Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro-Rossiya savdo aloqalari tarixi

Купить
MUNDAREJA KIRISH .......................................................................................................................... 3 I.BOB.BUXORONING TASHQI DAVLATLAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIK VA SAVDO ALOQLARI. .................................................................... 7 1.1.Rossiya bilan diplomatik munosabatlar va savdo aloqalari. .................................... 7 1.2.Buxoro-Hindiston munosabatlari (XVI-XVII-XVIII asrlar). ................................ 16 I.bobga xulosa .............................................................................................................. 22 II.BOB. BUXORONING XALQARO MAYDONDAGI IQTISODIY SIYOSATI. . . 24 2.1.Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari ....................................................... 24 2.2. Buxoroning xorijiy davlatlar bilan olib borgan soliq siyosati. ............................. 31 II.bobga xulosa ............................................................................................................ 41 XULOSA ..................................................................................................................... 43 FΟYDALANILGAN ADABIYΟTLAR RΟ‘YXATI ................................................. 45 KIRISH Mavzuning o rganilganlik darajasi: ʻ Bugungi kunda mamlakatimiz xalqining ko p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash ʻ hamda fuqarolarda o zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma naviy merosini ʻ ʼ tiklash asrab-avaylash bo yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy ʻ o zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o rganish, bu borada ʻ ʻ ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo llab-quvvatlashimiz lozim ʻ 1 ”. Har bir davlat kelajagi fuqar ο larining intellektual sal ο hiyatiga, madaniyati, buny ο dk ο rligiga tayanadi. Zer ο , eski ta lim-tarbiya as ʼ ο sida yangi jamiyat qurib b ο ‘lmaydi. Shu jihatdan mamlakatimiz kelajagi, shubhasiz kadrlar tayy ο rlash masalasiga bev ο sita b ο g liq. Yangicha fikrlaydigan, zam ʻ ο naviy bilimlarni egallagan barkam ο l, tashkil ο tchi va zukk ο kadrlarga ega b ο ‘lish uchun ta lim-tarbiya ʼ darg ο hlaridagi shar ο itlarni birinchi navbatda s ο biq sh ο ‘r ο lardan q ο lgan ta lim-tarbiya ʼ tizimni tubdan o zgartirish, h ʻ ο zirgi davr talablari darajasiga k ο ‘tarish zarur va muhimligini hay ο t taq ο z ο etm ο qda. Buxoro xonligining diplomatik va iqtisodiy aloqalari turli tadqiqotchilar, jumladan, rus elchilari, sayyohlari va tarixchilari tomonidan o rganilgan. Asosan, ʻ XVIII-XIX asrlardagi Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyalari bilan munosabatlarga oid ma lumotlar turli manbalarda keltirilgan. Shuningdek, mazkur ʼ mavzu b o yicha akademik tadqiqotlar ham mavjud b o lib, ularda Buxoro ʻ ʻ xonligining tashqi aloqalari batafsil yoritilgan . Tadqiqot obyekti: Buxoro xonligining tashqi siyosati va iqtisodiy aloqalari, jumladan, Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan b o lgan ʻ munosabatlari . 1 Mirziyoyev.Sh.M."Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko taramiz" ʻ ʼ ʻ Toshkent."O zbekiston" -2017 y 14-15 bet ʻ 3 Tadqiqot predmeti: Buxoro xonligining diplomatik aloqalari, savdo munosabatlari va xalqaro hamkorligi tarixini yoritish. Tadqiqot maqsadi: Tadqiqot maqsadi Buxoro va Rossiya savdo-aloqalari tarixi fonida Buxoroning boshqa davlatlar xususan Turkiya, Hindiston kabi yirik davlatlar bilan o zaro xalqaro munosabatlari va savdo-sotiq aloqalarini o rganish ʻ ʻ tadqiqotning asosiy maqsadini tashkil etadi. Tadqiqot vazifalari: Tadqiqot quyidagi vazifalarni o zi ichiga oladi: ʻ  Buxoro xonligining Rossiya, Hindiston va Usmoniylar bilan olib borgan diplomatik siyosatini tahlil qilish.  Xonlikning tashqi savdo aloqalarini va boj tizimini o rganish. ʻ  Diplomatik elchilik missiyalarining natijalari va ularning tarixiy ahamiyatini yoritish.  Xonlikning iqtisodiy strategiyasining rivojlanish bosqichlarini ochib berish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Tadqiqot Buxoro xonligining diplomatik va iqtisodiy aloqalarini yangi manbalar asosida tahlil qiladi. Ayniqsa, Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan olib borilgan munosabatlar xorijiy tarixchilar asarlari va mustaqillik davrida yozilgan tadqiqotlar asosida qayta o rganildi. Shuningdek, ʻ Rossiya arxiv hujjatlari va o sha davr elchilik missiyalari natijalari keng tahlil qilindi. ʻ Bu jihatlar Buxoro xonligining xalqaro maydondagi o rnini chuqurroq tushunishga ʻ xizmat qiladi Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). ʻ Kurs ishi mavzuning tarixshunoslik masalalariga bag ishlangan tadqiqotlarni ikki guruhga ʻ ajratish mumkin: 1) O’zbekiston tadqiqodchilarining amalga oshirilgan tadqiqotlari, 2) xorijiy mualliflar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarga ajratilib o rganildi. ʻ 4 Buxoro va Rossiya savdo aloqalari tarixi turli manbalar orqali o rganildi va ʻ tarixchilar tomonidan tahlil qilindi, unda Abaeva T 2 , Alimov I, Azamat Z, Rajabov Q, Sagdullayev A, Sodiqov X larning kitoblari mavzuni yoritishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bundan tashqari manbalarni xorijiy tarixchilar tomonidan ham o rganganligi ʻ bois bu mavzu yanada o rganish talab qilgan muhim siyosiy va diplomatik jihatdan ʻ muhim hisoblandi. Bunda davr manbalarini o rgangan Vasilevskiy N ʻ 3 , Andeev M, Anke fon K, Arendaranko G, Baykova N, Bartold Vning asarlari tadqiq etildi, ham o rganildi. ʻ Tadqiqotning usullari: Tadqiqotda tarixiy, tahliliy va qiyosiy usullar qo llanilgan. Tarixiy usul orqali Buxoro xonligining diplomatik va tashqi iqtisodiy ʻ aloqalari rivojlanish jarayoni manbalar asosida o rganildi. Tahliliy usul yordamida ʻ xonlikning tashqi siyosati va savdo munosabatlari ilmiy adabiyotlar hamda arxiv hujjatlari asosida tahlil qilindi. Qiyosiy usul esa Buxoro xonligining turli davlatlar bilan b o lgan munosabatlarini o zaro taqqoslash va ularning ta sirini aniqlashda ʻ ʻ ʼ ishlatildi. Ushbu usullar tadqiqot mavzusini har tomonlama yoritishga imkon berdi. Kurs ishining ilmiy ahamiyati: Ushbu tadqiqot Buxoro xonligining tashqi aloqalari tarixini har tomonlama ochib berish bilan birga, Markaziy Osiyo tarixining global jarayonlardagi o rnini tushunishga xizmat qiladi. Tadqiqot Buxoro xonligining ʻ 2 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII –начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. 1966. – С. 128-129. : Алимов И. Ўзбекистонда вақф мулкларининг тугатилиши тарихи (1917–1929 й.). – Т.: Фан, 2009. : Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T .: «Ш a рқ», 2000. B122: Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: Маънавият, 2002.: Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: Академия, 2006: Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.:Sharq.2000. 3 Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., 1891. ; Андреев М. С, Чехович О.Д. Арк Бухары. Душанбе,1972. ; Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков ( XVIII – XIX вв.) – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. ; Арендаронко Г.Бухарские войска в 1880 г. // Туркестанский сборник. 297 том. ; Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско- индийских торговых связях (первая половина ХУ1-вторая половина XVIII в.). Ташкент: Наука, 1964. ; Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т. IX . – М.: 1977. – С. 369-370. 5 xalqaro maydondagi mavqeyini, iqtisodiy va diplomatik strategiyalarini tahlil qilishga imkon beradi . Davriy (xronologik) chegaralanishi: Kurs ishining davriy chegarasi O zbekistonʻ tarixining yangi davrida, X V I asr boshi va X VIII asr oxiriga qadar bo lgan muddatni o z ichiga oladi. ʻ ʻ Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi: Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, ʻ ʻ tadqiqot umumiy 46 betni tashkil etadi. Kurs ishi kirish qismida tadqiqotning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti hamda ilmiy yangiligi yoritiladi. Asosiy qism ikki bobdan iborat bo lib, ʻ birinchi bobda Buxoro xonligining Rossiya, Hindiston va Usmoniylar imperiyasi bilan olib borgan diplomatik va savdo munosabatlari tahlil qilinadi. Ikkinchi bob esa Buxoro xonligining xalqaro iqtisodiy siyosatiga bag ishlanib, uning tashqi savdo ʻ aloqalari, boj tizimi va iqtisodiy strategiyalari ko rib chiqiladi. Xulosa qismida esa ʻ tadqiqot natijalari umumlashtirilib, asosiy xulosalar chiqariladi. 6 I.BOB.BUXORONING TASHQI DAVLATLAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIK VA SAVDO ALOQLARI. 1.1.Rossiya bilan diplomatik munosabatlar va savdo aloqalari . Abdullaxon II tomonidan 1585- yilda Muhammad Ali boshchiligida, 1589- yilda Do stum boshchiligida Moskvaga yuborilgan. Elchilar Moskva hukmdoriʻ tomonidan iliq kutib olingan. Bu ikki elchilik oldiga o rtadagi savdo-sotiq ʻ munosabatlarini tartibga solish vazifasi yuklatilgan edi. Elchilar Rossiya podshosi Fyodor Ivanovichga Abdullaxon II ning 76 buxorolik savdogarlar uchun Moskva davlatidagi barcha shaharlarda erkin savdo qilish imkoniyatini yaratish, Qozon va Astraxanda doimiy bozorlar ajratish iltimos qilingan xatini keltirgan. Rus podshosi bu iltimoslarni to liq bajarganligi o sha davr hujjatlarida o z aksini topgan. Buxoro va ʻ ʻ ʻ Rossiya o rtasidagi do stona aloqalar XVI asr oxirida, xususan Sibir xonligining ʻ ʻ ruslar tomonidan bosib olinishi tufayli biroz buzilgan bo lsa-da, amalda butunlay ʻ to xtab qolmadi. 1589- yili Moskvada bo lgan Buxoro elchisi Do stum orqali ʻ ʻ ʻ Abdullaxon II ruslarning Sibir xonligidagi tajovuzini qoralagan va o z noroziligini ʻ bildirgan edi. 1589- yildayoq Buxoroga tatar millatiga mansub Boybo ri Toychiev ʻ boshchiligidagi Moskva elchilari keladi va buxorolik savdogarlarga Sibir shaharlarida katta imtiyozlar yaratishga rus hukumati tayyor ekanini bildirib, ikki o rtadagi siyosiy ʻ kelishmovchiliklarni biroz yumshatishga erishdi. 4 XVII asrda Buxoro va Moskva davlati o rtasidagi elchilik aloqalari yanada ʻ rivojlandi. Mazkur davrda Buxoro va Xiva elchilari 26 marta Moskvaga tashrif buyurgan bo lsalar, rus elchilari 9 marta Buxoro va Xivaga kelganlar ʻ 5 . Masalan, 1619- yilda Imomqulixonning Odambiy boshchiligidagi elchilari Moskvada, Rossiya podshosi, Romanovlar sulolasining birinchi vakili Mixail Fyodorovich huzurida 4 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. “Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 5 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т. IX . – М.: ”НАУКА ” 1977. – С. 369-370. 7 bo ldi. Bu elchilik missiyasiga javoban podsho Mixail Fyodorovich tomonidan Ivanʻ Danilovich Xoxlov boshchiligida elchilar Buxoroga jo natiladi. Lekin bu elchi ʻ Buxoroda ushlanib qolganligi va quruq qo l bilan qaytarilganligi uchun Sibir ʻ (Tyumen shahri) orqali 1622- yilda Tobolskka kelgan 6 va Moskvaga borishni mo ljallagan Buxoro elchisi Balik Chobakov sovuq kutib olinib, rus podshosining ʻ Imomqulixonga yozgan xati bilan Buxoroga qaytarib yuborilgan. Bu xatda rus podshosi o rtadagi aloqalarni davom ettirish taklif etib, elchilarni Moskvaga uzoq ʻ Sibir orqali emas, Astraxan orqali yuborishni taklif qilgan. 1716- yil fevralda Buxoro xonligi elchisi Xonquli to pchiboshi Astraxanga ʻ keldi. U bilan birga savdogar Asan bobo, ikki yasovul, xotini va bolalari ham kelgan edi. Buxoro xoni Abulfayzxon Rossiya podshosi Pyotr I (1672-1725)ga 36 nafar rus asirlarini ham ozod qilib yuborgan edi. Buxoro xoni Astraxan ober-komendanti Chirikov nomiga yozilgan yorliqda o zaro yaxshi qo shnichilik aloqalari va savdo- ʻ ʻ sotiq aloqalarini davom ettirish maqsadida elchi yuborayotgani bildiradi. Shuningdek, ushbu elchilik orqali Rossiyaning Kaspiy dengizi sharqiy qirg oqlarida shahar- ʻ qal alar qurish rejasini qo llab-quvvatlashini ham bildiradi. Demak, 77 Buxoroda ʼ ʻ Pyotr I tomonidan Kaspiy dengizi qirg oqlarida qal a-istehkomlar qurilayotgani ʻ ʼ haqida xabardor bo lganlar. ʻ 7 1716- yil 16- martda Pyotr I tomonidan Abulfayzxon nomiga yozilgan yorliqda A.Bekovich-Chyerkasskiy ekspeditsiyasi “Rossiya davlati va Buxoro xonligi uchun umumiy manfaatlarga asoslangan zarurat” tufayli yuborilganligi va shuning uchun ham A.Bekovich-Chyerkasskiy hurmatini joyiga qo yishni so ragan. Ushbu ʻ ʻ yorliqni A.BekovichChyerkasskiy Xiva missiyasini yakunlagach, Buxoro xoniga yetkazishi ko zda tutilgan edi. 1716- yil aprelda A.Bekovich-Chyerkasskiy ʻ ekspeditsiya tayyorgarligini ko rish jarayonida Astraxanda Buxoro elchisi Xonquli ʻ 6 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т. IX . – М.:”НАУКА ” 1977. – С. 369-370. 7 замат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T .: “Шaрқ” 2000. B67. 8 to pchiboshi bilan uchrashgan va bu to g rida Pyotr I ga xat yozgan. Unda Xonquliʻ ʻ ʻ to pchiboshining iltimosiga ko ra, Rossiyaga dushmanlikda, Turkiya bilan aloqada ʻ ʻ deya gumon qilinayotgan buxorolik va xivalik asirlarni ozod qilishni so ragan. Bu ʻ paytda Pyotr I Sharqiy Prussiyada edi 8 . Xatni olgan Pyotr I uning iltimosini qondirmagan. Biroq A.Bekovich Chyerkasskiy Xonquli to pchiboshiga buxorolik va ʻ xivalik asirlarni ekspeditsiya yakunlangandan so ng ozod qilishga va da bergan. ʻ ʼ Buxoro elchisini Rossiya poytaxtida kutib olish va qabul marosimlari ham o ziga xos ʻ tarzda amalga oshirilgan. Bir ozdan keyin elchi Rossiya devonxonasi vakili bilan birinchi karetaga, Buxoro savdogari va rus amaldori ikkinchi karetaga, oxun va tilmoch uchinchi karetaga o tirishgan. Elchilik sekinlik bilan yura boshlagan, chunki birinchi kareta ʻ yonida tilmoch ham yurib, elchi Rossiya devonxonasi vakili bilan suhbatlashib ketgan. Elchini poytaxtga kirib kelishi bilan uni yo lning ikki tomonida juda ko p ʻ ʻ miqdordagi olomon, piyoda askarlar polki to plar yonida saf tortib kutib olganlar. ʻ Buxoro elchisi Xonquli to pchiboshi 1717- yil 26- iyunda Peterburgga yetib kelgan ʻ bo lsa-da, uni qabul qilish 3- iyulga belgilangan. 78 Senatorlar tomonidan qabul ʻ qilingan Xonquli to pchiboshiga Buxoro xonining maktubini topshirishi so ralganida ʻ ʻ u qat iylik bilan “Yorliqni xonning xohish-irodasiga ko ra, shaxsan podshoh Pyotr I ʼ ʻ ga topshiriladi”, degan. Shu boisdan ham Xonquli to pchiboshini Pyotr I poytaxtga ʻ qaytganidan so ng 1717- yil 20- oktyabrda qabul qilgan. Pyotr I bilan uchrashuv ʻ uchun elchiga Rossiya devonxonasi o rinbosari Shafirov karetasi, savdogar Asan ʻ boboga esa senat kotibi karetasini yuborilgan 9 . Buxoro elchisi sovg a-salomlarini 12 nafar askarlar ko tarib borgan. Bu ʻ ʻ tantanali jarayonni kuzatishga chiqqan aholi ko chalarni to ldirib yuborgan. ʻ ʻ Abulfayzxonning sovg asidan tashqari qabul tartib-qoidasiga ko ra elchi va ʻ ʻ 8 Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “ Академия ” , 2006. 9 Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “ Фан ” , 2008. B22. 9 savdogarning ham alohida sovg alari topshirilgan. Sovg alar ichida engʻ ʻ qimmatbahosi sifatida Buxorodan ozod qilib yuborilgan rus qullari e tirof etilgan. ʼ Qabul Senatning yuqori palatasida bo lib, eshik ro parasidagi baland joyda Pyotr I tik ʻ ʻ turgan holda elchini qabul qilgan. Elchi eshikdan kirib, tiz cho kkan va xon nomidan ʻ egilib salom bergan. Xonquli to pchiboshi Pyotr I ni shvedlar ustidan qozongan ʻ g alabasi bilan qutlagan hamda sovg alarni topshirgan. Shundan so ng Xonquli ʻ ʻ ʻ to pchiboshi “Ishonch yorlig i”ni topshirgan. “Ishonch yorlig i”ni Pyotr I ning ʻ ʻ ʻ ishorasi bilan devonxona o rinbosari Shafirov qabul qilgan. “Ishonch yorlig i”da ʻ ʻ Abulfayzxon Xonquli to pchiboshi elchi sifatida yuborilgani, u Rossiya urf-odatlarini ʻ yaxshi bilishi, Buxoro hukumati o zaro yaxshi qo shnichilik munosabatlari hamda ʻ ʻ savdo-sotiqni rivojlantirishdan manfaatdor ekanligi ta kidlangan. ʼ 10 Ammo Xonquli to pchiboshi elchiligini Astraxanga qaytishiga qadar, ya ni ʻ ʼ 1718- yil 5- iyuliga qadar Rossiya hukumati rejalari o zgarib, Rossiya elchisini ʻ Buxoroga Xonquli to pchiboshi bilan birga yuborishga qaror qilgan. Shu maqsadda ʻ fors va turk tillarini biladigan F.Benevenini Buxoroga elchi qilib jo natishga qaror ʻ qilingan. Ushbu elchilik bilan shaxsan Pyotr I va uning yaqin yordamchilarini shug ullangani podsho hukumatining bu elchilikka alohida e tibordan dalolat beradi. ʻ ʼ 1718- yil 9- iyulda Pyotr I imzosi bilan tasdiqlangan “Ishonch yorlig i”da F.Beneveni ʻ elchi tariqasida yuborilayotgani, do stlik va umumiy manfaatlar yo lidagi sa y- ʻ ʻ ʼ harakat ekanligi tasdiqlangan. F.Beneveni elchiligining asosiy tarkibi 8 nafar bo lib, ʻ shuningdek xizmatkorlar hamda ko pgina harbiy qo riqchilar kuzatuvida edi. Mazkur ʻ ʻ elchilikdan ko zlangan maqsad va vazifalar 1718- yil 13- iyulda G.Golovkin va ʻ P.Shafirovlar tomonidan imzolangan, 7 banddan iborat quyidagi maxfiy yo riqnomada o z aksini topgan edi ʻ ʻ 11 : 10 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2- китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Т.: “ Шарқ ” , 2000 Б 233. 11 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: “ЎзМУ”, 2009. – 166 б 10 1. Elchi etib tayinlandi. Astraxanda Buxoro elchisiga qo shilib, tayinlanganʻ mamlakatga birgalikda jo nash. ʻ 2. Yo lda, ayniqsa Buxoro xonligi hududida, hamma iqtisodiy va geografik ʻ o ziga xosliklarni eslab qolish. Buxoroliklarga sezdirmagan holda Kaspiy dengizi ʻ ulardan qaysi tomonda joylashgani, qanaqa kemalarga egaligi, shaharlar va ularning mudofaa qobiliyatini aniqlash. 3. Diplomatik qoidalarga rioya etilishini qat iy ta minlash. Pyotr I shon- ʼ ʼ sharafiga ziyon yetkazmaslik. Elchini qabul qilish odatlarini so rab-surishtirish va ʻ Buxoro xonligi Eron elchiligiga qanday izzat-ikrom ko rsatsa, Rossiya elchiligiga ʻ ham undan kam bo lmagan hurmat ko rsatilishi talab qilish hamda unga erishish. 80 ʻ ʻ 4. Buxoro xonligi harbiy-siyosiy strategiyasiga jiddiy e tibor qaratish. ʼ Qal alar, undagi qo shinlar miqdori, harbiy qo shinlar tarkibi va ularning holatini ʼ ʻ ʻ aniqlash. 5. Buxoro xonligining ichki va tashqi holatini aniqlash. Xonning kuch- qudratini, xalq ustidan nazorati qay darajada ekanligi, aholisi qo zg olon va ʻ ʻ isyonlarga moyil yoki moyil emasligi, boshqaruv shakli, Eron, Xiva va Turkiya bilan o zaro munosabatlarini hamda qaysi tomondan harbiy tahdid borligi, qaysi davlat ʻ bilan do stona munosabatda ekanligini aniqlash. Elchi mumkin qadar ko proq Buxoro ʻ ʻ xonligi tashqi siyosatiga ta sir o tkazishi zarur. ʼ ʻ 6. Rus – Buxoro savdo munosabatlarini rivojlantirish imkoniyatlarini o rganish zarur. Buning uchun buxoroliklar qanaqa tovarga ega va ularni qayerga ʻ sotishini, Buxoro bozorlarida Rossiyaning qaysi mahsulotlariga ehtiyoj borligini aniqlash, ko chmanchilar hujumi xavfi bor-yo qligini o rganish. ʻ ʻ ʻ 7. O rta Osiyoda oltin qazib olish haqidagi ma lumot to g ri yoki ʻ ʼ ʻ ʻ noto g riligini aniqlash. Qaysi daryolarda oltin borligi, qancha miqdorda oltin olish ʻ ʻ imkoniyati borligi, kon yoniga borish mumkinligini aniqlash 12 . Shuningdek, maxfiy 12 Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “ Фан ” , 2008. Б 34. 11 tarzda Buxoro xoniga qo riqlash uchun bir necha yuz yoki undan-da ko proqʻ ʻ miqdordagi rus kishilaridan iborat gvardiya taklif qilish. Maqsadlarni amalga oshirish yo lida Xonquli to pchiboshi va uning odamlari ʻ ʻ bilan do stona aloqada bo lish. Umuman olganda, F.Beneveni elchiligiga yuklatilgan ʻ ʻ vazifa Rossiyaning O rta Osiyodagi siyosatini, xususan A.BekovichChyerkasskiy ʻ ekspeditsiyasi zimmasidagi vazifani davomi edi. Elchilik Buxoroga 1721- yili etib keldi. F.Beneveni zimmasiga Turkistonga oid harbiy va diplomatik ma lumotlar ʼ yig ish, ayniqsa Xivaga qarshi Rossiya – Buxoro ittifoqini tashkil etish, bu xonliklar ʻ bilan urush bo lgan taqdirda qancha askar va to plarni ishga solish mumkinligi, ʻ ʻ ularning joylashgan yerlarini aniqlash vazifasi yuklatilgan edi. Shuningdek, u Buxoro xoni Abulfayzxonga maxsus rus otryadini taklif etishi hamda Turkiston o lkasida ʻ oltin zaxiralari mavjud joylarni o rganishi lozim edi. F.Beneveni Buxoroda 1721- ʻ 1724- yillari faoliyat ko rsatib, Buxoro xonini Xiva xonligini qo llab- ʻ ʻ quvvatlamaslikka ko ndiradi. F.Beneveni elchiligi xodimi N.Miner savdogar niqobi ʻ ostida bir necha bor Hirot, Balx va Badaxshonga borib keladi. U amalda elchi F.Benevenining topshirig ini bajarib, to plagan ma lumotlarini Peterburgga yetkazish ʻ ʻ ʼ ishlari bilan ham shug ullangan. 81 Mazkur davrda Buxoro xonligi va Rossiya ʻ o rtasidagi elchilik aloqalarida buxorolik Ernazar Maqsudov alohida o rin tutadi. ʻ ʻ 1761- yilda savdo karvoni orqali kelgan E.Maqsudovga elchilik talablariga rioya qilinmagani bois Orenburgdan Peterburgga borishga ruxsat berilmagan. 1774- yilda yana u elchi sifatida kelganida Peterburgga qadar borishga muvaffaq bo lgan va ʻ Rossiya imperatritsasi Yekaterina II qabulida bo lgan. ʻ Manbalarda qayd etilishicha, E.Maqsudovning mohir diplomatligi tufayli Rossiya imperatritsasining hurmat-e tiboriga sazovor bo lgan ʼ ʻ 13 . Uning 1780- yilgi 13 B еселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., Москваю .: ”НАУКА ” 1891.Б43. 12 elchi sifatidagi tashrifi chog ida Peterburgda yuqori darajadagi e tibor bilan qabulʻ ʼ qilingan. Rossiya imperiyasi va Xiva xonligi o rtasidagi diplomatik aloqalar Buxoro ʻ xonligiga nisbatan sustroq ahvolda edi. Xiva xonligi Rus davlatiga o z elchiligini ʻ kamroq jo natgan. ʻ 14 1750- yili Xiva xoni nomidan elchi bo lib kelgan Ashurbek ʻ Orenburgda o zini Peterburgga yuborishlarini so ragan. Ammo tashqi ishlar davlat ʻ ʻ kollegiyasi 1750- yil 13- avgustida bergan topshirig ida elchini Orenburgdan Xivaga ʻ qaytarish, yorlig i va sovg alarini tashqi ishlar davlat kollegiyasi ixtiyoriga topshirish ʻ ʻ buyurilgan edi. Chunki rus hukumati Orenburg general-gubernatorlarining Turkiston xonliklari va Rossiya o rtasidagi o zaro munosabatlardan xabardorligini hisobga olib, ʻ ʻ ularga turkistonlik elchilarni Peterburgga 82 yuborish yoki yubormaslik masalasini mustaqil hal qilish huquqini berilgan bo lib, ular ayrim elchilar masalasini ʻ Orenburgning o zidayoq hal qilar edilar. ʻ 15 1761- yili Temirg ozi Is hoq Tangriberdiyev Xivadan Orenburgga elchi ʻ ʼ sifatida etib keladi. U bilan birga elchilik tarkibida yana 5 kishi bor edi. Elchi Tangriberdiyev boshchiligidagi elchilar bilan savdo karvonida 40 ta tuya yuk bo lib, ʻ bu Orenburgdagi yarmarkaga mo ljallangan edi. Xiva elchisi 1761- yil sentyabrda ʻ Orenburgga kelib, Peterburgda imperator bilan uchrashish xohishi borligini bildiradi. Uchrashuvdan maqsad tegishli yorliqni topshirish va o zaro karvon savdosini ʻ rivojlantirish edi. Ammo elchiga Peterburgga yuborish bo yicha ruxsat berilmaydi. ʻ Shu bilan birga Xiva savdogarlarini hech qanday to siqlarsiz Orenburgga kelishlariga ʻ ruxsat berilgan. Ammo ayni paytda Buxoro, Xiva, Qo qondan Rossiyaga nisbatan ʻ e tibor faqatgina savdo munosabatlariga qaratilishi davom etardi. Ayni paytda ʼ Rossiya hukumati savdo qatori O rta Osiyoni tubdan o rganishga kirishgan edi. ʻ ʻ O zaro munosabatlar tahlili shuni ko rsatadiki, Buxoro va Rossiya, Xiva va Rossiya, ʻ ʻ 14 Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: “Маънавият”, 2002. B97. 15 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: ЎзМУ, 2009. – 166 б 13 Qo qon va Rossiya o rtasidagi munosabatlarda tenglik, sherikchilik alomatlariʻ ʻ to laqonli ishga tushmagan edi. Masalan, 1793- yili Orenburgga Buxoro xonligidan ʻ elchi bo lib kelgan Shohmurod Fayzullabek Maqsudovni Peterburgga borib, ʻ imperator qabuliga yorlig ini topshirishga ruxsat berilmadi. Buxorolik savdogar ʻ Do stmuhammad Boykishev elchi Shohmurod Fayzullabek Maqsudovni Buxoro ʻ amirining josusi deb ma lumot yetkazgan edi. 1795- yili Shohmurod Fayzullabek ʼ Maqsudovni Orenburgdan chiqarib yubordilar, chunki Buxorodan Eshmuhammad Boykishev elchi bo lib kelgan edi. U imperatorga fil va yorliq keltirib, Buxoro ʻ amirining 600 pud mis sotib olish haqidagi iltimosini ham yetkazdi. Oradan bir yil o tib, Orenburgga Buxorodan yangi elchi ya ni Maxsum Doniyolov yorliq bilan ʻ ʼ kelgan. Rossiya hukumati O rta Osiyo xonliklari bilan diplomatik aloqalarda o z ʻ ʻ elchilarini musulmonlardan tayinlashga e tibor qaratgan. Bunday holat o zaro ʼ ʻ munosabatlarda muhim ahamiyat kasb etgan. 1799- yili Orenburgga birdaniga Buxorodan ikkita elchi — Ma sumxon Mirza Abdurasul va mulla Miraloviddinlar ʼ kelishgan. Ularga Peterburgga borishga ruxsat berilgan. Elchilar Buxoro amiri Shohmurodning yorlig ini imperatorga topshirganlar. Unda Buxoro savdogarlariga ʻ taqiqlar ko payib ketgani, xususan savdo karvonlarini Rossiyaning markaziy ʻ shaharlariga borishiga ruxsat berilmayotgani qayd etilgan. Ammo bu shikoyat imperator tomonidan yana qoniqtirilmagan 16 . 1801- yili Buxoro amiri Haydar E. Boykishevni Orenburgga yuborib, elchi tariqasida Peterburgda imperator qabuliga jo natgan. Unga Peterburgga borishga ʻ ruxsat berilgan. Elchi tomonidan amirning Aleksandr I ni taxtga o tirishi munosabati ʻ bilan yuborgan sovg asi – beshta tulpor va tabrik maktubi keltirilgan. Amir Haydar ʻ yana Rossiya imperatoridan harbiy yordam berishlarini so rab, ko chmanchilardan ʻ ʻ 16 Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар (XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.:”ЎзМУ”, 2009. – 166 б 14 himoya qilishga hamda Xivaga hujum qilish uchun kerakligi ta kidlangan. Amirʼ Haydar o z maktubida Orenburgda savdo qiluvchi buxorolik savdogarlar uchun ʻ hayvon boqishga yer ajratishni, buxorolik fuqarolarga Makkaga hajga borishda imkoniyat berishni, buxoroliklarning Orenburgdagi uylarini harbiy qo riqchilardan ʻ ozod qilishni so ragan. Imperator huzurida bo lgan elchi E. Boykishev ham o z ʻ ʻ ʻ shaxsiy iltimosini izhor etib, o g li Xo ja Nazarboyga maslahatchi mansabini ʻ ʻ ʻ berishini, qarindoshi Ashur Muhammadga kollej ro yxatga oluvchisi mansabini ʻ berishlarini so ragan. Aleksandr I amir Haydar iltimosini qondirish bo yicha 1803- yil ʻ ʻ 3- martida 84 Orenburg general-gubernatoriga buxoroliklarni Makkaga borishlariga monelik qilmaslik, ularga pasport berish, buxoroliklar hayvon boqishi uchun Ural bo ylaridan qulay yaylov ajratish, savdogarlarni qo llab-quvvatlash bo yicha ʻ ʻ ʻ ko rsatma bergan. Shuningdek, Buxoro amiriga qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan ʻ oltin soat va ikki to p, uning vazirlariga chinni choy idishlari, 20 arshin parcha, 10 ʻ arshin movut va 5 arshin atlas bergan. Berilgan yorliqda Buxoro amiri Haydarga o zaro do stlikni rivojlantirishni taklif qilgan holda, harbiy yordam masalasini ʻ ʻ javobsiz qoldirgan. . Ushbu elchilik ekspeditsiyasi bilan Buxoro amiriga sovg alar qatori maktub ʻ ham bor edi. Orenburg general-gubernatori Buxoro amiridan qaysi tartibdagi yozishmalar orqali elchilarni qabul qilish bo yicha o zaro shartnoma tuzish ʻ ʻ zarurligini taklif qilgan. Bundan maqsad o zaro elchilar almashuviga, vakolatiga ʻ ishonch bo lishi ko zda tutilgan 85 edi. Elchi tatarlar zimmasida yana Buxoro ʻ ʻ qo shinlari ahvolini ham aniqlash ham yuklatilgan edi. Orenburgdan yuborilgan ʻ elchilar keltirgan maktub bilan tanishgan amir, elchilarni qabul qilishdan bosh tortgan. Chunki general-gubernatorni davlat boshlig iga murojaati tenglikka ʻ asoslanmagan edi. Buxoro amirining fikricha, “qadim zamondan hukmdor hukmdorga xat yozadi, vazir esa vazirga” aqidasiga amal qilinishi lozim edi 17 . 17 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце Х I Хначале XX в. — Т.: ”Фан ” 1966. B45. 15 1.2.Buxoro-Hindiston munosabatlari (XVI-XVII-XVIII asrlar). Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qo shni davlati b o lib, bu ikkiʻ ʻ davlat o rtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizg in davom etib kelgan. Ikki davlat ʻ ʻ o rtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning 70 ʻ yillaridan boshlab muntazam ravishda davom etib kelgan. Bu haqida N. Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O rta Osiyo va Hindiston munosabatlari ʻ kitobida diplomatik va iqtisodiy munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan. Ikki davlat o rtasida ilk elchilik munosabatlari bir necha marta b o lgan. ʻ ʻ Demak ulardan – 1572 yili Hindistonga Abdullaxonning birinchi elchisi Xo ja ʻ Oltamish yuboriladi. Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib. Bu safar Abdiraxm boshchiligidagi elchilar yuboriladi. Keyingi elchilar esa 1579 -yili Abdullaxon saroyiga sunniy mazhabdagi Mirza P o lat boshchiligida hind ʻ elchilari yuborilgan. 18 Uzoq yillardan so ng Akbar Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi. 1597- ʻ yili 17 mayda Hindistondan Buxoroga Xo ja Ashraf Naqshbandiy boshliq elchilar ʻ yo lga chiqadi”. Demak XVI asrning ikkinchi yarmidan XVII asrning boshlarigacha, ʻ Shayboniylar sulola hukmronlik yillari ya ni Abdullaxon II davrida Buxoro xonligi ʼ bilan Boburiylar davlati o rtasida olib borilgan elchilik munosabatlar muntazam ʻ ravishda davom etib turgan. Bunda har ikki davlat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarining yo lga qo yilishida manfaatdor b o lganligini bilish mumkin. ʻ ʻ ʻ Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar sulolasi hukmronlik davri bilan bog liqdir. Ashtarxoniylar hukmronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va ʻ Boburiylar davlati o rtasida qizg in diplomatik aloqalar mavjud bo lgan. Ulardan – ʻ ʻ ʻ Hindistonga 1632- yili Vaqqos Hoji, 1633- yili Tarbiyatxon boshchiligida hind elchilari Balxgacha, uzoq vaqtdan so ng Buxoro xonligidan Xo ja Ahmad al- ʻ ʻ 18 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т. IX . – М.: ”НАУКА ” 1977. – С. 369-370. 16 Husayniy 1661- yili 27 noyabr, undan so ng esa Kuchakbek 1663- yili hind shohiʻ qabulida b o lganlar. ʻ Buxoro xonligiga esa 1665- yil iyulda Mustafaxon Hofi elchiligi qabul qilingan. 1669- yili 11- may Hindistonga Buxorodan Rustambiy boshchilik elchilar kelgan, unga javoban 1670- yili may oyi Hindistondan Yakkatozxon elchiligi, so ng ʻ 1671- yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi Hindistonga, 1685- yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1689- yili Nazarbiy Hindistonga, 1714-1715- yili Sultonbiy elchiligi Hindistonga” kelgan. Bu kabi oliy darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisodiy savdo munosabatlarning manfaatlarini ko zda ʻ tutganligini bilish mumkin 19 . Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlarida asosan tovar mahsulotlarni Hindistondan dorivorlar, har xil bo yoqlar, choy va ʻ Buxoro xonligidan esa quruq va ho l mevalar asosiy mahsulotlar hisoblanganligini ʻ keltirib o tish joiz. Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati ʻ o rtasidagi savdo munosabatlar esa asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligini ʻ e tirof etiladi. 1.Xususiy savdo. 2.Xonlikning maxsus vakillari vositachiligida olib ʼ boriladigan savdo. 3.Podshohlar o rtasidagi bir-birlariga tuhfa va hadyalar yuborish ʻ yo li bilan mol ayirboshlash. ʻ Xususiy savdogarlar, asosan xalq ehtiyoji uchun zarur bo lgan tovar ʻ mahsulotlari bilan savdo qilganlar. Bunda quyidagi ma lumotlarda ham tasdig ini ʼ ʻ topadi. Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha bo lgan davrda, Hindistondan ʻ Buxoro bozorlariga turli xil matolari (jomavar, chire, gujorat,) lak va bo yoqlar ʻ keltirilgan, Buxorodan Hindistonga ho l va quruq mevalar, ot, tuya, ipak matolari, ʻ sukno, qunduz terisi, har xil chinnilar, zig irpoyadan to qilgan rus matosi va ʻ ʻ boshqalar keltirilgan. Demak xususiy savdogarlar xalq orasida yurganligi bois raiyat xalqining ehtiyoji uchun zarur bo lgan tovar mahsulotlari bilan savdo qilishganligini ʻ 19 Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “ Академия ” , 2006. B91. 17 tasavvur qilish mumkin. Lekin u yoki bu davlat ularning xavfsizligi ta minlamagan.ʼ Yuqorida savdoning ikkinchi shakli esa birinchisidan tubdan farq qilgan. Bu xildagi savdogarlar maxsus farmon bilan boshqa bir o lkalarga yuborilganligidir. Ularga ʻ asosan xonlar, juyboriy shayxlar, saroy amaldorlari va mansabdor shaxslarga yuklatilgan. Demak quyidagi asarda keltirilishicha bularga asosan saroy ehtiyojlari uchun turli xil quruq va ho l mevalar, shuningdek matolar (kimxob, zarbob,) nodir ʻ buyumlar, qunduz po stinlari, morj tishi, chinni asboblar, qipchoq otlari, tez yurar ʻ tuyalar, ov qushlari va boshqalar buyum mahsulotlar bilan savdo qilishganini keltirib o tadi. ʻ 20 Unda bu shaklda savdo esa saroy amaldorlari uchun savdo qilganligi ma lum ʼ b o ladi. Bundan tashqari bu shakldagi savdogarlarga esa, keng imtiyozlar berilgan ʻ hamdir. Uchinchi shakldagi savdoda esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovg a-salom, hadya tuhfalar yuborish yo li bilan ʻ ʻ olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o rtasidagi iqtisodiy savdo ʻ munosabatlarida muhim 88 ahamiyat kasb etganligini bilish mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdirahimxo ja turli ʻ sovg a-salomlar bilan birga Jahongirga bir yirik la l tuhfa qilgan. Jahongir ham ʻ ʼ Abdirahimxo jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol ʻ og irlikdagi uchta oltin “kavkabi toli” hadya etgan. Demak yuqorida keltirilgan ʻ tuhfalarda asosan qimmatbaho, la l, olmos bilan almashinib turganligini bilish ʼ mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdilazizxon tomonidan hadiya qilib yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik la l evaziga, Avrangzeb elchisi Mustofoxon ʼ Abdilazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatbaho qilich, qalqon, o qdon, bir fil va ʻ turli matolar keltirgan . 20 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце Х I Хначале XX в. — Т., ” Фан “ 1966. B39. 18 Endigi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon uchun zarur mol- tovar mahsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin. Xulosa o rnida Buxoroʻ xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukmronligi davrida) o rtasida olib borilgan ʻ elchilik munosabatlar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borganligini bilish mumkin. Usmonli turklar va Buxoro diplomatik munosabatlari. Uzoq o tmishga taqalgan O rta Osiyo va Usmoniylar davlatlari o rtasidagi siyosiy ʻ ʻ ʻ munosabatlar Usmoniylar sultonlarining tashabbusi natijasida XVI asrda qayta jonlandi. Eronning Usmoniylar davlatiga qarshi tajovuzlar siyosatini bartaraf qilish uchun 1514-yil avgust oyida Usmoniylar sultoni Salim I (Yovuz)ning (1512-1520) Muhammadbek orqali Shayboniylar hukmdori Ko chkinchixonga (1510-1530) ʻ yuborgan maktubi ikki davlat o rtasida siyosiy munosabatlarning o rnatilishiga y o l ʻ ʻ ʻ ochdi. Usmoniylar sultoni Sulaymon (Qonuniy) (1520-1566) va Shayboniylar hukmdori Ubaydulloxonning (1533-39) Eronga qarshi birgalikda kurashish maqsadida qilgan harakatlari bu davlatlar o rtasidagi munosabatlarning kuchayishiga ʻ olib keldi. 1529-yildagi Usmoniylar Avstrya urishi usmoniyalardan Eron masalasini ikkinchi o ringa surishni taqozo qildi. ʻ Lekin 1533-yil Usmoniylar davlati Avstriya bilan sulh shartnomasi imzolangandan so ng Eron masalasiga yana o z e tiborini qaratdi. 1548-yil ʻ ʻ ʼ Shayboniylar hukmdori Abdulatif (1540-1551) Sulaymon Qonuniyning Eronga qarshi birgalikda kurashish taklifini qabul qilib undan qurol yarog yuborishni so raydi. ʻ ʻ Tadqiqotlarda ko rsatilishicha Istanbuldan yuborilgan qurol-yarog lar Samarqandga ʻ ʻ yetib kelganda Abdulatif vafot 89 etgan edi. Natijada uning Usmoniylar bilan birga Eronga qarshi harbiy yurish rejasi amalga oshmadi. 1556-yilda Shayboniylar hukmdori Baroqxon (1540-1556) Istanbulga elchilari Muboriziddin Qutlug Fulodiy va Nizomiddin Ahmadlarni yuborib ʻ jo natilgan qurol-yarog larni olganligini va mamlakat ichkarisidagi siyosiy vaziyat ʻ ʻ 19 barqarorlashgan Eronga yurish boshlashi mumkinligini ma lum qiladi. Ammo,ʼ Sulaymon I Eron bilan Amasiya shartnomasi imzolanganligi (1555yil) tufayli harbiy yordam bera olmasligini bildiradi. Sulaymon I ning bunday javobi Shayboniylar va Usmoniylar davlati o rtasidagi siyosiy munosabatlar XVI asrning oxirlariga kelibgina ʻ qayta jonlanishiga sabab bo ladi. ʻ 21 Usmoniylar sultoni Murod III (1574-1595) Buxoro xoni Abdullaxon II ga (1583-1598) qurol yarog yuborib Safaviylarga qarshi birgalikda kurashishni taklif ʻ qiladi. Usmoniylar davlati O rta Osiyo xonliklari bilan hamkorlik qilishdan ʻ manfaatdor edi. 1779-yilda Buxoro amiri Doniyolbiy (1759-1784) Ernazar Mas ud ʼ o g lini dastlab chor Rossiyasidagi so ngra esa Usmoniylar davlatidagi elchisi qilib ʻ ʻ ʻ tayinlaydi. Ernazar Mas ud o g lining zimmasidagi asosiy vazifasi o sha vaqtlar ʼ ʻ ʻ ʻ musulmon dunyosidagi qudratli davlat Usmoniylar bilan aloqani mustahkamlash b o lgan. Ernazar Mas ud o g lini Yekaterina II buyrug i bilan Usmoniylar davlati ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ chegarasigacha maxsus soqchilar kuzatib 90 qo yadi. Usmoniylar sultoni Abdulxamid ʻ I (1774-1789) Doniyolbiyning elchi orqali bildirgan, ikki davlat o rtasidagi siyosiy ʻ iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlash zarurligi to g risidagi fikirlarni ʻ ʻ ma qullaydi. ʼ 22 Doniyolbiy 1783-1784 yillarda ikkinchi marta Usmoniylar sultoni Abdulhamid I huzuriga elchi Muhammad Sharifni jo natadi. Bunga javoban 1786 ʻ yilda sulton Abdulhamid I huzuriga elchisi Mahmud Said og a orqali Buxoroga ʻ yo llagan maktubida chor Rossiyasi bilan savdo-sotiq aloqalarini olib borayotgani ʻ uchun o rtadagi munosabatlarning tiklanishidan manfaatdor emasdi. Shuning uchun ʻ Buxoro amiri Shohmurod (1785-1800) elchiga: “Moskov kabi qudratli davlat birla kuchlarimiz teng emasdur. Ayni vaqtda Ruslar bilan mujodalaga kirolmaymiz. 21 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T.: “Шaрқ”, 2000. Б94. 22 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б57. 20 Bizning hozirgi vaqtda Dushmanimiz Erondir” deb javob beradi. Mahmud Said og aʻ esa: “ Hozir sultonimizning dushmani Moskovdir, Eron ila nizomiz y o qdir”-deb o z ʻ ʻ yurtiga qaytib ketadi. Yuqorida ko rib o tganimizdek bu davrda Buxoro xonligi va ʻ ʻ Usmoniylar davlati manfaatlari hamohang emasdi. Chunki Buxoro xonligi chor Rossiyasi bilan Usmoniylar davlati esa Eron bilan ayni vaqtdagi mavjud munosabatlarni o zgartirishni xohlamas edi. ʻ Mahmud II elchisi Xasan Chalabiydan Buxoroga 32 jild kitob yuboradi, zero Usmoniylar sultoni ham ikki davlat o rtasidagi o zaro aloqalar rivojlanishining ʻ ʻ tarafdori b o lgan. Chor Rossiyasi qo shinlari Buxoroga bostirib kelayotgan bir payt ʻ ʻ Buxoro amiri Muzaffarxon (1860- 1885) Buxoro muftiysi Xo ja Muhammad Porsoni ʻ Istanbulga yordam so rab yuboradi. Buxoro elchisi 1867-yil 24-sentyabrda ʻ Usmoniylar sultoni 91 qabulida b o ladi lekin elchi sultondan ijobiy natija olmaydi. ʻ 1868-yilning aprel oyida amir Muzaffarning ikkinchi maktubi haj safaridan Istanbulga qaytgan Muhammad Porso qo liga tegadi. U amir Muzaffarning 1868-yil ʻ 7-fevralda yozilgan jami 14-kishi imzolagan forscha maktubini Usmoniylar sultoniga topshiradi. Usmoniyalar sultoni Abdulaziz bu maktubni muhokama qilmasdan bir qator siyosiy masalalarni hal qilish uchun Yevropaga boradi. U yerdan qaytgach amir Muzaffarning maktubi davlat devonida muhokama qilinadi. Devon Buxoro uchun zarur mutaxassislar va asbob uskunalar yuborish kerak degan qaror qabul qildi. Va ikki davlat o rtasidagi masofaning uzoqligi orada boshqa davlatlarning joylashgani ʻ uchun harbiy yordam berishning imkoni y o qligini bildirdi. ʻ 23 O rta Osiyoda chor Rossiyasi hukmronligi to la o rnatilgach, hukumat ʻ ʻ ʻ ma murlari o lkaning Usmoniylar davlati bilan ijtimoiy siyosiy munosabatlar olib ʼ ʻ borishiga imkon bermaslikka xizmat qildi. 23 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T“Шaрқ”.2000. Б63. 21 I.bobga xulosa Ushbu tadqiqot ishi Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosiy va savdo aloqalarini, xususan Rossiya va Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlarini o‘rganishga bag ishlangan. Tadqiqot davomida quyidagi xulosalarga kelindi:ʻ Buxoro xonligi va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar XVI asr oxirida boshlangan bo‘lib, asosan savdo aloqalariga asoslangan edi. Abdullaxon II davrida Moskvaga bir necha bor elchilar yuborilib, savdo-sotiqni rivojlantirishga katta e tibor ʼ berilgan. XVII asrda bu aloqalar yanada rivojlanib, elchilik missiyalari muntazam ravishda amalga oshirilgan. Biroq, XVIII asrda Rossiyaning O rta Osiyoga bo‘lgan ʻ qiziqishi ortishi bilan bu munosabatlar siyosiy tus ola boshlagan. Pyotr I davrida Rossiya Buxoro xonligini o‘zining O rta Osiyodagi siyosatida muhim rol o‘ynashiga ʻ umid qilgan. Shuningdek, Rossiya Buxoro xonligining harbiy va siyosiy holati, uning qo‘shni davlatlar bilan munosabatlari haqida ma lumot to‘plashga harakat qilgan. ʼ XVIII asrning ikkinchi yarmida esa Rossiya Buxoro xonligi bilan savdo aloqalarini yanada kengaytirishga intilgan. Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi munosabatlar XVI asrning ikkinchi yarmida boshlangan bo‘lib, siyosiy va iqtisodiy xarakterga ega edi. Abdullaxon II davrida Hindistonga bir necha bor elchilar yuborilib, savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan. XVII asrda ham bu aloqalar davom etgan va ikki davlat o‘rtasida muntazam ravishda elchilik missiyalari amalga oshirilgan. Savdo aloqalarida asosan Hindistondan dorivorlar, bo‘yoqlar, choy keltirilib, Buxorodan quruq va ho‘l mevalar, otlar, ipak matolari eksport qilingan. Savdo asosan xususiy savdogarlar, xonlikning maxsus vakillari va podshohlar o‘rtasidagi tuhfa va hadiyalar almashinuvi yo‘li bilan amalga oshirilgan. Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosati va savdo aloqalari uning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Rossiya va Hindiston 22 bilan bo‘lgan munosabatlar Buxoro xonligiga o‘zining xavfsizligini ta'minlash va iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirish imkonini bergan. Shu bilan birga, bu munosabatlar Buxoro xonligining ichki va tashqi siyosatiga ham ta'sir ko‘rsatgan. Rossiya bilan bo‘lgan munosabatlar keyinchalik Buxoro xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishiga olib kelgan bo‘lsa, Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlar Buxoro xonligining Markaziy Osiyodagi nufuzini mustahkamlashga yordam bergan. Ushbu tadqiqot ishi Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi siyosati va savdo aloqalarini o‘rganishga qo‘shgan hissasi shundan iboratki, u mazkur davrga oid manbalar va tadqiqotlarga asoslanib, Buxoro xonligining Rossiya va Hindiston bilan bo‘lgan munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib beradi. Tadqiqot natijalari tarixchilar, sharqshunoslar va boshqa mutaxassislar uchun qiziqarli bo‘lishi mumkin. 23 II.BOB. BUXORONING XALQARO MAYDONDAGI IQTISODIY SIYOSATI. 2.1.Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari O rta Osiyo va Rossiya xalqlari o rtasidagi munosabatlar, savdo aloqalariʻ ʻ tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi. Volgabo yi orqali Rus savdogarlari ham, O rta ʻ ʻ Osiyo savdogarlari ham ikki mintaqa o rtasida savdo aloqalarini rivojlantirishda ʻ muhim rol o ynaganlar. ʻ XVI asrda jahondagi yirik davlatlar tomonidan dunyoni bo lib olish ʻ boshlangan davrda Rossiya Qozon, Astraxan, Sibir xonliklarini zabt etadi. Natijada Rossiya va o zbek xorliklari bir-biriga bevosita qo shni bo lib qoladi. Bu holat ʻ ʻ ʻ ularning o zaro munosabatlarini yanada rivojlantirishga imkoniyat yaratdi. O rta ʻ ʻ Osiyoning savdo-hunarmandchilik doiralari o z mahsulotlarini, ayniqsa, ipak, ʻ paxtadan to qilgan matolarni talab qilayotgan Rossiya bilan savdo-tijorat ʻ munosabatlarini rivojlantirishdan g oyat manfaatdor edi. ʻ Rossiyaning movut, temir, mis, mo yna, charm va boshqa mollari O rta ʻ ʻ Osiyoda xaridorgir edi. Savdo-sotiq ishlari uchun 92 qulay shart-sharoit yaratishda o zbek xonliklari va Rossiya o rtasidagi elchilik munosabatlari muhim o rin tutardi. ʻ ʻ ʻ Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xoni Abdullaxon II Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali o z davlatining siyosiy ahvolini ʻ mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy (1533-1584) davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida Qozon xonligi (1552), Hojitarxon (Astraxan) xonligi (1556), Volga bo ylari va G arbiy Sibir ʻ ʻ hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Rossiyaga savdo yo llarini ʻ nazorat qilish imkonini berdi. Volga atrofidagi viloyatlarda savdo-sotiq ishlarini olib 24 borish Buxoro xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga eng yaqin qo shni mamlakat Rossiya bo lib qolgandi. ʻ ʻ 24 Bu hol ko p jihatdan qozon tatarlari, orenburgliklar va boshqirdlar bilan din ʻ va til yaqinligi bilan izohlanar edi. Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557 – 1558- yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib, Ivan Grozniy huzurida bo ladilar. Ular o z xonlari nomidan ʻ ʻ savdogarlarning Volga bo ylab erkin o tishlariga ijozat so raydilar. Elchilar ʻ ʻ ʻ Moskvadan juda ko p o q-dori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Ayni paytda, ʻ ʻ Rossiya ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantirishdan manfaatdor edi. Bu manfaatdorlik avvalo Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa, Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega bo lardi. Bunda ʻ birinchi navbatda Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan edi. 1555-yili Moskvada tashkil etilgan va ingliz-rus iqtisodiy aloqalari rivojiga xizmat qiluvchi “Moskva savdo kompaniyasi” Rossiya orqali Sharqqa yo l ochish ʻ uchun o z vakilini 1558-yili Xiva va Buxoroga yuboradi. Antoniy Jenkinson boshliq ʻ elchilar rus podshosining guvohnomasi bilan 1558-yili Buxoroda keladi. Elchi Antoniy Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilinadi. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini chuqur o rganadi va o z ʻ ʻ taassurotlarini “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558-yilgi sayohat” nomli esdaliklarida bayon etadi. Antoniy Jenkinson elchiligi natijasida Rossiya va Buxoro xonligi o rtasida yaxshi savdo va diplomatik aloqalar ʻ yo lga qo yiladi. 93 Antoniy Jenkinson sayohatining maqsad va vazifalari tarixchilar ʻ ʻ tomonidan bir qadar o rganilgan, ammo tadqiqotchilar bu masalaga har xil ʻ yondashganlar. Masalan, Yu. A. Sokolov, “Moskva savdo kompaniyasi”ning asosiy maqsadlaridan kelib chiqqan holda, Rossiya Hindistonga Sharq bilan savdo aloqalari 24 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б78. 25 olib borgan yo llari orqali kirib borishi lozim edi, deb hisoblab, quyidagicha yozgan:ʻ “Inglizlarning Rossiya orqali Hindistonga kirib borish yo lini qidirib topish ishiga ʻ kompaniyaning eng faol vakillaridan biri Antoniy Jenkinson asos solgan”. Demak, A. Jenkinsonning O rta Osiyoga sayohat qilishidan asosiy maqsad, xonliklar orqali ʻ Hindistonga boradigan eng yaqin va qulay yo lni topishdan iborat bo lgan. ʻ ʻ U O rta Osiyoda savdo ishlarini yo lga qo yish niqobi ostida Buxoroga ʻ ʻ ʻ borishga ruxsat olgan. Rus olimi S. V. Jukovskiy Jenkinsonning Buxoroga borishi haqidagi fikrlarini bayon qilib, quyidagicha yozadi: “Jenkinson chindan ham Ivan Grozniyning ishonchiga sazovor bo la olganmi, Ivan Grozniy esa inglizlarga yoqish ʻ uchun uni O rta Osiyoga borishiga ruxsat berganmi, buni aniq aytish qiyin. ʻ Jenkinsondan balki podsho Ivan Grozniy foydalangandir va 1557-yilda Rossiyada erkin savdo qilishlari uchun ruxsat so rab, hadya va tortiqlar bilan Moskvaga kelgan ʻ Xiva va Buxoro elchilik missiyasiga javob tariqasida uni Buxoro va Xivaga elchi qilib yuborgan bo lsa kerak”. ʻ S. V. Jukovskiyning ikkinchi fikri haqiqatga yaqin bo lsa kerak, ya ni rus ʻ ʼ podshosi O rta Osiyo bilan savdo aloqalarini o rnatish maqsadida ingliz savdogari ʻ ʻ Jenkinsonga rasmiy yorliq bergan. Jenkinsonning Rossiya nomidan Xiva va Buxoroga jo natilishi Rossiyaning O rta Osiyo savdosida ma lum bir manfaati ʻ ʻ ʼ bo lganini tasdiqlaydi va Rossiya bilan O rta Osiyo o rtasida savdo aloqalarining ʻ ʻ ʻ rivojlanishiga yo l ochgan. 1558-yil 23-dekabrda Antoniy Jenkinson Rossiya ʻ podshosi Ivan IV ning ishonch yorlig i bilan Buxoroga keladi va 26-dekabrda Buxoro ʻ xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilinadi. “26-dekabrda, — deb yozadi Jenkinson, — men xon huzurida bo lish to g risida farmon oldim. Xonga rus ʻ ʻ ʻ podshosining yorlig ini topshirdim. Xon meni juda yaxshi qarshi oldi va o z huzurida ʻ ʻ bo ladigan ziyofatga taklif etdi. Meni bir necha marta huzuriga chaqirtirib olib, ʻ o zining xilvatxonasida podshoning kuch-qudrati, turk sultoni to g risida, 94 ʻ ʻ ʻ shuningdek, mening mamlakatim va uning qonunlari hamda diniy e tiqodimiz haqida ʼ 26 men bilan bafurja suhbatlashdi…”. Antoniy Jenkinson Buxoroga qilgan sayohatini yozib qoldirgan. Jenkinsonning xatlarida Buxoroning o sha zamondagi Rossiyaʻ to g risida qanday tasavvurda bo lganligi haqidagi ma lumotlar bor. Bu xatlardan ʻ ʻ ʻ ʼ o sha zamondagi Buxoro to g risida ham tasavvur hosil qilish mumkin. ʻ ʻ ʻ 25 Unda u XVI asrdagi Buxoroni tavsiflaydi. Elchi Buxoroda savdoning holati bilan tanishadi. Jenkinson: “Buxoro shahrida savdogarlarning har yilgi yig ini bo lib ʻ ʻ turadi, u yerga Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa davlatlardan katta karvonlar bilan savdogarlar tashrif buyuradilar”, — deb yozib, yana “ilgarilari yo llar xavfsiz ʻ bo lgan paytda Xitoydan ham katta karvonlar” kelganligini qo shib qo yadi. ʻ ʻ ʻ Buxoroning dunyodagi savdo markazlaridan biri ekanligini tan olgan ingliz sayyohi bu shahardagi chet el savdogarlari tomonidan olib boriladigan savdoning ahamiyati haqida ma lumotlar keltiradi. Jenkinson bu savdogarlarning faqirlarcha ʼ kiyinganliklarini, ularning juda kam mol keltirishlariga qaramay, bu mollarning 2-3 yillab sotilmay yotishini alohida eslatib, kelajakda bu yerda foydali savdo olib borishni kuchaytirish uchun arzirli hech qanday umid yo qligini ham aytib o tadi. ʻ ʻ Jenkinsonning bu gaplariga ishonish biroz qiyin. Aftidan kelajakda savdoda raqobatchi bo lishi mumkin bo lgan savdogarlarni bu savdodan chalg itmoqchi ʻ ʻ ʻ bo lgan bo lsa kerak. 1959 yilning sentyabr oyida Jenkinson Moskvaga qaytgan va u ʻ ʻ bilan birga Buxoro, Balx, Urganch elchilari ham birga bo lishgan. Antoniy ʻ Jenkinsonning missiyasini S. V. Jukovskiy “professor Bartold ta kidlaganidek, o zbek ʼ ʻ xonliklari va Rossiya o rtasidagi diplomatik munosabatlarning boshlanishi deb ʻ hisoblash kerak”, — deb yozgan edi. Tarixchi P. P. Ivanov missiyani baholab, “Rossiya bilan O rta Osiyo o rtasida ʻ ʻ savdo-iqtisodiy munosabatlarni Jenkinson kashf etmagan. Jenkinson bilan Moskvaga kelgan savdo karvoni 1000 tuyadan iborat bo lgani, avvaldan Moskva – O rta Osiyo ʻ ʻ 25 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Т. : “Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 27 savdo munosabatlari an anaviy darajada bo lganidan dalolatdir”, deb yozgan edi.ʼ ʻ Haqiqatdan ham, 1556 yilda Astraxan bosib olinganda, u erda O rta Osiyo ʻ savdogarlari bo lgani ma lum. Ular o z tovarlari bilan Moskva davlati ichkarisigacha ʻ ʼ ʻ kirib borganlar. Bu borada, P. P. Ivanovning mulohazasi haqiqatga yaqin. Jenkinsonning maktublari Buxoro bilan Rossiya o rtasidagi savdo munosabatlari ʻ qadimdan borligini tasdiqlaydi. Ammo Buxoro va kelgindi 95 savdogarlarning kambag alligi to g risidagi gapga qo shilib bo lmaydi. O sha davrda Rossiyada ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ko pgina boyliklarni o z qo liga kiritib olgan savdogarlar bor edi. Masalan, ʻ ʻ ʻ Stroganovlar shu qadar boy edilarki, ular davlatga aksari qarz berar va davlat ehtiyojlari uchun ko p pullarni ehson qilardilar. Podshoning ularga bergan yorlig iga ʻ ʻ binoan, ular o z ehsonlarini qaytib olmas edilar ʻ 26 . 1558 yili Jenkinson Buxoroga sayohat qilgan mahalida, Ivan Grozniy Stroganovlarning iltimosiga binoan, Kama daryosining etagiga qarab 14,6 chaqirim o rmon, o tloq erlarni ularga in om qilgan. Ma lumki, Stroganovlar sibiriya xalqidan ʻ ʻ ʼ ʼ bevosita sotib olingan mo yna-savsar va tuzfurushlik bilan katta savdogarchilik qilar ʻ edilar. Bu mo yna-savsarlar ular uchun haddan tashqari ko p foyda manbai edi. ʻ ʻ Stroganovlar Buxoro bilan oldi-sotdi qilardilar. Buni Stroganovlarning, to rt ʻ odamimizni savdo-sotiq ishlari uchun Buxoroga borishiga ruxsat bering, deb Ivan Grozniyga yozgan yorlig idan bilish mumkin. Jenkinsonning boy Stroganovlar ʻ gumashtalarini “kambag al-qashshoq” deb aytishi durust bo lmasa kerak. Jenkinson ʻ ʻ Rossiyadan Buxoroga turli hayvonlarning tasvirlari, jundan to qilgan matolar, ʻ oshlangan qo y terisi, yog och idish-tovoqlar, egar-jabduqlar olib kelinishini hamda ʻ ʻ Buxorodan esa paxta va paxtadan tayyorlangan mahsulotlar, ipakning turli xil navlarini va boshqa ko plab narsalarni olib ketishlari mumkinligini bildiradi. ʻ 26 Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Т. :“Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 28 Jenkinson Rossiyadan keltiriladigan tovarlarni birma-bir ko rsatib, mo yna-ʻ ʻ savsarni hech bir tilga olmaydi. Holbuki o sha zamonda bunga talab juda yuqori ʻ bo lgan va azaldan mo yna-savsar Rossiyadan chiqariladigan asosiy buyumlardan ʻ ʻ biri hisoblanib kelgan. Mo ynafurush Stroganovlar G arbiy Yevropaga chiqarganlari ʻ ʻ singari, Buxoroga ham mo yna yuborib turganlari aniq va ravshandir. Jenkinsonning ʻ ana shu noto g ri ma lumotlariga qaramasdan, uning maktublari asosida XVI asrda ʻ ʻ ʼ Buxoroga yuborilgan birinchi rus elchisining ahamiyatini na uning taassurotini tasavvur qilish mumkin. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini “Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558 yilgi sayohat” nomli esdaliklarida bayon etgan. Abdullaxon elchilari 1583 yilda Moskvadan o q, dori, ov qushlari, matolar olib kelganlar. Bunday elchiliklar 1589, ʻ 1595 yillarda ham qaytarilgan. 1589 yil Abdullaxon Muhammad Ali boshliq elchini Rossiyaga yuborib, rus podshosi Fyodor Ivanovichga o zining nomidan bir 96 qancha ʻ sovg a-salomlar va hadyalar tarkibida 40 pud nil bo yog ini ham tortiq qilgan. 1583 ʻ ʻ ʻ yildan 1600 yilgacha Moskvaga Buxorodan besh marotaba elchilar yuborilgan. Ularning asosiy maqsadi diplomatik munosabatlar o rnatish edi. Ivan IV tomonidan ʻ 1574-yilda chiqarilgan yorliqda rus savdogarlariga buxoroliklar bilan bojsiz savdo- sotiq ishlari olib borishga ruxsat berilgan. Buxoroda qimmatbaho qurol-yarog ishlab ʻ chiqarish katta o rin tutgan. Buxoro sovut, qalqon, oltin va kumushdan o yma qilib, ʻ ʻ o rtasiga qimmatbaho toshdan “ko z” yasalgan dubulg a, shuningdek, Buxoro ʻ ʻ ʻ kamonlari (ba zan bularga ham tilla suvi berilib bezatilardi), bo yalgan va oltin suvi ʼ ʻ berilgan po lat va mis tulunboslar, “iyakdan tikilgan va oltin qadalgan” sovutlar ʻ ishlab chiqarish bilan dong i taratgan edi ʻ 27 . Ayniqsa, Abdullaxon II davrida ikki davlat o rtasidagi munosabatlar rivojlana ʻ borgan. XVI asrda Osiyoda uchta harbiy-siyosiy kuch: shayboniylar, safaviylar va 27 J. Wolff. Narrative of a mission to Bouchara in the years 1843-1845 to ascertain the fale of colonel Stoddart and captain Conoly. New York,”Rodugate” 1845. P12. 29 boburiylar kurash maydoniga chiqqan bir paytda, Abdullaxon II o z davlatiningʻ siyosiy ahvolini yaxshilash maqsadida Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilgani Buxoro xonligining XVI asrdagi siyosiy va iqtisodiy qudrati yuqori darajada bo lganligidan dalolat beradi. ʻ Aytish joizki, XVII asrda O rta Osiyoga jo natilgan rus elchilarining ʻ ʻ ma lumotlarini o rganish O rta Osiyoning Eron bilan aloqalari haqidagi ilmlarni ʼ ʻ ʻ ancha kengaytiradi. Masalan, 1620 yilda Buxoroga kelgan I.Xoxlov elchiligining ma lumotlari katta ahamiyatga egadir. 1620 yili Buxoro xoni Imomqulixonning ʼ elchiligiga javoban 1620 yil 26 may sanasi bilan tasdiqlangan yorliq bilan Ivan Xoxlov O rta Osiyoga yuborilgan. I. Xoxlov 1600 va 1613 yillarda Eronga ʻ diplomatik topshiriqlar bilan borgan va bu sohada ma lum tajribaga ega salohiyatli ʼ kishi bo lgan. Xoxlovning aytishicha, “Buxoro eri ikkiga bo lingan bo lib, ʻ ʻ ʻ noiblarning biriga Buxoro, ikkinchisiga Balx tekkan. Balx Eron va Hindiston bilan chegaradosh. Balx noibi Nodir Hindiston va Eron bilan raqobatda bo lib, hind shohi ʻ Nodirdan boyliklarini tortib olgan va korxonalarini sindirgan, savdogarlarni Balx va Buxoroga qo ymagan. Hozirda ular o rtasida tinchlik va savdo munosabatlari ʻ ʻ o rnatilgan. Buxoro ham Toshkent bilan urush holatida. qizilboshlar shohi Abbos hind ʻ shohi Boburiy Salim bilan urishib, undan Qandahorni tortib olgan”. Chor Rossiyasi Hindiston bilan yaqin savdo aloqasi o rnatish maqsadida 1646 yil N.Sыroejin bilan ʻ V.Tushkanovni Hindistonga elchi qilib jo natadi. Elchilarga berilgan topshiriqlarda ʻ Hindistonga qaysi mamlakatlardan qanaqa tovarlar keltirilishi va ularning narx- navosi haqida ma lumot to plash aytilgan edi ʼ ʻ 28 . 28 Kaye William. Lives of Indian Officers. London. “A. Strahan and Co”., 1867. P 31. 30 2.2. Buxoroning xorijiy davlatlar bilan olib borgan soliq siyosati. Rossiyaning O rta Osiyo bilan aloqalari Moskvadan tashqari boshqaʻ markazlar bilan ham o rnatilgan. 1670 yili 16 kishi bilan Tabolskga kelgan Buxoro ʻ elchisi Mulla Farrux Buxoroning Eron bilan savdosi hamda u erdan keltiriladigan mollar va ularning narxlari haqida qisqacha ma lumot beradi. So ng ular Moskvaga ʼ ʻ jo natilgan bo lib, shox ularni juda tantanali ravishda qabul qilgan.1671 yilda elchilik ʻ ʻ mahkamasida Mulla Farrux so rov qilinadi. So rovda “ularda kindyaki, zandonachi ʻ ʻ va kitayki gazlamalari mavjud, lekin kamok deb ataluvchi gazlama va atlas (o ng ʻ yuzasi guldor ipak gazlama) lar kam, borlari ham oddiyroq. Selitra (mineral tuz) ularning davlatida ko p bo lib, Eronnikiga nisbatan sifatli, ularni botmon bilan ʻ ʻ sotishadi, bir botmonini bir yarim pudga teng, botmonni ular 5 oltin Buxoro puliga sotishadi, Buxoro tiyini ruslarning 5 tiyiniga teng. Jami 25 rus oltiniga teng bo ladi. ʻ Paf deb ataluvchi ipak matosini 2 rubldan sotib olishgan. Mulla Farrux Buxoro bilan Xiva oralig idagi masofani 17 kunlik yo ldan ʻ ʻ iborat deb hisoblaydi. Hindistonda har turli gulli matolar hamda toshlar ko p. Keyingi ʻ safar Elchilik mahkamasining rahbari A.S.Matveev Buxoro elchisi Mulla Farruxdan Buxoroning Hindiston bilan savdo aloqalari va Buxoroda talabgor bo lgan hind ʻ tovarlari haqida ma lumotlar so ragan. Mulla Farrux Buxoroda ipak matosi, kindyaki, ʼ ʻ kitayki, kamki matolari to qilishi, kumush va qalayi ma danlari, lal toshlari, selitra ʻ ʼ olinishini, boshqa tovarlar esa Hindistondan keltirilishini aytadi. U Buxoro bilan Hindiston o rtasidagi doimiy savdo aloqalari o rnatilganligini, u erdan qimmatbaho ʻ ʻ toshlar, durlar va har xil guldor matolar keltirilishini ma lum qilgan. Buxoro elchisi ʼ o z nutqida Buxoroda rus tovarlariga, masalan: qilich, qora tulki, oqsuvsar, movut, ʻ baliq tishlariga talab kuchli ekanligini eslatib o tadi. 100 I. G. Nizamutdinov Mulla ʻ Farrux elchiligining ahamiyatini yuqori baholagan. Ayniqsa, elchi keltirgan 31 ma lumotlarning Buxoro bilan Hindiston o rtasidagi savdoning darajasini aniqlashdaʼ ʻ va Buxoro aholisining hind tovarlariga bo lgan talablarini aniqlashda muhim ʻ ahamiyatga ega ekanligini ko rsatib o tgan edi ʻ ʻ 29 . 1675 yili rus podshosi Aleksey Mixaylovich V. A. Davudov bilan Muhammad Yusuf Qosimovni Buxoro va Hindistonga elchi qilib jo natadi. Aleksey Mixaylovich ʻ Daudov orqali Buxoro xoni Abdulazizga yorliq berib yuboradi. Yorliqda ikki davlat o rtasidagi ilgarigi do stona munosabatlar, rus elchilari orqali rus qullarining jo natib ʻ ʻ ʻ yuborilganligi eslatiladi va undan o z mulklari orqali Hindistonga Qosimovni ʻ o tkazib yuborishni iltimos qilgan edi. Podsho o z elchilariga, Hindistonga boradigan ʻ ʻ eng yaqin savdo yo llarini topishni buyurgan edi. Jumladan, Qosimov elchiligiga ʻ Amudaryodan rus savdosi uchun foydalanish imkoniyatlarini o rganish topshirilgan. ʻ Elchilarga Buxoro xonining Turkiya, Eron va Hindiston hukmdorlari bilan aloqalarini ham o rganish topshirilgan edi. ʻ Elchilarga berilgan topshiriqlardan Moskva hukmdorlarining Hindiston davlati bilan yaqin do stona aloqalar o rnatishga harakat qilganligi ko rinib turibdi. ʻ ʻ ʻ Ammo Qosimov elchiligi ko zlangan maqsadga erisha olmaydi. Shunday bo lsa-da, ʻ ʻ elchilarning Hindistonga yuborilishining o zi Moskva davlatining O rta Osiyo orqali ʻ ʻ Hindiston bilan eng yaqin munosabatlar o rnatish istagi borligidan dalolat beradi. Rus ʻ hukumati turli yo llar bilan Sharq mamlakatlari haqida, jumladan, O rta Osiyo haqida ʻ ʻ ma lumotlar to plashga harakat qilgan. Shu maqsadda, 1675 yili elchixonada ʼ ʻ hindistonlik Chenay Makarandev va Bagare Leleevlar so roq qilinadi. Bir vaqtning ʻ o zida Boris va Semen Pazuxinlarning ma lumotlari ham tekshiriladi. Suhbat ʻ ʼ chog ida hindlar Boris Pazuxinlar ro yxatida ko rsatilganidek, Hindistonga Astraxan ʻ ʻ ʻ orqali yo l cho l orqali o tganligi sababli uzoq va yurish qiyin, yo lda qaroqchilar ʻ ʻ ʻ ʻ ko p bo lib, karvonlarga hujum qilib turadi, deb ta kidlashgan. SHuning uchun ʻ ʻ ʼ ularning fikricha, Hindistonga Buxoro orqali borish qulay. Ular Astraxandan 29 Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце Х I Х начале XX в. — Т., “Шaрқ” 1966. Б67. 32 Buxoroga va undan Balx orqali Hindistonga boradigan yo l marshruti haqida xabarʻ beradi. . XVIII asrda, ya ni Petr I hukmronligi yillarida Rossiyaning O rta Osiyoga ʼ ʻ qiziqishi kuchayadi. O rta Osiyo Rossiyani Sharqning savdo — iqtisodiy markazi, ʻ Rossiyadan Hindistonga boradigan asosiy yo llardan biri ekanligi bilan o ziga jalb ʻ ʻ qilardi. 1714 yili Petr I Sibir gubernatori knyaz Gagarindan Erketi shahrida (ya ni ʼ Yorkend) oltin qumlar borligi xususida xabar topadi. Erketi bu davrda Jung or ʻ xonligiga bo ysunganligi aytiladi. Gagarin Pyotr I ga bu shaharni bosib olib, Yorkend ʻ yo lidagi Yamishchev ko li bo yida qal a qurishni tavsiya qilgan. Petr I Gagarinning ʻ ʻ ʻ ʼ xabaridan so ng unga xat yozib, Yamishev ko li bo yida, iloji bo lsa undan ham ʻ ʻ ʻ ʻ yuqorida shahar qurish, daryoda kemalar qatnashi mumkin bo lgan joygacha suzib ʻ borib, so ng Yorkendga borib, uni egallashni topshirgan edi. 1714 yilda Irtish ʻ daryosining yuqori oqimi bo ylab podpolkovnik Buxgols ekspeditsiyasi uyushtiriladi. ʻ Peterburgga kelgan Xiva elchisi ham Gagarinning ma lumotlarini tasdiqlab, ʼ Amudaryodan ham oltin olinishini aytadi. Elchi, agarda rus davlati o zining ʻ odamlarini Xivaga jo natsa, Xiva xoni ularga oltinni topishga yordam beradi, deb ʻ ishontirgan edi. Shundan so ng Petr I bu xabarni muhim bilib, tezlikda ikkala joyni ʻ ham tekshirtirish uchun ekspeditsiya jo natgan edi. Shunday qilib, Petr I har ikkala ʻ ekspeditsiya o z maqsadiga erishmagan taqdirda ham, Hindiston uchun yo l ʻ ʻ ochilishiga va savdodan ko plab oltinlarni qo lga kiritishiga ko zi etgan edi. O rta ʻ ʻ ʻ ʻ Osiyo Rossiya uchun Hindistonga olib boradigan vositachi davlat bo lib qolgan edi ʻ 30 . Rus manbalarining bergan ma lumotlariga ko ra, uzoq vaqtlardan buyon ʼ ʻ davom etib kelayotgan bahs XVI- XVII asrlarda O rta Osiyo Rossiya uchun – ʻ Hindistonga kirib borish yo lida bir vajmi, yoki rus hukumatining manfaatlariga ʻ xizmat qiladigan Sharqning muhim mintaqasi — yirik savdo markazimi, degan savolni tug dirdi. XX asrning 102 boshlarigacha bo lgan ko plab tarixchilar birinchi ʻ ʻ ʻ 30 Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”.2000. Б55. 33 nuqtai nazarning tarafdorlari bo lib, ular Rus podsholari O rta Osiyoga jo natadiganʻ ʻ ʻ elchilarining aksariyatiga rus qullarini sotib olish va Hindistonga boradigan eng yaqin, qulay va xavfsiz savdo yo lini topish topshirilgan, deb hisoblaydilar. Sovet ʻ adabiyotida bu kabi nuqtai nazarni E.V.Bunakov, P.P.Ivanov, D.M.Lebedevlar qo llab ʻ quvvatlaganlar. Ularning fikricha, Hindistonga kirib borish ruslar uchun natija bermagan taqdirda ham, O rta Osiyoga boradigan yo l ma lum bir ma noda na faqat ʻ ʻ ʼ ʼ topildi, balki o zlashtirildi ham. ʻ Fikrimizcha, ikkinchi qarash haqiqatga yaqin ko rinadi. Masalan: O rta ʻ ʻ Osiyoga Rossiyaning munosabati masalasi tarixchi N.B.Baykova asarida o z aksini ʻ topgan. Muallif inqilobgacha bo lgan tarixchilar va yuqorida nomlari tilga olingan ʻ olimlarni to g ri tanqid qilgan. N.B.Baykovaning fikricha, O rta Osiyo xonliklariga ʻ ʻ ʻ boradigan savdo yo llari XVI asrdayoq Rossiyaga ma lum bo lgan. Uning ʻ ʼ ʻ ta kidlashicha, Rus davlati Hindistonga boradigan yo lni qidirib O rta Osiyoga ʼ ʻ ʻ boradigan yo lni ochgan va o zlashtirgan. Aslida esa O rta Osiyodagi Xiva va Buxoro ʻ ʻ ʻ bozorlarida rus savdogarlari hind savdogarlari bilan uchrashganlar, rus hukumatiga qulayroq yo lni, ya ni hindlar uchun odatiy bo lgan Astraxan, Kaspiy dengizi va Eron ʻ ʼ ʻ orqali boradigan yo lni ko rsatganlar. 1717 yil Pyotr I Amudaryo orqali Hindistonga ʻ ʻ boradigan yo lni topish maqsadida Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasini O rta ʻ ʻ Osiyoga yuboradi. XVIII asr boshlarida Buxoroda siyosiy vaziyat juda og ir bo lgan. Xon ʻ ʻ hokimiyati nomigagina saqlanib qolgan edi. 1721-1725 yillarda O rta Osiyoda ʻ bo lgan Florio Beneveni ekspeditsiyasi bu siyosiy holatning guvohi bo lgan. Bu ʻ ʻ ekspeditsiya Buxoro xonining rus podshosidan elchi 103 yuborishini so rab qilgan ʻ murojaatiga javoban jo natilgan edi. Elchilikdan ko zlangan asosiy maqsad, 1718 yil ʻ ʻ 13 iyuldagi “Ko rsatma”da Buxoro xonligining ichki ahvolini to la-to kis o rganish, ʻ ʻ ʻ ʻ deb belgilangan edi. Bundan tashqari, Buxoro xonligining qo shni SHarq davlatlari ʻ bilan savdo munosabatlarini o rganish, hamda rus-buxoro savdo aloqalarini ʻ 34 rivojlantirish imkoniyatlarini topish vazifasi ham o rin olgan edi. Florioʻ Benevenining ekspeditsiyasi XVIII asr boshlarida Buxoro xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli haqidagi ma lumotlarni kengaytirishga xizmat qilgan. U ʼ Buxoro xonining ichki va tashqi savdo rivojiga to sqinlik qilgan kuchli o zbek qabila ʻ ʻ boshliqlari bilan kurashishiga to g ri kelganligini yozadi ʻ ʻ 31 . N.I.Neplyuev, P.I.Richkov va K.M.Tevkelev rahbarligida Hindiston bilan savdoni yo lga qo yish maqsadida maxsus kompaniya tashkil qilinadi. Orenburg ʻ ʻ ekspeditsiyasi rahbari, mashhur rus geografi I.Kirilov Buxoroni Osiyoning savdo markazi sifatidagi ahamiyatiga yuqori 104 baho berib, uning qo shni Sharq davlatlari ʻ bilan aloqalardagi rolini ta kidlab o tgan edi. Orenburg ekspeditsiyasining a zolari ʼ ʻ ʼ Orenburg shahrining qurilishiga juda katta umid bog lagan edilar. Bu shahar orqali ʻ Xiva, Buxoro, Toshkent, Turkiston, Hindiston bilan savdo aloqalarini o rnatishga, ʻ Amudaryo va Sirdaryodan oltin va qimmatbaho metallar olinishini ko zlagan, hattoki ʻ kelajakda O rta Osiyo hamda Jung oriyani Rossiya tarkibiga qo shib olishni niyat ʻ ʻ ʻ qilgan edilar. 1735 yil Kirilovning so roviga binoan Astraxandan Ufaga hind ʻ savdogari Maravgi Baraev taklif qilingan. Savdogar Hindistondan O rta Osiyo ʻ xonliklari orqali Astraxanga boradigan yo l haqida ma lumot bergan. Uning ʻ ʼ aytishicha, yaqin vaqtlargacha Eron va Buxoro orqali Rossiyaga 200 savdogar kelib savdo qilishar edi. Biroq keyingi paytlardagi Erondagi qaltis vaziyat va Buxoro yo lida savdo karvonlarining talanishi oqibatida savdogarlar soni 80 taga qisqarib ʻ ketgan. Baraev, agarda yo llarda xavf-xatar bo lmaganda edi, Hindistondan Buxoro ʻ ʻ orqali Rossiyaga keluvchi savdogarlarning soni 600 kishiga etgan bo lishi mumkin ʻ edi, deb taxmin qilgan. 1736 yili I. K. Kirilov Rossiya imperatori Anna Ioanovnaga yozgan taqdimotida, Buxoro bilan Xo jand o rtasidagi siyosiy vaziyatning og irlashganligi ʻ ʻ ʻ sababli taxminan 300 kishidan iborat bo lgan hind savdo kompaniyasi vakillarining ʻ 31 C агдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “ Академия ” , 2006. Б71. 35 aksariyati Buxoroni tashlab vaqtincha Kobulga ketib qolganligini ma lum qilgan.ʼ Imperator Anna Ioanovna Kirilovga yozgan javob maktubida Maravgi Baraevni Hindistonga Buxorodan ketib qolgan savdogarlarga murojaat qilib, ularni o z ʻ faoliyatini davom ettirish uchun Buxoroga yoki Orenburgga taklif qilishni, topshirgan edi. Baraev o z navbatida yurtdoshlarini yangi Orenburg yo nalishida savdo qilishga ʻ ʻ ko ndirishni o z zimmasiga olgan edi. ʻ ʻ Mashhur rus geografi P.I.Richkov Buxoroning Hindiston bilan savdo aloqasida Orenburgning ahamiyatini alohida ta kidlab o tadi. U, butun SHarqiy ʼ ʻ Hindistonda yashayotgan xalqlar rus va boshqa g arb tovarlarini faqat Orenburg va ʻ Buxoro orqaligina to g ridan-to g ri va arzon narxda bu qadar ko p miqdorda va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ arzon narxda sotib olishi mumkin, deb ta kidlagan edi. Yangi Orenburg ʼ yo nalishining ochilishi Rossiyaning O rta Osiyo xonliklari bilan savdoni ʻ ʻ rivojlantirishiga, hamda to g ridan-to g ri rus-hind savdosini yo lga qo yishga imkon ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ berdi. Orenburg orqali savdo karvonlari qatnay boshlaganligining birinchi o n ʻ yilligidayoq ko zlangan maqsadga 105 erishildi. Rossiyada diplomatik topshiriqlarni ʻ bajarib yurgan buxorolik savdogar Irnazar Maksyutov O rta Osiyo va hind parchasi, ʻ qimmatbaho toshlar va boshqa tovarlarni Orenburgga olib borgan. Bu to plamlar ʻ O rta Osiyo va Hindiston savdo munosabatlarini o rganishda katta ahamiyatga ega ʻ ʻ bo lgan. Yuqorida ta kidlangan ma lumotlardan ko rinib turibdiki, Orenburg shahri ʻ ʼ ʼ ʻ qurilgandan keyin O rta Osiyo bilan Hindiston o rtasidagi savdo munosabatlari ʻ ʻ yanada rivojlangan. O rta Osiyo bozorlariga ko plab qimmatbaho hind tovarlari oqib ʻ ʻ kela boshlagan. O rta Osiyoda turli mamlakat xalqlari savdo qilishgan va o zlarining ʻ ʻ karvon saroylariga ega bo lishgan. Buxoroda xivalik, qo qonlik, afg on va rus ʻ ʻ ʻ savdogarlari bilan bir qatorda hindlar ham o zlarining karvon saroylariga ega ʻ bo lishgan. Buxoro savdogarlari hind tovarlari va qimmatbaho toshlarni Orenburgga ʻ va undan ham nariga olib borib sotishgan 32 . 32 Cодиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”.2000. Б157. 36 Rossiyaning O rta Osiyo bilan savdo aloqalarini rivojlantirishida Orenburgʻ gubernatori I. I. Neplyuevning xizmati katta. U 1742 yilda Orenburg ekspeditsiyasining komandiri etib tayinlanganidan boshlab Orenburg shahrini mustahkamladi, Qirg iziston orqali Xiva va Buxoroga boradigan yo lning ʻ ʻ xavfsizligini ta minlash choralarini ko rdi. ʼ ʻ 33 Buxoro va Balxga kelib Orenburgdan keltirilgan rus tovarlarini jadal sotib ola boshlagan. Hattoki, savdoning bu qadar jadallashganini ko rgan Neplyuyevda karvon ʻ savdo yo lini Rossiyadan to Hindistongacha uzaytirish fikri tug ilgan. 106 1751 yilda ʻ ʻ I. I. Neplyuev Peterburgda Tevkelev hamkorligida Rossiyaning Hindiston bilan savdo aloqalari o rnatish to g risidagi loyihani ishlab chiqqan edi. Ammo bu loyiha amalga ʻ ʻ ʻ oshmay qolgan. Bu asar O rta Osiyoning, jumladan, Buxoro va Xiva xonliklarining qo shni ʻ ʻ davlatlar bilan savdo aloqalarini o rganish uchun muhim manba bo lib xizmat qiladi. ʻ ʻ Asarda XVIII asrning 50-yillarida Buxoroda yashagan yunon savdogari Nikolay Grigorevning hikoyasi berilgan. Uning so zlariga qaraganda, buxorolik savdogarlar ʻ har yili Afg oniston orqali Hindistonga borib, u erdan hind tovarlarini keltirishgan. ʻ Hind savdogarlari esa o z navbatida hind tovarlari bilan Buxoroga kelishgan. Buxoro ʻ bilan Hindiston o rtasidagi savdo aloqalari to xtovsiz davom etib turgan. Buxoro ʻ ʻ bozorlari lapis-lazur, lal, zumrad kabi qimmatbaho toshlari bilan shuhrat topgan. Grigorev, Badaxshon aholisi qimmatbaho toshlar va tilloni qidirib topish hamda qazib olish bilan shug ullangan, deb yozadi. Grigorev hikoyasida Buxoroning Eron bilan ʻ aloqalari xususida ham fikr bildirilgan. Uning yozishicha, Buxoroga Erondan kumush va mis keltirilgan. Bundan tashqari, Buxoroga Eronning turli tumanlaridan savdogarlar kelib, bu erda savdo yarmarkalarini o tkazishgan. Buxoroliklar har yili ʻ yoki xohlagan vaqtida Eronga, jumladan, Mashxad va Isfahon hamda Hindistonning Lahor va Dehli shaharlariga savdo bilan borishgan. Grigorev, buxoroliklar 33 Cодиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.-T.: “Шaрқ”2000. Б167. 37 Hindistonga zotdor otlarni, Eronga esa Qirg izistonning tuya va qo ylarni haydabʻ ʻ borib, savdo qilganliklari haqida xabar beradi. Uning yozishicha, Hindiston va Erondan Buxoroga ipak, 107 parcha matolari, zarbop, paxta matolari, tillo olib kelingan. U Hindistonda ipak va paxta matolar juda arzon bo lganligini va ʻ buxoroliklar ularni tilloga sotib olishganligini yozgan. 34 Asarda Nodirshoxning o limidan so ng uning boyliklari butun Osiyo bo ylab ʻ ʻ ʻ tarqab ketganligi ta kidlanadi. Jumladan, buxoroliklar, xivaliklar va qirg iz-qozoqlar ʼ ʻ chegaradagi rus qal alariga hind rupiyalari va boshqa sharq tangalari yoki quymalari ʼ bilan to ldirilgan qoplarni olib kelgan. Levshinning ma lumotlariga ko ra, besh-olti ʻ ʼ ʻ yil mobaynida Orenburgning o ziga 50 pudgacha oltin, hamda 4000 pud kumush ʻ keltirilgan. 35 Bu ma lumotlar Buxoro bilan Hindiston o rtasida savdo aloqalarining ʼ ʻ beto xtov davom etib turganligidan dalolat beradi. 1776 yil mashhur rus tadqiqotchisi ʻ I.G.Georgining "Opisanie vsex v Rossiyskom gosudarstve obitayuщix narodov, tak je ix jiteyskix obryadov, verovaniy, obiknoveniy, jilih, odejd i prochix dostopamyatnostey" nomli kitobi nashr qilingan. Asarda asosan Rossiya imperiyasida yashovchi xalqlar bilan bir qatorda ayrim Rossiyaga chegaradosh xalqlar tarixi ham yoritilgan. I.G.Georgi Buxoro xonligining qo shni xalqlar bilan aloqalari 108 ʻ masalalarini yoritishga alohida e tibor bergan. Uning yozishicha, chorvachilik ʼ buxoroliklarning xo jalik turlaridan biri hisoblanadi. Buxoro otlari yaxshi bo lib, ʻ ʻ hindlar ularning har birini 30 dan 80 buxoro chervonigacha narxda sotib oladi, deb yozgan edi. Buxoro savdogarlari Hindiston, Eron, Xitoy, Rossiya bilan savdo qilgan. Buxorolik savdogarlar Hindistonga, asosan, Kalkutta va Multonga savdo qilish uchun borgan. U erdan o zlarinikidan ham yaxshi ipak va ip gazlamalar, dur, ziravor, etmak ʻ ildizlari, zumrad, yoqut, damlama uchun ishlatiladigan hind shafrani (zafaron guli) va 34 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. Б132. 35 . Эрматов М. Ўрта Осиё, Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона алоқалар тарихидан. – Т., “Шaрқ” 1959. Б57. 38 boshqalar keltirganlar. Erondan Buxoroga barxat, kamar keltirgan, buxoroliklar esa o z navbatida Eronga Xitoydan keltirilgan kumush va reven (quritilib ko nchilikdaʻ ʻ ishqor sifatida ishlatiladigan ravoch) jo natgan. XVIII asrning ikkinchi yarmida ʻ Rossiyada O rta Osiyo xonliklari, jumladan, Buxoro xonligi haqida ko p ma lumotlar ʻ ʻ ʼ to plana boshlagan. Rus soldati F.Efremov "Devyatiletnee stranstvovanie" nomli ʻ kitobida o zining to qqiz yil sayohat qilib, Buxoro, Eron, Xorazm, Farg ona, Qarshi, ʻ ʻ ʻ Tibet va Hindistonda bo lib, Afrika janubini aylanib Angliyaga va undan Rossiyaga ʻ borganligi haqida yozadi. Efremov Buxoro xonligida paxta yetishtirish masalasi bilan qiziqadi. U xonlik xo jaligining qorako l terisi eksporti bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ qo ychilik sohasini kengroq yoritishga ahamiyat bergan. “Ma lumki,- deb yozadi ʻ ʼ Efremov, Buxoro qorako l terisi eksporti orqasidan shuhrat topgan va xon xazinasiga ʻ katta daromad keltirgan”. Muallif Buxoroni Osiyoning yirik savdo markazi ekanligini ta kidlaydi. U buxoroliklarning mamlakat ichki savdosida faol qatnashishini, u erda ʼ ko plab savdo rastalari va karvon-saroylari mavjudligini eslatib o tadi ʻ ʻ 36 . 1794 yili Buxoroda bo lgan edi. U Buxoroda bo lgan vaqtida u erga savdo ʻ ʻ qilish uchun Afg oniston, Eron, Hindiston va boshqa yurtlardan kelgan turli millat ʻ vakillarini ko rgan. Burnashev Buxoroda joylashgan bozorlar to g risida yozib ʻ ʻ ʻ qoldirgan. Agarda Efremovning sayohati davrida Buxoroda 4 ta g isht karvon-saroy ʻ bo lgan bo lsa, Burnashev davrida ularning soni 9 ta bo lgan. Karvon-saroylar ʻ ʻ ʻ sonining ortib borishiga e tiborni qaratsak, Buxoroning tashqi iqtisodiy aloqalarining ʼ o sib borganligi to g risidagi taassurotga ega bo lamiz. 110 Burnashevning ʻ ʻ ʻ ʻ ma lumotlariga ko ra, Buxoro Hindiston va Erondan tillo, kumush va hind malmali ʼ ʻ olgan. Buxoro Eronga qorako l terisi va boshqa tovarlar eksport qilgan. Burnashev ʻ Buxoroga keltiriladigan chet el tovarlaridan qirqdan bir miqdorida boj solig i ʻ olinishini eslatib o tadi. Rus savdogarlari esa o z mablag idan yigirmadan bir ʻ ʻ ʻ miqdorida soliq to lagan. Burnashevning ta kidlashicha, Buxoro tog larida tillo va ʻ ʼ ʻ 36 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. B59-60. 39 kumush ko p bo lishiga qaramasdan, buxoroliklar ularni Hindiston, Eron vaʻ ʻ Xitoydan, mis, qalayi va temirni Rossiyadan olishga harakat qilgan. Uning ma lumotlariga asoslanib aytish mumkinki, Buxoroga chetdan tillo, kumush va ʼ boshqa ma danlar keltirishining sababi, buxoroliklar hali tog lardan bu ma danlarni ʼ ʻ ʼ qazib olishning yangi texnologiyalarini bilmasligi oqibatidir. Burnashev mamlakatning siyosiy ahvoli haqida yozib, amir Shoxmurod Hindiston, Eron, Qo qon, Xo jand, Toshkent va Xiva bilan harbiy to qnashuvlarda bo lganligi, 1795 ʻ ʻ ʻ ʻ yili Buxoro Eron bilan jang qilib, juda ko p eronliklarni asir olganligi va ularni ʻ Buxoroda qul qilib sotganligi haqida ma lumot beradi ʼ 37 . Shunday qilib, XVIII asr rus elchilari, sayyohlari, turli tadqiqotchilari asarlarida Buxoro xonligining ichki va tashqi savdo aloqalari to g risida xilma-xil ʻ ʻ ma lumotlar to plangan va umumlashtirilgan. Ayniqsa, P.I.Richkov va M.D.Chulkov ʼ ʻ asarlarida O rta Osiyoning, asosan, Buxoro xonligining qo shni sharq davlatlari bilan ʻ ʻ savdo aloqalarining rivojlanish darajasini ko rsatuvchi ma lumotlari muhim ahamiyat ʻ ʼ kasb etadi. Shunday qilib Buxoro xonligi qo shni davlatlar bilan, umuman olganda ʻ tashqi savdoda va elchilik munosabatlarda o tgan asrlardagiga nisbatan samaraliroq ʻ bo lganligini xulosa qilishimiz mumkin. ʻ 37 Қиличев Ф. Зулматдан садолар. –T.: “Адолат”, 1994. B59 40 II.bobga xulosa Buxoro xonligi XVI-XVIII asrlarda Markaziy Osiyoning muhim savdo markazlaridan biri bo‘lgan. Uning tashqi iqtisodiy aloqalari turli yo‘nalishlarda rivojlanib, xonlikning iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim rol o‘ynagan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining eng muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. Bu aloqalar XVI asrning ikkinchi yarmida, Abdullaxon II davrida boshlangan va XVIII asr davomida rivojlanib borgan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Rossiya tovarlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun yangi bozorlar topishga yordam bergan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining yana bir muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishi bo‘lgan. Bu aloqalar XVI-XVIII asrlar davomida rivojlanib, ikki davlat o‘rtasida muntazam savdo karvonlari qatnab turgan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Hindistonning boyliklaridan bahramand bo‘lishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng bozor topishga imkon bergan. Buxoro xonligi Eron, Xitoy, Turkiya, Afg oniston va boshqa davlatlar bilanʻ ham savdo aloqalarini rivojlantirgan. Bu aloqalar xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratgan. Buxoro xonligida savdo aloqalaridan olingan soliqlar xonlik daromadlarining muhim manbai bo‘lgan. Soliqlar karvonlardan, savdogarlardan va sotilayotgan tovarlardan olingan. Savdo soliqlarining miqdori savdo hajmining o‘sishi bilan birga ortib borgan va xonlikning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga xizmat qilgan. Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari XVI-XVIII asrlarda xonlikning iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Rossiya va Hindiston bilan savdo 41 aloqalari xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng imkoniyatlar yaratgan. 42 XULOSA Buxoro xonligining XVI-XVIII asrlardagi tashqi iqtisodiy aloqalari xonlikning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Ushbu davrda Buxoro xonligi Rossiya, Hindiston, Eron, Xitoy, Turkiya, Afg oniston va boshqaʻ davlatlar bilan faol savdo aloqalarini olib borgan. Rossiya bilan savdo aloqalari: Rossiya Buxoro xonligining eng muhim savdo sheriklaridan biri b o‘lgan. Rossiyadan mo‘yna, teri, metallar, qurol-yarog , matolar ʻ va boshqa mahsulotlar keltirilgan. Buxorodan esa ipak, paxta, quruq mevalar, sholilar, hunarmandchilik buyumlari va boshqalar eksport qilingan. Rossiya bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Rossiya tovarlariga b o‘lgan ehtiyojini qondirishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun yangi bozorlar topishga yordam bergan. Hindiston bilan savdo aloqalari: Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligining yana bir muhim tashqi iqtisodiy yo‘nalishi bo‘lgan. Hindistondan matolar, qimmatbaho toshlar, ziravorlar, choy va boshqa mahsulotlar keltirilgan. Buxorodan esa ipak, paxta, quruq mevalar, otlar, hunarmandchilik buyumlari va boshqalar eksport qilingan. Hindiston bilan savdo aloqalari Buxoro xonligiga Hindistonning boyliklaridan bahramand bo‘lishga, shuningdek, o‘z mahsulotlarini sotish uchun keng bozor topishga imkon bergan. Boshqa davlatlar bilan savdo aloqalari: Buxoro xonligi Eron, Xitoy, Turkiya, Afg oniston va boshqa davlatlar bilan ham savdo aloqalarini rivojlantirgan. Bu ʻ aloqalar xonlikka turli xil tovarlarni olish va o‘z mahsulotlarini sotish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratgan. Savdoda olingan soliqlar: Buxoro xonligida savdo aloqalaridan olingan soliqlar xonlik daromadlarining muhim manbai b o‘lgan. Soliqlar karvonlardan, savdogarlardan va sotilayotgan tovarlardan olingan. Savdo soliqlarining miqdori 43 savdo hajmining o‘sishi bilan birga ortib borgan va xonlikning iqtisodiy qudratini mustahkamlashga xizmat qilgan. 44 F Ο YDALANILGAN ADABIY Ο TLAR R Ο ‘YXATI I.Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziy ο ev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va ο lijan ο b xalqimiz bilan quramiz. T ο shkent. “ Ο ‘zbekist ο n” 2017 2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Миромонович Мирзиёевнинг Фармони: 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияситўғрисида // “Халқ сўзи”, 2017 йил 8 февраль. II . O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF- 4947-sonli “2017-ʻ 2021 yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi ʻ ʻ bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida”gi Farmoni // Xalq so zi. 2017 yil 8 ʻ ʻ ʻ ʻ fevral. III.Manbalar 1. Абаева Т. Г. Из истории взаимоотношений государства русского и народов Афганистана ( XVII – начало Х1Х вв.) // Очерки по новой истории Афганистана. Ташкент. “Шaрқ” 1966. – С. 128-129. 2. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – T .: ” Ш a рқ ” , 2000. 3. Алимов И. Ўзбекистонда вақф мулкларининг тугатилиши тарихи (1917–1929 й.). – Т.: “ Фан ” , 2009. 4. Амир Саид Олимхон. Бухоро халқининг ҳасрати тарихи. – Тошкент., “ Фан ” , 1991. 5. Андреев М. С, Чехович О.Д. Арк Бухары. Душанбе,1972. 6. Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков ( XVIII – XIX вв.) – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. 7. Арендаронко Г.Бухарские войска в 1880 г. // Туркестанский сборник. 297 том. 45 8. Байкова Н.Б. Роль Средней Азии в русско-индийских торговых связях (первая половина ХУ1-вторая половина XVIII в.). Ташкент: “ Наука ” , 1964. 233c. 9. Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России.Соч. Т. IX . – М.: “ Наука ” , 1977. – С. 369-370. 10. Бернс A . Путешествня в Бухару: рассказ о плавании по Инду до Лагора с подарками Великобританского короля и отчет о путешествии из Икдии в Кабул, Татарию и Персию, предпринятом по предписанию Вмсшего правительства Индии в 1831, 32 и 33 гг. лейтенантом Ост-Индийской служб a А. Бернсом, I қисм, М.1848. 11. Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., 1891. IV.Ilmiy adabiyotlar 1. Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Т.: “Маънавият”, 2002. Б27. 2. Ражабов.Қ Бухоро халқ республикаси:монархиядан демократия сари дастлабки қадамлар(1920-1924 йиллар).// Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммоларига янги чизгилар. Даврий тўплам, – №2. – Т.: “Шарқ,”1999. – Б. 151-158. 3. Ражабова Р.Я. Ўзбекистон тарихи (1917-1993 йиллар). – Тошкент., “Ўқитувчи”, 1993. Б129. 4. Сагдуллаев А., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи. – Тошкент: “ Академия ” , 2006. Б32. 5. Содиқов Х. Шамсутдинов Р.Ўзбекистоннинг янги тарихи.1- китоб.- T .: ” Sharq ”.2000. Б83. 6. Соколов Ю. А. К вопросу о причинах провала английских устремлений в Восточную Европу, Среднюю Азию и Персию ( XVI – XVII вв.) // Труды САГУ. История стран Востока. Вып. 68. –Т., 1955. Б68. 46 7. Султонов Ф., Бозорбоев Ф. Ўзбекистон ҳукмдорлари. – Тошкент.: “ А.Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти ” , 2007. Б45. 8. Тухтаметов Т. Г. Русско-Бухарские отношения в конце Х I Хначале XX в. - Т. :“ Фан ” , 1966. Б12. 9. Файзиев Т. Бухоро феодал жамиятида қуллардан фойдаланишга доир ҳужжатлар ( XIX аср.). - Т., “ Фан ” , 1990. Б43. 10. Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. СПб… 1843 11. X асанов М., Германов В., Шодиев И. Амир Олимхон фожеаси. –Т. : “ Фан ва турмуш. ” , 1991. –№4. – Б. 26. 12. Ҳасанов М. Садриддин Айний ва Файзулла Хўжаев. – Т.: “ Фан ва турмуш ” 1968. Б46. 13. Ҳасанов М. Файзулла Хўжаев. – Т.: “ Ўзбекистон ” , 1990. Б25. 14. Холбоев С. Бухоро амирлигниинг олтин хазинаси. – Т.: “ Фан ” , 2008.Б8. 15. Хўжаев.Ф.Бухоро инқилобининг тарихига материаллар. – Т.: “ Шарқ ” ,1997. Б 21 . 16. Ҳайитов Ш., Бадриддинов С., Раҳмонов К. Бухоро Халқ Совет Республикаси: иқтисодиёт, ижтимоий сиёсат, маданий ҳаёт (1920– 1924 й.). Б . : “ Бухоро ” , 2005. 198б. 17. Ўзбекистон тарихи: Қисқача маълумотнома / Ҳ. Бобобеков, Ш. Каримов, М. Содиқов ва бошқ.: Масъул муҳаррир Ш. Каримов. – Т.: “ Шарқ ” , 2000. Б 46 . 18. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2- китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарқ, 2000. Б234. 19. Қиличев Ф. Зулматдан садолар. – T .: Адолат, 1994. 53. Эрматов М. Ўрта Осиё, Россия ва Ҳиндистон халқлари ўртасидаги дўстона алоқалар тарихидан. – Т. : “ Фан ” 1959. Б42. V. Avtoreferat va dissertatsiyalar 47 1. Эрқўзиев А.А. Ўрта Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги иқтисодий алоқалар ( XVI – XIX асрнинг биринчи ярми): Тарих фан. номз. дисс... – Т.: ЎзМУ, 2009. – 166 б 48 VI.Xorijiy ilmiy tadqiqotlar 1. J. Wolff. Narrative of a mission to Bouchara in the years 1843-1845 to ascertain the fale of colonel Stoddart and captain Conoly. New York, 1845. 2. Kaye William. Lives of Indian Officers. London. “A. Strahan and Co”., 1867. 3. Hopkirk Peter. The Great Game On the Secret Service High Asia. London. John Murray. 1990. VII.Internet materiallari 1. https://lex.uz: O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 2. Ziyonet.uz: O zbekistondagi jamoat axborot ta lim tarmog i.ʻ ʼ ʻ 49

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.BUXORONING TASHQI DAVLATLAR BILAN OLIB BORGAN DIPLOMATIK VA SAVDO ALOQLARI

1.1.Rossiya bilan diplomatik munosabatlar va savdo aloqalari

1.2.Buxoro-Hindiston munosabatlari (XVI-XVII-XVIII asrlar)

I.bobga xulosa

II.BOB. BUXORONING XALQARO MAYDONDAGI IQTISODIY SIYOSATI

2.1.Buxoro xonligining tashqi iqtisodiy aloqalari

2.2.Buxoroning xorijiy davlatlar bilan olib borgan soliq siyosati

II.bobga xulosa

XULOSA

FΟYDALANILGAN ADABIYΟTLAR RΟ‘YXATI

Купить