Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 81.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro-Rossiya savdo aloqalari tarixi

Купить
MUN DA REJ A KIRISH ................................................................................................................... ..... 3 I.BOB.BUX ORON IN G TA SHQI DA VLA TLA R BILA N OLIB BORGA N DIPLOMA TIK VA SA VDO ALOQLA RI. ................................................................ 7 1.1.Rossiya bilan diplomatik munosabatlar va savdo aloqalari. ................................... 7 1.2.Buxoro-Hindiston munosabatlari (XVI-XVII-XVIII asrlar). ............................... 16 I.bobga xulosa ............................................................................................................. 22 II.BOB. BUX ORON IN G X A LQA RO MA Y DON DA GI IQTISODI Y SIY OSA TI. .............................................................................................................. ...................... 24 2.1.Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari ...................................................... 24 2.2.Buxoroning xorijiy davlatlar bilan olib borgan soliq siyosati. ............................. 31 II.bobga xulosa ........................................................................................................... 41 X ULOSA ................................................................................................................. ... 42 FΟY DA LA N ILGA N A DA BIY ΟTLA R RΟ‘Y X A TI ............................................. 43 KIRISH Mav zuning oʻrganilganlik darajasi: Bugungi kunda mamlakatimiz xalqining koʻp ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda oʻzlikni anglash xalqimizning boy moddiy va maʼnaviy merosini tiklash asrab-avaylash boʻyicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy oʻzligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini oʻrganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qoʻllab-quvvatlashimiz lozim 1 ” . Har bir davlat kelajagi fuqarοlarining intellektual salοhiyatiga, madaniyati, bunyοdkοrligiga tayanadi. Zerο, eski taʼlim-tarbiya asοsida yangi jamiyat qurib bο‘lmaydi. Shu jihatdan mamlakatimiz kelajagi, shubhasiz kadrlar tayyοrlash masalasiga bevοsita bοgʻliq. Yangicha fikrlaydigan, zamοnaviy bilimlarni egallagan barkamοl, tashkilοtchi va zukkο kadrlarga ega bο‘lish uchun taʼlim-tarbiya dargοhlaridagi sharοitlarni birinchi navbatda sοbiq shο‘rοlardan qοlgan taʼlim-tarbiya tizimni tubdan oʻzgartirish, hοzirgi davr talablari darajasiga kο‘tarish zarur va muhimligini hayοt taqοzο etmοqda. Buxoro xonligining diplomatik va iqtisodiy aloqalari turli tadqiqotchilar, jumladan, rus elchilari, sayyohlari va tarixchilari tomonidan oʻrganilgan. Asosan, XVIII-XIX asrlardagi Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyalari bilan munosabatlarga oid maʼlumotlar turli manbalarda keltirilgan. Shuningdek, mazkur mavzu b oʻyicha akademik tadqiqotlar ham mavjud b oʻlib, ularda Buxoro xonligining tashqi aloqalari batafsil yoritilgan. Tadqiqot oby ek t i: Buxoro xonligining tashqi siyosati va iqtisodiy aloqalari, jumladan, Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan b oʻlgan munosabatlari . 1 Mirziyoyev.Sh.M."Milliy taraqqiyot yoʻlimizni qatʼiyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga koʻtaramiz" Toshkent."Oʻzbekiston" -2017 y 14-15 bet 3 Tadqiqot predmet i: Buxoro xonligining diplomatik aloqalari, savdo munosabatlari va xalqaro hamkorligi tarixini yoritish. Tadqiqot maqsadi: Tadqiqot maqsadi Buxoro va Rossiya savdo- aloqalari tarixi fonida Buxoroning boshqa davlatlar xususan Turkiya, Hindiston kabi yirik davlatlar bilan oʻzaro xalqaro munosabatlari va savdo-sotiq aloqalarini oʻrganish tadqiqotning asosiy maqsadini tashkil etadi. Tadqiqot v azifalari: Tadqiqot quyidagi vazifalarni oʻzi ichiga oladi:  Buxoro xonligining Rossiya, Hindiston va Usmoniylar bilan olib borgan diplomatik siyosatini tahlil qilish.  Xonlikning tashqi savdo aloqalarini va boj tizimini oʻrganish.  Diplomatik elchilik missiyalarining natijalari va ularning tarixiy ahamiyatini yoritish.  Xonlikning iqtisodiy strategiyasining rivojlanish bosqichlarini ochib berish. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi: Tadqiqot Buxoro xonligining diplomatik va iqtisodiy aloqalarini yangi manbalar asosida tahlil qiladi. Ayniqsa, Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan olib borilgan munosabatlar xorijiy tarixchilar asarlari va mustaqillik davrida yozilgan tadqiqotlar asosida qayta oʻrganildi. Shuningdek, Rossiya arxiv hujjatlari va oʻsha davr elchilik missiyalari natijalari keng tahlil qilindi. Bu jihatlar Buxoro xonligining xalqaro maydondagi oʻrnini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi Tadqiqot mav zusi boʻy icha adabiy ot lar sharhi (t ahlili). Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bagʻishlangan tadqiqotlarni ikki guruhga ajratish mumkin: 1) O’zbekiston tadqiqodchilarining amalga oshirilgan tadqiqotlari, 2) xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib oʻrganildi. 4 Buxoro va Rossiya savdo aloqalari tarixi turli manbalar orqali oʻrganildi va tarixchilar tomonidan tahlil qilindi, unda Abaeva T 2 , Alimov I, Azamat Z, Rajabov Q, Sagdullayev A, Sodiqov X larning kitoblari mavzuni yoritishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bundan tashqari manbalarni xorijiy tarixchilar tomonidan ham oʻrganganligi bois bu mavzu yanada oʻrganish talab qilgan muhim siyosiy va diplomatik jihatdan muhim hisoblandi. Bunda davr manbalarini oʻrgangan Vasilevskiy N 3 , Andeev M, Anke fon K, Arendaranko G, Baykova N, Bartold Vning asarlari tadqiq etildi, ham oʻrganildi. Tadqiqot ning usullari: Tadqiqotda tarixiy, tahliliy va qiyosiy usullar qoʻllanilgan. Tarixiy usul orqali Buxoro xonligining diplomatik va tashqi iqtisodiy aloqalari rivojlanish jarayoni manbalar asosida oʻrganildi. Tahliliy usul yordamida xonlikning tashqi siyosati va savdo munosabatlari ilmiy adabiyotlar hamda arxiv hujjatlari asosida tahlil qilindi. Qiyosiy usul esa Buxoro xonligining turli davlatlar bilan b oʻlgan munosabatlarini oʻzaro taqqoslash va ularning taʼsirini aniqlashda ishlatildi. Ushbu usullar tadqiqot mavzusini har tomonlama yoritishga imkon berdi. Kurs ishining ilmiy ahamiy at i: Ushbu tadqiqot Buxoro xonligining tashqi aloqalari tarixini har tomonlama ochib berish bilan birga, Markaziy Osiyo tarixining global jarayonlardagi oʻrnini tushunishga xizmat qiladi. Tadqiqot Buxoro xonligining 2 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. 1966. – С. 128-129.: Алимов И. Ўзбекистонда вақф мулкларининг тугатилиши тарихи (1917–1929 й.). – Т.: Фан, 2009.: Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T.: «Шaрқ», 2000. B122: Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: Маънавият, 2002.: Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: Академия, 2006: Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.:Sharq.2000. 3 Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., 1891.; Андреев М. С, Чехович О.Д. Арк Бухары. Душанбе,1972.; Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII – XIX вв.) – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. ; Арендаронко Г.Бухарские войска в 1880 г. // Туркестанский сборник. 297 том. ; Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско-индийских торговых связях (первая половина ХУ1-вторая половина XVIII в.). Ташкент: Наука, 1964.; Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т.IX. – М.: 1977. – С. 369-370. 5 xalqaro maydondagi mavqeyini, iqtisodiy va diplomatik strategiyalarini tahlil qilishga imkon beradi . Dav riy (xronologik ) chegaralanishi: Kurs ishining davriy chegarasi Oʻzbekiston tarixining yangi davrida, XVI asr boshi va XVIII asr oxiriga qadar boʻlgan muddatni oʻz ichiga oladi. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi : Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar roʻyxatidan iborat boʻlib, tadqiqot umumiy 46 betni tashkil etadi. Kurs ishi kirish qismida tadqiqotning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti hamda ilmiy yangiligi yoritiladi. Asosiy qism ikki bobdan iborat boʻlib, birinchi bobda Buxoro xonligining Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan olib borgan diplomatik va savdo munosabatlari tahlil qilinadi. Ikkinchi bob esa Buxoro xonligining xalqaro iqtisodiy siyosatiga bagʻishlanib, uning tashqi savdo aloqalari, boj tizimi va iqtisodiy strategiyalari koʻrib chiqiladi. Xulosa qismida esa tadqiqot natijalari umumlashtirilib, asosiy xulosalar chiqariladi. 6 I.BOB.BUX ORON IN G TASHQI DAVLATLAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIK VA SAVDO ALOQLARI. 1.1.Rossiy a bilan diplomat ik munosabat lar v a sav do aloqalari. Abdullaxon II tomonidan 1585- yilda Muhammad Ali boshchiligida, 1589- yilda Doʻstum boshchiligida Moskvaga yuborilgan. Elchilar Moskva hukmdori tomonidan iliq kutib olingan. Bu ikki elchilik oldiga oʻrtadagi savdo-sotiq munosabatlarini tartibga solish vazifasi yuklatilgan edi. Elchilar Rossiya podshosi Fyodor Ivanovichga Abdullaxon II ning 76 buxorolik savdogarlar uchun Moskva davlatidagi barcha shaharlarda erkin savdo qilish imkoniyatini yaratish, Qozon va Astraxanda doimiy bozorlar ajratish iltimos qilingan xatini keltirgan. Rus podshosi bu iltimoslarni toʻliq bajarganligi oʻsha davr hujjatlarida oʻz aksini topgan. Buxoro va Rossiya oʻrtasidagi doʻstona aloqalar XVI asr oxirida, xususan Sibir xonligining ruslar tomonidan bosib olinishi tufayli biroz buzilgan boʻlsa-da, amalda butunlay toʻxtab qolmadi. 1589- yili Moskvada boʻlgan Buxoro elchisi Doʻstum orqali Abdullaxon II ruslarning Sibir xonligidagi tajovuzini qoralagan va oʻz noroziligini bildirgan edi. 1589- yildayoq Buxoroga tatar millatiga mansub Boyboʻri Toychiev boshchiligidagi Moskva elchilari keladi va buxorolik savdogarlarga Sibir shaharlarida katta imtiyozlar yaratish ga rus hukum ati tayyor ekanini bildirib, ikki oʻrtada gi siyosiy kelishmovchiliklarni biroz yumshatishga erishdi. 4 XVII asrda Buxoro va Moskva davlati oʻrtasidagi elchilik aloqalari yanada rivojlandi. Mazkur davrda Buxoro va Xiva elchilari 26 marta Moskvaga tashrif buyurgan boʻlsalar, rus elchilari 9 marta Buxoro va Xivaga kelganlar 5 . Masalan, 1619- yilda Imomqulixonning Odambiy boshchiligidagi elchilari Moskvada, Rossiya podshosi, Romanovlar sulolasining birinchi vakili Mixail Fyodorovich huzurida boʻldi. 4 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. “Шaрқ”1966. – С. 128-129. 5 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т.IX. – М.: ”НАУКА” 1977. – С. 369- 370. 7 Bu elchilik missiyasiga javoban podsho Mixail Fyodorovich tomonidan Ivan Danilovich Xoxlov boshchiligida elchilar Buxoroga joʻnatiladi. Lekin bu elchi Buxoroda ushlanib qolganligi va quruq qoʻl bilan qaytarilganligi uchun Sibir (Tyumen shahri) orqali 1622- yilda Tobolskka kelgan 6 va Moskvaga borishni moʻljallagan Buxoro elchisi Balik Chobakov sovuq kutib olinib, rus podshosining Imomqulixonga yozgan xati bilan Buxoroga qaytarib yuborilgan. Bu xatda rus podshosi oʻrtadagi aloqalarni davom ettirish taklif etib, elchilarni Moskvaga uzoq Sibir orqali emas, Astraxan orqali yuborishni taklif qilgan. 1716- yil fevralda Buxoro xonligi elchisi Xonquli toʻpchiboshi Astraxanga keldi. U bilan birga savdogar Asan bobo, ikki yasovul, xotini va bolalari ham kelgan edi. Buxoro xoni Abulfayzxon Rossiya podshosi Pyotr I (1672-1725)ga 36 nafar rus asirlarini ham ozod qilib yuborgan edi. Buxoro xoni Astraxan ober-komendanti Chirikov nomiga yozilgan yorliqda oʻzaro yaxshi qoʻshnichilik aloqalari va savdo-sotiq aloqalarini davom ettirish maqsadida elchi yuborayotgani bildiradi. Shuningdek, ushbu elchilik orqali Rossiyaning Kaspiy dengizi sharqiy qirgʻoqlarida shahar- qalʼalar qurish rejasini qoʻllab-quvvatlashini ham bildiradi. Demak, 77 Buxoroda Pyotr I tomonidan Kaspiy dengizi qirgʻoqlarida qalʼa- istehkomlar qurilayotgani haqida xabardor boʻlganlar. 7 1716- yil 16- martda Pyotr I tomonidan Abulfayzxon nomiga yozilgan yorliqda A.Bekovich-Chyerkasskiy ekspeditsiyasi “Rossiya davlati va Buxoro xonligi uchun umumiy manfaatlarga asoslangan zarurat” tufayli yuborilganligi va shuning uchun ham A.Bekovich-Chyerkasskiy hurmatini joyiga qoʻyishni soʻragan. Ushbu yorliqni A.BekovichChyerkasskiy Xiva missiyasini yakunlagach, Buxoro xoniga yetkazishi koʻzda tutilgan edi. 1716- yil aprelda A.Bekovich-Chyerkasskiy ekspeditsiya tayyorgarligini koʻrish jarayonida Astraxanda Buxoro elchisi Xonquli toʻpchiboshi 6 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т.IX. – М.:”НАУКА” 1977. – С. 369-370. 7 замат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T.: “Шaрқ”2000. B67. 8 bilan uchrashgan va bu toʻgʻrida Pyotr I ga xat yozgan. Unda Xonquli toʻpchiboshining iltimosiga koʻra, Rossiyaga dushmanlikda, Turkiya bilan aloqada deya gumon qilinayotgan buxorolik va xivalik asirlarni ozod qilishni soʻragan. Bu paytda Pyotr I Sharqiy Prussiyada edi 8 . Xatni olgan Pyotr I uning iltimosini qondirmagan. Biroq A.Bekovich Chyerkasskiy Xonquli toʻpchiboshiga buxorolik va xivalik asirlarni ekspeditsiya yakunlangandan soʻng ozod qilishga vaʼda bergan. Buxoro elchisini Rossiya poytaxtida kutib olish va qabul marosimlari ham oʻziga xos tarzda amalga oshirilgan. Bir ozdan keyin elchi Rossiya devonxonasi vakili bilan birinchi karetaga, Buxoro savdogari va rus amaldori ikkinchi karetaga, oxun va tilmoch uchinchi karetaga oʻtirishgan. Elchilik sekinlik bilan yura boshlagan, chunki birinchi kareta yonida tilmoch ham yurib, elchi Rossiya devonxonasi vakili bilan suhbatlashib ketgan. Elchini poytaxtga kirib kelishi bilan uni yoʻlning ikki tomonida juda koʻp miqdordagi olomon, piyoda askarlar polki toʻplar yonida saf tortib kutib olganlar. Buxoro elchisi Xonquli toʻpchiboshi 1717- yil 26- iyunda Peterburgga yetib kelgan boʻlsa-da, uni qabul qilish 3- iyulga belgilangan. 78 Senatorlar tomonidan qabul qilingan Xonquli toʻpchiboshiga Buxoro xonining maktubini topshirishi soʻralganida u qatʼiylik bilan “Yorliqni xonning xohish-irodasiga koʻra, shaxsan podshoh Pyotr I ga topshiriladi”, degan. Shu boisdan ham Xonquli toʻpchiboshini Pyotr I poytaxtga qaytganidan soʻng 1717- yil 20- oktyabrda qabul qilgan. Pyotr I bilan uchrashuv uchun elchiga Rossiya devonxonasi oʻrinbosari Shafirov karetasi, savdogar Asan boboga esa senat kotibi karetasini yuborilgan 9 . Buxoro elchisi sovgʻa-salomlarini 12 nafar askarlar koʻtarib borgan. Bu tantanali jarayonni kuzatishga chiqqan aholi koʻchalarni toʻldirib yuborgan. Abulfayzxonning sovgʻasidan tashqari qabul tartib-qoidasiga koʻra elchi va 8 Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “Академия”, 2006. 9 Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “Фан”, 2008. B22. 9 savdogarning ham alohida sovgʻalari topshirilgan. Sovgʻalar ichida eng qimmatbahosi sifatida Buxorodan ozod qilib yuborilgan rus qullari eʼtirof etilgan. Qabul Senatning yuqori palatasida boʻlib, eshik roʻparasidagi baland joyda Pyotr I tik turgan holda elchini qabul qilgan. Elchi eshikdan kirib, tiz choʻkkan va xon nomidan egilib salom bergan. Xonquli toʻpchiboshi Pyotr I ni shvedlar ustidan qozongan gʻalabasi bilan qutlagan hamda sovgʻalarni topshirgan. Shundan soʻng Xonquli toʻpchiboshi “Ishonch yorligʻi”ni topshirgan. “Ishonch yorligʻi”ni Pyotr I ning ishorasi bilan devonxona oʻrinbosari Shafirov qabul qilgan. “Ishonch yorligʻi”da Abulfayzxon Xonquli toʻpchiboshi elchi sifatida yuborilgani, u Rossiya urf- odatlarini yaxshi bilishi, Buxoro hukumati oʻzaro yaxshi qoʻshnichi lik munosab atlari hamda savdo- sotiqni rivojlantirishdan manfaatdor ekanligi taʼkidlangan. 10 Ammo Xonquli toʻpchiboshi elchiligini Astraxanga qaytishiga qadar, yaʼni 1718- yil 5- iyuliga qadar Rossiya hukumati rejalari oʻzgarib, Rossiya elchisini Buxoroga Xonquli toʻpchiboshi bilan birga yuborishga qaror qilgan. Shu maqsadda fors va turk tillarini biladigan F.Benevenini Buxoroga elchi qilib joʻnatishga qaror qilingan. Ushbu elchilik bilan shaxsan Pyotr I va uning yaqin yordamchilarini shugʻullangani podsho hukumatining bu elchilikka alohida eʼtibordan dalolat beradi. 1718- yil 9- iyulda Pyotr I imzosi bilan tasdiqlangan “Ishonch yorligʻi”da F.Beneveni elchi tariqasida yuborilayotgani, doʻstlik va umumiy manfaatlar yoʻlidagi saʼy-harakat ekanligi tasdiqlangan. F.Beneveni elchiligining asosiy tarkibi 8 nafar boʻlib, shuningdek xizmatkorlar hamda koʻpgina harbiy qoʻriqchilar kuzatuvida edi. Mazkur elchilikdan koʻzlangan maqsad va vazifalar 1718- yil 13- iyulda G.Golovkin va P.Shafirovlar tomonidan imzolangan, 7 banddan iborat quyidagi maxfiy yoʻriqnomada oʻz aksini topgan edi 11 : 10 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2- китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Т.:“Шарқ”, 2000 Б233. 11 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: “ЎзМУ”, 2009. – 166 б 10 1. Elchi etib tayinlandi. Astraxanda Buxoro elchisiga qoʻshilib, tayinlangan mamlakatga birgalikda joʻnash. 2. Yoʻlda, ayniqsa Buxoro xonligi hududida, hamma iqtisodiy va geografik oʻziga xosliklarni eslab qolish. Buxoroliklarga sezdirmagan holda Kaspiy dengizi ulardan qaysi tomonda joylashgani, qanaqa kemalarga egaligi, shaharlar va ularning mudofaa qobiliyatini aniqlash. 3. Diplomatik qoidalarga rioya etilishini qatʼiy taʼminlash. Pyotr I shon-sharafiga ziyon yetkazmaslik. Elchini qabul qilish odatlarini soʻrab- surishtirish va Buxoro xonligi Eron elchiligiga qanday izzat-ikrom koʻrsatsa, Rossiya elchiligiga ham undan kam boʻlmagan hurmat koʻrsatilishi talab qilish hamda unga erishish. 80 4. Buxoro xonligi harbiy- siyosiy strategiyasiga jiddiy eʼtibor qaratish. Qalʼalar, undagi qoʻshinlar miqdori, harbiy qoʻshinlar tarkibi va ularning holatini aniqlash. 5. Buxoro xonligining ichki va tashqi holatini aniqlash. Xonning kuch-qudratini, xalq ustidan nazorati qay darajada ekanligi, aholisi qoʻzgʻolon va isyonlarga moyil yoki moyil emasligi, boshqaruv shakli, Eron, Xiva va Turkiya bilan oʻzaro munosabatlarini hamda qaysi tomondan harbiy tahdid borligi, qaysi davlat bilan doʻstona munosabatda ekanligini aniqlash. Elchi mumkin qadar koʻproq Buxoro xonligi tashqi siyosatiga taʼsir oʻtkazishi zarur. 6. Rus – Buxoro savdo munosabatlarini rivojlantirish imkoniyatlarini oʻrganish zarur. Buning uchun buxoroliklar qanaqa tovarga ega va ularni qayerga sotishini, Buxoro bozorlarida Rossiyaning qaysi mahsulotlariga ehtiyoj borligini aniqlash, koʻchmanchilar hujumi xavfi bor-yoʻqligini oʻrganish. 7. Oʻrta Osiyoda oltin qazib olish haqidagi maʼlumot toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini aniqlash. Qaysi daryolarda oltin borligi, qancha miqdorda oltin olish imkoniyati borligi, kon yoniga borish mumkinligini aniqlash 12 . Shuningdek, maxfiy tarzda Buxoro 12 Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “Фан”, 2008. Б34. 11 xoniga qoʻriqlash uchun bir necha yuz yoki undan-da koʻproq miqdordagi rus kishilaridan iborat gvardiya taklif qilish. Maqsadlarni amalga oshirish yoʻlida Xonquli toʻpchiboshi va uning odamlari bilan doʻstona aloqada boʻlish. Umuman olganda, F.Beneveni elchiligiga yuklatilgan vazifa Rossiyaning Oʻrta Osiyodagi siyosatini, xususan A.BekovichChyerkasskiy ekspeditsiyasi zimmasidagi vazifani davomi edi. Elchilik Buxoroga 1721- yili etib keldi. F.Beneveni zimmasiga Turkistonga oid harbiy va diplomatik maʼlumotlar yigʻish, ayniqsa Xivaga qarshi Rossiya – Buxoro ittifoqini tashkil etish, bu xonliklar bilan urush boʻlgan taqdirda qancha askar va toʻplarni ishga solish mumkinligi, ularning joylashgan yerlarini aniqlash vazifasi yuklatilgan edi. Shuningdek, u Buxoro xoni Abulfayzxonga maxsus rus otryadini taklif etishi hamda Turkiston oʻlkasida oltin zaxiralari mavjud joylarni oʻrganishi lozim edi. F.Beneveni Buxoroda 1721-1724- yillari faoliyat koʻrsatib, Buxoro xonini Xiva xonligini qoʻllab-quvvatlamaslikka koʻndiradi. F.Beneveni elchiligi xodimi N.Miner savdogar niqobi ostida bir necha bor Hirot, Balx va Badaxshonga borib keladi. U amalda elchi F.Benevenining topshirigʻini bajarib, toʻplagan maʼlumotlarini Peterburgga yetkazish ishlari bilan ham shugʻullangan. 81 Mazkur davrda Buxoro xonligi va Rossiya oʻrtasidagi elchilik aloqalarida buxorolik Ernazar Maqsudov alohida oʻrin tutadi. 1761- yilda savdo karvoni orqali kelgan E.Maqsudovga elchilik talablariga rioya qilinmagani bois Orenburgdan Peterburgga borishga ruxsat berilmagan. 1774- yilda yana u elchi sifatida kelganida Peterburgga qadar borishga muvaffaq boʻlgan va Rossiya imperatritsasi Yekaterina II qabulida boʻlgan. Manbalarda qayd etilishicha, E.Maqsudovning mohir diplomatligi tufayli Rossiya imperatritsasining hurmat-eʼtiboriga sazovor boʻlgan 13 . Uning 1780- yilgi 13 Bеселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., Москваю.: ”НАУКА”1891.Б43. 12 elchi sifatidagi tashrifi chogʻida Peterburgda yuqori darajadagi eʼtibor bilan qabul qilingan. Rossiya imperiyasi va Xiva xonligi oʻrtasidagi diplomatik aloqalar Buxoro xonligiga nisbatan sustroq ahvolda edi. Xiva xonligi Rus davlatiga oʻz elchiligini kamroq joʻnatgan. 14 1750- yili Xiva xoni nomidan elchi boʻlib kelgan Ashurbek Orenburgda oʻzini Peterburgga yuborishlarini soʻragan. Ammo tashqi ishlar davlat kollegiyasi 1750- yil 13- avgustida bergan topshirigʻida elchini Orenburgdan Xivaga qaytarish, yorligʻi va sovgʻalarini tashqi ishlar davlat kollegiyasi ixtiyoriga topshirish buyurilgan edi. Chunki rus hukumati Orenburg general-gubernatorlarining Turkiston xonliklari va Rossiya oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlardan xabardorligini hisobga olib, ularga turkistonlik elchilarni Peterburgga 82 yuborish yoki yubormaslik masalasini mustaqil hal qilish huquqini berilgan boʻlib, ular ayrim elchilar masalasini Orenburgning oʻzidayoq hal qilar edilar. 15 1761- yili Temirgʻozi Isʼhoq Tangriberdiyev Xivadan Orenburgga elchi sifatida etib keladi. U bilan birga elchilik tarkibida yana 5 kishi bor edi. Elchi Tangriberdiyev boshchiligidagi elchilar bilan savdo karvonida 40 ta tuya yuk boʻlib, bu Orenburgdagi yarmarkaga moʻljallangan edi. Xiva elchisi 1761- yil sentyabrda Orenburgga kelib, Peterburgda imperator bilan uchrashish xohishi borligini bildiradi. Uchrashuvdan maqsad tegishli yorliqni topshirish va oʻzaro karvon savdosini rivojlantirish edi. Ammo elchiga Peterburgga yuborish boʻyicha ruxsat berilmaydi. Shu bilan birga Xiva savdogarlarini hech qanday toʻsiqlarsiz Orenburgga kelishlariga ruxsat berilgan. Ammo ayni paytda Buxoro, Xiva, Qoʻqondan Rossiyaga nisbatan eʼtibor faqatgina savdo munosabatlariga qaratilishi davom etardi. Ayni paytda Rossiya hukumati savdo qatori Oʻrta Osiyoni tubdan oʻrganishga kirishgan edi. Oʻzaro 14 Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: “Маънавият”, 2002. B97. 15 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: ЎзМУ, 2009. – 166 б 13 munosabatlar tahlili shuni koʻrsatadiki, Buxoro va Rossiya, Xiva va Rossiya, Qoʻqon va Rossiya oʻrtasidagi munosabatlarda tenglik, sherikchilik alomatlari toʻlaqonli ishga tushmagan edi. Masalan, 1793- yili Orenburgga Buxoro xonligidan elchi boʻlib kelgan Shohmurod Fayzullabek Maqsudovni Peterburgga borib, imperator qabuliga yorligʻini topshirishga ruxsat berilmadi. Buxorolik savdogar Doʻstmuhammad Boykishev elchi Shohmurod Fayzullabek Maqsudovni Buxoro amirining josusi deb maʼlumot yetkazgan edi. 1795- yili Shohmurod Fayzullabek Maqsudovni Orenburgdan chiqarib yubordilar, chunki Buxorodan Eshmuhammad Boykishev elchi boʻlib kelgan edi. U imperatorga fil va yorliq keltirib, Buxoro amirining 600 pud mis sotib olish haqidagi iltimosini ham yetkazdi. Oradan bir yil oʻtib, Orenburgga Buxorodan yangi elchi yaʼni Maxsum Doniyolov yorliq bilan kelgan. Rossiya hukumati Oʻrta Osiyo xonliklari bilan diplomatik aloqalarda oʻz elchilarini musulmonlardan tayinlashga eʼtibor qaratgan. Bunday holat oʻzaro munosabatlarda muhim ahamiyat kasb etgan. 1799- yili Orenburgga birdaniga Buxorodan ikkita elchi — Maʼsumxon Mirza Abdurasul va mulla Miraloviddinlar kelishgan. Ularga Peterburgga borishga ruxsat berilgan. Elchilar Buxoro amiri Shohmurodning yorligʻini imperatorga topshirganlar. Unda Buxoro savdogarlariga taqiqlar koʻpayib ketgani, xususan savdo karvonlarini Rossiyaning markaziy shaharlariga borishiga ruxsat berilmayotgani qayd etilgan. Ammo bu shikoyat imperator tomonidan yana qoniqtirilmagan 16 . 1801- yili Buxoro amiri Haydar E. Boykishevni Orenburgga yuborib, elchi tariqasida Peterburgda imperator qabuliga joʻnatgan. Unga Peterburgga borishga ruxsat berilgan. Elchi tomonidan amirning Aleksandr I ni taxtga oʻtirishi munosabati bilan yuborgan sovgʻasi – beshta tulpor va tabrik maktubi keltirilgan. Amir Haydar yana Rossiya imperatoridan harbiy yordam berishlarini soʻrab, koʻchmanchilardan himoya 16 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.:”ЎзМУ”, 2009. – 166 б 14 qilishga hamda Xivaga hujum qilish uchun kerakligi taʼkidlangan. Amir Haydar oʻz maktubida Orenburgda savdo qiluvchi buxorolik savdogarlar uchun hayvon boqishga yer ajratishni, buxorolik fuqarolarga Makkaga hajga borishda imkoniyat berishni, buxoroliklarning Orenburgdagi uylarini harbiy qoʻriqchilardan ozod qilishni soʻragan. Imperator huzurida boʻlgan elchi E. Boykishev ham oʻz shaxsiy iltimosini izhor etib, oʻgʻli Xoʻja Nazarboyga maslahatchi mansabini berishini, qarindoshi Ashur Muhammadga kollej roʻyxatga oluvchisi mansabini berishlarini soʻragan. Aleksandr I amir Haydar iltimosini qondirish boʻyicha 1803- yil 3- martida 84 Orenburg general-gubernatoriga buxoroliklarni Makkaga borishlariga monelik qilmaslik, ularga pasport berish, buxoroliklar hayvon boqishi uchun Ural boʻylaridan qulay yaylov ajratish, savdogarlarni qoʻllab- quvvatlash boʻyicha koʻrsatma bergan. Shuningdek, Buxoro amiriga qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan oltin soat va ikki toʻp, uning vazirlariga chinni choy idishlari, 20 arshin parcha, 10 arshin movut va 5 arshin atlas bergan. Berilgan yorliqda Buxoro amiri Haydarga oʻzaro doʻstlikni rivojlantirishni taklif qilgan holda, harbiy yordam masalasini javobsiz qoldirgan. . Ushbu elchilik ekspeditsiyasi bilan Buxoro amiriga sovgʻalar qatori maktub ham bor edi. Orenburg general-gubernatori Buxoro amiridan qaysi tartibdagi yozishmalar orqali elchilarni qabul qilish boʻyicha oʻzaro shartnoma tuzish zarurligini taklif qilgan. Bundan maqsad oʻzaro elchilar almashuviga, vakolatiga ishonch boʻlishi koʻzda tutilgan 85 edi. Elchi tatarlar zimmasida yana Buxoro qoʻshinlari ahvolini ham aniqlash ham yuklatilgan edi. Orenburgdan yuborilgan elchilar keltirgan maktub bilan tanishgan amir, elchilarni qabul qilishdan bosh tortgan. Chunki general- gubernatorni davlat boshligʻiga murojaati tenglikka asoslanmagan edi. Buxoro amirining fikricha, “qadim zamondan hukmdor hukmdorga xat yozadi, vazir esa vazirga” aqidasiga amal qilinishi lozim edi 17 . 17 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце ХIХначале XX в. — Т.: ”Фан”1966. B45. 15 1.2.Buxoro-Hindist on munosabat lari (X VI-X VII-X VIII asrlar). Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qoʻshni davlati b oʻlib, bu ikki davlat oʻrtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizgʻin davom etib kelgan. Ikki davlat oʻrtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning 70 yillaridan boshlab muntazam ravishda davom etib kelgan. Bu haqida N. Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda Oʻrta Osiyo va Hindiston munosabatlari kitobida diplomatik va iqtisodiy munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan. Ikki davlat oʻrtasida ilk elchilik munosabatlari bir necha marta b oʻlgan. Demak ulardan – 1572 yili Hindistonga Abdullaxonning birinchi elchisi Xoʻja Oltamish yuboriladi. Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib. Bu safar Abdiraxm boshchiligidagi elchilar yuboriladi. Keyingi elchilar esa 1579 -yili Abdullaxon saroyiga sunniy mazhabdagi Mirza P oʻlat boshchiligida hind elchilari yuborilgan. 18 Uzoq yillardan soʻng Akbar Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi. 1597- yili 17 mayda Hindistondan Buxoroga Xoʻja Ashraf Naqshbandiy boshliq elchilar yoʻlga chiqadi”. Demak XVI asrning ikkinchi yarmidan XVII asrning boshlarigacha, Shayboniylar sulola hukmronlik yillari yaʼni Abdullaxon II davrida Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati oʻrtasida olib borilgan elchilik munosabatlar muntazam ravishda davom etib turgan. Bunda har ikki davlat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarining yoʻlga qoʻyilishida manfaatdor b oʻlganligini bilish mumkin. Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar sulolasi hukmronlik davri bilan bogʻliqdir. Ashtarxoniylar hukmronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va Boburiylar davlati oʻrtasida qizgʻin diplomatik aloqalar mavjud boʻlgan. Ulardan – Hindistonga 1632- yili Vaqqos Hoji, 1633- yili Tarbiyatxon boshchiligida hind elchilari 18 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т.IX. – М.: ”НАУКА” 1977. – С. 369- 370. 16 Balxgacha, uzoq vaqtdan soʻng Buxoro xonligidan Xoʻja Ahmad al- Husayniy 1661- yili 27 noyabr, undan soʻng esa Kuchakbek 1663- yili hind shohi qabulida b oʻlganlar. Buxoro xonligiga esa 1665- yil iyulda Mustafaxon Hofi elchiligi qabul qilingan. 1669- yili 11- may Hindistonga Buxorodan Rustambiy boshchilik elchilar kelgan, unga javoban 1670- yili may oyi Hindistondan Yakkatozxon elchiligi, soʻng 1671- yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi Hindistonga, 1685- yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1689- yili Nazarbiy Hindistonga, 1714-1715- yili Sultonbiy elchiligi Hindistonga” kelgan. Bu kabi oliy darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisodiy savdo munosabatlarning manfaatlarini koʻzda tutganligini bilish mumkin 19 . Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlarida asosan tovar mahsulotlarni Hindistondan dorivorlar, har xil boʻyoqlar, choy va Buxoro xonligidan esa quruq va hoʻl mevalar asosiy mahsulotlar hisoblanganligini keltirib oʻtish joiz. Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati oʻrtasidagi savdo munosabatlar esa asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligini eʼtirof etiladi. 1.Xususiy savdo. 2.Xonlikning maxsus vakillari vositachiligida olib boriladigan savdo. 3.Podshohlar oʻrtasidagi bir-birlariga tuhfa va hadyalar yuborish yoʻli bilan mol ayirboshlash. Xususiy savdogarlar, asosan xalq ehtiyoji uchun zarur boʻlgan tovar mahsulotlari bilan savdo qilganlar. Bunda quyidagi maʼlumotlarda ham tasdigʻini topadi. Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha boʻlgan davrda, Hindistondan Buxoro bozorlariga turli xil matolari (jomavar, chire, gujorat,) lak va boʻyoqlar keltirilgan, Buxorodan Hindistonga hoʻl va quruq mevalar, ot, tuya, ipak matolari, sukno, qunduz terisi, har xil chinnilar, zigʻirpoyadan toʻqilgan rus matosi va boshqalar keltirilgan. Demak xususiy savdogarlar xalq orasida yurganligi bois raiyat xalqining 19 Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “Академия”, 2006. B91. 17 ehtiyoji uchun zarur boʻlgan tovar mahsulotlari bilan savdo qilishganligini tasavvur qilish mumkin. Lekin u yoki bu davlat ularning xavfsizligi taʼminlamagan. Yuqorida savdoning ikkinchi shakli esa birinchisidan tubdan farq qilgan. Bu xildagi savdogarlar maxsus farmon bilan boshqa bir oʻlkalarga yuborilganligidir. Ularga asosan xonlar, juyboriy shayxlar, saroy amaldorlari va mansabdor shaxslarga yuklatilgan. Demak quyidagi asarda keltirilishicha bularga asosan saroy ehtiyojlari uchun turli xil quruq va hoʻl mevalar, shuningdek matolar (kimxob, zarbob,) nodir buyumlar, qunduz poʻstinlari, morj tishi, chinni asboblar, qipchoq otlari, tez yurar tuyalar, ov qushlari va boshqalar buyum mahsulotlar bilan savdo qilishganini keltirib oʻtadi. 20 Unda bu shaklda savdo esa saroy amaldorlari uchun savdo qilganligi maʼlum b oʻladi. Bundan tashqari bu shakldagi savdogarlarga esa, keng imtiyozlar berilgan hamdir. Uchinchi shakldagi savdoda esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovgʻa-salom, hadya tuhfalar yuborish yoʻli bilan olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati oʻrtasidagi iqtisodiy savdo munosabatlarida muhim 88 ahamiyat kasb etganligini bilish mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdirahimxoʻja turli sovgʻa-salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik laʼl tuhfa qilgan. Jahongir ham Abdirahimxoʻjaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol ogʻirlikdagi uchta oltin “kavkabi toli” hadya etgan. Demak yuqorida keltirilgan tuhfalarda asosan qimmatbaho, laʼl, olmos bilan almashinib turganligini bilish mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdilazizxon tomonidan hadiya qilib yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik laʼl evaziga, Avrangzeb elchisi Mustofoxon Abdilazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatbaho qilich, qalqon, oʻqdon, bir fil va turli matolar keltirgan . 20 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце ХIХначале XX в. — Т.,” Фан“1966. B39. 18 Endigi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon uchun zarur mol- tovar mahsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin. Xulosa oʻrnida Buxoro xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukmronligi davrida) oʻrtasida olib borilgan elchilik munosabatlar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borganligini bilish mumkin. Usmonli turklar va Buxoro diplomatik munosabatlari. Uzoq oʻtmishga taqalgan Oʻrta Osiyo va Usmoniylar davlatlari oʻrtasidagi siyosiy munosabatlar Usmoniylar sultonlarining tashabbusi natijasida XVI asrda qayta jonlandi. Eronning Usmoniylar davlatiga qarshi tajovuzlar siyosatini bartaraf qilish uchun 1514-yil avgust oyida Usmoniylar sultoni Salim I (Yovuz)ning (1512-1520) Muhammadbek orqali Shayboniylar hukmdori Koʻchkinchixonga (1510-1530) yuborgan maktubi ikki davlat oʻrtasida siyosiy munosabatlarning oʻrnatilishiga y oʻl ochdi. Usmoniylar sultoni Sulaymon (Qonuniy) (1520-1566) va Shayboniylar hukmdori Ubaydulloxonning (1533-39) Eronga qarshi birgalikda kurashish maqsadida qilgan harakatlari bu davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarning kuchayishiga olib keldi. 1529-yildagi Usmoniylar Avstrya urishi usmoniyalardan Eron masalasini ikkinchi oʻringa surishni taqozo qildi. Lekin 1533-yil Usmoniylar davlati Avstriya bilan sulh shartnomasi imzolangandan soʻng Eron masalasiga yana oʻz eʼtiborini qaratdi. 1548-yil Shayboniylar hukmdori Abdulatif (1540-1551) Sulaymon Qonuniyning Eronga qarshi birgalikda kurashish taklifini qabul qilib undan qurol yarogʻ yuborishni soʻraydi. Tadqiqotlarda koʻrsatilishicha Istanbuldan yuborilgan qurol-yarogʻlar Samarqandga yetib kelganda Abdulatif vafot 89 etgan edi. Natijada uning Usmoniylar bilan birga Eronga qarshi harbiy yurish rejasi amalga oshmadi. 1556-yilda Shayboniylar hukmdori Baroqxon (1540-1556) Istanbulga elchilari Muboriziddin Qutlugʻ Fulodiy va Nizomiddin Ahmadlarni yuborib joʻnatilgan qurol-yarogʻlarni olganligini va mamlakat ichkarisidagi siyosiy vaziyat barqarorlashgan 19 Eronga yurish boshlashi mumkinligini maʼlum qiladi. Ammo, Sulaymon I Eron bilan Amasiya shartnomasi imzolanganligi (1555yil) tufayli harbiy yordam bera olmasligini bildiradi. Sulaymon I ning bunday javobi Shayboniylar va Usmoniylar davlati oʻrtasidagi siyosiy munosabatlar XVI asrning oxirlariga kelibgina qayta jonlanishiga sabab boʻladi. 21 Usmoniylar sultoni Murod III (1574-1595) Buxoro xoni Abdullaxon II ga (1583-1598) qurol yarogʻ yuborib Safaviylarga qarshi birgalikda kurashishni taklif qiladi. Usmoniylar davlati Oʻrta Osiyo xonliklari bilan hamkorlik qilishdan manfaatdor edi. 1779-yilda Buxoro amiri Doniyolbiy (1759-1784) Ernazar Masʼud oʻgʻlini dastlab chor Rossiyasidagi soʻngra esa Usmoniylar davlatidagi elchisi qilib tayinlaydi. Ernazar Masʼud oʻgʻlining zimmasidagi asosiy vazifasi oʻsha vaqtlar musulmon dunyosidagi qudratli davlat Usmoniylar bilan aloqani mustahkamlash b oʻlgan. Ernazar Masʼud oʻgʻlini Yekaterina II buyrugʻi bilan Usmoniylar davlati chegarasigacha maxsus soqchilar kuzatib 90 qoʻyadi. Usmoniylar sultoni Abdulxamid I (1774-1789) Doniyolbiyning elchi orqali bildirgan, ikki davlat oʻrtasidagi siyosiy iqtisodiy munosabatl arni mustahkam lash zarurligi toʻgʻrisidagi fikirlarni maʼqullaydi. 22 Doniyolbiy 1783-1784 yillarda ikkinchi marta Usmoniylar sultoni Abdulhamid I huzuriga elchi Muhammad Sharifni joʻnatadi. Bunga javoban 1786 yilda sulton Abdulhamid I huzuriga elchisi Mahmud Said ogʻa orqali Buxoroga yoʻllagan maktubida chor Rossiyasi bilan savdo-sotiq aloqalarini olib borayotgani uchun oʻrtadagi munosabatlarning tiklanishidan manfaatdor emasdi. Shuning uchun Buxoro amiri Shohmurod (1785-1800) elchiga: “Moskov kabi qudratli davlat birla kuchlarimiz teng emasdur. Ayni vaqtda Ruslar bilan mujodalaga kirolmaymiz. Bizning hozirgi 21 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T.: “Шaрқ”, 2000. Б94. 22 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б57. 20 vaqtda Dushmanimiz Erondir” deb javob beradi. Mahmud Said ogʻa esa: “ Hozir sultonimizning dushmani Moskovdir, Eron ila nizomiz y oʻqdir”-deb oʻz yurtiga qaytib ketadi. Yuqorida koʻrib oʻtganimizdek bu davrda Buxoro xonligi va Usmoniylar davlati manfaatlari hamohang emasdi. Chunki Buxoro xonligi chor Rossiyasi bilan Usmoniylar davlati esa Eron bilan ayni vaqtdagi mavjud munosabatlarni oʻzgartirishni xohlamas edi. Mahmud II elchisi Xasan Chalabiydan Buxoroga 32 jild kitob yuboradi, zero Usmoniylar sultoni ham ikki davlat oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar rivojlanishining tarafdori b oʻlgan. Chor Rossiyasi qoʻshinlari Buxoroga bostirib kelayotgan bir payt Buxoro amiri Muzaffarxon (1860- 1885) Buxoro muftiysi Xoʻja Muhammad Porsoni Istanbulga yordam soʻrab yuboradi. Buxoro elchisi 1867-yil 24-sentyabrda Usmoniylar sultoni 91 qabulida b oʻladi lekin elchi sultondan ijobiy natija olmaydi. 1868- yilning aprel oyida amir Muzaffarning ikkinchi maktubi haj safaridan Istanbulga qaytgan Muhammad Porso qoʻliga tegadi. U amir Muzaffarning 1868-yil 7-fevralda yozilgan jami 14-kishi imzolagan forscha maktubini Usmoniylar sultoniga topshiradi. Usmoniyalar sultoni Abdulaziz bu maktubni muhokama qilmasdan bir qator siyosiy masalalarni hal qilish uchun Yevropaga boradi. U yerdan qaytgach amir Muzaffarning maktubi davlat devonida muhokama qilinadi. Devon Buxoro uchun zarur mutaxassislar va asbob uskunalar yuborish kerak degan qaror qabul qildi. Va ikki davlat oʻrtasidagi masofaning uzoqligi orada boshqa davlatlarning joylashgani uchun harbiy yordam berishning imkoni y oʻqligini bildirdi. 23 Oʻrta Osiyoda chor Rossiyasi hukmronligi toʻla oʻrnatilgach, hukumat maʼmurlari oʻlkaning Usmoniylar davlati bilan ijtimoiy siyosiy munosabatlar olib borishiga imkon bermaslikka xizmat qildi. 23 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T“Шaрқ”.2000. Б63. 21 I.bobga xulosa Ushbu tadqiqot ishi Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosiy va savdo aloqalarini, xususan Rossiya va Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlarini o‘rganishga bagʻishlangan. Tadqiqot davomida quyidagi xulosalarga kelindi: Buxoro xonligi va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar XVI asr oxirida boshlangan bo‘lib, asosan savdo aloqalariga asoslangan edi. Abdullaxon II davrida Moskvaga bir necha bor elchilar yuborilib, savdo-sotiqni rivojlantirishga katta eʼtibor berilgan. XVII asrda bu aloqalar yanada rivojlanib, elchilik missiyalari muntazam ravishda amalga oshirilgan. Biroq, XVIII asrda Rossiyaning Oʻrta Osiyoga bo‘lgan qiziqishi ortishi bilan bu munosabatlar siyosiy tus ola boshlagan. Pyotr I davrida Rossiya Buxoro xonligini o‘zining Oʻrta Osiyodagi siyosatida muhim rol o‘ynashiga umid qilgan. Shuningdek, Rossiya Buxoro xonligining harbiy va siyosiy holati, uning qo‘shni davlatlar bilan munosabatlari haqida maʼlumot to‘plashga harakat qilgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida esa Rossiya Buxoro xonligi bilan savdo aloqalarini yanada kengaytirishga intilgan. Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi munosabatlar XVI asrning ikkinchi yarmida boshlangan bo‘lib, siyosiy va iqtisodiy xarakterga ega edi. Abdullaxon II davrida Hindistonga bir necha bor elchilar yuborilib, savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan. XVII asrda ham bu aloqalar davom etgan va ikki davlat o‘rtasida muntazam ravishda elchilik missiyalari amalga oshirilgan. Savdo aloqalarida asosan Hindistondan dorivorlar, bo‘yoqlar, choy keltirilib, Buxorodan quruq va ho‘l mevalar, otlar, ipak matolari eksport qilingan. Savdo asosan xususiy savdogarlar, xonlikning maxsus vakillari va podshohlar o‘rtasidagi tuhfa va hadiyalar almashinuvi yo‘li bilan amalga oshirilgan. Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosati va savdo aloqalari uning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Rossiya va Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlar Buxoro xonligiga o‘zining xavfsizligini ta'minlash va 22 iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirish imkonini bergan. Shu bilan birga, bu munosabatlar Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosatiga ham ta'sir ko‘rsatgan. Rossiya bilan bo‘lgan munosabatlar keyinchalik Buxoro xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishiga olib kelgan bo‘lsa, Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlar Buxoro xonligining Markaziy Osiyodagi nufuzini mustahkamlashga yordam bergan. Ushbu tadqiqot ishi Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosati va savdo aloqalarini o‘rganishga qo‘shgan hissasi shundan iboratki, u mazkur davrga oid manbalar va tadqiqotlarga asoslanib, Buxoro xonligining Rossiya va Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib beradi. Tadqiqot natijalari tarixchilar, sharqshunoslar va boshqa mutaxassislar uchun qiziqarli bo‘lishi mumkin. 23 II.BOB. BUX ORON IN G X A LQA RO MA Y DON DA GI IQTISODI Y SIY OSA TI. 2.1.Buxoro xonligining t ashqi iqt isodiy aloqalari Oʻrta Osiyo va Rossiya xalqlari oʻrtasidagi munosabatlar, savdo aloqalari tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi. Volgaboʻyi orqali Rus savdogarlari ham, Oʻrta Osiyo savdogarlari ham ikki mintaqa oʻrtasida savdo aloqalarini rivojlantirishda muhim rol oʻynaganlar. XVI asrda jahondagi yirik davlatlar tomonidan dunyoni boʻlib olish boshlangan davrda Rossiya Qozon, Astraxan, Sibir xonliklarini zabt etadi. Natijada Rossiya va oʻzbek xorliklari bir-biriga bevosita qoʻshni boʻlib qoladi. Bu holat ularning oʻzaro munosabatlarini yanada rivojlantirishga imkoniyat yaratdi. Oʻrta Osiyoning savdo-hunarmandchilik doiralari oʻz mahsulotlarini, ayniqsa, ipak, paxtadan toʻqilgan matolarni talab qilayotgan Rossiya bilan savdo- tijorat munosab atlarini rivojlantirishdan gʻoyat manfaatdor edi. Rossiyaning movut, temir, mis, moʻyna, charm va boshqa mollari Oʻrta Osiyoda xaridorgir edi. Savdo-sotiq ishlari uchun 92 qulay shart- sharoit yaratishda oʻzbek xonliklari va Rossiya oʻrtasidagi elchilik munosabatlari muhim oʻrin tutardi. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xoni Abdullaxon II Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali oʻz davlatining siyosiy ahvolini mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy (1533-1584) davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida Qozon xonligi (1552), Hojitarxon (Astraxan) xonligi (1556), Volga boʻylari va Gʻarbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Rossiyaga savdo yoʻllarini nazorat qilish imkonini berdi. Volga atrofidagi viloyatlarda savdo- sotiq ishlarini olib borish Buxoro 24 xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga eng yaqin qoʻshni mamlakat Rossiya boʻlib qolgandi. 24 Bu hol koʻp jihatdan qozon tatarlari, orenburgliklar va boshqirdlar bilan din va til yaqinligi bilan izohlanar edi. Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557 – 1558- yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib, Ivan Grozniy huzurida boʻladilar. Ular oʻz xonlari nomidan savdogarlarning Volga boʻylab erkin oʻtishlariga ijozat soʻraydilar. Elchilar Moskvadan juda koʻp oʻq-dori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Ayni paytda, Rossiya ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantirishdan manfaatdor edi. Bu manfaatdorlik avvalo Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa, Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega boʻlardi. Bunda birinchi navbatda Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan edi. 1555-yili Moskvada tashkil etilgan va ingliz-rus iqtisodiy aloqalari rivojiga xizmat qiluvchi “Moskva savdo kompaniyasi” Rossiya orqali Sharqqa yoʻl ochish uchun oʻz vakilini 1558-yili Xiva va Buxoroga yuboradi. Antoniy Jenkinson boshliq elchilar rus podshosining guvohnomasi bilan 1558-yili Buxoroda keladi. Elchi Antoniy Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilinadi. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini chuqur oʻrganadi va oʻz taassurotlarini “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558-yilgi sayohat” nomli esdaliklarida bayon etadi. Antoniy Jenkinson elchiligi natijasida Rossiya va Buxoro xonligi oʻrtasida yaxshi savdo va diplomatik aloqalar yoʻlga qoʻyiladi. 93 Antoniy Jenkinson sayohatining maqsad va vazifalari tarixchilar tomonidan bir qadar oʻrganilgan, ammo tadqiqotchilar bu masalaga har xil yondashganlar. Masalan, Yu. A. Sokolov, “Moskva savdo kompaniyasi”ning asosiy maqsadlaridan kelib chiqqan holda, 24 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б78. 25 Rossiya Hindistonga Sharq bilan savdo aloqalari olib borgan yoʻllari orqali kirib borishi lozim edi, deb hisoblab, quyidagicha yozgan: “Inglizlarning Rossiya orqali Hindistonga kirib borish yoʻlini qidirib topish ishiga kompaniyaning eng faol vakillaridan biri Antoniy Jenkinson asos solgan”. Demak, A. Jenkinsonning Oʻrta Osiyoga sayohat qilishidan asosiy maqsad, xonliklar orqali Hindistonga boradigan eng yaqin va qulay yoʻlni topishdan iborat boʻlgan. U Oʻrta Osiyoda savdo ishlarini yoʻlga qoʻyish niqobi ostida Buxoroga borishga ruxsat olgan. Rus olimi S. V. Jukovskiy Jenkinsonning Buxoroga borishi haqidagi fikrlarini bayon qilib, quyidagicha yozadi: “Jenkinson chindan ham Ivan Grozniyning ishonchiga sazovor boʻla olganmi, Ivan Grozniy esa inglizlarga yoqish uchun uni Oʻrta Osiyoga borishiga ruxsat berganmi, buni aniq aytish qiyin. Jenkinsondan balki podsho Ivan Grozniy foydalangandir va 1557-yilda Rossiyada erkin savdo qilishlari uchun ruxsat soʻrab, hadya va tortiqlar bilan Moskvaga kelgan Xiva va Buxoro elchilik missiyasiga javob tariqasida uni Buxoro va Xivaga elchi qilib yuborgan boʻlsa kerak”. S. V. Jukovskiyning ikkinchi fikri haqiqatga yaqin boʻlsa kerak, yaʼni rus podshosi Oʻrta Osiyo bilan savdo aloqalarini oʻrnatish maqsadida ingliz savdogari Jenkinsonga rasmiy yorliq bergan. Jenkinsonning Rossiya nomidan Xiva va Buxoroga joʻnatilishi Rossiyaning Oʻrta Osiyo savdosida maʼlum bir manfaati boʻlganini tasdiqlaydi va Rossiya bilan Oʻrta Osiyo oʻrtasida savdo aloqalarining rivojlanishiga yoʻl ochgan. 1558-yil 23- dekabrda Antoniy Jenkinson Rossiya podshosi Ivan IV ning ishonch yorligʻi bilan Buxoroga keladi va 26-dekabrda Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilinadi. “26-dekabrda, — deb yozadi Jenkinson, — men xon huzurida boʻlish toʻgʻrisida farmon oldim. Xonga rus podshosining yorligʻini topshirdim. Xon meni juda yaxshi qarshi oldi va oʻz huzurida boʻladigan ziyofatga taklif etdi. Meni bir necha marta huzuriga chaqirtirib olib, oʻzining xilvatxonasida podshoning kuch-qudrati, turk sultoni toʻgʻrisida, 94 shuningdek, mening mamlakatim 26 va uning qonunlari hamda diniy eʼtiqodimiz haqida men bilan bafurja suhbatlashdi…”. Antoniy Jenkinson Buxoroga qilgan sayohatini yozib qoldirgan. Jenkinsonning xatlarida Buxoroning oʻsha zamondagi Rossiya toʻgʻrisida qanday tasavvurda boʻlganligi haqidagi maʼlumotlar bor. Bu xatlardan oʻsha zamondagi Buxoro toʻgʻrisida ham tasavvur hosil qilish mumkin. 25 Unda u XVI asrdagi Buxoroni tavsiflaydi. Elchi Buxoroda savdoning holati bilan tanishadi. Jenkinson: “Buxoro shahrida savdogarlarning har yilgi yigʻini boʻlib turadi, u yerga Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa davlatlardan katta karvonlar bilan savdogarlar tashrif buyuradilar”, — deb yozib, yana “ilgarilari yoʻllar xavfsiz boʻlgan paytda Xitoydan ham katta karvonlar” kelganligini qoʻshib qoʻyadi. Buxoroning dunyodagi savdo markazlaridan biri ekanligini tan olgan ingliz sayyohi bu shahardagi chet el savdogarlari tomonidan olib boriladigan savdoning ahamiyati haqida maʼlumotl ar keltiradi. Jenkinson bu savdogarl arning faqirlarc ha kiyinganliklarini, ularning juda kam mol keltirishlariga qaramay, bu mollarning 2-3 yillab sotilmay yotishini alohida eslatib, kelajakda bu yerda foydali savdo olib borishni kuchaytirish uchun arzirli hech qanday umid yoʻqligini ham aytib oʻtadi. Jenkinsonning bu gaplariga ishonish biroz qiyin. Aftidan kelajakda savdoda raqobatchi boʻlishi mumkin boʻlgan savdogarlarni bu savdodan chalgʻitmoqchi boʻlgan boʻlsa kerak. 1959 yilning sentyabr oyida Jenkinson Moskvaga qaytgan va u bilan birga Buxoro, Balx, Urganch elchilari ham birga boʻlishgan. Antoniy Jenkinsonning missiyasini S. V. Jukovskiy “professor Bartold taʼkidlaganidek, oʻzbek xonliklari va Rossiya oʻrtasidagi diplomatik munosabatlarning boshlanishi deb hisoblash kerak”, — deb yozgan edi. Tarixchi P. P. Ivanov missiyani baholab, “Rossiya bilan Oʻrta Osiyo oʻrtasida savdo-iqtisodiy munosabatlarni Jenkinson kashf etmagan. Jenkinson bilan Moskvaga 25 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Т.: “Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 27 kelgan savdo karvoni 1000 tuyadan iborat boʻlgani, avvaldan Moskva – Oʻrta Osiyo savdo munosabatlari anʼanaviy darajada boʻlganidan dalolatdir”, deb yozgan edi. Haqiqatdan ham, 1556 yilda Astraxan bosib olinganda, u erda Oʻrta Osiyo savdogarlari boʻlgani maʼlum. Ular oʻz tovarlari bilan Moskva davlati ichkarisigacha kirib borganlar. Bu borada, P. P. Ivanovning mulohazasi haqiqatga yaqin. Jenkinsonning maktublari Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi savdo munosabatlari qadimdan borligini tasdiqlaydi. Ammo Buxoro va kelgindi 95 savdogarlarning kambagʻalligi toʻgʻrisidagi gapga qoʻshilib boʻlmaydi. Oʻsha davrda Rossiyada koʻpgina boyliklarni oʻz qoʻliga kiritib olgan savdogarlar bor edi. Masalan, Stroganovlar shu qadar boy edilarki, ular davlatga aksari qarz berar va davlat ehtiyojlari uchun koʻp pullarni ehson qilardilar. Podshoning ularga bergan yorligʻiga binoan, ular oʻz ehsonlarini qaytib olmas edilar 26 . 1558 yili Jenkinson Buxoroga sayohat qilgan mahalida, Ivan Grozniy Stroganovlarning iltimosiga binoan, Kama daryosining etagiga qarab 14,6 chaqirim oʻrmon, oʻtloq erlarni ularga inʼom qilgan. Maʼlumki, Stroganovlar sibiriya xalqidan bevosita sotib olingan moʻyna-savsar va tuzfurushlik bilan katta savdogarchilik qilar edilar. Bu moʻyna-savsarlar ular uchun haddan tashqari koʻp foyda manbai edi. Stroganovlar Buxoro bilan oldi-sotdi qilardilar. Buni Stroganovlarning, toʻrt odamimizni savdo- sotiq ishlari uchun Buxoroga borishiga ruxsat bering, deb Ivan Grozniyga yozgan yorligʻidan bilish mumkin. Jenkinsonning boy Stroganovlar gumashtalarini “kambagʻal-qashshoq” deb aytishi durust boʻlmasa kerak. Jenkinson Rossiyadan Buxoroga turli hayvonlarning tasvirlari, jundan toʻqilgan matolar, oshlangan qoʻy terisi, yogʻoch idish-tovoqlar, egar- jabduqlar olib kelinishini hamda Buxorodan esa paxta va paxtadan tayyorlangan mahsulotlar, ipakning turli xil navlarini va boshqa koʻplab narsalarni olib ketishlari mumkinligini bildiradi. 26 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Т.:“Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 28 Jenkinson Rossiyadan keltiriladigan tovarlarni birma-bir koʻrsatib, moʻyna-savsarni hech bir tilga olmaydi. Holbuki oʻsha zamonda bunga talab juda yuqori boʻlgan va azaldan moʻyna-savsar Rossiyadan chiqariladigan asosiy buyumlardan biri hisoblanib kelgan. Moʻynafurush Stroganovlar Gʻarbiy Yevropaga chiqarganlari singari, Buxoroga ham moʻyna yuborib turganlari aniq va ravshandir. Jenkinsonning ana shu notoʻgʻri maʼlumotlariga qaramasdan, uning maktublari asosida XVI asrda Buxoroga yuborilgan birinchi rus elchisining ahamiyatini na uning taassurotini tasavvur qilish mumkin. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558 yilgi sayohat” nomli esdaliklarida bayon etgan. Abdullaxon elchilari 1583 yilda Moskvadan oʻq, dori, ov qushlari, matolar olib kelganlar. Bunday elchiliklar 1589, 1595 yillarda ham qaytarilgan. 1589 yil Abdullaxon Muhammad Ali boshliq elchini Rossiyaga yuborib, rus podshosi Fyodor Ivanovichga oʻzining nomidan bir 96 qancha sovgʻa- salomlar va hadyalar tarkibida 40 pud nil boʻyogʻini ham tortiq qilgan. 1583 yildan 1600 yilgacha Moskvaga Buxorodan besh marotaba elchilar yuborilgan. Ularning asosiy maqsadi diplomatik munosabatlar oʻrnatish edi. Ivan IV tomonidan 1574-yilda chiqarilgan yorliqda rus savdogarlariga buxoroliklar bilan bojsiz savdo-sotiq ishlari olib borishga ruxsat berilgan. Buxoroda qimmatbaho qurol-yarogʻ ishlab chiqarish katta oʻrin tutgan. Buxoro sovut, qalqon, oltin va kumushdan oʻyma qilib, oʻrtasiga qimmatbaho toshdan “koʻz” yasalgan dubulgʻa, shuningdek, Buxoro kamonlari (baʼzan bularga ham tilla suvi berilib bezatilardi), boʻyalgan va oltin suvi berilgan poʻlat va mis tulunboslar, “iyakdan tikilgan va oltin qadalgan” sovutlar ishlab chiqarish bilan dongʻi taratgan edi 27 . Ayniqsa, Abdullaxon II davrida ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar rivojlana borgan. XVI asrda Osiyoda uchta harbiy-siyosiy kuch: shayboniylar, safaviylar va 27 J. Wolff. Narrative of a mission to Bouchara in the years 1843-1845 to ascertain the fale of colonel Stoddart and captain Conoly. New York,”Rodugate” 1845. P12. 29 boburiylar kurash maydoniga chiqqan bir paytda, Abdullaxon II oʻz davlatining siyosiy ahvolini yaxshilash maqsadida Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilgani Buxoro xonligining XVI asrdagi siyosiy va iqtisodiy qudrati yuqori darajada boʻlganligidan dalolat beradi. Aytish joizki, XVII asrda Oʻrta Osiyoga joʻnatilgan rus elchilarining maʼlumotlarini oʻrganish Oʻrta Osiyoning Eron bilan aloqalari haqidagi ilmlarni ancha kengaytiradi. Masalan, 1620 yilda Buxoroga kelgan I.Xoxlov elchiligining maʼlumotlari katta ahamiyatga egadir. 1620 yili Buxoro xoni Imomqulixonning elchiligiga javoban 1620 yil 26 may sanasi bilan tasdiqlangan yorliq bilan Ivan Xoxlov Oʻrta Osiyoga yuborilgan. I. Xoxlov 1600 va 1613 yillarda Eronga diplomatik topshiriqlar bilan borgan va bu sohada maʼlum tajribaga ega salohiyatli kishi boʻlgan. Xoxlovning aytishicha, “Buxoro eri ikkiga boʻlingan boʻlib, noiblarning biriga Buxoro, ikkinchisiga Balx tekkan. Balx Eron va Hindiston bilan chegaradosh. Balx noibi Nodir Hindiston va Eron bilan raqobatda boʻlib, hind shohi Nodirdan boyliklarini tortib olgan va korxonalarini sindirgan, savdogarlarni Balx va Buxoroga qoʻymagan. Hozirda ular oʻrtasida tinchlik va savdo munosabatlari oʻrnatilgan. Buxoro ham Toshkent bilan urush holatida. qizilboshlar shohi Abbos hind shohi Boburiy Salim bilan urishib, undan Qandahorni tortib olgan”. Chor Rossiyasi Hindiston bilan yaqin savdo aloqasi oʻrnatish maqsadida 1646 yil N.Sыroejin bilan V.Tushkanovni Hindistonga elchi qilib joʻnatadi. Elchilarga berilgan topshiriqlarda Hindistonga qaysi mamlakatlardan qanaqa tovarlar keltirilishi va ularning narx-navosi haqida maʼlumot toʻplash aytilgan edi 28 . 28 Kaye William. Lives of Indian Officers. London. “A. Strahan and Co”., 1867. P31. 30 2.2.Buxoroning xorijiy dav lat lar bilan olib borgan soliq siy osat i. Rossiyaning Oʻrta Osiyo bilan aloqalari Moskvadan tashqari boshqa markazlar bilan ham oʻrnatilgan. 1670 yili 16 kishi bilan Tabolskga kelgan Buxoro elchisi Mulla Farrux Buxoroning Eron bilan savdosi hamda u erdan keltiriladigan mollar va ularning narxlari haqida qisqacha maʼlumot beradi. Soʻng ular Moskvaga joʻnatilgan boʻlib, shox ularni juda tantanali ravishda qabul qilgan.1671 yilda elchilik mahkamasida Mulla Farrux soʻrov qilinadi. Soʻrovda “ularda kindyaki, zandonachi va kitayki gazlamalari mavjud, lekin kamok deb ataluvchi gazlama va atlas (oʻng yuzasi guldor ipak gazlama) lar kam, borlari ham oddiyroq. Selitra (mineral tuz) ularning davlatida koʻp boʻlib, Eronnikiga nisbatan sifatli, ularni botmon bilan sotishadi, bir botmonini bir yarim pudga teng, botmonni ular 5 oltin Buxoro puliga sotishadi, Buxoro tiyini ruslarning 5 tiyiniga teng. Jami 25 rus oltiniga teng boʻladi. Paf deb ataluvchi ipak matosini 2 rubldan sotib olishgan. Mulla Farrux Buxoro bilan Xiva oraligʻidagi masofani 17 kunlik yoʻldan iborat deb hisoblaydi. Hindistonda har turli gulli matolar hamda toshlar koʻp. Keyingi safar Elchilik mahkamasining rahbari A.S.Matveev Buxoro elchisi Mulla Farruxdan Buxoroning Hindiston bilan savdo aloqalari va Buxoroda talabgor boʻlgan hind tovarlari haqida maʼlumotlar soʻragan. Mulla Farrux Buxoroda ipak matosi, kindyaki, kitayki, kamki matolari toʻqilishi, kumush va qalayi maʼdanlari, lal toshlari, selitra olinishini, boshqa tovarlar esa Hindistondan keltirilishini aytadi. U Buxoro bilan Hindiston oʻrtasidagi doimiy savdo aloqalari oʻrnatilganligini, u erdan qimmatbaho toshlar, durlar va har xil guldor matolar keltirilishini maʼlum qilgan. Buxoro elchisi oʻz nutqida Buxoroda rus tovarlariga, masalan: qilich, qora tulki, oqsuvsar, movut, baliq tishlariga talab kuchli ekanligini eslatib oʻtadi. 100 I. G. Nizamutdinov Mulla Farrux elchiligining ahamiyatini yuqori baholagan. Ayniqsa, elchi keltirgan maʼlumotlarning Buxoro bilan Hindiston oʻrtasidagi savdoning darajasini aniqlashda va Buxoro 31 aholisining hind tovarlariga boʻlgan talablarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatib oʻtgan edi 29 . 1675 yili rus podshosi Aleksey Mixaylovich V. A. Davudov bilan Muhammad Yusuf Qosimovni Buxoro va Hindistonga elchi qilib joʻnatadi. Aleksey Mixaylovich Daudov orqali Buxoro xoni Abdulazizga yorliq berib yuboradi. Yorliqda ikki davlat oʻrtasidagi ilgarigi doʻstona munosabatlar, rus elchilari orqali rus qullarining joʻnatib yuborilganligi eslatiladi va undan oʻz mulklari orqali Hindistonga Qosimovni oʻtkazib yuborishni iltimos qilgan edi. Podsho oʻz elchilariga, Hindistonga boradigan eng yaqin savdo yoʻllarini topishni buyurgan edi. Jumladan, Qosimov elchiligiga Amudaryodan rus savdosi uchun foydalanish imkoniyatlarini oʻrganish topshirilgan. Elchilarga Buxoro xonining Turkiya, Eron va Hindiston hukmdorlari bilan aloqalarini ham oʻrganish topshirilgan edi. Elchilarga berilgan topshiriqlardan Moskva hukmdorlarining Hindiston davlati bilan yaqin doʻstona aloqalar oʻrnatishga harakat qilganligi koʻrinib turibdi. Ammo Qosimov elchiligi koʻzlangan maqsadga erisha olmaydi. Shunday boʻlsa-da, elchilarning Hindistonga yuborilishining oʻzi Moskva davlatining Oʻrta Osiyo orqali Hindiston bilan eng yaqin munosabatlar oʻrnatish istagi borligidan dalolat beradi. Rus hukumati turli yoʻllar bilan Sharq mamlakatlari haqida, jumladan, Oʻrta Osiyo haqida maʼlumotlar toʻplashga harakat qilgan. Shu maqsadda, 1675 yili elchixonada hindistonlik Chenay Makarandev va Bagare Leleevlar soʻroq qilinadi. Bir vaqtning oʻzida Boris va Semen Pazuxinlarning maʼlumotlari ham tekshiriladi. Suhbat chogʻida hindlar Boris Pazuxinlar roʻyxatida koʻrsatilganidek, Hindistonga Astraxan orqali yoʻl choʻl orqali oʻtganligi sababli uzoq va yurish qiyin, yoʻlda qaroqchilar koʻp boʻlib, karvonlarga hujum qilib turadi, deb taʼkidlashgan. SHuning uchun ularning fikricha, 29 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце ХIХ начале XX в. — Т., “Шaрқ” 1966. Б67. 32 Hindistonga Buxoro orqali borish qulay. Ular Astraxandan Buxoroga va undan Balx orqali Hindistonga boradigan yoʻl marshruti haqida xabar beradi. . XVIII asrda, yaʼni Petr I hukmronligi yillarida Rossiyaning Oʻrta Osiyoga qiziqishi kuchayadi. Oʻrta Osiyo Rossiyani Sharqning savdo — iqtisodiy markazi, Rossiyadan Hindistonga boradigan asosiy yoʻllardan biri ekanligi bilan oʻziga jalb qilardi. 1714 yili Petr I Sibir gubernatori knyaz Gagarindan Erketi shahrida (yaʼni Yorkend) oltin qumlar borligi xususida xabar topadi. Erketi bu davrda Jungʻor xonligiga boʻysunganligi aytiladi. Gagarin Pyotr I ga bu shaharni bosib olib, Yorkend yoʻlidagi Yamishchev koʻli boʻyida qalʼa qurishni tavsiya qilgan. Petr I Gagarinning xabaridan soʻng unga xat yozib, Yamishev koʻli boʻyida, iloji boʻlsa undan ham yuqorida shahar qurish, daryoda kemalar qatnashi mumkin boʻlgan joygacha suzib borib, soʻng Yorkendga borib, uni egallashni topshirgan edi. 1714 yilda Irtish daryosining yuqori oqimi boʻylab podpolkovnik Buxgols ekspeditsiyasi uyushtiriladi. Peterburgga kelgan Xiva elchisi ham Gagarinning maʼlumotlarini tasdiqlab, Amudaryodan ham oltin olinishini aytadi. Elchi, agarda rus davlati oʻzining odamlarini Xivaga joʻnatsa, Xiva xoni ularga oltinni topishga yordam beradi, deb ishontirgan edi. Shundan soʻng Petr I bu xabarni muhim bilib, tezlikda ikkala joyni ham tekshirtirish uchun ekspeditsiya joʻnatgan edi. Shunday qilib, Petr I har ikkala ekspeditsiya oʻz maqsadiga erishmagan taqdirda ham, Hindiston uchun yoʻl ochilishiga va savdodan koʻplab oltinlarni qoʻlga kiritishiga koʻzi etgan edi. Oʻrta Osiyo Rossiya uchun Hindistonga olib boradigan vositachi davlat boʻlib qolgan edi 30 . Rus manbalarining bergan maʼlumotlariga koʻra, uzoq vaqtlardan buyon davom etib kelayotgan bahs XVI- XVII asrlarda Oʻrta Osiyo Rossiya uchun – Hindistonga kirib borish yoʻlida bir vajmi, yoki rus hukumatining manfaatlariga xizmat qiladigan Sharqning muhim mintaqasi — yirik savdo markazimi, degan savolni 30 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”.2000. Б55. 33 tugʻdirdi. XX asrning 102 boshlarigacha boʻlgan koʻplab tarixchilar birinchi nuqtai nazarning tarafdorlari boʻlib, ular Rus podsholari Oʻrta Osiyoga joʻnatadigan elchilarining aksariyatiga rus qullarini sotib olish va Hindistonga boradigan eng yaqin, qulay va xavfsiz savdo yoʻlini topish topshirilgan, deb hisoblaydilar. Sovet adabiyotida bu kabi nuqtai nazarni E.V.Bunakov, P.P.Ivanov, D.M.Lebedevlar qoʻllab quvvatlaganlar. Ularning fikricha, Hindistonga kirib borish ruslar uchun natija bermagan taqdirda ham, Oʻrta Osiyoga boradigan yoʻl maʼlum bir maʼnoda na faqat topildi, balki oʻzlashtirildi ham. Fikrimizcha, ikkinchi qarash haqiqatga yaqin koʻrinadi. Masalan: Oʻrta Osiyoga Rossiyaning munosabati masalasi tarixchi N.B.Baykova asarida oʻz aksini topgan. Muallif inqilobgacha boʻlgan tarixchilar va yuqorida nomlari tilga olingan olimlarni toʻgʻri tanqid qilgan. N.B.Baykovaning fikricha, Oʻrta Osiyo xonliklariga boradigan savdo yoʻllari XVI asrdayoq Rossiyaga maʼlum boʻlgan. Uning taʼkidlashicha, Rus davlati Hindistonga boradigan yoʻlni qidirib Oʻrta Osiyoga boradigan yoʻlni ochgan va oʻzlashtirgan. Aslida esa Oʻrta Osiyodagi Xiva va Buxoro bozorlarida rus savdogarlari hind savdogarlari bilan uchrashganlar, rus hukumatiga qulayroq yoʻlni, yaʼni hindlar uchun odatiy boʻlgan Astraxan, Kaspiy dengizi va Eron orqali boradigan yoʻlni koʻrsatganlar. 1717 yil Pyotr I Amudaryo orqali Hindistonga boradigan yoʻlni topish maqsadida Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasini Oʻrta Osiyoga yuboradi. XVIII asr boshlarida Buxoroda siyosiy vaziyat juda ogʻir boʻlgan. Xon hokimiyati nomigagina saqlanib qolgan edi. 1721-1725 yillarda Oʻrta Osiyoda boʻlgan Florio Beneveni ekspeditsiyasi bu siyosiy holatning guvohi boʻlgan. Bu ekspeditsiya Buxoro xonining rus podshosidan elchi 103 yuborishini soʻrab qilgan murojaatiga javoban joʻnatilgan edi. Elchilikdan koʻzlangan asosiy maqsad, 1718 yil 13 iyuldagi “Koʻrsatma”da Buxoro xonligining ichki ahvolini toʻla-toʻkis oʻrganish, deb belgilangan edi. Bundan tashqari, Buxoro xonligining qoʻshni SHarq davlatlari bilan 34 savdo munosabatlarini oʻrganish, hamda rus-buxoro savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniyatlarini topish vazifasi ham oʻrin olgan edi. Florio Benevenining ekspeditsiyasi XVIII asr boshlarida Buxoro xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli haqidagi maʼlumotlarni kengaytirishga xizmat qilgan. U Buxoro xonining ichki va tashqi savdo rivojiga toʻsqinlik qilgan kuchli oʻzbek qabila boshliqlari bilan kurashishiga toʻgʻri kelganligini yozadi 31 . N.I.Neplyuev, P.I.Richkov va K.M.Tevkelev rahbarligida Hindiston bilan savdoni yoʻlga qoʻyish maqsadida maxsus kompaniya tashkil qilinadi. Orenburg ekspeditsiyasi rahbari, mashhur rus geografi I.Kirilov Buxoroni Osiyoning savdo markazi sifatidagi ahamiyatiga yuqori 104 baho berib, uning qoʻshni Sharq davlatlari bilan aloqalardagi rolini taʼkidlab oʻtgan edi. Orenburg ekspeditsiyasining aʼzolari Orenburg shahrining qurilishiga juda katta umid bogʻlagan edilar. Bu shahar orqali Xiva, Buxoro, Toshkent, Turkiston, Hindiston bilan savdo aloqalarini oʻrnatishga, Amudaryo va Sirdaryodan oltin va qimmatbaho metallar olinishini koʻzlagan, hattoki kelajakda Oʻrta Osiyo hamda Jungʻoriyani Rossiya tarkibiga qoʻshib olishni niyat qilgan edilar. 1735 yil Kirilovning soʻroviga binoan Astraxandan Ufaga hind savdogari Maravgi Baraev taklif qilingan. Savdogar Hindistondan Oʻrta Osiyo xonliklari orqali Astraxanga boradigan yoʻl haqida maʼlumot bergan. Uning aytishicha, yaqin vaqtlargacha Eron va Buxoro orqali Rossiyaga 200 savdogar kelib savdo qilishar edi. Biroq keyingi paytlardagi Erondagi qaltis vaziyat va Buxoro yoʻlida savdo karvonlarining talanishi oqibatida savdogarlar soni 80 taga qisqarib ketgan. Baraev, agarda yoʻllarda xavf-xatar boʻlmaganda edi, Hindistondan Buxoro orqali Rossiyaga keluvchi savdogarlarning soni 600 kishiga etgan boʻlishi mumkin edi, deb taxmin qilgan. 31 Cагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “Академия”, 2006. Б71. 35 1736 yili I. K. Kirilov Rossiya imperatori Anna Ioanovnaga yozgan taqdimotida, Buxoro bilan Xoʻjand oʻrtasidagi siyosiy vaziyatning ogʻirlashganligi sababli taxminan 300 kishidan iborat boʻlgan hind savdo kompaniyasi vakillarining aksariyati Buxoroni tashlab vaqtincha Kobulga ketib qolganligini maʼlum qilgan. Imperator Anna Ioanovna Kirilovga yozgan javob maktubida Maravgi Baraevni Hindistonga Buxorodan ketib qolgan savdogarlarga murojaat qilib, ularni oʻz faoliyatini davom ettirish uchun Buxoroga yoki Orenburgga taklif qilishni, topshirgan edi. Baraev oʻz navbatida yurtdoshlarini yangi Orenburg yoʻnalishida savdo qilishga koʻndirishni oʻz zimmasiga olgan edi. Mashhur rus geografi P.I.Richkov Buxoroning Hindiston bilan savdo aloqasida Orenburgning ahamiyatini alohida taʼkidlab oʻtadi. U, butun SHarqiy Hindistonda yashayotgan xalqlar rus va boshqa gʻarb tovarlarini faqat Orenburg va Buxoro orqaligina toʻgʻridan-toʻgʻri va arzon narxda bu qadar koʻp miqdorda va arzon narxda sotib olishi mumkin, deb taʼkidlagan edi. Yangi Orenburg yoʻnalishining ochilishi Rossiyaning Oʻrta Osiyo xonliklari bilan savdoni rivojlantirishiga, hamda toʻgʻridan-toʻgʻri rus- hind savdosini yoʻlga qoʻyishga imkon berdi. Orenburg orqali savdo karvonlari qatnay boshlaganligining birinchi oʻn yilligidayoq koʻzlangan maqsadga 105 erishildi. Rossiyada diplomatik topshiriqlarni bajarib yurgan buxorolik savdogar Irnazar Maksyutov Oʻrta Osiyo va hind parchasi, qimmatbaho toshlar va boshqa tovarlarni Orenburgga olib borgan. Bu toʻplamlar Oʻrta Osiyo va Hindiston savdo munosabatlarini oʻrganishda katta ahamiyatga ega boʻlgan. Yuqorida taʼkidlangan maʼlumotlardan koʻrinib turibdiki, Orenburg shahri qurilgandan keyin Oʻrta Osiyo bilan Hindiston oʻrtasidagi savdo munosabatlari yanada rivojlangan. Oʻrta Osiyo bozorlariga koʻplab qimmatbaho hind tovarlari oqib kela boshlagan. Oʻrta Osiyoda turli mamlakat xalqlari savdo qilishgan va oʻzlarining karvon saroylariga ega boʻlishgan. Buxoroda xivalik, qoʻqonlik, afgʻon va rus savdogarlari bilan bir qatorda hindlar ham oʻzlarining karvon saroylariga ega boʻlishgan. Buxoro savdogarlari hind 36 tovarlari va qimmatbaho toshlarni Orenburgga va undan ham nariga olib borib sotishgan 32 . Rossiyaning Oʻrta Osiyo bilan savdo aloqalarini rivojlantirishida Orenburg gubernatori I. I. Neplyuevning xizmati katta. U 1742 yilda Orenburg ekspeditsiyasining komandiri etib tayinlanganidan boshlab Orenburg shahrini mustahkamladi, Qirgʻiziston orqali Xiva va Buxoroga boradigan yoʻlning xavfsizligini taʼminlash choralarini koʻrdi. 33 Buxoro va Balxga kelib Orenburgdan keltirilgan rus tovarlarini jadal sotib ola boshlagan. Hattoki, savdoning bu qadar jadallashganini koʻrgan Neplyuyevda karvon savdo yoʻlini Rossiyadan to Hindistongacha uzaytirish fikri tugʻilgan. 106 1751 yilda I. I. Neplyuev Peterburgda Tevkelev hamkorligida Rossiyaning Hindiston bilan savdo aloqalari oʻrnatish toʻgʻrisidagi loyihani ishlab chiqqan edi. Ammo bu loyiha amalga oshmay qolgan. Bu asar Oʻrta Osiyoning, jumladan, Buxoro va Xiva xonliklarining qoʻshni davlatlar bilan savdo aloqalarini oʻrganish uchun muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Asarda XVIII asrning 50-yillarida Buxoroda yashagan yunon savdogari Nikolay Grigorevning hikoyasi berilgan. Uning soʻzlariga qaraganda, buxorolik savdogarlar har yili Afgʻoniston orqali Hindistonga borib, u erdan hind tovarlarini keltirishgan. Hind savdogarlari esa oʻz navbatida hind tovarlari bilan Buxoroga kelishgan. Buxoro bilan Hindiston oʻrtasidagi savdo aloqalari toʻxtovsiz davom etib turgan. Buxoro bozorlari lapis-lazur, lal, zumrad kabi qimmatbaho toshlari bilan shuhrat topgan. Grigorev, Badaxshon aholisi qimmatbaho toshlar va tilloni qidirib topish hamda qazib olish bilan shugʻullangan, deb yozadi. Grigorev hikoyasida Buxoroning Eron bilan aloqalari xususida ham fikr bildirilgan. Uning yozishicha, Buxoroga Erondan kumush va mis keltirilgan. Bundan tashqari, Buxoroga Eronning turli tumanlaridan savdogarlar 32 Cодиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”.2000. Б157. 33 Cодиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б167. 37 kelib, bu erda savdo yarmarkalarini oʻtkazishgan. Buxoroliklar har yili yoki xohlagan vaqtida Eronga, jumladan, Mashxad va Isfahon hamda Hindistonning Lahor va Dehli shaharlariga savdo bilan borishgan. Grigorev, buxoroliklar Hindistonga zotdor otlarni, Eronga esa Qirgʻizistonning tuya va qoʻylarni haydab borib, savdo qilganliklari haqida xabar beradi. Uning yozishicha, Hindiston va Erondan Buxoroga ipak, 107 parcha matolari, zarbop, paxta matolari, tillo olib kelingan. U Hindistonda ipak va paxta matolar juda arzon boʻlganligini va buxoroliklar ularni tilloga sotib olishganligini yozgan. 34 Asarda Nodirshoxning oʻlimidan soʻng uning boyliklari butun Osiyo boʻylab tarqab ketganligi taʼkidlanadi. Jumladan, buxoroliklar, xivaliklar va qirgʻiz-qozoqlar chegaradagi rus qalʼalariga hind rupiyalari va boshqa sharq tangalari yoki quymalari bilan toʻldirilgan qoplarni olib kelgan. Levshinning maʼlumotlariga koʻra, besh-olti yil mobaynida Orenburgning oʻziga 50 pudgacha oltin, hamda 4000 pud kumush keltirilgan. 35 Bu maʼlumotlar Buxoro bilan Hindiston oʻrtasida savdo aloqalarining betoʻxtov davom etib turganligidan dalolat beradi. 1776 yil mashhur rus tadqiqotchisi I.G.Georgining "Opisanie vsex v Rossiyskom gosudarstve obitayuщix narodov, tak je ix jiteyskix obryad ov, verovan iy, obiknov eniy, jilih, odejd i prochi x dostopamyatnostey" nomli kitobi nashr qilingan. Asarda asosan Rossiya imperiyasida yashovchi xalqlar bilan bir qatorda ayrim Rossiyaga chegaradosh xalqlar tarixi ham yoritilgan. I.G.Georgi Buxoro xonligining qoʻshni xalqlar bilan aloqalari 108 masalalarini yoritishga alohida eʼtibor bergan. Uning yozishicha, chorvachilik buxoroliklarning xoʻjalik turlaridan biri hisoblanadi. Buxoro otlari yaxshi boʻlib, hindlar ularning har birini 30 dan 80 buxoro chervonigacha narxda sotib oladi, deb 34 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. Б132. 35 . Эрматов М. Ўрта Осиё, Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона алоқалар тарихидан. – Т., “Шaрқ” 1959. Б57. 38 yozgan edi. Buxoro savdogarlari Hindiston, Eron, Xitoy, Rossiya bilan savdo qilgan. Buxorolik savdogarlar Hindistonga, asosan, Kalkutta va Multonga savdo qilish uchun borgan. U erdan oʻzlarinikidan ham yaxshi ipak va ip gazlamalar, dur, ziravor, etmak ildizlari, zumrad, yoqut, damlama uchun ishlatiladigan hind shafrani (zafaron guli) va boshqalar keltirganlar. Erondan Buxoroga barxat, kamar keltirgan, buxoroliklar esa oʻz navbatida Eronga Xitoydan keltirilgan kumush va reven (quritilib koʻnchilikda ishqor sifatida ishlatiladigan ravoch) joʻnatgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida Rossiyada Oʻrta Osiyo xonliklari, jumladan, Buxoro xonligi haqida koʻp maʼlumotlar toʻplana boshlagan. Rus soldati F.Efremov "Devyatiletnee stranstvovanie" nomli kitobida oʻzining toʻqqiz yil sayohat qilib, Buxoro, Eron, Xorazm, Fargʻona, Qarshi, Tibet va Hindistonda boʻlib, Afrika janubini aylanib Angliyaga va undan Rossiyaga borganligi haqida yozadi. Efremov Buxoro xonligida paxta yetishtirish masalasi bilan qiziqadi. U xonlik xoʻjaligining qorakoʻl terisi eksporti bilan bogʻliq boʻlgan qoʻychilik sohasini kengroq yoritishga ahamiyat bergan. “Maʼlumki,- deb yozadi Efremov, Buxoro qorakoʻl terisi eksporti orqasidan shuhrat topgan va xon xazinasiga katta daromad keltirgan”. Muallif Buxoroni Osiyoning yirik savdo markazi ekanligini taʼkidlaydi. U buxoroliklarning mamlakat ichki savdosida faol qatnashishini, u erda koʻplab savdo rastalari va karvon-saroylari mavjudligini eslatib oʻtadi 36 . 1794 yili Buxoroda boʻlgan edi. U Buxoroda boʻlgan vaqtida u erga savdo qilish uchun Afgʻoniston, Eron, Hindiston va boshqa yurtlardan kelgan turli millat vakillarini koʻrgan. Burnashev Buxoroda joylashgan bozorlar toʻgʻrisida yozib qoldirgan. Agarda Efremovning sayohati davrida Buxoroda 4 ta gʻisht karvon-saroy boʻlgan boʻlsa, Burnashev davrida ularning soni 9 ta boʻlgan. Karvon-saroylar sonining ortib borishiga eʼtiborni qaratsak, Buxoroning tashqi iqtisodiy aloqalarining oʻsib borganligi toʻgʻrisidagi taassurotga ega boʻlamiz. 110 Burnashevning maʼlumotlariga 36 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. B59-60. 39 koʻra, Buxoro Hindiston va Erondan tillo, kumush va hind malmali olgan. Buxoro Eronga qorakoʻl terisi va boshqa tovarlar eksport qilgan. Burnashev Buxoroga keltiriladigan chet el tovarlaridan qirqdan bir miqdorida boj soligʻi olinishini eslatib oʻtadi. Rus savdogarlari esa oʻz mablagʻidan yigirmadan bir miqdorida soliq toʻlagan. Burnashevning taʼkidlashicha, Buxoro togʻlarida tillo va kumush koʻp boʻlishiga qaramasdan, buxoroliklar ularni Hindiston, Eron va Xitoydan, mis, qalayi va temirni Rossiyadan olishga harakat qilgan. Uning maʼlumotlariga asoslanib aytish mumkinki, Buxoroga chetdan tillo, kumush va boshqa maʼdanlar keltirishining sababi, buxoroliklar hali togʻlardan bu maʼdanlarni qazib olishning yangi texnologiyalarini bilmasligi oqibatidir. Burnashev mamlakatning siyosiy ahvoli haqida yozib, amir Shoxmurod Hindiston, Eron, Qoʻqon, Xoʻjand, Toshkent va Xiva bilan harbiy toʻqnashuvlarda boʻlganligi, 1795 yili Buxoro Eron bilan jang qilib, juda koʻp eronliklarni asir olganligi va ularni Buxoroda qul qilib sotganligi haqida maʼlumot beradi 37 . Shunday qilib, XVIII asr rus elchilari, sayyohlari, turli tadqiqotchilari asarlarida Buxoro xonligining ichki va tashqi savdo aloqalari toʻgʻrisida xilma-xil maʼlumotlar toʻplangan va umumlashtirilgan. Ayniqsa, P.I.Richkov va M.D.Chulkov asarlarida Oʻrta Osiyoning, asosan, Buxoro xonligining qoʻshni sharq davlatlari bilan savdo aloqalarining rivojlanish darajasini koʻrsatuvchi maʼlumotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib Buxoro xonligi qoʻshni davlatlar bilan, umuman olganda tashqi savdoda va elchilik munosabatlarda oʻtgan asrlardagiga nisbatan samaraliroq boʻlganligini xulosa qilishimiz mumkin. 37 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. B59 40 II.bobga xulosa Buxoro xonligi XVI-XVIII asrlarda Markaziy Osiyoning muhim savdo markazlaridan biri bo‘lgan. Uning tashqi iqtisodiy aloqalari turli yo‘nalishlarda rivojlanib, xonlikning iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim rol o‘ynagan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining eng muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. Bu aloqalar XVI asrning ikkinchi yarmida, Abdullaxon II davrida boshlangan va XVIII asr davomida rivojlanib borgan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Rossiya tovarlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun yangi bozorlar topishga yordam bergan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining yana bir muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishi bo‘lgan. Bu aloqalar XVI-XVIII asrlar davomida rivojlanib, ikki davlat o‘rtasida muntazam savdo karvonlari qatnab turgan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Hindistonning boyliklaridan bahramand bo‘lishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng bozor topishga imkon bergan. Buxoro xonligi Eron, Xitoy, Turkiya, Afgʻoniston va boshqa davlatlar bilan ham savdo aloqalarini rivojlantirgan. Bu aloqalar xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratgan. Buxoro xonligida savdo aloqalaridan olingan soliqlar xonlik daromadlarining muhim manbai bo‘lgan. Soliqlar karvonlardan, savdogarlardan va sotilayotgan tovarlardan olingan. Savdo soliqlarining miqdori savdo hajmining o‘sishi bilan birga ortib borgan va xonlikning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga xizmat qilgan. Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari XVI-XVIII asrlarda xonlikning iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Rossiya va Hindiston bilan savdo aloqalari xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng imkoniyatlar yaratgan. 41 X ULOSA Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi iqtisodiy aloqalari xonlikning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Ushbu davrda Buxoro xonligi Rossiya, Hindiston, Eron, Xitoy, Turkiya, Afgʻoniston va boshqa davlatlar bilan faol savdo aloqalarini olib borgan. Rossiya bilan savdo aloqalari: Rossiya Buxoro xonligining eng muhim savdo sheriklaridan biri b o‘lgan. Rossiyadan mo‘yna, teri, metallar, qurol-yarogʻ, matolar va boshqa mahsulotlar keltirilgan. Buxorodan esa ipak, paxta, quruq mevalar, sholilar, hunarmandchilik buyumlari va boshqalar eksport qilingan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Rossiya tovarlariga b o‘lgan ehtiyojini qondirishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun yangi bozorlar topishga yordam bergan. Hindiston bilan savdo aloqalari: Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining yana bir muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishi bo‘lgan. Hindistondan matolar, qimmatbaho toshlar, ziravorlar, choy va boshqa mahsulotlar keltirilgan. Buxorodan esa ipak, paxta, quruq mevalar, otlar, hunarmandchilik buyumlari va boshqalar eksport qilingan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Hindistonning boyliklaridan bahramand bo‘lishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng bozor topishga imkon bergan. Boshqa davlatlar bilan savdo aloqalari: Buxoro xonligi Eron, Xitoy, Turkiya, Afgʻoniston va boshqa davlatlar bilan ham savdo aloqalarini rivojlantirgan. Bu aloqalar xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratgan. Savdoda olingan soliqlar: Buxoro xonligida savdo aloqalaridan olingan soliqlar xonlik daromad larining muhim manbai b o‘lgan. Soliqlar karvonl ardan, savdogarlardan va sotilayotgan tovarlardan olingan. Savdo soliqlarining miqdori savdo hajmining o‘sishi bilan birga ortib borgan va xonlikning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga xizmat qilgan. 42 FΟY DALAN I LGAN ADABIY ΟTLAR RΟ‘Y X ATI I.Rahbariy adabiy ot lar 1. Mirziyοev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va οlijanοb xalqimiz bilan quramiz. Tοshkent. “Ο‘zbekistοn” 2017 2.Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Миромонович Мирзиёевнинг Фармони: 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияситўғрисида // “Халқ сўзи”, 2017 йил 8 февраль. II . O‘zbek ist on Respublik asi Vazirlar Mahk amasining qarorlari 1.Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF- 4947-sonli “2017- 2021 yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida”gi Farmoni // Xalq soʻzi. 2017 yil 8 fevral. III.Manbalar 1.Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. “Шaрқ” 1966. – С. 128- 129. 2.Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T.:”Шaрқ”, 2000. 3.Алимов И. Ўзбекистонда вақф мулкларининг тугатилиши тарихи (1917– 1929 й.). – Т.: “Фан”, 2009. 4.Амир Саид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. – Тошкент., “Фан”, 1991. 5.Андреев М. С, Чехович О.Д. Арк Бухары. Душанбе,1972. 6.Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII – XIX вв.) – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. 7.Арендаронко Г.Бухарские войска в 1880 г. // Туркестанский сборник. 297 том. 8.Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско-индийских торговых связях (первая половина ХУ1-вторая половина XVIII в.). Ташкент: “Наука”, 1964.233c. 43 9.Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т.IX. – М.: “Наука”, 1977. – С. 369-370. 10.Бернс A. Путешествня в Бухару: рассказ о плавании по Инду до Лагора с подарками Великобританского короля и отчет о путешествии из Икдии в Кабул, Татарию и Персию, предпринятом по предписанию Вмсшего правительства Индии в 1831, 32 и 33 гг. лейтенантом Ост-Индийской службa А. Бернсом, I қисм, М.1848. 11.Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., 1891. IV.Ilmiy adabiy ot lar 1.Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: “Маънавият”, 2002. Б27. 2.Ражабов.Қ Бухоро халқ республикаси:монархиядан демократия сари дастлабки қадамлар(1920-1924 йиллар).// Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммоларига янги чизгилар. Даврий тўплам, – №2. – Т.: “Шарқ,”1999. – Б. 151-158. 3.Ражабова Р.Я. Ўзбекистон тарихи (1917-1993 йиллар). – Тошкент., “Ўқитувчи”, 1993. Б129. 4.Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “Академия”, 2006. Б32. 5.Содиқов Х. Шамсутди нов Р.Ўзбекис тоннинг янги тарихи.1- китоб.- T.:”Sharq”.2000. Б83. 6.Соколов Ю. А. К вопросу о причинах провала английских устремлений в Восточную Европу, Среднюю Азию и Персию (XVI – XVII вв.) // Труды САГУ. История стран Востока. Вып. 68. –Т., 1955. Б68. 7.Султонов Ф., Бозорбоев Ф. Ўзбекистон ҳукмдорлари. – Тошкент.: “А.Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти”, 2007. Б45. 44 8.Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце ХIХначале XX в. - Т.:“Фан”, 1966. Б12. 9.Файзиев Т. Бухоро феодал жамиятида қуллардан фойдаланишга доир ҳужжатлар (XIX аср.). - Т., “Фан”, 1990. Б43. 10.Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. СПб… 1843 11.Xасанов М., Германов В., Шодиев И. Амир Олимхон фожеаси. –Т.: “Фан ва турмуш.”, 1991. –№4. – Б. 26. 12.Ҳасанов М. Садриддин Айний ва Файзулла Хўжаев. – Т.: “Фан ва турмуш” 1968. Б46. 13.Ҳасанов М. Файзулла Хўжаев. – Т.: “Ўзбекистон”, 1990. Б25. 14.Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “Фан”, 2008.Б8. 15.Хўжаев.Ф.Бухоро инқилобининг тарихига материаллар. – Т.: “Шарқ”,1997. Б21. 16.Ҳайитов Ш., Бадриддинов С., Раҳмонов К. Бухоро Халқ Совет Республикаси: иқтисодиёт, ижтимоий сиёсат, маданий ҳаёт (1920– 1924 й.). Б.: “Бухоро”, 2005. 198б. 17.Ўзбекистон тарихи: Қисқача маълумотнома / Ҳ. Бобобеков, Ш. Каримов, М. Содиқов ва бошқ.: Масъул муҳаррир Ш. Каримов. – Т.: “Шарқ”, 2000. Б46. 18.Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2- китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарқ, 2000. Б234. 19.Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: Адолат, 1994. 53. Эрматов М. Ўрта Осиё, Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона алоқалар тарихидан. – Т.: “Фан” 1959. Б42. V.A v t oreferat v a dissert at siy alar 1.Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: ЎзМУ, 2009. – 166 б 45 VI.X orijiy ilmiy t adqiqot lar 1.J. Wolff. Narrative of a mission to Bouchara in the years 1843-1845 to ascertain the fale of colonel Stoddart and captain Conoly. New York, 1845. 2.Kaye William. Lives of Indian Officers. London. “A. Strahan and Co”., 1867. 3.Hopkirk Peter. The Great Game On the Secret Service High Asia. London. John Murray. 1990. VII.Int ernet mat eriallari 1. https://lex.uz: O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 2. Ziyonet.uz: Oʻzbekistondagi jamoat axborot taʼlim tarmogʻi. 46

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.BUXORONING TASHQI DAVLATLAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIK VA SAVDO ALOQLARI

1.1.Rossiya bilan diplomatik munosabatlar va savdo aloqalari

1.2.Buxoro-Hindiston munosabatlari (XVI-XVII-XVIII asrlar)

I.bobga xulosa

II.BOB. BUXORONING XALQARO MAYDONDAGI IQTISODIY SIYOSATI

2.1.Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari

2.2.Buxoroning xorijiy davlatlar bilan olib borgan soliq siyosati

II.bobga xulosa

XULOSA

FΟYDALANILGAN ADABIYΟTLAR RΟ‘YXATI

Купить