidagi yerlarni quyidagi guruhlarga ajratgan: Ekiladigan yer maydonlarining asosiy qismini davlat yerlari tashkil qilgan. Amir eng katta yer egasi hisoblangan. Davlat yerlarini rasman sotish, hadya etish hamda vaqfga berish ta’qiqlangan bo’lsa-da, bunga doim ham amal qilinmagan. Davlat yerlari bo’sh yotgan yerlar (qamishzorlar, toshloq, to’qayzor, tog’oldi)ni o’zlashtirish hisobiga ko’paytirib turilgan. Bunday yerlarni o’zlashtirgan shaxslar bir necha yil soliqlardan ozod etilib, keyin belgilangan tartibda soliq to’laganlar. Undan tashqari davlat yerlari hukmdor oldida katta gunoh qilgan yirik yer egallaridan musodara qilingan yerlar hisobiga hamda merosxo’ri bo’lmasdan vafot etgan shaxslarning yerlari davlat ixtiyoriga o’tishi hisobidan ham ko’paygan. Davlat yerlari soliqlarni «xiroj» tariqasida yer rentasini to’lagan dehqonlarga foydalanish uchun berilgan. Ular bu yerlardan foydalanganliklari uchun davlatga 24 belgilangan tartibda soliq to’lashgan. Davlat yerlarining boshqa bir qismi hukmron sulola a’zolariga, yirik davlat mansabdorlariga davlat oldidagi xizmatlari evaziga suyurg’ol shaklida in’om etilgan. Lekin mang’itlar hukmronligi davrida suyurg’ol egalari ashtarxoniylar davridagidek mavqedan mahrum etildi. Suyurg’ol egasi davlat xazinasiga xiroj to’lashi hamda oliy hukmdorning chaqirig’iga ko’ra zarur holatlarda o’z qora cherigi bilan harbiy yurishlarda ishtirok etishi lozim edi. Amir Nasrullo davridan boshlab yer egaligining tanho shakli tarqaldi. Nasrullo o’ziga bo’ysunmagan amaldorlar va urug’ oqsoqollarining yerlarini musodara qilib, bunday yerlarni vaqtincha egalik qilish huquqi bilan o’z tarafdorlariga hadya (tanho) qilgan. Tanhodor yerga emas, mansabining darajasiga qarab shu yerdan olinadigan soliqning ma’lum qismiga egalik qilardi. Eng kichik tanho yeri 36–60 tanobni tashkil etgan. Xazinaga eng ko’p soliq ham ana shu yerlardan tusha boshladi. Davlat rasmiy sur’atda yerning oliy darajadagi egasi hisoblansa-da, XIX asrga kelib amlok yerlarining o’zi ham turli sabablarga ko’ra xususiy shaxslar qo’liga o’tib borganligi kuzatiladi. Mulk yerlariga egalik qilish quyidagi huquqiy asoslarda vujudga kelgan: yerlar amir tomonidan taqdim etilganda; tashlandiq yerlarni o’zlashtirishdan; amlok yerlarining ma’lum bir qismini ushbu yer egasiga egalik qilish huquqi saqlanib qolinishi sharti bilan mulk yeri tariqasida ajratish huquqi bilan. Yer-mulk egaligining bir qismi davlat xizmati bilan bog’liq bo’lmagan. Bunday yerlar, asosan, amirlikda asrlar osha yashab kelayotgan arablar jamoasiga qarashli bo’lgan. Bu yer egaligi shakli qo’zg’almas mulk hisoblangan hamda hech qanday cheklanishlarsiz meros qilib qoldirish mumkin bo’lgan. Mulk yerlaridan olinadigan soliqlar haqida tadqiqotchilarning turli fikrlari mavjud. Buxoro amirligida mulk yerlarining uch turi mavjud bo’lgan: mulki xurri xolis – mulk yerlarining eng mukammal shakli bo’lib, bu turdagi yerlar barcha soliq va yig’imlardan ozod etilgan; mulki xiroj – yer egalari tomonidan xiroj solig’i to’lanadigan yerga nisbatan mulk shakli 1 ; mulki ushr – ushr solig’i to’lanadigan yer turi. Bunda olingan hosilning o’ndan bir (1/10) qismi miqdorida soliq undirilgan. Mulki 1 To’rayev. H. Buxoro tarixi. 2020. B. 186. 25 xurri xolis davlat xizmati bilan bog’liq edi. Bunday yerlar urushlarda jasorat ko’rsatgan yoki hukmdorning alohida topshiriqlarini bajarishda namuna ko’rsatgan shaxslarga berish natijasida vujudga kelgan. Bunday yerga ega bo’lgan shaxslarga maxsus yorliqlar berilgan. Buxoro amirligida faqatgina mulki xurri xolis yerlaridangina soliq olinmas, qolgan barcha yer egaligi shakllaridan soliq olingan. Yirik xususiy yer egalari bevosita xo’jalik yuritishmasdan, o’z yerlarini chorakorlik va mardikorlik asosida ijaraga berishgan. Amirlikda dehqon ahli foydalanayotgan yerlarga nisbatan mulki xiroj atamasi ishlatilgan. Bunday yerlardan rasman hosilning uchdan biri miqdorida soliq belgilangan bo’lsa-da, amirlikning har bir hududida o’rnatilgan va belgilangan tartib hamda urf-odatlarga ko’ra, soliq miqdori hosilning uchdan biridan to beshdan birigacha bo’lgan. Vaqf yerlari – bu masjid, mozor, xonaqoh, maktabxona, madrasa va maqbaralar uchun ajratilgan yerlar edi. Vaqf yerlari asosan diniy muassasalarga yer maydonlarini meros qoldirish hamda xayr-ehson qilish natijasida vujudga kelgan bo’lib, u yer egaligining alohida shaklini tashkil etgan. Masjid, madrasa, qabristonlarning asosiy sarf-xarajatlari, shuningdek, talaba, mudarris hamda mutavallilarga beriladigan nafaqa va maoshlar vaqf yerlaridan olinadigan daromad hisobidan qoplanar edi. Vaqf mulkini mutavalli tasarruf etishi belgilab qo’yilgan. Mutavalli, asosan, vaqf egalari avlodlaridan tayinlangan bo’lib, u vaqf hujjatlariga asoslanib foydani taqsimlab chiqqan. Amirlikda vaqf yerlarini sotish, bunday yerlardan soliq olish taqiqlangan bo’lsa-da, manbalar va hujjatlar bunga amal qilinmaganini ko’rsatadi. Amirlikda vaqf yerlari Xiva va Qo’qon xonliklari kabi ruhoniylarning davlat va jamiyatdagi rolini iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlagan. Mamlakatda vaqf mulklarining turli shakllari mavjud bo’lib, o’z yerini chegaralangan shartlarda vaqf mulkiga topshirgan shaxslarga bir vaqtning o’zida vaqf yeri uning manfaatiga xizmat qilish imkonini berardi. Yerlarning vaqfga aylanishi har xil shartlarda amalga oshirilgan. Masalan, ba’zi hollarda o’z mulkini vaqfga qo’ygan shaxs umrining oxirigacha ushbu mulkdan foydalanish huquqini saqlab qolishi mumkin edi. Ushbu mulkdan olinadigan daromadlar o’rnatilgan vaqf tartibi bo’yicha vaqfga topshiruvchi shaxsning vafotidan keyin 26 amalga oshirilgan. Vaqf yerlari orasida «xususiy vaqflar» («oilaviy vaqflar») alohida o’rin tutgan. Buxoro amirligida bunday shakldagi vaqf mulklari «vaqfi avlod» deb nom olgan. Vaqfi avlod yerlari meros tariqasida o’z avlodiga, ya’ni keyinchalik ham bir urug’ning a’zolariga meros tariqasida qolib keladigan yer toifasiga kirgan. Vaqfi avlod mulklarini tashkil qilgan shaxslar o’z merosxo’rlariga vaqfdan keladigan daromadlarning u yoki bu qismiga masjid yoki madrasalar qurishni vasiyat qilib qoldirganlar. 27 2.2 Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalari. Mang’itlar sulolasi davrida ham mustabid hokimiyat shakli mavjud bo‘lib, amir huquqi chegaralanmagan oliy hukmdor edi. Ijro etuvchi hokimiyatni bosh vazir — qushbegi boshqargan. U xon bilan bamaslahat ish yuritgan. Jamiyat hayoti shariat qonunlariga asoslangan. Mamlakat murakkab davlat apparati orqali idora qilingan. Masalan, moliya ishlari devonbegi kalonga, davlat xavfsizligi ko‘kaltoshga, ichki tartibni saqlash va nazorat qilib turish raisga topshirilgan. Buxoro amirligida markaziy boshqaruv quyidagi asosiy idoralar orqali amalga oshirilar edi: amir – davlat boshlig’i, qushbegi — bosh vazir, (amir yordamchisi), otaliq, moliya idorasi, vaziri harb, qozilik mahkamasi 1 . Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida diniy va dunyoviy hokimiyat boshlig’i edi. Shu bilan birga, amir — davlatning Oliy bosh qo‘mondoni, amirlik yerlarining oliy egasi hisoblangan. Mang’itlar sulolasining uchinchi vakili bo‘lmish Shohmurod (1785-1801) amirlik unvonini qabul qildi. Amirlik unvoni ilgari asosan, ko‘pgina qo‘shin boshliqlari va joylardagi turli harbiy vakillarga berilgan bo‘lsa, Muhammad Rahim davriga kelib esa amir unvoniga ega bo‘lgan birorta mansabdor shaxs qolmagan. Ta’kidlash joizki, Shoxmurod tomonidan qabul qilingan amirlik unvoni tarixchi olim V. V. Bartold ma’lumotlarida keltirilgan amir unvonidan keskin farq qiladi. Ushbu unvon ilgari amalda bo‘lgan amirbeklik unvonidan farqli o‘laroq halifalik maqomi – “amir-ul- mo‘minin” sifatida talqin etilgan. Aynan ushbu davrdan Buxoro xonligi Buxoro amirligi deb yuritila boshlangan 2 . Amir davlatni mansabdor shaxslar, ya’ni amir hizmatchilari orqali boshqarar edi. Ushbu mansabdor shaxslar davlatning 1 Zamonov. A – O’zbekiston tarixi. (ilmiy jurnal). XVIII – XIX asr o’rtalarida Buxoro amirligida harbiy boshqaruv va qo’shin tuzilishi. 2014. - B.17 2 Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. Т. 1996. - Б.32 28 boshqaruv apparatini tashkil etgan. Buxoro amirlari shajaralarini Muhammad payg’ambardan boshlaganliklari sababli ularning unvonlariga “said” so‘zi qo‘shib aytilgan. Amir yonida doimiy ravishda uning shaxsiy yozishmalarini olib boruvchi ikki nafar kotibi bo‘lgan. Ularning birinchisi munshiy bo‘lib, u barcha ishlar bo‘yicha berilgan ko‘rsatmalar yozib borgan va amirga kelgan axborotlar, ma’lumotlarga hamda ma’muriy vakillardan va alohida shaxslardan kelgan iltimosnomalarga, shikoyatlarga javob berish bilan mashg’ul bo‘lgan. Ikkinchi kotib - mushrif bo‘lib, u sarupo berish, qurol-yarog’ va shu kabilarni tarqatish haqidagi ko‘rsatmalarni rasmiylashtirib borgan. Amir tomonidan yuqorida zikr etilgan iltimosnoma, shikoyatlar va boshqa xatlarga berilgan yozma javob - muboraknoma deb atalgan. Amir o‘z navbatida, hududiy tuzilmalardan doimiy xabarnomalar olib turgan. Amirlikdagi barcha bekliklar beklari va qozilari chopar navkarlar orqali amir huzuriga yozma axborotnomalar yuborib turganlar. Ularga amir nomidan tegishli tartibda muboraknomalar jo‘natilgan. Markaziy davlat boshqaruvini bir necha idoralar yig’indisi tashkil etib, davlatning oliy boshqaruv organi — oliy davlat mansabi hisoblangan qo shbegiʻ tomonidan boshqariladigan davlat devonxonasi (qo shbegi ʻ devonxonasi) hisoblangan. Qo shbegi ʻ mansabi ilgaridan mavjud bo‘lgan bo‘lsada, XVII asrga kelib “otaliq” unvoniga nisbatan uning ahamiyati va vakolat doirasi ancha toraygan. XVIII asrning o‘rtalariga kelib qo shbegi mansabi yetakchi o‘ringa ʻ chiqib, u davlat apparatining asosiy bo‘g’ini sifatida barcha boshqaruvning asosiy funksiyalarini o‘z qo‘lida to‘play borgan. Qushbegi mahalliy beklar orqali markaziy davlat boshqaruvini amalga oshirish bilan bir qatorda, chet mamlakatlardan keladigan mol- mulklardan olinadigan boj to‘lovlari ustidan nazoratni ham amalga oshirgan 1 . Qo shbegi lavozimiga davlatning ʻ tajribali, ishbilarmon, siyosatdon kishilari tayinlangan. Nomzod avval devonbegi mansabida faoliyat yuritgan bo‘lishi lozim bo‘lgan. U saroydagi eng yuqori unvon 1 Шукуриллаев Ю. Қўшин бошқарув тарихидан // Жамият ва бошқарув. – 2006. – №2. –Б. 48. 29 egasi sifatida davlatda amirdan so‘ng turgan. Turklardagi ulug’ vazir yoki Yevropadagi davlat kansleri singari qo shbegiʻ amirning eng yaqin maslahatchisi va ishonchli kishisi bo‘lgan. Qo shbegi bir vaqtning o‘zida ʻ amirning shaxsiy muhrini saqlash, boshqa davlatlar bilan aloqalarni nazorat qilish, shuningdek, moliya ishlarini boshqarish kabi mas’ul vazifalarni ham amalga oshirgan. Buxoro amirligida savdo-sotiqdan olinuvchi barcha bojxona to‘lovlari boshqaruvi ham qo shbegi qo‘lida bo‘lishi bilan bir qatorda, u yer solig’ini yig’ish ʻ va yer-mulklarni berishni ham nazorat qilgan. Bulardan tashqari unga amir saroyi xavfsizligini nazorat qilish vazifasi ham yuklatilgan. Aynan mana shuning uchun ham amir shahardan boshqa joyga ketgan paytda u saroy darvozaxonasining unga maxsus kurilgan joyida amir shaharga qaytguncha kutib o‘tirishga majbur bo‘lgan. Har kuni kechqurun shaharning kechasi qulflanadigan darvozasi kaliti qo shbegiga ʻ olib kelib berilgan va ertasiga ertalab esa kalitlar yana darvozabonlar boshlig’iga qaytarilgan. Shuningdek, qo shbegi Buxoro shahri hokimi bo‘lishi bilan birga, barcha ʻ beklarning oliy boshlig’i ham edi. Uning mahkamasidan markaziy hokimiyatning ko‘rsatmalari va qarorlari chiqib turgan. Qo shbegi ʻ barcha ishlarni bevosita amirning roziligi bilan qilgan va har kuni qilingan va qilinayotgan ishlar to‘g’risida amirga yozma yoki og’zaki axborot berib turgan. Otaliq - amirlik markaziy boshqaruvida o‘ziga xos vakolatga ega bo‘lgan, mang’it hukmdorlarining tayanchi hisoblangan va ularning hurmatiga sazovor bo‘lgan mansab egasi. Binobarin, otaliq amirga ota o‘g’liga qilganidek xushmuomalalik bilan munosabatda bo‘lishi lozim edi. Unga Buxoro shahri va Samarqanddan Qoraqo‘lgacha bo‘lgan hududlarda suv taqsimotini nazorat qilish vazifasi yuklatilgan. O‘z navbatida otaliq Shohrud kanali mirobligi vazifasini ham bajargan. Buxoro amirligida ahamiyati bo‘yicha uchinchi pog’onada moliya idorasi – moliyaviy devonxona turgan. Ushbu davlat idorasini oliy moliyaviy amallardan biri sanalmish devonbegi boshqarib, u davlat boshqaruv tizimida ikkinchi mansabdor shaxs hisoblangan. Devonbegi davlat xazinasi, zakot (xorijiy mamlakatlardan keladigan mol-mulklardan tashqari) hamda soliqlarga 30 nisbatan umumiy davlat boshqaruvini amalga oshirgan. Buxoro amirligida davlat xazinasi amir xazinasidan alohida bo‘lmaganligi sababli amirning shaxsiy daromad va harajatlari alohida tartibda bo‘linmagan edi. Amirning ikki xazinasi bo‘lib, uni bo‘lish quyidagi tamoyilga asosan amalga oshirilardi: ya’ni birinchi xazina asosiy xazina – sarf qilinmaydigan hamda daxlsiz sanalib, ikkinchisi xazina esa – xarajatlar manbai hisoblangan. Amir an’anaga ko‘ra faqatgina otasi yoki bobosi tomonidan qoldirilgan daromadlarni sarf etib, o‘zining foydasini saqlab qo‘yardi. Amirliqda markaziy idoralardan biri mudofaa va harbiy masalalar bilan shug’ullanuvchi vazirlik bo‘lib, ushbu idora bevosita to‘pchiboshi lashkar (harbiy zir) tomonidan boshqarilgan. To‘pchiboshi lashkar davlatdagi barcha otliq va piyoda askarlardan tashkil topgan qo‘shinni boshqargan. Mang’itlar hukmronligi davrida ham Buxoroning davlat tizimida jiddiy o‘zgarishlar amalga oshirilmadi. Garchi oliy hukmdor amir unvoni bilan mamlakatn boshqargan bo‘lsada, Buxoro amirligi ham o‘z tizimi, qonun- qoidalari, boshqaruv tartiblari va butun mohiyati bilan Movarounnahrdagi o‘rta asr musulmon davlatlari, xususan, shayboniylar va ashtarxonitylar davlat tizimidan aytarli farq qilmaydi. Davlat mutloq qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatga ega bo‘lgan amir tomonidan boshqarilar edi. Davlai hayotiga tegishli siyosiy, iqtisodiy, diniy va boshqa barcha masalalarda Buxorodagi bosh qarorgoh – arkda xal etilardi. Vaqti- vaqti bilan Davlat Kengashi chaqirilib turilardi. Odatda 5 tadan 20 tagacha eng yuqori amaldorlar a’zo bo‘lgan bu kengashda davlat hayotiga talluqli o‘ta muhim masalalar ko‘rib chiqilgan. Mang’itlar davrida ham davlat boshqaruvi ikki bo‘g’inli, ya’ni markaziy va mahalliy boshqaruvdan iborat bo‘lib, ularning har biri muksulmon davlatlariga xos bo‘lgan murakkab boshqaruv tarmoqlariga ega edi. Mang’itlar sulolasi davrida bosh vazir vazifasini qushbegi mansabini egallagan shaxs bajargan. Davlat boshqaruvida devonbegi, parvonachi, otaliq, dodxoh, xudaychi, mirzaboshi va boshqpa saroy a’yonlarining hamda shayxulislom, qozikalon kabi diniy rahbarlarning ahamiyati yuqori bo‘lgan. Mahalliy boshqaruv viloyat beklari qo‘lida edi. Ularning ham o‘z boshqaruv tizimi bo‘lgan. Mang’itlar sulolasi davrida o‘tkazilgan ma’muriy 31 islohotlar tufayli davlatning asosiy ma’muriy birligi bekliklar bo‘lib qoldi. Amirlik hududi eng kengaygan Amir Nasrullo davrida Buxoro tarkibida asosan 30 ta beklik bor edi. Amirliklarning markaziy boshqaruv tizimida muhim o‘rinni egallagan ko‘pgina mansab egalari harbiy sohada ham muayyan unvonlarga ega edilar. Buxoro amirligida harbiy kuchlarning boshqaruvini muayyan tizimi shakllangan edi. Bu tizimning eng yuqori pog‘onasida oliy hukmdor amir turgan. U qo‘shinning rasman oliy ko‘mondoni hisoblangan sanalsa-da, ko‘p hollarda amalda qo‘shinga boshchilik qilish boshqa amaldorlar orqali amalga oshirilgan. Buxoro amirligida qo‘shin parvonachi tomonidan boshqarilgan bo‘lib, u bosh ko‘mondon mavkeiga ega bo‘lgan hollarni tasdiqlovchi holatlar ham tarixiy adabiyotlarda keltirilgan. Xonliklarda harbiy unvonlar deyarli bir xil bo‘lgan. Buxoro va Qo‘qon xonligiga oid ma’lumotlar ya’ni XIX asr birinchi yarmida har ikki davlatda ham besh yuz askardan iborat bo‘linmaga pansodboshi, yuz askarga – yuzboshi, ellik askarga – panjaboshi, o‘nlikka – dahboshi rahbarlik qilgan 1 . O‘rta Osiyo xonliklarida harbiylarni taqdirlash borasida an’analariga ko‘ra, janglarda alohida xizmat ko‘rsatgan harbiylar, harbiy mansab va unvon egalari ma’lum miqdordagi pul, yer, mol-mulk va qimmatbaho buyumlar bilan taqdirlanganlar. Jumladan, harbiy harakatlar davrida o‘zini ko‘rsatgan harbiylar ularning mansabi va xizmatiga mos ravishda turli-tuman tortiqlar: zarbof, shoyi, ip matodan tikilgan to‘nlar, sallalar, pichoq, kamar, qilichlar bilan mukofatlanganlar. Yuqori mansab egalariga oltin va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan kamar, pichoq va qilichlar taqdim etilgan. Amirlikda harbiy harakatlarni rejalashtirish, harbiy kuchlarni jang maydonida to‘g‘ri taqsimlash ishi naqiblar zimmasiga yuklatilgan edi 2 . O‘ziga xos shtab boshlig‘i sifatidagi bu shaxs XVIII asr oxirida Buxoroda bitilgan manba ma’lumotlariga ko‘ra, harbiy yurishlar paytida qo‘shinning tuzilishi, qurollanishi va joylashuvi, uning harakatlanishi va urush olib borishi borasida yetarli darajada Jumladan, XIX asrning 20-yillarida Buxoroda bo‘lgan E.K. Meyendorfning iborasi bilan aytganda, amirlikda “polk komandiri” mavqeiga ega – to‘qsoba, “bir necha 1 Шукуриллаев Ю. Қўшин бошқарув тарихидан // Жамият ва бошқарув. – 2006. – №2. –Б.53 2 Zamonov. A – O’zbekiston tarixi.(ilmiy jurnal)., XVIII – XIX asr o’rtalarida Buxoro amirligida harbiy boshqaruv va qo’shin tuzilishi. 2014. -B.19 32 polklar komandiri” – dodxoh, qo‘shin qo‘mondoni yoki marshali mavqeiga ega parvonachi kabilar mavjud edi. Xonlikdagi bunday harbiy unvonlar va mansablar egalari umumiy nom bilan “sarkarda” deb ham atalgan.Amirlikda harbiylar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar va ularning shikoyatldarini shu masalalar bilan shug‘ullanuvchi maxsus amaldor qozi askar ko‘rib chiqqan. Harbiy jinoyatlar bo‘yicha fatvo tayyorlash muftiy askar zimmasida bo‘lgan. Demak, amirlikdagi harbiylar va fuqarolik ishlari alohida – alohida mahkamalar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Qozi – askar – bu mansab egalari qo‘shinda sudlov ishlari uchun mas’ul bo‘lganlar. 33 Xulosa Buxoro amirligining siyosiy boshqaruvi, ijtimoiy muhiti va harbiy lavozim, harbiy ish tarixi tarixshunosligi va manbashunosligi o‘rganilgandi, ko‘rildiki, mustaqillikka erishgandan so‘ng amirligi tarixi bilan bog‘liq ko‘pgina ilmiy tarixiy manbalar fors-tojik tillaridan tarjima qilinib krill alifbosida nashr etilgan va bu bilan o‘rganilayotgan davr tarixini chuqurroq o‘rganish imkoni yaratilgan. XVIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ya’ni mang‘itlar sulolasi hukmronligi o‘rnatilgach, Buxoro amirligi yana asta-sekin mustahkamlana boshlaydi. Shu asrning 70-80-yillariga kelib Buxoro amirligining markaziy hududini Samarqand va Buxoro shaharlarini o‘z ichiga olgan Zarafshon vohasi tashkil qilgan. XIX asrning boshlariga kelib Buxoro amirligi hududiga Zarafshon hamda Qashqadaryo vohalaridan tashqari Surhon vohasi, Hisor, Xo‘jand, O‘ratepa, Panjikent kabi aholi zich joylashgan tumanlar, Janubiy Turkmanistonning katta qismi, jumladan Chorjo‘ydan to Murg‘ob daryosigacha bo‘lgan hududlar kirgan. Bu davrda Buxoro amirligi hududlarining kengayishiga asosiy sabab – mang‘itlar sulolasining markazlashgan davlat barpo etishga intilishi bo‘ldi. Buxoro amirligi boshqaruv ishlarida yirik sarkardalar, qo‘shin boshliqlari, qo‘mondonlar va amirlarning harbiy mahorati katta ahamiyatga ega. Amirlikda ichki va tashqi xavfni bartaraf etish, davlat sarhadlarini kengaytirish hamda qilinadigan yurishlarda qo‘shinlarning soni, harbiy tayyorgarligi, jang usullari, qurol-yarog‘lar, qo‘shin boshliqlarining harbiy mahorati kabilarga katta e’tibor qaratganlar. Davlatda qo‘shin to‘plash, qo‘shinning ta’minoti, uning tarkibi, qo‘shinni jangga tayyorlash, qurol-aslahalar, harbiy va qorovullik xizmatini o‘tash, harbiy harakatlarni olib borish odat tusiga kirgan. Amirlikning siyosiy hayoti, boshqaruv tartibi, ma’muriy tuzilishi va harbiy siyosati to‘g‘risida tarixiy manbalarda ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Mang’itlar sulolasi hukmdorlari Buxoro davlatini 34 amir unvoni bilan boshqardilar. Mang’itlar sulolasi asoschisi Muhammad Rahim va uning vorisi Doniyolbiy (1759-1784 yillar) Buxoro davlati hududini ancha kengaytirishga erishdilar. Tarixda “Amir Mas’um” deb nom qoldirgan bu hukmdor (1785-1800-yillar) markaziy hokimiyatni mustahkamlab, Buxoro amirligi sarhadlarini ancha kengaytirdi. Mamlakat iqtisodi yaxshilandi. 1800-yili Buxoro taxtiga Amir Haydar o‘tiradi. Amir Haydar hukmronligi davri ham ichki va tashqi kurashlar bilan o‘tadi. Amir Haydar hukmronligi davri tarixi “Tarixi amir Haydar” va “Tarixiy 91 Shohruhiy” asarlarida amirlik tarixi to‘g’risida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan: “Qo‘qon hukmdorlari 1805-yili Xo‘jandni, 1809-yili Toshkentni, 1816-yili esa Turkistonni ishg’ol etib, xonlik doirasiga kiritadilar. 1806-1813 yillari O‘ratepaga, 1806-yili Jizzaxga, 1821-yili Samarqandga tahdid solganlar. 1826-1860- yillarda amir Nasrullo Buxoroda hukmronlik qildi. Amir Muzaffar hukmronligi davrida (1880-1885 yillar) amirlikning katta qismi, Zarafshon vohasi ruslar tomonidan zabt etildi va Buxoro Rossiyaga tobe davlatga aylandi. Buxoro amiri Muzaffar (1860-1884) Rossiyaga Samarqand yerlarini topshirdi, rus savdogarlari xonlik yerlarida savdo qilib yurushlariga rozi bo‘ldi, tashqi ishlarni mustaqil olib borish huquqidan voz kechdi. Birozdan keyin, XIX asr oxirida Buxoro xonligi Rossiyaning bojxona chegaralariga qo‘shildi. Uning hududida podshoh askarlarining garnizonlari joylashtirildi. SHunday qilib Buxoro amirligi 1868 yilga kelib Xo‘jand, O‘ratepa, Jizzax, Samarqand, Kattaqo‘rg‘on kabi o‘zining yirik aholi manzilgohlaridan va Zarfshon vohasining yuqori va o‘rta oqimidagi hududlardan to‘la mahrum bo‘ldi. Buxoro hukmdori amir Muzaffar o‘z hududining katta qismidan ajralib qolishi bilan bir qatorda chor Rossiyasiga o‘ta katta miqdorda tavon to‘lashga ham majbur bo‘ldi. Mana shu holatda, Buxoro amirligi XIX asrning 70- yillaridan to 1920 yilga qadar rasman o‘z davlatchiligini saqlab qolgan holda tarix sahnasida faoliyat 92 ko‘rsatib turdi. Ushbu davrda Buxoro amirligida amir Muzaffar (1860-1885), amir Abdulahad (1885-1910) va amir Olimxon (1910- 1920) davlat boshlig‘i sifatida ish olib borgan bo‘lsalarda, amalda rus hukumatining itoatkor xizmatkorlariga aylanib bo‘lgan edilar. Buxoro amirligida 35 harbiy kuchlarning boshqaruvini muayyan tizimi shakllangan edi. Bu tizimning eng yuqori pog‘onasida oliy hukmdor amir turgan. U qo‘shinning rasman oliy ko‘mondoni hisoblangan sanalsa-da, ko‘p hollarda amalda qo‘shinga boshchilik qilish boshqa amaldorlar orqali amalga oshirilgan. Foydalanilgan adabiyotlar I. Rahbariy adabiyotlar. 1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining ko‘shma majlisidagi nutq. -T.: O‘zbekiston, 2016. 2. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent., “Sharq”., 1998. II. Asosiy adabiyotlar. 3. Eshov B. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. 4. Vohidov Sh., Xoliqova R. Markaziy Osiyodagi davlat boshqaruv tarixidan. Toshkent. Yangi asr avlodi. 2006. 5. Ahmedov B. - O‘zbekiston tarixi manbalari., Toshkent., O‘qituvchi., 2001. 6. Muhammad ali Balijuvoniy – Tarixi nofei. (Tojik tilidan tarjimasi, so‘zboshi va izohlar muallifi Vohidov. Sh. Toshkent:. 2001 7. Ziyoyeva. D. O’zbekistonda harbiy ishi tarixidan (Qadimgi davrdan hozirgacha). Toshkent . Sharq. 2012. 8. Zamonov. A – O‘zbekiston tarixi”(ilmiy jurnal)., XVIII – XIX asr o‘rtalarida Buxoro amirligida harbiy boshqaruv va qo‘shin tuzilishi. 2014. 9. Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар. –Т., 1996. 10. Бобоев Ҳ., Хидиров З ва бошқ. Ўзбек давлатчилик тарихи ( II китоб). – Тошкент: Fan va texnologiya , 2009. 11. Саидов А., Таджиханов У., Одилқориев Х. Давлат ва ҳуқуқ асослари. Дарслик. – Тошкент: Шарқ, 2002. 12. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Toshkent., «Sharq» 2001. 13. Бобобеков Ҳ., Каримов Ш., Содиқов М., Усмонов Қ., Холбоев С., Шоймардонов И. Ўзбекистон тарихи. Қисқача маълумотнома. – Тошкент: Фан, 2007. III. Jurnal va maqolalar. 1. Шукуриллаев Ю. Қўшин бошқарув тарихидан // Жамият ва бошқарув. – 2006. – №2. –Б.48. 2. Холиқова Р. Марказий давлат бошқаруви тарихига бир назар // Мулоқот, 2004. №2. 36 37

MUNDARIJA

Kirish

I – BOB. Buxoro amirligining davlat boshqaruvining shakillanishi

1.1 Buxoro amirligining tashkil topishi va boshqaruvi

1.2 Buxoro amirligida davlat boshqaruvida mansab-unvonlar va ularning vazifalari

II – BOB. Buxoro amirligining mamuriy tuzilishi va boshqaruvining ahamiyati

2.1 Amirlikning ma’muriy-hududiy tuzilishi

2.2 Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить