Buxoro amirligining tashkil topishi 2 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	52.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Buxoro amirligining tashkil topishi 2

Купить

BUXORO AMIRLIGINING TASHKIL TOPISHI
Mundarija:
Kirish
I-BOB. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat boshqaruvi
1. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat boshqaruvi
II-BOB.Buxoro amirligi davlat muassasalarining tashkil topishi va faoliyati
2.1 Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat
muassasalari………………………………..
2.2 Buxoro amirligida harbiy, diniy va sud sohasidagi davlat muassasalari faoliyati
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Turkiy urug`lardan bo`lgan mang`itlar
hukmronligi davrida Buxoro amirligining davlat tizimini, boshqaruv tartiblarini,
sud va sudlov masalalarini hamda mang`it hukmdorlarining tashqi diplomatik,
siyosiy va madaniy, savdo-sotiq, harbiy munosabatlarini o`rganish o`zbek milliy
davlatchiligi tarixini to`laroq yoritishga katta hissaqo`shishi shubhasizdir. O`zbek
xalqining qadim davlatchilik tarixiga, uning barcha bosqichlari va davrlariga xolis,
haqqoniy baho berish, tarixiy adolat nuqtai nazaridan yoritish oldimizga turgan
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Zero, birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning “Tarixga murojaat qilar
ekanmiz, u xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol
kishi bo`lmaganidek, o`z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo`lmaydi” 1
degan fikrlari davlatchilik masalalari bilan bevosita shug`ullanuvchi olimlar oldiga
katta vazifalarni yuklaydi. Buxoro amirligining XIX asr oxirgi o`n yilliklari – XX
asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini, davlat boshqaruvini, diniy-huquqiy va
harbiy boshqaruv masalalarini o`rganish bizga muhim xulosalarni chiqarishga
imkon beradi. Mavzuning dolzarbligi va muhim tarixiy manbalarning mavjudligi
gaqaramasdan, Buxoro amirligining davlat muasssasalari tizimi faoliyati yetarlicha
o`rganilmagan. Milliy davlatchiligimiz tarixini o`rganishga jiddiy e'tibor
berilayotgan hozirgi kunda bugungi davr talai asosida Buxoro amirligining davlat
muasssasalari tizimi faoliyati, markaziy va mahalliy boshqaruv tartiblari, oliy
tabaqa amaldorlar va quyi ma'muriy birliklar boshliqlarining, harbiy-ma'muriy va
diniy amaldorlarning davlat boshqaruvidagi o`rniga doir ilmiy asarlarga ehtiyoj
kattadir. Sobiq sho`ro davri davlatchiligida bunday masalalar bir tomonlama, o`sha
davrda hukmron mafkura manfaatlari va talablari nuqtai nazaridan yoritilgan edi.
Buxoro amirligida yetakchi o`zbek urug`lari, xususan, mang`it urug`i zodagonlari
hukmron tabaqaning asosiy tayanchi bo`lib xizmat qildi. Davlatdagi eng oliy
harbiy-ma'muriy amaldorlar, mahalliy boshqaruvdagi asosiy mansabdorlar mang`it
urug`iga mansub bo`lgan kishilardan tayinlanar edi. Shu bilan birga bu davrda
mang`itlarga va boshqa o`zbek urug`lariga mansub bo`lmagan kishilarning ham
2

davlat boshqaruvidagi yuqori amallarni egallash holati ko`zga tashlanadi. Bu yerda
hatto forslar orasidagi davlatda amirdan keyingi ikkinchi o`rinda turadigan
qushbegi amaliga tayinlangan kishilarning borligiga ham e'tiborni qaratish lozim.
Bu holat Buxoro amirligining faqatgina so`nggi davriga xos bo`lib, hatto XIX
asrning o`rtalarida ham qattiq amal qilingan qoida, ya'ni davlatdagi eng qori
amaldorlarni faqat o`zbek urug`lariga mansub bo`lgan kishilarga berish an'anasi
o`z kuchini amalda yo`qotganligini ko`rsata.
Kurs ishi davriy chegarasi sifatida asosan, Buxoro amirligi tashkil topgan
davrdan boshlab, ya’ni, XVIII asr ikkinchi yarmi – XX asrning 20- yillarigacha
Buxoro amirligidagi davlat muassasalari faoliyati yoritishdan iborat.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi
XVIII asrning o’rtalaridan va XX asrning 20-yillarida Buxoro amirligi davlat
muassasalari faoliyati yoritishdan iborat. Bunda quyidagi vazifalar belgilangan: –
XVIII asrning 50-yillari – XX asrning 20-yillari Buxoro amirligidagi davlat
muassalarini faoliyati va strukturasini o’rganish; – Buxoro amirlidagi davlat
muassasalarining Qo’qon xonligi va Buxoro amirligi davlat muassasalari faoliyati
bilan o’zaro solishtirish, taqqoslash; – XVIII asrning 50-yillari va XX asrnin 20-
yillari Buxoro amirlidagi davlat muassalarini faoliyatini arxiv manbalari orqali
yoritib berish; – bitiruv malakaviy ish yakuniga ko’ra zarur xulosalar berish.
Kurs ishi o’rganganlik darajasi. Buxoro amirligining davlat muassasalari
faoliyatini bugungi kungacha o’rganilmagan, ammo amirlik tarixining u yoki bu
jihatlarini bir qator sharqshunos, o’lkashunos va tarixchi olimlar tomonidan
muayyan darajada ilmiy tadqiqotlar olib borilganligini e’tirof etish lozim.
Jumladan, davlatchilik masalalari bo’yicha Ular qatorida xususan, E. K.
Meyendorf, A.A. Semenov, P.Ivanov, O.Chexovich, N.A.Xalfin, G.A.Mixaleva,
A.Vildanova, B.Iskandarov, A.R.Muhammadjonov, H.N.Bobobekov, Sh.Karimov,
M.Sodiqov, D.Valiyeva, I.G.Nizamuddinov, B.Xo’jayeva, B.Mannonov, Z.
Rahmonqulova, H.To’rayevlarning tadqiqotlarini ko’rsatib o’tish mumkin 2
.
Mustaqillik yillarida yaratilgan Buxoro amirligi tarixiga oid ayrim ma’lumotlarni
bir qator tarixchilarining asarlaridan ham olish mumkin. Jumladan, H. Boboyev, Z.
3

Xidirov, R. Xoliqova, Yu. Shukurullayev, B. Xodjayeva, B. Eshov kabi olimlar
asalarini, Buxoroning 2500 yillik yubileyiga bag’ishlangan turli mavzudagi 3
risolalarni ham aytib o’tish lozim. Mazkur manbaalarda Buxoro amirligi ijtimoiy –
siyosiy hayoti, amirlikrning shajaraviy tarixi, xonlikning XX asrning 20 yillaridagi
hayoti, xonlikning tugatilishi, “Yosh buxoroliklar” harakati hamda xonlikdagi
madaniy rivojlanish, ya’ni Rossiya imperiyasi bosqinidan keyin ham Buxorodagi
ijtimoiy-siyosiy, madaniy sohalar haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan.
Kurs ishining nazariy-metodologik asoslari sifatida O’zbekiston
Respublikasi Sobiq Prezidenti I. A. Karimovning nutqlari, maqolalari, fundamental
asarlari, Respublika Vazirlar Mahkamasining mamlakatimiz tarixini o’rganish
bilan bog’liq Qarorlari, taniqli o’lkashunos, manbashunos, tarixchi olimlarning
asarlari hamda ilmiy tadqiqotlari xizmat qiladi. Shuningdek, mustabid sovet davri
va mustaqillik yillarida e`lon qilingan tarixiy-ilmiy asarlar, ilmiy tadqiqotlar,
gazeta-jurnallarda chop etilgan ilmiy maqolalar tashkil qiladi.
Jahon tarixidagi ilk davlatlar dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi yerlar va
sug‘orish kanallari bilan chegaralangan hududlarda paydo bo‘lgani haqida
ma’lumotlar bor. Dastlabki davlatlar miloddan avvalgi IV ming yillikda tashkil
topgan bo‘lib, ularda o‘ziga xos davlat muassasalari tizimi ham shakllangan.
Davlat tushunchasi ilgari ma’lum bir hukmron sinf manfaatlarini himoya
qiluvchi tashkilot sifatida talqin etilgan. Bugungi kunda esa davlat tushun-chasi
mohiyati tubdan o‘zgarib, u quyidagicha ta’riflanadi: Davlat– suverenitetiga,
boshqaruvning hamda fuqarolar huquq va erkinliklarini himoya qilishning maxsus
apparatiga ega bo‘lgan, shuningdek, huquqiy normalarini yaratishga qodir bo‘lgan
ommaviy hokimiyatning siyosiy-hududiy tashkiloti. Davlat – butun mamlakat
miqyosidagi hokimiyatning maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega
bo‘lgan, barcha uchun majburiy qonunlar chiqaradigan va suverenitetga ega
bo‘lgan yagona siyosiy tashkilot. U hokimiyatning bosh instituti bo‘lib, jamiyat
siyosiy tizimining odamlar, guruh, sinf va tashkilotlarning hamkorlikdagi
faoliyatini va o‘zaro munosabatini tashkil etadi, yo‘naltiradi va nazorat qiladi4.
Davlatning asosiy belgilari sifatida fuqarolarning ma’lum bir hududda
4

birlashishini, boshqaruv apparatini mavjudligi, barcha uchun majburiy bo‘lgan
asosiy qonun va qonun osti huquqiy-me’yoriy hujjatlarga egaligi, ichki va tashqi
siyosati hamda soliqlar tizimi shakllanganligini qayd etish joiz. Jamiyat va davlat
o‘rtasidagi munosabatlar rivojlanib borishi bilan davlat shakllari ham o‘zgarib
borgan. Boshqaruv jihatidan davlat monarxiya va respublika, tuzilishiga ko‘ra
unitar (oddiy), federativ va konfederativ shaklda, siyosiy tartibi bo‘yicha
demokratiya, aksildemokratiya, fashistik va totalitar (mustabid) ko‘rinishlarga ega
bo‘lgan. Birinchi bo‘lib demokratiya siyosiy tartibi Qadimgi Yunonistonda
miloddan avvalgi 594-yilda o‘rnatilgan bo‘lsa, respublika boshqaruv shakli
Qadimgi Rimda miloddan avvalgi 509-yilda joriy etilgan.
Davlat ishlarini tartibga solish, ichki va tashqi aloqalarni boshqarib turish
zaruriyati maxsus davlat muassasalarini tuzilishiga olib keldi. Ular turli tarixiy
davrlarda, turli siyosiy vaziyat va qonuniyatlar ta’sirida o‘zgarib, rivojlanib bordi.
O‘z xususiyatlariga ko‘ra davlat muassasalari mamlakatni boshqaruvchi, qonun
chiqaravchi, ijro etuvchi va sud organlari vazifasini bajarib keldi. Yuqoridagilardan
kelib chiqqan holda davlat muassasalari (idoralari) tushunchasini quyidagicha
ta’riflash mumkin. Davlat muassasasi – davlat mexanizmining qonunga muvofiq
ravishda o‘z tuzilishi, ijtimoiy hayotining muayyan sohasini boshqarish bo‘yicha
aniq belgilangan vakolatiga ega bo‘lgan va yaxlit birlik hosil qiladigan tarkibiy
qismi. Davlat muassasalarining asosiy belgilari sifatida ularni maxsus qonun
chiqarish yo‘li bilan tashkil etilishini, unga yuklatilgan vazifalar doirasi
mavjudligini, boshqaruv apparatida mustaqil o‘ringa ega bo‘lishini, boshqa
idoralar bilan aloqalari va o‘ziga xos tuzilishga egaligini aytib o‘tish mumkin.
O‘zbekiston davlat muassasalarini vujudga kelishi masalasining o‘rganilishi
tarixini yorituvchi bir qator ilmiy nashrlar mavjud bo‘lib, ular hozirda ham o‘z
qimmatini yo‘qotmagan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A.
Karimov 1998-yil iyul oyida bo‘lib o‘tgan bir guruh tarixchi olimlar va ommaviy
axborot vositalari vakillari bilan uchrashuvida o‘zbek xalqi tarixini har tomonlama
tadqiq qilish, davlatchilik tarixining turli bosqichlaridagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
va ma’naviy hayotini o‘rganish yuzasidan bir qator takliflar ham bildirgan edi.
5

Shundan kelib chiqqan holda respublika kasb-hunar kollejlarining ish yuritish va
arxivshunoslik ta’limi yo‘nalishlarida tahsil olayotgan talabalariga O‘zbekiston
davlat muassasalari tarixini o‘rgatish alohida ahamiyatga ega. Mazkur firkrimiz
quyidagilar bilan asoslanadi: 1. Tashkilot, muassasa, idora va korxonalarda faoliyat
olib borayotgan har qanday ish yurituvchi hujjat turi, uni rasmiylashtirish tartibi
hamda ish yuritish tizimini to‘g‘ri tashkil etish uchun muassasa tushunchasiga ega
bo‘lishi va ularni kelib chiqish tarixini yaxshi bilishi talab etiladi. 2. O‘zbekiston
Respublikasining 1999-yil 15-aprelda “Arxivlar to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq,
Milliy Arxiv Fondi tashkil etildi. Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv
fondi davlat va nodavlat arxiv fondlarini o‘z ichiga oladi. Davlat arxiv fondi
hujjatlar hajmi jihatidan katta qismni tashkil etishi va davlat muassasalari faoliyati
natijasida mujassamlashganligini inobatga olgan holda ularning tarixini o‘rganish
muhim masalalardan biri sanaladi. 3.Davlat arxivlari ishini tashkil etishda, ya’ni
ularni hujjatlar bilan butlash, hujjatlar qimmatdorligini ekspertiza qilish, tartibga
solish va ulardan ijtimoiy- iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy maqsadlardafoydalanishni
yo‘lga qo‘yishda O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondini butlash manbai
hisoblangan davlat muassasalarini tuzilishi, vazifalari, faoliyati to‘g‘risida
ma’lumotlarga ega bo‘lish zarur hisoblanadi. O‘zbekiston hududida ilk
davlatlarning vujudga kelishi ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishiga bog‘liq
holda bo‘lgan. Mamlakatning tabiiy iqlimi sug‘orma dehqonchilik bilan
shug‘ullanishga katta omil bo‘lib xizmat qilgan. Dehqonchilik, hunarmandchik va
savdo-sotiqning rivojlanishi, shuningdek, kuchayib borayotgan siyosiy qarama-
qarshiliklar, harbiy to‘qnashuvlar ta’sirida davlatlar vujudga kela boshlagan.
Natijada yer maydonlariga bo‘lgan munosabat, ayniqsa ularga egalik qilish
udumlari asta-sekin o‘zgarib borgan. O‘zbekiston hududida ilk davlat uyushmalari
miloddan awalgi I ming yillikning birinchi yarmida, ya’ni VII-VI asrlarda tashkil
topgan 5. Davlatga yuklatilgan vazifalarni amalga oshirish uchun o‘ziga xos davlat
muassasalari tizimi joriy etilgan bo‘lib, davlatchilikning dastlabki bosqichida
davlat muassasalari vazifasini maxsus tayinlangan shaxslar amalga oshirgan. Yil
sayin ko‘payib borayotgan jamoa xo‘jaliklarida yer va suvni taqsimlash, qurilish
6

va irrigatsiya (sug‘orish) ishlarini yuritish, jamoaning ichki va tashqi ishlarini
boshqarib turish zaruriyati “qishloq hokimlari” deb nomlanuvchi oqsoqol (yoki
dehqon)lar sinfmi shakllanishiga olib keldi. Ularning mol-mulkni himoya qiluvchi,
dushmanlarga qarshi harbiy yurishlar uyushtirish va tinch paytlarda qishloq aholisi
ustidan hukmronlik qilish uchun 50-100 tadan ortiq o‘z askarlari bo‘lgan. Ma’lum
bir hududda bir necha qishloqlar birlashib, tumanni hosil qilgan. Tumanni
oqsoqollar kengashi boshqargan. Oqsoqollar kengashi esa viloyat yoki shahar
hokimiga bo‘ysingan. Ba’zida esa viloyatlar biron-bir davlatga tobe bo‘lib, ularni
mamlakat hokimi – podshoh boshqargan. Masalan, Ahamoniylar davlati (miloddan
awalgi VI asr o‘rtalari) tarkibiga kirgan O‘zbekiston hududlari satrapliklar
(viloyat)ga ajratilib, ularni satraplar boshqargan. Satrap etib urushda yaxshi xizmat
ko‘rsatgan sarkardalar bilan birga mahalliy hokimlar ham tayinlangan.
Davlat rivojlanishi bilan uning vazifalari doirasi kengayib, natijada davlat
muassasalari tizimi ham takomillashib borgan. Har bir davlatning boshqaruv
idorasi, xodimlari, budjeti va muayyan ish yuritish tizimi mavjud bo‘lgan.
Ahamoniylar davrida bo‘lgani kabi Salavkiylar (miloddan awalgi 312-yil)
hukmronligida ham ko‘pgina davlat ishlarini olib boruvchi devonxona mavjud
bo‘lgan. Ayrim manbalarda keltirilishicha, saroydagi xat-hujjat ishlarini
boshqaruvchi maxsus lavozim joriy etilgan. Mazkur davlatlar monarxiya shaklida
boshqarilib, hukmdor qo‘lida qonun chiqaravchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati
mujassamlashgan. Ayrim hollarda uning vakolatlarini cheklab turuvchi davlat
organi ta’sis etilib, mamlakatni boshqarish o‘zaro kelishuv asosida amalga
oshirilgan. Xususan, miloddan awalgi III asrning boshlarida tashkil topgan Qang‘
davlatini boshqarish shakliga ko‘ra cheklangan monarxiya deb atash mumkin.
Chunki, mamlakatni boshqarishda podshohga Oqsoqollar kengashi (Oliy kengash)
yordam bergan. Hattoki yangi hukmdorni taxtga o‘tqazish to‘g‘risidagi qaror
Oqsoqollar kengashi tomonidan ko‘rib chiqilgan va tasdiqlangan. Qadimgi
Farg‘ona (Dovon mil. av. III asr) davlati oliy hukmdor – podshoh tomonidan
boshqarilib, uning ikki yordamchisi – vazir (katta va kichik) bo‘lgan. Vazir etib
podshohning yaqin kishilari yoki qarindoshlari tayinlangan. Qadimgi Farg‘onada
7

Qang‘ davlati kabi hukmdorlar boshqaruvda Oqsoqollar kengashiga tayangan6.
Kengash mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy hayotida faol ishtirok etish
bilan birga podshoh bilan bog‘liq rasmiy tadbirlarda ham ishtirok etgan. Kengash
qarori bilan davlatning muhim masalalari, ya’ni urush e’lon qilish, sulh tuzish, dip-
lomatik munosabatlar o‘rnatish kabi masalalar hal etilgan. Oqsoqollar kengashi
hukmdorni taxtga o‘tqazish va kerak hollarda taxtdan tushirish va jazolash
vakolatiga ham ega bo‘lgan. Masalan, xitoyliklar bosqini aybdori deb topilgan
Farg‘ona hukmdori Mug‘uy kengash qarori bilan qatl etilgani tarixiy manbalarda
ko‘rsatilib o‘tiladi. Bundan tashqari davlat boshqaruvida diniy muassasalarning
o‘rni ham beqiyos bo‘lgan. Ibodatxonalar tasarrufida mulk va yerlar bo‘lib, ularni
diniy arboblar – kohinlar boshqargan. Kohinlar faoliyatini esa bosh ruhoniy
nazorat qilib turgan. Umuman olganda, qadimgi davrlardayoq O‘zbekiston
hududida o‘ziga xos davlat organlari ta’sis etilib, ular boshqaruv masalalarini
tartibli ijro etishga yo‘naltirilgan edi. Mahalliy hukmdorlar ichida eng yirigi
Samarqand ixshidlari bo‘lib, ular So‘g‘dning ilk feodal davlatlari konfederatsiyasi
tarkibida katta siyosiy nufuzga ega bo‘lgan. Mazkur ittifoq tarkibiga Buxoro, Kesh
va Naxshab mulklari birlashgan. So‘g‘d shahar va qishloq aholisi - naf, mulkdorlar
– ozodkor, savdogarlar – guvokor, dehqonlar – kashovarz, xizmatkorlar – korikor,
tobe dehqonlar – kadivar deb yuritilgan. Aslzodalar tabaqasiga podshoh, mahalliy
hukmdorlar, yirik dehqonlar kirgan. Podshoh davlat bosh hukmdori sanalib, u
umumdavlat mulkdan tashqari, o‘zining shaxsiy mulkiga ham ega bo‘lgan7.
Jamiyatda dindor shaxslarning ahamiyati katta bo‘lgan. Ular turli diniy marosimlar
va udumlarni ado etish bilan bir qatorda, davlatni boshqarishda hukmdorlar ga o‘z
yordamlarini berganlar. Diniy yerlarni vag‘nze, din peshvolarini vag‘npat deb
atashgan.
1.2. Buxoro amirligining tashkil topishi va davlat boshqaruvi.
Buxoro amirligida XVIII asrning o’rtalarida yuz bergan siyosiy voqealar
o’zbeklarning mang’it urug’i vakillarini hokimiyat tepasiga olib chiqdi. Hukmron
sulola almashuvi davlatning siyosiy maqomida ham o’zgarish bo’lishiga olib keldi.
Yangi hukmdorlar hokimiyatni rasman “amir” unvoni bilan boshqara boshladilar
8

va bu davlat Buxoro amirligi nomi bilan tarixda qoldi. Ashtarxoniylar davrida o’ta
zaiflashib qolgan davlat boshqaruvida mang’it urug’i biylarining nufuzi ancha
ko’tarilgan edi. Abulfayzxonning o’limidan (1747) keyin taxtga to 1756 yilgacha
uning avlodlari chiqqan bo’lsada, amalda hokimiyat mang’itlar sulolasi vakili
Muhammad Rahim qo’lida edi. U o’z hukmronligining dastlabki davridayoq
markaziy davlat hokimiyatini mustahkamlashga kirishadi.Yirik yer egalari,
savdogarlar va ulamolar uning bu harakatini qo’llab- quvvatlaydilar. Ishni avvalo
saroy amaldorlarini o’zgartirishdan boshlagan Muhammad Rahim keyinroq viloyat
hokimligiga ham o’z odamlarini tayinlashga erishadi. Buning uchun u 1750-1752
yillarda Shahrisabzga 4 marta harbiy yurish qilib, bu voxada o’z hokimiyatini
o’rnatdi, G’uzor ham Buxoro hokimiyatini tan oldi. Shuningdek, Miyonqol,
Nurota, Urgut, Qobadiyon, Boysun kabi bekliklar ham birin-ketin bo’ysundirildi.
1753-1756 yillarda Zarafshon voxasining yuqori oqimi, Jizzax, Zomin ham
Buxoro tarkibiga qo’shib olindi. 1756 yil dekabr oyida Muhammad Rahimxon
rasman Buxoro taxtiga o’tiradi.U taxtga o’tirgach, bir qancha siyosiy ma’muriy
islohatlar o’tkazildi 8
.Yangi saroy amallari joriy qilindi, mustaqil Yakkabog’
hokimligi tuzildi. Shuningdek, Hisor, Denov, Dushanbe, Termiz, Boysun
bekliklariga harbiy yurishlar o’tkazilib, bu hududlar yana bo’ysundirildi.
Muhammad Rahimning vafotidan so’ng Buxoro taxtiga uning tog’asi, Miyonqol
hokimi Doniyolbiy mang’it (1759-1784) o’tirdi.
Uning hukmdorligi davrida markaziy hokimiyatga qarshi chiqishlar yana avj oldi.
Jumladan, yuz, kenagas, burgut, baxrin, saroy va boshqa yirik o’zbek urug’larining
amirlari birlashib katta qo’shin bilan Buxoroga yurish qiladi. Markaziy
hokimiyatning kuchayishidan manfaatdor bo’lgan savdogarlar va shahar
aholisining yordami bilan qo’zg’olonchilar tor-mor etiladi va uning boshida
turganlar qatl etiladi. Lekin mamlakatda siyosiy vaziyat o’nglanmadi, amirlikning
sharqiy qismida hokimiyatga qarshi qo’zg’olonlar ko’tarildi. Iqtisodiy vaziyat yana
nochor ahvolga kelib qoldi. 1784 yilda Buxoroda boshlangan qo’zg’olon taxtga
yangi hukmdorni olib keldi. Qo’zg’olon bostirilgan bo’sada. Taxtdan voz kechish
payti kelganini anglagan Doniyolbiy 1785 yilda taxtni o’g’li Shohmurodga
9

topshirdi. Shohmurod mang’it hukmdorlari orasida birinchi bo’lib “amir” unvoni
bilan davlatni boshqardi. Tarixda “Amir ma’sum” (“Begunoh amir”) nomi bilan
qolgan Shohmurodning hukmronlik yillarida (1785-1800) Buxoroda markaziy
hokimiyat nisbatan mustahkamlandi. U o’z hukmronligining dastlabki yillarida
isyonkor bekliklarga qarshi qattiq kurashlar olib bordi. Buxoroga bo’ysunishdan
bosh tortgan Karmana, Shahrisabz, Xo’jand va boshqa shaharlar bo’ysundirildi.
Amir Shohmurod nafaqat siyosiy vaziyatni yaxshilashga erishdi, balki bir qator
ma’muriy, iqtisodiy-madaniy tadbirlarni ham amalga oshirdi. Saroyda kamtarona
hayot kechirgan bu hukmdor Zarafshon va Qashqadaryo voxalaridagi, amudaryo
bo’ylaridagi sug’orish tizimlarini qayta tikladi, yangi ko’priklar, yo’llar barpo
ettirdi9. Amir Shohmurod tomonidan o’tkazilgan moliya, sud ma’muriy va harbiy
sohalardagi islohotlar natijasida mamlakatda siyosiy-iqtisodiy yuksalish ko’zga
tashlandi. Soliqlarning tartibga solinishi, sud ishlaridagi nohaqliklarga chek
qo’yilishi, mahalliy amaldorlar faoliyati ustidan nazorat o’rnatilishi, savdo-sotiq va
hunarmandchilikning, qishloq xo’jaligining yuksalishiga sharoit yaratdi.
Shohmurodning vafotidan keyin taxtga o’tirgan Amir Xaydar otasi boshlagan
siyosatni izchillik bilan davom ettira olmadi. Uning amirligi davrida (1800-1826)
mamlakatda siyosiy vaziyatda keskinlik saqlanib qoldi. U Buxoroga bo’ysunishdan
bosh tortgan Shahrisabz, Urgut bekliklariga, Miyonqolga qarshi janglar olib bordi.
Xarbiy kuch ish bermagan vaziyatda kelishuvchilik yo’li tutilib, Shahrisabz
mahalliy hokim Doniyor vallomaga mulk sifatida taqdim etildi va Shahrisabz
vohasi to 1858 yilgacha deyarli mustaqil ravishda boshqarildi. O’ratepa bekligi
ham bo’ysundirildi va amirlik hududi ancha kengaydi10. Bu davrda qo’shni
xonliklar bilan munosabatlar ancha keskinlashdi. Xiva xoni qo’shinlarining
Buxoroga talonchilik yurishlari davom etdi. Shuningdek, bu davrda tobora
kuchayib borayotgan Qo’qon xonligi bilan munosabatlar ham yomonlashdi.
Azaldan Buxoroga tobe hisoblangan Toshkent, Turkiston, O’ratepa, Xo’jand va
boshqa shaharlarga Qo’qonliklarning tajovuzi avj oldi. Amir Xaydar 1807-1810
yillarda Qo’qon xoni Olimxon bilan Toshkent, O’ratepa, Jizzax, Zomin shaharlari
uchun janglar olib borishga majbur bo’ldi va bu shaharlar bir necha bor qo’ldan-
10

qo’lga o’tib turdi. Amir Haydar vafotidan keyin taxtni uning uchinchi o’g’li
Nasrullo egalladi. O’z akalari Husayn va Umarni o’ldirib, Buxoro taxtini egallagan
Amir Nasrullo Buxoroning eng shafqatsiz hukmdori sifatida tarixda qoldi. Shu
bilan birga u davlat hokimiyatini birmuncha mustahkamlagan, harbiy sohada ancha
samarali islohotlar o’tkazib, o’z qo’shinining jangovar xolatini oshirgan,
mamlakatning hududiy yaxlitligini birmuncha tiklagan hukmdor edi. Amir
Nasrulloning hukmronligi davri (1826-1860) ham ichki va tashqi dushmanlar bilan
to’xtovsiz kurashlar bilan o’tdi. Birinchi galda u o’zini taxtga chiqishida yordam
bergan kishilarni o’ldirib yubordi. Udushmanlarini qo’rquvga solib turish uchun
Buxoroda har kuni ko’plab kishilarni qatl ettirib turar edi. Shuning uchun ham u
xalq orasida “qassob amir” deb atalgan. U markaziy hokimiyatni tan olmagan
mahalliy bekliklarga qarshi qattiq kurash olib bordi. Ayniqsa, Shahrisabz bekligiga
qarshi olib boilgan urushlar uzoq davom etdi. 1832 yilda boshlangan urushlar 1858
yilda Shahrisabz va Kitob bekliklarining bo’ysundirilishi bilan yakunlandi.
Amirlikning shimolidagi chegara shaharlari (Xo’jand, O’ratepa, Toshkent, Jizzax,
Zomin) uchun Qo’qonliklar bilan bo’lgan nizolar davom etdi va harbiy jihatdan
kuchli bo’lgan Buxoro qo’shinlari bu shaharlarni asta-sekin o’ziga bo’ysundirdi.
Amir Nasrullo 1842 yilda Qo’qon shahrini ham egallaydi va Qo’qon xoni
Muhammad Alixonni oila a’zolari bilan birga qatl ettiradi. Xatto, iste’dodli shoira
Nodirabegimga ham shafqat qilinmadi. Bunda Nasrulloga Qo’qon xonidan norozi
bo’lgan ba’zi amaldorlar ham yordam berdilar. Qo’shni Xiva xonligi bilan ham
nizoli munosabatlar saqlanib qoldi. Amir Nasrulloning Qo’qon yurishida ekanidan
foydalangan xivaliklar Buxoro hududiga xujum qilganligi (1843), Xiva xonining
Marv turkmanlarini Buxoro yerlariga xujum qilishga rag’batlantirganligi bu ikki
davlat o’rtasidagi munosabatlarni xarakterlaydigan voqealarga misol bo’ladi. Amir
Haydar va Amir Nasrullo hukmronligi davrida O’rta Osiyo Rossiya va
Angliyaning siyosiy-iqtisodiy manfaatlari to’qnash kelgan o’lkaga aylanib
qoldi.Bu davrda Hindistonni egallagan va Afg’onistonda katta ta’sirga ega bo’lgan
Angliya O’rta Osiyonining qudratli davlati – Buxoro amirligiga o’z vakillarini
yubora boshlaydi. XIX asrning 30-40 yillarida bir qancha ingliz razvedkasi
11

bo’lishib, bu yerda Rossiyaga qarshi Buxoro-Xiva ittifoqini tashkil qilishga urinib
ko’rdilar. Lekin, bu urinish samarasiz yakunlandi. Amir Nasrullo davrida chor
Rossiyasi qo’shinlarining O’rta Osiyo chegaralariga yaqinlashishi davom etdi.
Rossiya hukumati ham Buxoroga o’z ta’sirini o’tkazishga faol intildi. Istilochilik
yurishlariga qadar Buxoroga 4 ta yirik rus elchilik missiyasining tashrifi buning
dalilidir. Yuborilgan bu missiyalarga mamlakatdagi siyosiy-iqtisodiy vaziyat,
shaharlpar va mudofaa qo’rg’onlari, qo’shin tuzilishi, qurol-yarog’lar, aloqa
yo’llariga oid kerakli ma’lumotlarni yig’ish haqida topshiriqlar berilgan edi. Bu
ma’lumotlardan keyinchalik Rossiya imperiyasining O’rta Osiyoga bosqinchilik
yurishlarida keng foydalanilganligi ma’lum Amir Nasrullo amalda Buxoroning
oxirgi mustaqil hukmdori bo’lib qoldi. Nasrulloxondan so’ng Buxoro taxtiga uning
o’g’li Muzaffarxon o’tirdi. 1

Uning hukmronligi boshidayoq amirlikning hududi birmuncha qisqardi.
Katta qiyinchilik bilan bo’ysundirilgan Shahritsabz-Kitob bekliklari yana
Buxoroga bo’ysunishdan bosh tortadilar. Lekin amirlik uchun eng katta xavf xali
oldinda edi. Mang’itlar hukmronligi davrida ham Buxoroning davlat tizimida
jiddiy o’zgarishlar amalga oshirilmadi. Garchi oliy hukmdor amir unvoni bilan
mamlakatn boshqargan bo’lsada, Buxoro amirligi ham o’z tizimi, qonun qoidalari,
boshqaruv tartiblari va butun mohiyati bilan Movarounnahrdagi o’rta asr
musulmon davlatlari, xususan, shayboniylar va ashtarxonitylar davlat tizimidan
aytarli farq qilmaydi. Davlat mutloq qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi
hokimiyatga ega bo’lgan amir tomonidan boshqarilar edi. Davlai hayotiga tegishli
siyosiy, iqtisodiy, diniy va boshqa barcha masalalarda Buxorodagi bosh qarorgoh –
arkda xal etilardi. Vaqti-vaqti bilan Davlat Kengashi chaqirilib turilardi. Odatda 5
tadan 20 tagacha eng yuqori amaldorlar a’zo bo’lgan bu kengashda davlat hayotiga
talluqli o’ta muhim masalalar ko’rib chiqilgan. Mang’itlar davrida ham davlat
boshqaruvi ikki bo’g’inli, ya’ni markaziy va mahalliy boshqaruvdan iborat bo’lib,
ularning har biri muksulmon davlatlariga xos bo’lgan murakkab boshqaruv
1
Воҳидов Ш ., Қодиров А . Шарқнинг машҳур сулолалари . – Тошкент :
Akademnashr, 2013. – Б . 542.
12

tarmoqlariga ega edi. Mang’itlar sulolasi davrida bosh vazir vazifasini qushbegi
mansabini egallagan shaxs bajargan. Davlat boshqaruvida devonbegi, parvonachi,
otaliq, dodxoh, xudaychi, mirzaboshi va boshqpa saroy a’yonlarining hamda
shayxulislom, qozikalon kabi diniy rahbarlarning ahamiyati yuqori bo’lgan.
Mahalliy boshqaruv viloyat beklari qo’lida edi. Ularning ham o’z boshqaruv tizimi
bo’lgan. Mang’itlar sulolasi davrida o’tkazilgan ma’muriy islohotlar tufayli
davlatning asosiy ma’muriy birligi bekliklar bo’lib qoldi. Amirlik hududi eng
kengaygan Amir Nasrullo davrida Buxoro tarkibida asosan 30 ta beklik bor edi.
Ulardan tashqari bu davrda Jizzax, O’ratepa, Toshkent, Turkiston va boshqa
qo’shni hududlar ham amirlik tarkibiga vaqtincha kiritilgan edi 2
. Poytaxt shahar
Buxoro va atrofdagi tumanlar amir tomonidan boshqarilgan. Bekliklar o’z
navbatida kichik xududiy bo’linma – amlokdorliklarga bo’lingan bo’lib, ularning
boshlig’i amlokdor deb atalgan. Davlat ma’muriy tuzilishidagi eng quyi bo’g’in
oqsoqol tomonidan boshqariladigan qishloq jamoalari edi. Buxoro amirligi tus
istilosiga qadar xozirgi O’zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston
respublikalarining katta qismini o’z ichiga olgan o’rta Osiyodagi yirik davlat edi.
Mang’itlar sulolasi davrida ham avvalgi davrlarga xos ijtimoiy tabaqalar saqlanib
qoldi. Bu davrda jamiyat madaniy hayotiga mas’ul bo’lgan ijtimoiy guruhlar:
olimlar, shoirlar, mudarrislar, talabalar hayotida ham jiddiy o’zgarishlar ro’y
bermadi. Asosiy soliq to’lovchi aholi bo’lgan raiyat (fuqaro) ijtimoiy pog’onaning
eng quyi qismida bo’lib, ijtimoiy adolatsizliklarning asosiy og’irligi ularning
zimmasida edi. Buxoro amirligida qulchilik bu davrda ham saqlanib qoldi. Qullar
asosan rus va fors millatiga mansub bo’lib, ular harbiy talonchilik yurishlari
paytida qo’lga olinardi va ko’pincha turkman va qozoqlar tomonidan Buxoro
bozorida sotilar edi.Buxoro amirligida dehqonchilik va chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo- sotiq mamlakat iqtisodining asosiy tarmoqlari edi. Bu
davrda ham amir va uning yaqinlariga qarashli davlat yerlari, xususiy mulkdorlarga
tegishli yer mulklar (mulki xolis), diniy mahkamalar, madrasa va masjidlar,
qabristonlar harajatlari uchun berilgan vaqf yerlar mavjud edi. Bu davrda
2

Усмонов Қ., Содиқов М., Бурхонова С. Ўзбекистон тарихи. Дарслик. –Т., 2005. –Б. 167
13

dehqonchilikda sezilarli o’zgarishlar yuz bermadi. Asosiy mehnat qurollari
o’zgarmasdan qolaverdi. Lekin bunga qaramay, XVIII asrning oxirlarida
boshlangan iqtisodiy yuksalish avvalo dehqonchilikning tiklanishi bilan
xarakterlanadi. Odatdagidek, sug’oriladigan va lalmikor yerlarda yersiz dehqonlar
ijara asosida dehqonchilik qilishardi. Asosiy ziroatchilik bug’doy, arpa, jo’xori,
poliz va sabzavot ekinlari bo’lgan. Bu davrda an’anaviy bog’dorchilik va
uzumchilikda rivojlanish ko’zga tashlandi. Shuningdek, amirlikda sholichilik ham
birmuncha rivojlangan. Amirlik hududidagi bepoyon dasht va cho’llar, tog’ va
tog’oldi tumanlari chorvachilik uchun juda qulayedi. Cho’l zonalarida,
xususan,Buxoro,Qarshi atrofidagi dashtlarda qorako’l teri etishtirishga
ixtisoslashgan qo’ychilik rivojlanib bordi. Tashqi bozorda unga talabning kattaligi
bu soxaning taraqqiyotini belgilab berardi. Chorvachilikka ixtisoslashgan
xo’jaliklarning tashqi va ichki bozorga tuyoqli mollar, sifatli teri, jun va turli
mahsulotlar (shol, namat, arqon va boshqalar) hamda oziq-ovqat (go’sht, sut
maxsulotlari) etkazib berishda o’rni katta edi.Amirlikda asosiy hunarmandchilik
markazlari sifatida shaharlar katta o’rin tutsada, ko’pgina yirik qishloqlarda ham
hunarmandchilikning ba’zi sohalari rivojlanib bordi. Hunarmandlar bu davrda ham
o’z uyushmalariga ega bo’lib, ularning tashkil topishi ma’lum turdagi mahsulot
ishlab chiqarish jarayoni ustidan nazorat o’rnatishga bog’liq edi.
Hunarmandchilikning barcha soxalarida bunday uyushmalar mavjud bo’lib, uni
saylab qo’yiladigan rais yoki oqsoqol boshqargan. Hunarmandlar o’z
uyushmalariga ega bo’lsalarda, o’zlariga tegishli ustaxonalarda ishlaganlar. Har bir
ustaning o’z yordamchilari, shogirdlari bo’lib odatda shogirdlikka ustaning
o’g’illari yoki yaqin qarindoshlari olingan. Buxoro amirligida to’qimachilik
hunarmandchilikning etkchi tarmog’i bo’lib qoldi. Uning taraqqiyoti bir tomondan
ichki va tashqi bozorda bu turdagi mahsulotlarga talab kattaligi tufayli, ikkinchi
tomondan mahalliy xomashyo manbalari (paxta, jun, ipak) etarli ekanligiga bog’liq
edi. To’qimachilikning ip yigirish, matolar to’qish, tayyor kiyitmlar tikish,
gilamchilik va boshqa sohalari ancha rivojlangan edi. Buxoroning zarbof to’nlari,
Shahrisabzning iroqi do’ppilari,Samarqand ustalarining ipak buyumlari mashhur
14

edi. Kulolchilik amirlikning ko’pgina joylarida rivojlangan edi. Uning asosiy
markazlari G’ijduvon, Qarshi, Shahrisabz, Kattaqo’rg’on va boshqa shaharlar
bo’lib, bu yerlik kulollar mahsulotiga talab katta edi. Amirlikda metallga ishlov
berish va metall buyumlar yasash ham birmuncha rivojlangan edi. Xonlikning
tog’lik tumanlari (Shahrisabz, Boysun, Sherobod)da qadim davrlardan boshlab
turli ma’danlar qazib olingan bo’lib, bu konlardan foydalanish ba’zi uzilishlar bilan
to XX asr boshlarigacha davom etdi. Metallga ishlov berish va metall buyumlar
yasash yanada mayda tarmoqlarga bo’linib ketadigan quyidagi to’rtta: temirchilik,
misgarlik, cho’yan quyish va rixtagarlik turlarida taraqqiy etdi. Hunarmandchilik
turlari ichida zargarlik ham qadimiy an’analarga ega hunarmandchilik turi sifatida
katta ahamiyat kasb etdi.Hunarmandchilik turlari ichida ko’nchilik, yog’ochga
ishlov beruvchi ustalar, turli oziq-ovqat mahsulotlari tayyorlaydigan ustalar
borligini ham aytib o’tish kerak. XVIII asr ikkinchi yarmi – XIX asr O’rta Osiyo,
xususan Buxoro amirligi me’morchiligida o’ziga xos davr bo’ldi. Garchi bu davrda
Amir Temur va temuriylar hamda shayboniylar davridagidek oliy sifatli me’moriy
inshootlar ko’p qurilmagan bo’lsada, binolar qurilishi to’xtab qolmadi va
qurilayotgan binolarda uslubiy o’ziga xoslik ko’zga tashlandi. Buxoro Qarshi,
Samarqand, Shahrisabz, G’uzor, Kattaqo’rg’on va amirlikning boshqa bir qancha
shaharlarida ko’plab masjid va madrasalar barpo etildi. Me’morchilikning
rivojlangan yo’nalishlari savdo-sotiq bilan bog’liq inshootlar qurilishida ham
ko’zga tashlanadi. Amirlik poytaxti Buxoroda va boshqa shaharlarda ko’plab
ixtisoslashgan yopiq bozorlar mavjudligi, shaharlarda karvonsaroylar sonining
muttasil oshib borishi, savdo yo’llari bo’yida rabotlar, sardobalar qurilishi fikrimiz
dalilidir. XVIII asr oxiri – XIX asr birinchi yarmida shaharlarning mudofaa
devorlarini, qishloq mudofaa qo’rg’onlarini ta’mirlash ishlari ham olib borildi.
Qurilgan binolar odatdagidek, davlat xazinasi va ayrim kishilarning xususiy
mablag’lari xisobiga amalga oshirildi.Buxoro amirligi tarixiga xulosa sifatida aytib
o’tish kerakki, mang’itlar sulolasi davrida garchi ijtimoiy-iqtisodiy hayotda ba’zi
yutuqlar qo’lga kiritilgan bo’lsada. Mamlakat hududi muntazam ravishda qisqarib
borishi kuzatildi. Shimoliy viloyatlar (Toshkent, Turkiston, O’ratepa, Xo’jand)
15

Qo’qon xonligiga qo’shib olingan bo’lsa, janubda Balx viloyati butunlay qo’ldan
chiqarildi. Mang’it amirlari sulolasi
1. Muhammad Rahim – 1747 – 1756 – 1758 yillar.
2. Doniyolbiy – 1759 – 1784 yillar.
3. Amir Shohmurod – 1785 – 1800 yillar.
4. Amir Haydar – 11800 – 1826 yillar.
5. Amir Nasrullo – 1826 – 1860 yillar.
6. Amir Muzaffar – 1860 – 1885 yillar.
7. Amir Abdulahad – 1885 – 1910 yillar.
8. Amir Olimxon – 1910 – 1920 yillar.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekiston xududida ilk davlat uyushmalari qadimgi
davrda ham faoliyat yuritganligini, davrlar o’tishi bilan bu muassasalar o’zining
faoliyatini kengaytirgani va alohida sohalarga ajralganligini, Buxoro amirligi
tashkil topishi va faoliyatida ham davlat muassasalari o’rni muhimligini ko’rish
mumkin.
16

II BOB. BUXORO AMIRLIGI DAVLAT MUASSASALARINING
TASHKIL TOPISHI VA FAOLIYATI
2.1. Buxoro amirligini markaziy va mahalliy boshqaruvida faoliyat yuritgan
davlat muassasalari
Buxoro xonligida davlatni boshqarish boshqa xonliklardan deyarli farq
qilmagan.XVI – XVII asrda otaliq lavozimidagi shaxs xonning o’ng qo’li
hisoblanib, u butun mamlakatni boshqargan. Naqib harbiy ishlar va tashqi siyosat
bilan shug’ullangan. Vaqf yerlarni nazorat qilish sadrlar zimmasiga yuklatilgan.
Shuningdek, qo’shin uchun alohida qozi (qoziaskar) tayinlangan.
Qonunshunoslikka va umuman shariatga doir muhim masalani echish va hayotga
tatbiq etish a’lam zimmasida bo’lgan. Devonbegi otaliq mansabidan keyin turgan.
U urush va sulh ishlari, ayrim viloyat boshliqlarini tayinlash va boshqa masalalar
bilan shug’ullangan. Parvonachi xon yorliqlarini topshirish va harbiy qismlarga
boshchilik qilish kabi vazifalarni ado etgan. Shuningdek, xonlikda yasovul,
eshikog’aboshi, miroxur, shig’ovul, amiri lashkar, to’pchiboshi, mirzaboshi,
xazinachi, mehtar, mirob, qushbegi kabi lavozimlar bor edi.Mang’itlar sulolasi
davrida ham mustabid hokimiyat shakli mavjud bo’lib, amir huquqi
chegaralanmagan oliy hukmdor edi. Ijro etuvchi hokimiyatni bosh vazir —
qushbegi boshqargan. U xon bilan bamaslahat ish yuritgan. Jamiyat hayoti shariat
qonunlariga asoslangan. Mamlakat murakkab davlat apparati orqali idora qilingan.
Masalan, moliya ishlari devonbegi kalonga, davlat xavfsizligi ko’kaltoshga, ichki
tartibni saqlash va nazorat qilib turish raisga topshirilgan. Buxoro amirligida
markaziy boshqaruv quyidagi asosiy idoralar orqali amalga oshirilar edi: amir –
davlat boshlig’i, qushbegi — bosh vazir, (amir yordamchisi), otaliq, moliya
idorasi, vaziri harb, qozilik mahkamasi11. Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan
bo’lib, u bir vaqtning o’zida diniy va dunyoviy hokimiyat boshlig’i edi. Shu bilan
birga, amir — davlatning Oliy bosh qo’mondoni, amirlik yerlarining oliy egasi
hisoblangan.
Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan bo’lib, u bir vaqtning o’zida diniy va
dunyoviy hokimiyat boshlig’i edi. Shu bilan birga, amir — davlatning Oliy bosh
17

qo’mondoni, amirlik yerlarining oliy egasi hisoblangan.Mang’itlar sulolasining
uchinchi vakili bo’lmish Shoxmurod (1785-1801) amirlik unvonini qabul qildi 12
.
Amirlik unvoni ilgari asosan, ko’pgina qo’shin boshliqlari va joylardagi turli
harbiy vakillarga berilgan bo’lsa, Muhammad Rahim davriga kelib esa amir
unvoniga ega bo’lgan birorta mansabdor shaxs qolmagan. Ta’kidlash joizki,
Shoxmurod tomonidan qabul qilingan amirlik unvoni tarixchi olim V. V. Bartol’d
ma’lumotlarida keltirilgan amir unvonidan keskin farq qiladi 13
. Ushbu unvon ilgari
amalda bo’lgan amirbeklik unvonidan farqli o’laroq halifalik maqomi – “amir-ul-
mo’minin” sifatida talqin etilgan. Aynan ushbu davrdan Buxoro xonligi Buxoro
amirligi deb yuritila boshlangan. Amir davlatni mansabdor shaxslar, ya’ni amir
xizmatchilari orqali boshqarar edi. Ushbu mansabdor shaxslar davlatning
boshqaruv apparatini tashkil etgan. Buxoro amirlari shajaralarini Muhammad
payg’ambardan boshlaganliklari sababli ularning unvonlariga “said” so’zi qo’shib
aytilgan. Amir yonida doimiy ravishda uning shaxsiy yozishmalarini olib boruvchi
ikki nafar kotibi bo’lgan. Ularning birinchisi munshiy bo’lib, u barcha ishlar
bo’yicha berilgan ko’rsatmalar yozib borgan va amirga kelgan axborotlar,
ma’lumotlarga hamda ma’muriy vakillardan va alohida shaxslardan kelgan
iltimosnomalarga, shikoyatlarga javob berish bilan mashg’ul bo’lgan. Ikkinchi
kotib - mushrif bo’lib, u sarupo berish, qurol-yarog’ va shu kabilarni tarqatish
haqidagi ko’rsatmalarni rasmiylashtirib borgan. Amir tomonidan yuqorida zikr
etilgan iltimosnoma, shikoyatlar va boshqa xatlarga berilgan yozma javob-
muboraknomadeb atalgan. Amir o’z navbatida,hududiy tuzilmalardan doimiy
xabarnomalar olib turgan. Ularga amir nomidan tegishli tartibda muboraknomalar
jo’natilgan.
Markaziy davlat boshqaruvini bir necha idoralar yig’indisi tashkil etib,
davlatning oliy boshqaruv organi — oliy davlat mansabi hisoblangan qushbegi
tomonidan boshqariladigan davlat devonxonasi (qushbegi devonxonasi)
hisoblangan 14
. Qushbegi mansabi ilgaridan mavjud bo’lgan bo’lsada, XVII asrga
kelib “otaliq” unvoniga nisbatan uning ahamiyati va vakolat doirasi ancha
toraygan. XVIII asrning o’rtalariga kelib qushbegi mansabi etakchi o’ringa chiqib,
18

u davlat apparatining asosiy bo’g’ini sifatida barcha boshqaruvning asosiy
funktsiyalarini o’z qo’lida to’play borgan. Qushbegi mahalliy beklar orqali
markaziy davlat boshqaruvini amalga oshirish bilan bir qatorda, chet
mamlakatlardan keladigan mol-mulklardan olinadigan boj to’lovlari ustidan
nazoratni ham amalga oshirgan.Qushbegi lavozimiga davlatning tajribali,
ishbilarmon, siyosatdon kishilari tayinlangan. Nomzod avval devonbegi mansabida
faoliyat yuritgan bo’lishi lozim bo’lgan. U saroydagi eng yuqori unvon egasi
sifatida davlatda amirdan so’ng turgan. Turklardagi ulug’ vazir yoki Yevropadagi
davlat kantsleri singari qushbegi amirning eng yaqin maslahatchisi va ishonchli
kishisi bo’lgan. Qushbegi bir vaqtning o’zida amirning shaxsiy muhrini saqlash,
boshqa davlatlar bilan aloqalarni nazorat qilish, shuningdek, moliya ishlarini
boshqarish kabi mas’ul vazifalarni ham amalga oshirgan 15
. Buxoro amirligida
savdo-sotiqdan olinuvchi barcha bojxona to’lovlari boshqaruvi ham qushbegi
qo’lida bo’lishi bilan bir qatorda, u yer solig’ini yig’ish va yer-mulklarni berishni
ham nazorat qilgan. Bulardan tashqari unga amir saroyi xavfsizligini nazorat qilish
vazifasi ham yuklatilgan. Aynan mana shuning uchun ham amir shahardan boshqa
joyga ketgan paytda u saroy darvozaxonasining unga maxsus kurilgan joyida amir
shaharga qaytguncha kutib o’tirishga majbur bo’lgan. Har kuni kechqurun
shaharning kechasi qulflanadigan darvozasi kaliti qushbegiga olib kelib berilgan va
ertasiga ertalab esa kalitlar yana darvozabonlar boshlig’iga qaytarilgan.
Otaliq - amirlik markaziy boshqaruvida o’ziga xos vakolatga ega bo’lgan,
mang’it hukmdorlarining tayanchi hisoblangan va ularning hurmatiga sazovor
bo’lgan mansab egasi. Binobarin, otaliq amirga ota o’g’liga qilganidek
xushmuomalalik bilan munosabatda bo’lishi lozim edi. Unga Buxoro shahri va
Samarqanddan Qoraqo’lgacha bo’lgan hududlarda suv taqsimotini nazorat qilish
vazifasi yuklatilgan. O’z navbatida otaliq Shohrud kanali mirobligi vazifasini ham
bajargan. U mahalliy hududlarni harbiy masalalarda amalda yordam beruvchi
maxsus vakillari orqali nazorat qilgan. Buxoro amirligida bekliklar huquqiy
maqomi bo’yicha bir-biridan farq qilgan. Masalan, Samarqand bekligi nufuzliligi,
Qarshi bekligi ko’p hollarda davlat boshlig’i merosxo’ri hokimligi bilan,
19

Chordjo’y bekligi esa urug’ davomchilariga, Buxoro bekligi esa qushbegining o’zi
tomonidan boshqarilganligi tufayli keng imtiyozlarga ega bo’lgan. Umuman
olganda, bekliklarning maqomi ularning davlat va jamiyatga keltiradigan foydasi
miqdoriga bog’liq bo’lgan. Beklar asosan rentadan daromad olishar, chunki, ular
amirdan hech qanday moyana haqi olmaganlar, o’z navbatida ular aholidan soliq
va boshqa majburiy to’lovlarni yig’ish ishlariga bosh-qosh bo’lganlar. O’z o’rnida
beklar amirning amaldorlari sanalib, amir tomonidan farmon asosida
tayinlanganlar hamda amirga hududiy birliklar bo’yicha iqgisodiy, ijtimoiy va
siyosiy masalalar yuzasidan hisob berib turganlar. Yuqoridagi xususiyati bilan
beklar ilgarigi, ya’ni xonlik davridagi bek- amir lavozimidan keskin farq qiladi.
Beklik mansabi Buxoro amirligi tomonidan belgilab qo’yilgan “Unvonlar ro’yxati”
bo’yicha mansablik unvoni tizimida 9 (to’qqiz) darajadagi unvonlar toifasiga
kirgan22. Buxoro amirligi mahalliy boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlarning
mavqei baland bo’lgan. Amir va uning maxfiy xizmati tomonidan amalga oshirib
turilgan nazorat ko’pgina amaldorlarning o’z mansablarini suiste’mol qilishlarini
oldini olganligi ahamiyatga molikdir.Amir (arab. — amr qiluvchi, boshliq, hokim)
— lashkarboshi, hokim, bek. XVIII asr oxiridan e’tiboran Buxoro xonligi
hukmdorlari o’zlarini amir deb atay boshlaganlar.Amlokdor (arabcha, amlok, mulk
so’zining ko’pligi, fors-tojikcha dor – ega). Buxoro xonligidagi bekliklarga
qarashli eng kichik ma’muriy bo’linma (amloqdorlik)niboshqaruvchi amaldor.
Amlokdor aholining o’ziga to’q vakillaridan bo’lib, bek tomonidan tayinlangan va
bir necha katta va kichik qishloqlar uning ixtiyorida bo’lgan. U xiroj yig’ish,
dehqonlar etishtirgan hosilni hisobga olish, soliq to’lamaganlarni jazolash, jarima
solish kabi ishlar bilan shug’ullanib, kotib (mirzo), mirob, amin, oqsoqollar
yordamida amlokdorlikni idora qilgan.Amin – Buxoro amirligi va Turkiston
general-gubernatorligida bir yoki bir necha kichik qishloqni boshqaruvchi hamda
xalq tomonidan saylangan amaldor. Buxoro amirligida amin amlokdorga,
Turkiston general-gubernatorligida esa bo’lis (volost) boshlig’iga bo’ysungan.
Aminning asosiy vazifasi aholidan o’lpon va soliq yig’ish, aholi ustidan nazorat
qilish, suv taqsimlash (Amini ob) edi. Bozorda mol sotuvchilardan bozor haqi
20

yig’uvchi amaldor ham amin deyilgan. Arbob - Buxoro amirligida qishloq
miroblarining boshlig’i. Bakovul, bakovul – Buxoro amirligida saroy
dasturxonchisi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o’zi totib ko’ruvchi
bosh oshpaz. Bek atka – Buxoro amirligida amirzodalarni tarbiyalab voyaga
yetkazuvchi shaxs.Darbon – Buxoro amirligida saroy xizmatchisi; Buxoro hayotini
zimdan kuzatib, poytaxt xavfsizligini ta’minlab turuvchi harbiy qism va tegishli
qurol- yarog’lar mutasaddisi (boshqaruvchisi). Darbon ixtiyorida zindon yoki
Arkda qamalgan mahbuslar ham bo’lgan; amirlik uchun xavfli hisoblangan
jinoyatchilarni so’roq qilgan.
Buxoro amirligida:
a) oliy davlat nazoratchisi (Mushrifi kalon);
b) amirning shaxsiy kotibi lavozimi hisoblangan.
Suvchi -suv tashib beruvchi maxsus kasb bo’lib, suv manbalaridan
xonadonlar, guzarlar, choyxonalar va karvon-saroylarga suv tashib berib tirikchilik
o’tkazishgan. Suvchilar suv tanqis ayrim shaharlarida, masalan, Buxoro amirligida
XX asr boshlariga qadar mavjud bo’lgan. Buxoroda esa, suvchini meshkobchi deb
ham atashgan. Shaharlarning suvdan foydalanish (vodoprovod) shoxobchalari
bilan ta’minlanishi natijasida suvchiga ehtiyoj qolmagan.Qo’shbegi - Buxoro
amirligida mang’itlar sulolasi davrida bosh vazir, amirdan keyingi oliy mansab
hisoblangan. Qo’shbegiga barcha viloyatlar va bekliklarning hokimlari, beklari
bo’ysungan hamda amirning poytaxtda bo’lmagan paytida u amirlikning barcha
ishlarini boshqargan24. Shuningdek, Qo’shbegi Buxoro atrofidagi 11 ta tumanni
(hozirgi Buxoro viloyatini) amir nomidan idora qilgan. Buxoro amirligida
Qo’shbegilar 2 ta bo’lgan: “Qo’shbegiyi bolo” (yuqori Qo’shbegi) va “Qo’shbegiyi
poyon” (quyi Qo’shbegi). Qo’shbegiyi bolo arkda, ya’ni baland qo’rg’onda
yashagan va saroy ishlarida etakchi mavqeni egallagan. U doimiy ravishda arkda
amir bilan muloqotda bo’lib turgan. Qo’shbegiyi poyon – bosh zakotchi esa ark
quyisidagi hovlilardan birida yashab, amirlik hududidagi butun soliq ishlarini
nazorat qilib turgan. Mamlakatda favqulodda vaziyat yuz bersa yoki urushlar
boshlansa har ikki lavozim birlashtirilib, “kulli Qo’shbegi” (“kull” arabcha so’z
21

bo’lib, “barcha” degan ma’noni bildirgan) lavozimi joriy qilingan. Kulli Qo’shbegi
amirlikda butun hukumat ishlarini o’z qo’lida to’plagan va shoshilinch qarorlar
qabul qilgan. Buxoro amirligida Ostonaqul qo’shbegi, Nasrullo qo’shbegi kabi
katta nufuzga ega Qo’shbegilar bo’lgan. Biy — 1) qabilaning yoki qabilalar
ittifoqining boshlig’i, to’rasi; 2) yuqori mansabli kishilarni ulug’lash uchun
ishlatilgan so’z yoki ularga be-rilgan unvon; 3) ko’chmanchi va yarim
ko’chmanchi turkiy xalqlarning urug’ oqsoqollariga berilgan unvon. 4) Buxoro
xonligida xizmat pog’onasining 9-mansabi; amorat panoh unvoni bo’lgan. Bu
unvonni olgan shaxs uni keyingi mansablarni egallaganda ham o’zida saqlab
qolgan.
Dastorband (fors, dastor – salla va band – bog’lamoq) – podshoh yoki
xonning sallasini o’rab qo’yadigan xizmatkor. Bu xildagi lavozim Buxoro
xonligida bo’lganligi XVIII asr manbalarida qayd etilgan. Dastorban oliy
hukmdorning yaqin va ishonchli a’yonlaridan hisoblangan. Devonbegi –Buxoro
xonligida moliya va xo’jalik ishlarini olib boruvchi mansabdor. Devoni arabxona
- Buxoro xonligida mamlakat hududida yashaydigan arablar ishlari bilan
shug’ullanuvchi devon. Arablar Buxoro xonligida aloxida imtiyozlarga ega
bo’lganlar. Ularning bajarilishi bo’yicha ishlarni shu devon boshqargan. Devoni
vazir (kalon) Buxoro xonligida davlat daftar yozuvlarini nazorat qiluvchi va
boshqa devonlar ishini boshqaruvchi devon. Viloyatlar, xiroj, tanho, mulk
yerlaridan tushumlar daftari shu devoni vazirda saqlangan. Dorug’a, daruxachi,
dorug’achi (mo’g’ulcha — nazoratchi, shahar boshlig’i) - Buxoro xonligida
shaharning harbiy komendanti
Inoq – qadimgi turkiy runiy bitiklarida “ishonch” ma’nosida qayd etilga.
Buxoro xonligida hukmdorning ishonchli kishisi, mansabdor. Xonlikda ulug’ inoq
va kichik inoq bo’lgan. Ulug’ inoq darajasiga ko’ra, ko’kaltosh va ulug’ qushbegi
(qushbegi kalon)dan so’ng turgan. Ulug’ inoq asosan, hukmdor farmonlarini kichik
mansabdagi amaldorlarga etkazish va amir qabuliga muyassar bo’lganlarni kiritish
bilan shug’ullangan. Kichik inoq ham xonning ishonchli kishisi bo’lib, ba’zan
saroydan otga mingan holda chiqish huquqiga ega bo’lgan. O’z lavozimiga ko’ra,
22

ulug’ mehtar, devoni sarkor va dasturxonchidan yuqori turgan. Kichik inoqqa
hukmdorning muhrlari solingan qutichani ehtiyot qilish topshirilgan. Kichik inoq,
shuningdek, amir nomiga tushgan ariza va shikoyatlarni qabul qilgan; elchilarni
qabul qilish paytida ular keltirgan xatlarni ochib, amirning shaxsiy kotibi
(munshiy)ga taqdim etgan.
Ko’kaltosh, Ko’kaldosh – rizo’iy (emishgan) birodarlar, ya’ni biror doya
(enaga)ni uning o’g’li bilan birgalikda emgan begona bola. Shunga ko’ra,
podshoxning rizo’iy birodariga “Ko’kaltoshxon” degan laqab berilgan. Ko’kaltosh
istilohi, “G’iyos ul-lug’at” (“Lug’atlar madadkori”)da aytilishicha, turkiy “ko’ka”
(“enaganing o’g’li”) va “tosh” yoki “dosh” (“sherik”) so’zlaridan iboratdir. Bu ikki
so’z orasidagi “l” harfi esa keyinchalik qo’shilib qolgan bo’lib, ilgari bo’lmagan.
“Ko’ka” (“aka”) so’zi hozirgacha qozoq tilida qo’llanilib keladi. Buxoro xonligida
mamlakat ichki xavfsizligini ta’minlash ishlari bilan shug’ullanuvchi amaldor.
Muboshir (arabcha – ish – yurituvchi) – biror ishga boshchilik qiluvchi,
boshqaruvchi, boshliq. Buxoro xonligida markaziy davlat idorasining moliya
devonidagi amaldor
Mushrif (arabcha – boshqaruvchi) – Buxoro xonligida xazinadan
beriladigan sovg’a-salomlarni ajratuvchi, hisobga oluvchi amaldor. Buxoro
amirligida mushrif a) oliy davlat nazoratchisi (mushrifi kalon); b) amirning shaxsiy
kotibi.
Oftobachi – O’rta Osiyo xonliklarida saroy mansabi. Masalan, Buxoro
xonligi amir qo’l yuvayotgan paytda oftoba (obdasta) tutib turuvchi lavozimli
shaxs hisoblangan. Saroyga kelgan mehmonlarga ham oftobachi xizmat qilgan.
Og’aliq – Buxoro xonligidagi mansabdor shaxs. Xon, amir maslahatchisi.
Shayboniylar davrida joriy etilgan. Xonlikdagi 4 beklik (Chorjo’y, Qarshi,
Shahrisabz va Kitob) uzoq vaqt markaziy hokimiyatga bo’ysunmay kelganlari
tufayli xonlik bilan bekliklar aholisi o’rtasida vositachilik rolini o’ynovchi
oftobachi mansabi ta’sis etilgan. Yurtning eng hurmatli, nufuzli oqsoqollaridan
xalq yig’inlarida og’aliq mansabiga tavsiya etilgan kishiga amirlik tomonidan
maxsus yorliq berilgan. Og’aliq xonlik va xalq o’rtasidagi vakil hisoblanib, aholi
23

turmushining barcha dolzarb masalalarini echish huquqiga ega bo’lgan. Viloyat va
saltanat miqyosidagi eng muhim masalalarda ham og’aliqqa murojaat qilingan. U
xalq ommasini amaldorlarning turli tazyiqlaridan himoya qilgan. Og’aliqning eng
asosiy vazifasi – xalq bilan bek va amir o’rtasida murosachilik yuritish, fuqarolar
kayfiyatidan xabardor bo’lish hamda sodir bo’lishi mumkin bo’lgan turli ko’ngilsiz
tasodiflarni bartaraf etishdan iborat edi. Parvonachi – hukmdor farmoni va
buyruqlarini bituvchi kotib. Buxoro xonligida parvonachi amirning tayanchi
hisoblangan oliy lavozimlardan biri, otaliq hamda devonbegidan keyingi uchinchi
mansabdor shaxs. Parvonachi amir tomonidan chiqarilgan yorliqlarni arkoni davlat
hamda beklarga taqdim etgan, ayni chog’da xonlikda yashovchi arablar ishi bilan
shug’ullanish uchun mas’ul hisoblangan. Yuqori mansabga tayinlangan amaldor
parvonachi taqdim etgan farmonni uch kun mobaynida o’z sallasiga qistirib yurishi
lozim bo’lgan. Amir qabulxonasida parvonachi uchun maxsus o’rindiq bo’lgan.
Parvonachi ba’zan harbiy harakatlarda ishtirok etib, muayyan qismlarga
qo’mondonlik qilgan29. Xazinachi – hukmdorning pullari, qimmatbaho buyumlari
va boshqa moddiy boyliklarini saqlovchi shaxs. Buxoro xonligida xazinachi
nisbatan quyi mansablardan biri hisoblangan. Shig’ovul, shag’ovul - saroy
mansabi. Buxoro xonligida elchilarni xon qabuliga olib kiruvchi mansabdor shaxs.
Shig’ovul saroydagi qabul marosimlarini boshqargan va nazorat qilgan30. Yosh
buxoroliklar – Buxoro amirligidagi jadidlar partiyasi (firqasi).
Dastlab “Tarbiyai atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) maxfiy jamiyati shaklida
tuzilgan. 1910-20 yillarda “Yosh buxoroliklar” partiyasi deb atalgan. Unga
taraqqiyparvar ziyolilar, savdogarlar va shahar kambag’allari vakillari kirgan. Ular
boshida mavjud amirlik tuzumi doirasida demokratik islohotlar o’tkazish,
konstitutsiyaviy monarxiya o’rnatish orqali amirning mutlaq hokimligini cheklab
qo’yish tarafdori bo’lgan. Abdulvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Sadriddin
Ayniy, Us- monxo’ja Po’latxo’jayev (Usmon Xo’ja), Otaulla Xo’jayev, Ahmadjon
Hamdiy (Abusaidov), Homidxo’ja Mehriy, Musa Saidjonov, Mirzo Siroj Hakim
“Yosh buxoroliklar”ning dastlabki tashkilotchilari edi. Keyinchalik, uning
faoliyatida Fitrat, Fayzulla Xo’jayev va Muhiddin Mansurov katta rol o’ynashdi.
24

“Yosh buxoroliklar” iqtidorli yoshlarni Istanbul, Qozon, Ufa, Boqchasaroyga
o’qishga jo’natdi. Ular partiyaning moddiy mablag’i hisobidan ta’lim olishgan.
Fayzulla Xo’jayev va Muhiddin Mansurov partiyaga katta mablag’ ajratgan.
Istanbulda “Buxoro ta’limi maorif jamiyati” tashkil qilinib, jamiyat a’zolari
Turkistonda maorif tizimini rivojlantirishda muhim ishlar qilishdi.
2.2. Buxoro amirligida harbiy, diniy va sud sohasidagi davlat
muassasalari faoliyati
Din vakillari aksariyat hollarda imtiyozli guruhlardan - sayyid va xo‘jalardan
tashkil topgan edi. Rossiya istilosiga qadar bo‘lgan davrda jamiyat madaniy
hayotiga mas’ul bo‘lgan shoirlar, mudarrislar, talabalar hayotida jiddiy o‘zgarishlar
bo‘lmagan. Asosiy soliq to‘lovchi aholi, jamiyat moddiy boyliklarini yaratuvchi
ijtimoiy tabaqa bo‘lgan raiyat, ijtimoiy tabaqaning quyi qismida qolib, ijtimoiy
adolatsizliklarning asosiy og‘irligi ular zimmasida edi. Mang‘itlar davrida ham
Buxoroda qulchilik saqlangan edi. Qullar asosan rus, eron millatlariga mansub
bo‘lib, harbiy talonchilik yurishlarida qo‘lga olinar va turkmanlar yoki qozoqlar
tomonidan Buxoro bozorida sotilar edi. amirlikda davlatni ijtimoiy tabaqalarga
bo‘lishda aholining qaysi millat yoki urug‘ga mansubligiga ham e’tibor berilgan.
Buxoro qozikaloni huzurida qirq a'lam va 12 muftiydan iborat rivoyatlar tuzuvchi
muftiylar devoni bo`lgan. Amirlikda musulmon ruhoniylari yuqori mavqega ega
bo`lgan. Ular katta yerlarga egalik qilar edi. Shayxulislom bosh ruhoniy va adliya
ishlarining sardori hisoblangan. U jamiyat ma'naviy hayotini boshqargan.Sud
hokimiyati ruhoniylar qo`lida bo`lgan. Barcha qozilar (qozi-ul- quzzot)
qozikalonga bo`ysungan.Davlat boshqaruvida u yoki bu lavozim vazifasiga qarab
o`zgarib turgan. Buxoro qozi kaloni huzurida a’lam va 12 muftiydan iborat
rivoyatlar tuzuvchi muftiylar devoni bo’lgan. Amirlikda musulmon ruhoniylari
yuqori mavqega ega edi. Ular katta yerlarga egalik qilardi. Shayxulislom bosh
ruhoniy va adliya ishlarining sardori hisoblangan. U jamiyat ma’naviy hayotini
boshqargan. Sud hokimiyati ruhoniylar qo’lida bo’lgan. Barcha qozilar qozi
kalonga bo’ysungan. Davlat boshqaruvida u yoki bu lavozim vazifasiga qarab
o’zgarib turgan.
25

Muhtasib (arabcha – nazorat qiluvchi) Buxoro amirligida Muhtasib shayx
ul-islom va muftiydan keyin uchinchi mansab hisoblangan.
Sayyid, sayd (arabcha – janob) Buxoro amirlari hamda turli ijtimoiy
tabaqalarga mansub bo’lgan shaxs hampayg’ambar avlodidan hisoblanmasa-da,
o’zlarini shu nom bilan atayverganlar.
Qozikalon – bosh qozi, eng yuqori darajadagi qozi (oliy mahkama raisi).
Buxoro xonligida barcha qozilar, dindorlar va mullalarning boshlig’i, ya’ni raisi
bo’lib, ular ustidan nazorat qilgan. Bosh qozi qam diniy, ham adliya ishlarini
boshqargan. Qozikalon fuqarolarning da’volari, janjallari bilan ham shug’ullangan.
Oliy jazo talab qilinadigan jinoiy ishlar uning vazifasiga kirmagan. Bu ishlarni
xonning o’zigina ko’rgan. Qozikalon rasmiy qabul marosimlarida xonning o’ng
tomonida, 1-o’rinda o’tirgan.
A’lam (arabcha, bilag’on, eng olim) – diniy-huquqiy masalalar yuzasidan
fikr beruvchi diniy amaldor. Odatda, muftiylar tuzgan fatvo yoki rivoyatga a’lam
muhr bosgach, u kuchga kirgan va qozilar o’sha hujjat asosida hukm chiqargan.
Buxoro xonligi davrida har bir qozi yonida a’lam bo’lgan.
Buxoro amirligi davlat boshqaruvida harbiy-ma'muriy amaldorlar katta o`rin
tutgan. Mamlakat qo`shinlari asosan otliq va piyoda askarlardan tashkil topgan
bo`lib, ular o`q-yoy, uzun nayza, gurzi, uzun dastalijang boltasi (tabarzan),changak
kabi hujum qurollariga ega bo`lgan. Bu davrda navkarlarning himoya uchun
qalqon (sipar)dan foydalanganliklari, sovut jovshan (forscha baxtar) hamda temir
simdan mayda qilib to`qilgan, usti ipak va baxmal mato bilan yopilgan qurol yoki
jiba (jeva) – temir yoki po`latdan ishlangan maxsus kiyim kiyib jang qilganlari
manbalarda aks etgan. Qo`shinning asosiy jangovar qismini suvoriylar tashkil
etgan. Shu sababli ham o`zaro urushlarda otlarning himoyasiga katta e'tibor
berilgan va o`q o`tmasligi uchun ularning ustiga maxsus yopinqich – gejm (kejim)
yopilgan.Mamlakat qo`shini tarkibida dushmanning shahar va mudofaa
qo`rg`onlarini ishg`ol etishda muhim ahamiyatga ega bo`lgan naftandozlar,
manjanaqchilar va tosh otuvchilar ham bo`lgan. dushman tomonidan yashirin
ravishda “til” tutib keluvchi maxsus bo`linma va xabargiri – dushman to`g`risida
26

umumiy ma'lumot keltiruvchi bo`linmalar ham bo`lgan. Ayrim manbalarning
dalolat berishicha, favqulodda vaziyatlarda eng qaltis harbiy vazifalarni bajarishga
mo`ljallangan jangovar qismlar ham bo`lib, ular asosan saralangan o`zbek
jangchilaridan tashkil topgan. Amirning xos qo`riqchilari ham saralangan o`zbek
navkarlaridan tuzilgan. Buxoro amirligida oliy bosh qo`mondan amir bo`lib, u
qo`shinni turli darajadagi harbiy amaldorlar yordamida boshqargan. Mamlakat
qo`shini ham Chingizxon va Amir Temur qo`shinlaridek, 10 minglik korpuslar –
tumanlarga bo`lingan. Ularga no`yon deb ataluvchi harbiy sarkardalar boshchilik
qilgan. Tumanlar o`z navbatida, minglik, yuzlik, o`nliklarga ajralgan. Amirlikda
qo`shinni jangga hozirlash, harbiy amaldorlar va navkarlarga maosh to`lash va
boshqa tashkiliy ishlar bilan maxsus amaldor tavochi shug`ullangan. Qo`shinni
qurol- yarog`bilan ta'minlashga mas'ul bo`lgan amaldor -jevachi bo`lib, u amirning
qurol-aslahalariga ham javobgar hisoblangan. Harbiy amaldorlar va navkarlarga
xazinadan beriladigan maoshdan tashqari, harbiy yurishlar paytida qo`lga kiritilgan
o`ljadan ham ma'lum miqdorda ulush ajratilgan. XIX asrda mang`it amirlar davrida
harbiy sohada jiddiy o`zgarishlar amalga oshirildi.Bunday islohotlar qisman
bo`lsada, mang`itlar sulolasi asoschisi Muhammad Rahim tomonidan olib borildi.
Buxoro amirligining harbiy qudrati, ayniqsa, Amir Nasrullo hukmronligi davrida
o`zining eng yuqori nuqtasiga yetdi. Uning davrida Buxoroda muntazam armiya –
sarbozlar (sipoh) qo`shini tashkil etildi. Ularning soni 40 mingga yaqin bo`lgan.
Qo`shinlar otliq va piyoda jangchilardan tashkil topgan bo`lib, ularning qurollari
asosan qilich, nayza va o`q- yoydan iborat edi. Buxoro amirligi qo`shinlari
mamlakatning barcha shaharlarida, ayniqsa, chegara shaharlar (Jizzax, O`ratepa,
Qorako`l, Marv)da joylashtirilgan. Bu davrda Buxoroda zambaraklar yasovchi chet
ellik (Eronlik) mutaxasislar ham bo`lganligi mavjud. Biroq shunga qaramay,
qo`shinni zamonaviy miltiqlar va zambarakalr bilan qurollantirish sohasida
boshlangan ishlar tugallanmasdan qolib ketdi. Natijada XIX asrning 2-yarmiga
kelib, Buxoro amirligining katta qismi Rossiya qo`shinlari tomonidan bosib olindi.
Buni o`z navbatida, XVII-XIX asrlarda mintaqamizda harbiy sohada hech qanday
27

yuksalish bo`lmaganligi hamda zamonaviy qurol-yarog`larning yetarli emasligi
bilan izohlash mumkin.
Bekliklarda ham o`ziga xos ma'muriy boshqaruv apparati tashkil etilgan
bo`lib, ularga diniy-huquqiy masalalarni boshqaruvchi qozi, rais, muftiy kabi
amaldorlar, soliq yig`uvchi (zakotchi), qo`shinni boshqaruvchi yasovulboshi,
mirshab kabi amaldorlar va boshqalar mavjud bo`lgan. Viloyatlar qozilari
to`g`ridan-to`g`ri Buxorodan tayinlangan va o`z faoliyatida bekdan mustaqil
bo`lgan. U odatda bekning harakatlari haqida maxfiy ravishda Buxoroga xabar
berib turgan. Diniy amaldorlar mamlakatdagi sud hokimiyatini, shuningdek, ta'lim
va tarbiya maskanlari bo`lgan madrasalar, boshlang`ich maktablarni, kundaliy
hayotda katta o`rin tutgan masjidlar va boshqa shu turdagi ijtimoiy muassasalarni
o`z nazoratlari ostiga olgan edilar. Xonlikda o’rta asrchilik boshqaruv tizimining
uzoq saqlanishi taraqqiyot va qo’shin kuch-qudratiga salbiy ta’sir ko’rsatgan.
Qo’shinda dastlab misdan, XIX asr boshlarida cho’yandan quyilgan bir necha to’p
bo’lgan. Sarbozlar o’q-yoy, nayza, qilich, oybolta kabi ibtidoiy qurollar bilan
qurollangan. Xonlikda qo’shin asosan otliklardan tashkil topgan. XVIII asr
oxiridagi ma’lumotga ko’ra, xon 10 ming kishilik qo’shin to’plash imkoniga ega
bo’lgan. XIX asr 30-yillarida yollanma askarlar soni 19 ming kishi bo’lib, ular
xizmatini turli shahar va harbiy istehkomlarda o’taganlar. XIX asr o’rtalarida
harbiy qismlar, shuningdek to’p va miltiqlar soni ortgan. Umumiy qo’mondonlik
amiri lashkar zimmasida bo’lgan. Umuman xonlikda qo’shin har jihatdan zamon
talabidan ancha orqada edi33.To’pchiboshi – harbiy lavozim. O’rta Osiyo
xonliklarida harbiy vazifalarni bajargan amaldor (asosan, artilleriya
boshqaruvchisi). Buxoro amirligida 2 ta to’pchiboshi unvoni mavjud bo’lgan: biri
to’pchiboshiyi lashkar deb nomlangan bo’lib, Buxoro garnizonining boshlig’i
vazifasini ado etgan, uni vaziri harb – harbiy vazir ham deb atashgan, unga barcha
harbiy qismlarning sardorlari bo’ysungan. Davlat qurol-yarog’ ombori –
to’pxonaga mas’ul hisoblangan. Ushbu shaxs kutvol, bakovul, o’rag’a kabi mansab
egalari qatori hukmdor qabulida ba’zan o’tirish huquqiga ega bo’lgan. Ikkinchi
to’pchiboshi Buxoro qal’asi (arki) komendanti hisoblangan, shu bois
28

to’pchiboshiyi darvozayi arki oli – “qal’a artilleriyasi sardori” deb yuritilgan, u o’z
mavqeiga ko’ra, shig’avul, miroxurboshi, shixna (mirshab) kabi lavozimlar
darajasida turgan34.Daha – o’n kishidan iborat jangovar bo’linma. Buxoro
amirligida bunday harbiy bo’linma boshlig’i dahaboshi, dahboshi deb atalgan.
Dodxoh, dodxo – ushbu lavozim egasi Buxoro amirligida:1) a) qal’a boshlig’i,
qo’rboshi; b) qozixona ishlari ustidan nazorat olib boruvchi amaldor, raisi kalon.
2) Buxoro amirligida arzchilar shikoyatini amirga etkazib,javobini
shikoyatchilarga bildiruvchi amaldor35.Tuqsoba, to’qsabo (eski o’zbekcha – o’z
tug’iga ega bo’lgan) – harbiy qism sarkardasi, tuqsaboshi. Buxoro amirligida
eshikoqo boshi, chig’atoy begi singari mansablardan keyingi, miroxurdan oldingi
rutba hisoblanib, uning egasi amir saroyiga otda kirish, lekin hukmdor qabulida
o’tirish huquqiga ega bo’lmagan shaxsni anglatgan. Bu mansabdor idishlarga ovqat
suzish, kosalarga ichimlik, qatiq, muzdek suv quyish, ularni xizmatkorlar orqali
mashvarat yoki kengash ahliga etkazishga mas’ul hisoblangan. U, shuningdek,
Harqonrud tumanini va u yerda suv taqsimotini boshqargan. Qora cherik – Buxoro
amirligida muntazam qo’shin bilan baravar urush yoki tinchlik chog’ida xizmatda
bo’lgan nomuntazam lashkar. Ehtiyoj bo’lmagan kezlarda Qora cherik uylariga
tarqalib ketgan. Qora cherikni to’plash uchun hukmdor(amir) farmoni chiqqan va u
bozorlarda jarchilar tomonidan e’lon qilingan. Har bir qishloq, shahar, viloyatdan
yig’iladigan Qora cherik miqdori ilgaridan aniq bo’lganligi bois, amir buyrug’iga
binoan, nomuntazam lashkar yetkazib erishda muammolar tug’ilmagan. Muntazam
qo’shin otlar bilan ta’minlangan bir paytda, Qora cherik shaxsiy ulovi bilan harbiy
harakatlarda ishtirok etishi majburiy hisoblangan. Qal’a, qo’rg’onlarni muhofaza
qilishda muntazam xizmatdagi askarlar soni kamlik qilsa, Qora cherikdan
foydalanilgan. Ba’zan yurishda qatnashayotgan qo’shinning deyarli yarmini Qora
cherik tashkil etgan.
Navkar , nukar (mo’g’ulcha noxor – do’st, o’rtoq) xon huzurida xizmat
qiluvchi oliy tabaqali yigitlar. Navkarlar – qurollangan erkin kishilar bo’lib, o’z
ixtiyorlari bilan xizmat qilishgan. Buxoro xonligida navkarlar xizmati uchun davlat
29

tomonidan belgilangan maosh bilan ta’minlangan va majburiy harbiy xizmatni
o’tagan. Harbiy harakatlardan bo’sh paytlarda navkar soqchilik vazifasini bajargan.
Tavochi (mo’g’ulcha - hisobchi) Buxoro xonligida harbiy nozir – naqibga
qo’shinni joylashtirish, qurol-aslaha bilan ta’minlash, harbiy harakatlar vaqtida
lashkarning ilg’or, ar’ergard, o’ng qanot, so’l qanot va markaziy qismlari hamda
pistirmadagi vaziyatdan xabardor bo’lish mas’uliyati yuklatilgan.
Chag’davul, changdovul – Buxoro xonligida harbiy mansablardan biri
hisoblanib, qorovul, yo’lchi va josusdan yuqori turgan. Ayni paytda arergard
qo’shinida xizmat kiluvchi askar ham chag’davul istilohi bilan ifodalangan.
Qorovul - harbiy harakatlar chog’ida qo’shinning asosiy qismlaridan ancha
masofada oldinda borib, yovning xatti-harakatidan xabardor bo’lib turuvchi, zarur
paytlarda “til” tutib keltiruvchi maxsus suvoriy soqchi guruh (avanpost). Buxoro
xonligida biror bir ayg’oqchi yoki talonchining mamlakat yoki lashkarga qo’shilib
kirmasligi uchun yo’llarni muhofazalov-chi askariy guruh. Amir Shohmurod
Buxoro amirligi davlatchiligi tarixida o`z o`rniga alohida ega bo`lgan
hukmdorlardan sanaladi. U turkiy mang`itlar sulolasi hukmdorlari ichida birinchi
bo`lib sud – huquqiy islohotlarini amalga oshirdi. Davlatchilik tarixida “amiri
ma'sum” (“Begunoh amir”) nomi bilan qolgan amir Shohmurodning hukmronlik
yillari (1785–1800) Buxoroda markaziy hokimiyatning nisbatan mustahkamlanishi
davri bo`ldi.
Amir Shohmurod tomonidan o`tkazilgan sud – huquqiy islohotlarning
muhim jihati shundaki, bu davrga kelib qozining hukmidan norozi bo`lgan taraf
qozikalonga yoki amirga shikoyat qilish huquqiga ega bo`ldi. Qozikalonga yoki
amir nomiga yozilgan shikoyatnoma o`rganib chiqilib, qozining hukmini asosli
ravishda qozikalon bekor qilishi hamda qozikalon qarorini faqat amir bekor qilishi
mumkin edi. Amir Shohmurod tomonidan o`tkazilgan sud – huquqiy islohotlari
o`sha vaqtda nafaqat Buxoro amirligida, balki boshqa xonliklarda ham sud va
sudlovni ijobiylashtirish uchun ulkan qadam edi. O`z navbatida amir Shohmurod
sud idoralarining qayta tuzilishi, tashkil topishi va quyi sud idoralari qozilarining
tayinlanishi kabi yangiliklarni amalga oshirgan edi.
30

O`sha davrda sud idoralarini isloh qilish maqsadida amir Shohmurodning
bevosita tashabbusi bilan qirq a'lamdan (qonunshunoslardan) iborat tarkibda oliy
sud (qozixona) palatasi tuzildi. Ushbu palataning a'zolari, ya'ni qonunshunoslar
shariat qonun-qoidalari asosida amir Shohmurod tomonidan tuzilgan qoidalar
to`plami asosida quyi sud idoralari qozilarining hukmidan norozi bo`lib yozilgan
arz va shikoyatnomalarni ko`rib chiqar edilar. Amir Shohmurod tomonidan
o`tkazilgan sud - huquqiy islohotlarining yana bir muhim yangiligi, bu oliy sud
palatasida qirq a'lam (qonunshunoslar) ishtirokida ko`rilayotgan arz yoki
shikoyatnomada da'vogarning shaxsan o`zi ishtirok etishining talab qilinishi bo`ldi.
Shunday qilib, amir Shohmurod davrida Buxoro amirligida yangi sud tizimi:
qasaba (kattaroq qishloq), tuman, viloyat qozilari, Bosh qozi va qirq a'lam sudi
vujudga kelib, eng oliy qozi amirning o`zi edi. Shariat huquqi asosida Shohmurod
tuzgan qoidalar to`plami diqqatga sazovordirki, uni izlab topish va ilmiy
jamoatchilikka yetkazish olimlarimiz oldidagi vazifalardan biri bo`lib turibdi.
Chunki O`zbekistonda hukm surgan sulolardan chiqqan davlat boshliqlari qo`li
bilan tuzilgan qoidalar to`plamlarini juda kam uchraydi. Shu o`rinda yana amir
Shohmurodning sud islohotlari, ayniqsa, katta ahamiyatga molik ekanligini aytib
o`tish lozim.
31

XULOSA
Buxoro amirligining davlat muassasalari tarixi bo’yicha adabiyotlar va
muhim tarixiy manbalarning mavjudligiga qaramay, ushbu mavzu etarlicha
o’rganilmagan. Shu bois, XVIII asrning o’rtalaridan amirlik deb nomlangan
davrdan boshlab to mamlakatda XX asrning 20-yillarigacha bo’lgan davr orlig’ida
faoliyat yuritgan davlat muassasalari faoliyatini o’rganilishi bitiruv malakaviy
ishini o’z oldiga qo’ygan maqsadidir.
Bitiruv malakaviy ishi yakuniga ko‘ra quyidagi xulosalarga kelindi:
1.O’zbekiston hududida davlat muassasalarining tashkil topishi va ularning
faoliyatini alohida o’rganish O’zbekiston tarixi, Buxoro amirligi tarixi, O’rta Osiyo
va O’zbekistonda davlat muassasalari tarixi fanlaridan muhim manba sifatida
foydalanish mumkin.
2. Buxoro amirligining shu davrdagi tarixi o’rganishda ko’rish mumkinki, amirlik
Davlat Kengashi faoliyat yuritganini ko’rish mumkin.
3. Saroy va amirlik boshqaruvida faoliyat yuritgan davlat muassasalari faoliyatlari
izchillik bilan o’rganishga yordam beradi.
4. Buxoro amirligida ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi rasmiy faoliyat yuritgan davlat
muassasalari tarixini o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
5. Buxoro amirligi davlat muassasalari faoliyatlari o’rganish orqali ularning har
biriga tavsif berilib, boshqa davrlarda yoki Xiva va Qo’qon xonligidagi
faoliyatlariga tarixiy nuqtai-nazardan solishtirildi.
6. Buxoro amirligi davlat muassasalari ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o’rni, vazifasi va
tarixiga e’tibor qaratildi.
7. Buxoro amirligi davlat muassasalarining davlat boshqaruv organlari va ularning
tarkibi, turli yillarda egallab turgan mansablari to’g’risidagi ma’lumotlar
mujassamlashtirilgan. Keltirilgan ma’lumotlar orqali arxiv fondlarining manbaviy
ahamiyati nechog’lik muhimligi yana bir bor o’z tasdig’ini topdi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Buxoro amirligi davlat muassasalari
faoliyatlari, ularni tashkil qilinishi masalalari, ularning vakolatlari kabi masalalar
ilmiy muomalaga kiritilishida arxiv hujjatlari, tarixiy manbalar, bu davrga oid
32

manbalarni – Rossiya bosqini davriga oid, sovet mustamlakasi davriga oid,
mustaqillik davriga oid manbalar orqali biz o’sha davrdagi boshqaruv tizimining
qay darajada tashkil qilinganligini, undagi yutuq va kamchiliklarni tahlil qilish
orqali ulardan tarixiy saboqlar chiqarishga imkon beradi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Бухоро: тарих саҳифалари. – Бухоро, 1999.
2. Воҳидов Ш. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида унвон ва мансаблар.
–Т., 1996.
3. Воҳидов Ш., Қодиров А. Шарқнинг машҳур сулолалари. – Тошкент:
Akademnashr, 2013.
4. Воҳидов Ш., Холиқова Р. Марказий Осиёдаги давлат бошқаруви
тарихидан. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2006.
5. Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун
кураш. –Тошкент, 1999.
6. Исмоилов М., Шаропов А. Тарих атамалар луғати. –Тошкент:
Akademnashr, 2013.
7. Маннонов Б. Ўрта Осиё ва Эрон элчилик муносабатлари тарихидан
(XIX асрнинг биринчи чораги) // Эрон. Мақолалар тўплами.
8. Ражабов Қ. Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар.– Тошкент,
9. Сагдуллаев А., Аминов Б. ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва
жамият тараққиёти. 1-қисм. – Тошкент: Академия, 2000.
10. Саидов А.,Таджиханов У.Одилқориев Х.Давлат ва ҳуқуқ асослари.
Дарслик. – Тошкент: Шарқ, 2002.
11. Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. –Т., 2001.
12. Ўзбекистоннинг янги тарихи. Иккинчи китоб. Ўзбекистон совет
мустамлакачилиги даврида. –Тошкент: Шарқ, 2000.
13.Усмонов Қ., Содиқов М., Бурхонова С. Ўзбекистон тарихи.
http://fayllar.org
34

Buxoro amirligining tashkil topishi 2

Купить