Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 96.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro shahri tarixining manbalarda aks etishi

Купить
MA VZU: BUX ORO SHA HRI TA RIX IN IN G MA N BA LA RDA A KS ETISHI MUN DA RIJ A : KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I.BOB. BUX ORO SHA HRI TA RIX IGA OID O‘RTA A SRLA R Y OZMA MA N BA LA RI 1.1. Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari — shahar tarixini o‘rganishda asosiy manba…………….. ……………………………………………………….. 7 1.3. Arab va fors tilidagi tarixiy manbalarda Buxoro shahri tasviri……………… 13 II-BOB. X ON LIKLA R DA VRI MA N BA LA RIDA BUX ORO SHA HRI TA RIX I 2.1. Shayboniylar davriga oid tarixiy manbalarda Buxoro ta’rifi……………….. 19 2.2. Ashtarxoniylar va Mang`itlar davrida oid manbalarda Buxoroning ijtimoiy – iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti……………………………………….……. 25 III-BOB. BUX ORO TA RIX IN IN G CHET ELLIK SA Y Y OHL A R TA DQIQOTLA RDA TA LQIN ETILISHI 3.1. Antoniy Jenkinson, Yujin Skayler asarlarida Buxoro shahri tarixi……….… 32 3.2. Buxoro shahrini Filipp Yefremov va P.I. Demezon tadqiqotlarida aks etishi……………………………………………………………………………… 40 IV. X ULOSA …………………………………………………………………… 46 V. FOY DA LA N ILGA N MA N BA VA A DA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ……… 48 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi. XIX asrda mustaqil davlat sifatida mavjud bo‘lgan Buxoro shahri nafaqat o‘z davrining siyosiy jarayonlarida faol ishtirok etgan, balki boy yozma manbalarni, tarixiy hujjatlarni, shuningdek, diniy va huquqiy asarlarni qoldirgan. Ushbu manbalar orqali nafaqat amirlikning boshqaruv tizimi, balki xalqning turmush tarzi, an’ana va urf-odatlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar olish mumkin. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida tarixiy merosni chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi.Ayniqsa, mustaqillik yillarida tarixiy adolatni tiklash, o‘z o‘tmishimizga yangicha nazar bilan qarash, tarixiy manbalarni tahlil qilish va ularga asoslangan ilmiy xulosalar chiqarish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Shu nuqtayi nazardan Buxoro shahri tarixiga oid tarixiy manbalarni o‘rganish, ularni ilmiy tahlil qilish ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: "Buxoro nafaqat bizning, balki butun musulmon olamining iftixori. Bu muqaddas zamin yetishtirib bergan buyuk allomalar, bu yerdagi har bir g‘isht, har bir qo‘lyozma tariximizning so‘zlovchi guvohidir. Biz o‘z tariximizni manbalar asosida chuqur o‘rganishimiz va uni dunyoga tarannum etishimiz kerak." 1 Ushbu fikrlar mazkur tadqiqot ishining naqadar muhim ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahamiyatga ega ekanligini belgilab beradi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, unda ilk bor yozma manbalar (arab, fors va turkiy tildagi solnomalar) hamda moddiy manbalar (arxeologik topilmalar, numizmatika va epigrafika) o‘zaro qiyosiy tahlil qilinadi. 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – B. 154. 3 Bu usul Buxoroning 2500 yillik tarixiy taraqqiyot bosqichlarini xronologik aniqlik bilan tiklash imkonini beradi. Tadqiqot ning oby ek t i. Buxoro shahrining qadimiy davrlardan to XX asr boshlarigacha bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti tadqiqot obyektini tashkil etadi. Tadqiqot ning predmet i. Mazkur kurs ishining predmeti sifatida Buxoro tarixi bayon etilgan o‘rta asr qo‘lyozma asarlari (masalan, Narshaxiyning "Buxoro tarixi"), sayyohlarning esdaliklari, arxeologik qazishmalar natijasida topilgan moddiy ashyolar, tangalar va me’moriy obidalar tadqiqot ishlari belgilab olindi. Tadqiqot ning maqsadi v a v azifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadlaridan biri Buxoro shahri tarixiga oid yozma va moddiy manbalarni tizimlashtirish, ularning tarixiy haqiqatni yoritishdagi darajasini aniqlash hamda shahar tarixining fundamental asoslarini yoritishdan iborat. Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. Jumladan, Antik davr mualliflarining asarlarini tahlil qilish va arxeologik ma’lumotlar bilan qiyoslash: Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarini fundamental manba sifatida tadqiq etish; Ilk o‘rta asr arab va fors tilidagi geografik-tarixiy asarlarni o‘rganish; Shayboniylar davri manbalarini tahlil qilish; Ashtarxoniylar davri ijtimoiy-siyosiy hayotini yoritish; Mang‘itlar davri manbalarining o‘ziga xosligini aniqlash G‘arb sayyohlari nigohidagi Buxoro qiyofasini tadqiq etish, Antoniy Jenkinson va Yujin Skayler kundaliklaridagi faktik ma’lumotlarni qiyoslagan holda, Buxoroning xalqaro savdo yo‘llari chorrahasidagi o‘rni va Yevropa diplomatiyasidagi nufuzini tahlil qilish; P.I. Demezon esdaliklarida Buxoro shahrining tavsifini ochib berish; Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarish mazkur kurs ishining asosiy maqsadi hisoblanadi. 4 Mav zuning o‘rganilish darajasi. Buxoro shahri tarixi o‘zining qadimiyligi va sivilizatsiyalar chorrahasida joylashganligi sababli asrlar davomida dunyo olimlari, sharqshunos va arxeologlarning diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Mavzuning o‘rganilish tarixini shartli ravishda uchta yirik davrga bo‘lib tahlil qilish mumkin: Buxoro tarixini tizimli o‘rganishning poydevori X asrda yashagan Abu Bakr Narshaxiyning "Buxoro tarixi" (Tarixi Narshaxiy) asari 2 bilan bog‘liq. Ushbu asar shahar topografiyasi, uning darvozalari, ilk islom davridagi ijtimoiy o‘zgarishlar va shaharsozlik madaniyatini yorituvchi yagona fundamental manbadir. Shuningdek, IX-X asrlarda yashagan arab geograflari Ibn Xurdodbeh ("Kitob al-masolik val-mamolik"), al- Istaxriy ("Kitob al-masolik val-mamolik") 3 va Ibn Havqal ("Surat al-arz") kabi mualliflar 4 Buxoroning iqtisodiy qudrati, sug‘orish tizimlari va savdo aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni qoldirganlar. Keyinchalik, XV-XVI asrlarda Hofiz Tanish al-Buxoriyning "Abdullanoma" ("Sharafnomayi shohiy") asari 5 Buxoroning o‘rta asrlardagi me’moriy qiyofasini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro tarixini ilmiy-evropacha metodlar asosida o‘rganish boshlandi. Sharqshunoslikning "patriarxi" V.V. Bartold 6 o‘zining "Turkiston mo‘g‘ullar istilosi davrida" va "Buxoro tarixi bo‘yicha ocherklar" kabi asarlarida yozma manbalar asosida shahar tarixini jahon sivilizatsiyasi kontekstida tahlil qildi. Arxeologik yo‘nalishda XX asrning 30-80-yillarida ulkan ishlar amalga oshirildi. V.A. Shishkin 7 Buxoro Arki va Varaxsha yodgorliklarida qazishmalar olib borib, "Buxoro xudotlari" davri san’atini ochib berdi. Akademik Yahyo G‘ulomov 8 esa Buxoro vohasining sug‘orilish tarixi va ilk dehqonchilik madaniyatini moddiy topilmalar asosida isbotladi. Shuningdek, O.G. Bolshakov va 2 Narshaxiy, Abu Bakr. Buxoro tarixi / Fors tilidan A. Rasulev tarjimasi. – Toshkent: Fan, 1991 3 Al-Istaxriy. Kitob al-masolik val-mamolik / Tarjimon Z. Munavvarov. – Toshkent: Sharq, 2010. 4 Ibn Xurdodbeh. Kitob al-masolik val-mamolik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 5 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharafnomayi shohiy). – Toshkent: Sharq, 1999. 6 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Сочинения. Т. I. – Москва: Наука, 1963. 7 Шишкин В.А. Варахша. – Москва: Издательство АН СССР, 1963 8 Гўломов Я.Ғ. Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. – Тошкент: Фан, 1957 5 L.I. Rempel kabi tadqiqotchilar Buxoroning o‘rta asrlar me’morchiligi va shaharsozlik strukturasi bo‘yicha salmoqli ilmiy ishlar e’lon qildilar. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Buxoro tarixini "sovet mafkurasi" qoliplari dan xoli holda o‘rganis h imkoniya ti tug‘ildi. Akademi k A. Muhammadjonov 9 o‘zining "Buxoro shahrining qadimiy poydevori" va "Buxoro — 2500" kabi tadqiqotlarida shaharning yoshini arxeologik jihatdan dalillab berdi. Sharqshunos olim Sh. Kamoliddinov 10 Buxoroning ilk o‘rta asrlardagi etnik tarkibi va toponimikasini yangi arabiy manbalar asosida boyitdi. H. To‘rayev 11 va A. Juvonmardiyevalar Buxoro amirligi davri vaqf hujjatlari hamda ijtimoiy- iqtisodiy munosabatl arni o‘rgandilar. R.G. Mukminova Buxoronin g hunarmandchilik va savdo tarixini, ayniqsa kiyim-kechak va to‘qimachilik madaniyatini yozma manbalar va moddiy ashyolar sintezida tadqiq etdi. Tark ibiy t uzulishi. Mazkur kurs ishi kirish qismi, 3 ta bob, oltita paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 9 Муҳаммаджонов А. Бухоро шаҳрининг қадимий пойдевори. – Тошкент: Фан, 1997. 10 Муҳаммаджонов А. Бухоро шаҳрининг қадимий пойдевори. – Тошкент: Фан, 1997. 11 Тўраев Ҳ. Бухоро амирлигининг XVIII–XIX асрлар ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётида жўйбор хожаларининг тутган ўрни. – Бухоро, 2007. 6 I.BOB. BUX ORO SHA HRI TA RIX I GA OID O‘RTA A SRLA R Y OZMA MA N BA LA RI 1.1. A bu Bak r N arshaxiy ning “ Buxoro t arixi” asari — shahar t arixini o‘rganishda asosiy manba Buxoro tarixi — bu qum zarralari orasiga bitilgan mangu doston, har bir g‘ishti sivilizatsiya sirlarini so'zlovchi ulkan bir kutubxonadir. Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari esa ushbu dostonning muqaddimasi, shahar vujudining ma’naviy va moddiy xaritasi bo‘lib xizmat qiladi. 943-yilda Somoniylar saroyida bitilgan ushbu nodir qo‘lyozma shunchaki xronologik ma’lumotlar to‘plami emas, balki Buxoroning “Qubbatul Islom” darajasiga ko‘tarilish yo‘lidagi zahmatli va shonli odimlarini ko‘rsatuvchi oynadir. Narshaxiy qalami orqali biz Buxoroning asriy qiyofasini — uning qadimiy Ark qal’asidan tortib, Vardona va Ramitan kabi ko‘hna kentlarigacha bo‘lgan geografik kengliklarini his etamiz. Muallif shaharning vujudga kelishi haqidagi afsonalarni real tarixiy faktlar bilan shunday mahorat bilan bog‘laydiki, natijada Buxoro shunchaki makon emas, balki tirik bir organizm sifatida gavdalanadi. Asarda keltirilgan Buxorxudotlar davridagi ijtimoiy tuzum, ilk islomiy fathlar va Somoniylar sulolasining adolatli boshqaruvi haqidagi lavhalar bugungi kun tarixchilari uchun hamon asosiy tayanch nuqtasi bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, Narshaxiyning Buxoro pullari — “dirhamlar” va shaharning o‘ziga xos iqtisodiy qudrati haqidagi ma’lumotlari, Buxoroni jahon savdo chorraxasidagi o‘rnini ilmiy jihatdan isbotlab beradi. Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far ibn Zakariyya Xattob ibn Sharik Narshaxiy mashhur tarixchi sifatida tanilgan. U 899 yil Buxoro vohasining Narshax qishlog‘ida dunyoga kelgan. Alloma haqidagi ma'lumotlar manbalarda kam uchraydi. Bu haqda Sa'oniyning “Kitobul ansob” asarida u kishining to‘liq ismini Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far ibn Zakariyo ibn xattob ibn Sharik deb keltirilgan. Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari orqali u kishi haqida ba'zi 7 ma'lumotlar saqlanib qolgan. Somoniylar saroyida kotiblik qilgan 12 . Narshaxiy. 943-944 yillarda "Buxoro tarixi" ("Tahqiqi viloyati Buxoro") nomli asarini arab tilida yozib, uni somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (hukmronlik davri: 943-954)ga bag‘ishlagan. Narshaxiyning o‘g‘li Abu Bakr Mansur va nevarasi hadisshunos olim Abu Rafi al-Ala ibn Mansur ibn Muhammad ibn Ja'far asarni arab tilida davom ettirishib, Mansur ibn Nuh (hukmronlik davri: 997-999), ya'ni, so‘nggi somoniylar davrigacha to‘ldirishgan. Nasafiyning "Kitob al-qand" ("Samarqandiya") va Abu Sa'd as- Sam'oniy (1113-1167)ning "Kitob al-ansob" asarlarida Narshaxiy. haqida ma'lumotlar mavjud. Narshaxiy. o‘zi tug‘ilgan qishlog‘ida vafot etgan 13 . Asarning asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan. 1128 yil Quvalik Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirib tarjima qilgan. 1178-1179 yillarda asar 2-marta qisqartirilgan. Tarjimonlar qisqartirish bilan birga uni yangi ma'lumotlar bilan ma'lum ma'noda to‘ldirganlar. "Buxoro tarixi" 36 bobdan iborat bo‘lib, asosan, Buxoro vohasining tarixiga bagishlangan. Kitobning bir necha bobi Buxoroning barpo etilishi, nomlari, podshohlariga bag‘ishlangan 14 . Asarning maxsus bir bobi Buxoro atrofidagi Karmana, Nur, Tavois, Iskajkat, Sharg‘, Zandana, Vardona, Afshona, Barkat, Romiton, Varaxsha, Baykand (Poykend), Farob va boshqalar bilan yoritilgan. "Tarixi Narshaxiy" kitobining birinchi beti (Yangi Buxoro, 1904). "Buxoro tarixi" kitobining birinchi beti (Toshkent, 1966). shahar va qishloqlarning tasviriga bag‘ishlangan. Unda bu joylarning tarixi, axolisi va uning mashg‘uloti, faoliyati hamda tashqi shaharlar bilan munosabatlari hikoya qilinadi. Buxoro aholisining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sodir bo‘lgan muhim tarixiy voqealar bayon qilinadi. Kitobda O‘rta Osiyoda arab xalifaligi hukmronligining o‘rnatilishi, islom dinining yoyilishi va Buxoroning arablar tomonidan taqsimlab 12 Нашшахий. Абу Бакр. Бухоро тарихи / Форс тилидан А. Расулев таржимаси. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 5. 13 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – Москва: Издательство восточной литературы, 1963. – С. 204 14 Нашшахий. Абу Бакр. Бухоро тарихи / Форс тилидан А. Расулев таржимаси. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 7. 8 olinishi hamda xalifalikka qarshi kurashlar, ayniqsa, Muqanna va boshqalar boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonlari batafsil hikoya qilinadi. "Buxoro tarixi"da IX asrda O‘rta Osiyoning arab xalifaligidan ajralib chiqishi, Movarounnahr va Xurosonda somoniylar davlatining barpo bo‘lishi va Somoniylar davrida Buxoroning iqtisodiy va madaniy hayoti tasvirlangan. Asarda Buxoroning tarixiy topografiyasiga oid ma'lumotlar bo‘lib, unda Buxoro shahrining darvozalari, ichki va tashqi devorlarining qurilishi hamda ark va shaxristonning bino qilinishi hikoya qilinadi. Asar faqat Buxoro tarixinigina emas, balki butun O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda ham nodir manbadir. "Buxoro tarixi" Parij (1892)da fransuz, Buxoro (1904) va Tehron (1939)da fors, Toshkent (1897)da rus, Kembrij (1954)da ingliz, Toshkent (1966, 1993)da o‘zbek tilida, Dushanbe (1979)da tojik tilida nashr etilgan. "Nar shax"ga nisbat berilgan. Narshax - Vobkent yaqinidagi Buxoro qishloqlaridan biri. Mazkur qishlokdan chiqqan olim: Buxoro shahrining o‘rta asrlar davri tarixshunosligida Abu Bakr Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy tomonidan 943-944-yillarda (hijriy 332-yil) yozilgan “Tarixi Buxoro” asari nafaqat mintaqaviy, balki butun Markaziy Osiyo shaharsozlik tarixini o‘rganishda yagona va fundamental manba hisoblanadi 15 . Somoniylar amiri Nuh ibn Nasrga bag‘ishlangan ushbu asar dastlab arab tilida yozilgan bo‘lib, XII asrda Abu Nasr Ahmad al-Quboviy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan va keyingi asrlarda bir necha bor tahrir etilgan 16 . Narshaxiy asarining ahamiyati shundaki, unda shahar tarixiga oid ma’lumotlar afsona va rivoyatlardan xoli, aniq tarixiy-topografik faktlar asosida berilgan. Muallif Buxoroning vujudga kelishi, uning etimologiyasi hamda islomgacha bo‘lgan davrdagi ijtimoiy-siyosiy qiyofasini batafsil tasvirlaydi. Xususan, asarda Buxoro Arki (qal’asi)ning qurilishi haqidagi ma’lumotlar, "Yetti og‘ayni" yulduz turkumi asosida barpo etilgan binolar va Arkning yetti marta 15 Ахмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2001. – Б. 132. 16 Муҳаммаджонов А. Бухоро шаҳрининг қадимий пойдевори. – Тошкент: Фан, 1997. – Б. 41. 9 buzilib, qayta tiklanishi haqidagi xabarlar arxeologik stratigrafiya bilan to‘liq mos keladi 17 . Asarning shaharsozlikka oid qismlarida Buxoroning o‘rta asrlardagi mudofaa devorlari, darvozalari (masalan, Bobi Hadid, Bobi Amush va boshqalar), shuningdek, shahar ichidagi mahalla va bozorlar tizimi bayon etilgan. Narshaxiy Buxoroning iqtisodiy hayotiga to‘xtalar ekan, mashhur "Zandana" matolari, shahar hunarmandchiligining rivoji va somoniylar davridagi davlat boshqaruvi tizimi haqida nodir ma’lumotlarni keltiradi. Shuningdek, asarda Buxoro vohasidagi Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arab istilolari, islom dinining yoyilishi va mahaliy xalqning unga munosabati xolislik bilan yoritilgan. Narshaxiy asari Buxoro numizmatikasini o‘rganishda ham birinchi darajali manba hisoblanadi. Muallif "Adliya" va "G'itrifiy" tangalarining zarb etilish tarixi, ularning muomaladagi qiymati va aholi o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlardagi o‘rni haqida to‘xtalib o‘tadi 18 . Bu ma’lumotlar keyinchalik arxeologik qazishmalar davomida topilgan tangalar tahlilida o‘z isbotini topdi. Akademik V.V. Bartold ta’kidlaganidek, "Narshaxiyning asarisiz biz nafaqat Buxoro, balki butun Somoniylar davlati tarixining ichki mohiyatini tushuna olmagan bo‘lar edik" 19 . Asar shunchaki tarixiy bayon bo‘lmasdan, balki etnografik, jug‘rofiy va lingvistik ma’lumotlar xazinasi hamdir. Buxoro shahrining qadimiy toponimlari, qishloqlarining nomlanishi va ularning ixtisoslashuvi (masalan, Poykentning savdo shahri sifatidagi tavsifi) aynan ushbu manba orqali fanga ma’lum bo‘lgan 20 . Narshaxiy Buxoroning mudofaa va ma’muriy tuzilishini juda aniq tasvirlagan. U Arkning (qal’aning) ikki darvozasi — Registon darvozasi (G‘arbda) va Guryan darvozasi (Sharqda) haqida ma’lumot berib, ular orasidagi bog‘liqlikni yoritadi 21 . Shuningdek, shaharning "Fasil" (tashqi mudofaa devori) va uning 11 ta 17 Бартольд В.В. Сочинения. Т. II. Ч. 1. – Москва: Наука, 1963. – С. 118 18 Ртвеладзе Э.В. Древние монеты Средней Азии. – Ташкент: Литера, 1987. – С. 92. 19 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – Москва: Издательство восточной литературы, 1963. – С. 204. 20 Қодиров А. Марказий Осиё тарихий манбашунослиги. – Тошкент: Университет, 2015. – Б. 67. 21 Нашшахий. Абу Бакр. Бухоро тарихи. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 28. 10 darvozasi (masalan, Bobi Sa’dobod, Bobi Banu Sa’d, Bobi Banu Asad) nomma-nom keltirilgan bo‘lib, bu ma’lumotlar bugungi kunda Buxoroning o‘rta asrlardagi xaritasini qayta tiklashda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Asarda Buxoroda islom dini yoyilguniga qadar mavjud bo‘lgan diniy e’tiqodlar, xususan, zardushtiylik va butparastlik an’analari batafsil yoritilgan. Narshaxiy Buxoroda yilda ikki marta o‘tkaziladigan "Mox" bozorlari (butlar sotiladigan bozor) va u yerdagi diniy marosimlar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Eng muhimi, u qadimgi otashkadalar yoki butxonalar o‘rnida qanday qilib ilk masjidlar (masalan, Mah masjid) barpo etilganini bosqichma-bosqich bayon etadi, bu esa diniy bag‘rikenglik va madaniy sinkretizmni o‘rganishda muhim fakt hisoblanadi. Shahar hayoti uchun hayot-mamot masalasi bo‘lgan suv ta’minoti masalasi asarning markaziy nuqtalaridan biridir. Narshaxiy Zarafshon daryosidan keladigan suvning Buxoro vohasi bo‘ylab taqsimlanish tartibi, shaharni kesib o‘tuvchi kanallar (masalan, Shahrud) va u yerdagi to‘g‘onlar haqida yozadi 22 . Uning ta’rificha, Buxoro "suv ustiga qurilgan shahar" bo‘lib, suv xo‘jaligi nazorati (Miroblik) davlatning eng muhim funksiyalaridan biri bo‘lgan. Narshaxiy shaharda yashagan turli tabaqalar — "Keshovarzon" (dehqonlar), "Kadxudolar" (shahar boylari va oqsuyaklari) hamda savdogarlar haqida ma’lumot beradi 23 . Shuningdek, shahardagi turli etnik guruhlar va ularning joylashuvi, xususan, arablar istilosidan keyin arab qabilalarining shahar ichida qanday mahalla bo‘lib joylashgani (masalan, "Kuyi araban") asarda o‘z aksini topgan. Asar iqtisodiy manba sifatida ham qimmatli. Unda aholidan olinadigan soliqlar — "Xiroj" va "Jizya" ning miqdori, ularni yig‘ish tartibi hamda davlat xazinasiga tushadiga n mablag‘lar ning sarflanishi haqida aniq raqamlar keltirilgan 24 . Bu somoniylar davridagi moliya tizimining naqadar rivojlanganini ko‘rsatadi. 22 Гўломов Я.Ғ. Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. – Тошкент: Фан, 1957. – Б. 112. 23 Бартольд В.В. Сочинения. Т. II. Ч. 1. – Москва: Наука, 1963. – С. 135. 24 Ахмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2001. – Б. 138. 11 Narshaxiy Buxoro tarixidagi eng dramatik voqealardan biri — Abruy qo‘zg‘oloni hamda Muqanna boshchiligidagi "oq kiyimlilar" harakatini batafsil yoritgan 25 . Bu ma’lumotlar o‘sha davrdagi ijtimoiy tengsizlik va mafkuraviy kurashlarni tushunishga yordam beradi. Abu Bakr Narshaxi yning “Buxoro tarixi” (943-y.) asari shahar tarixshunosligining tamal toshi ekanligi isbotlandi. Mazkur manba Buxoroning ilk o‘rta asrlardagi topografiyasi, iqtisodiy munosabatlari va Somoniylar davridagi davlatchilik an’analarini o‘rganishda yagona va eng ishonchli birlamchi manba bo‘lib xizmat qiladi. Undagi "Buxoro pullari" (g‘itrifiy dirhamlar) va shahar mudofaa devorlari haqidagi ma’lumotlar voha sivilizatsiyasining iqtisodiy barqarorligini ko‘rsatuvchi asosiy faktlardir. Xulosa qilib aytganda, Abu Bakr Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asari shahar o‘tmishini o‘rganuvchi har qanday tadqiqotchi uchun boshlang‘ich nuqta va eng ishonchli manba bo‘lib xizmat qiladi. Uning ma’lumotlari moddiy manbalar (arxeologiya) bilan sintez qilinganda, Buxoroning haqiqiy tarixiy qiyofasi namoyon bo‘ladi. 25 Зиёев Ҳ. Ўзбекистон тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2010. – Б. 42. 12 1.2. A rab v a fors t ilidagi geografi k v a t arixiy asarlarda Buxoro t asv iri O‘rta asrlar sivilizatsiyasining intellektual xaritasida Buxoro shunchaki geografik nuqta emas, balki "islom olamining gumbazi" (Qubbatul Islom) va ilm-fanning muqaddas o‘chog‘i sifatida muhrlangan. VII-X asrlardan boshlab arab va fors tillarida bitilgan geografik hamda tarixiy asarlar Buxoroni dunyo tamaddunining markazlaridan biri sifatida ta’riflaydi. Ushbu manbalar shahar tarixini o‘rganishda nafaqat xronologik asos, balki o‘sha davrning ijtimoiy- ma’naviy manzarasini chizib beruvchi birlamchi hujjatlardir. Buxoro shahri IX–XII asrlarda islom olamining eng yirik madaniy va ma’muriy markazlaridan biriga aylanishi natijasida, u arab va fors tilidagi klassik geografik asarlarning (al-masolik val-mamolik) doimiy o‘rganish obyektiga aylandi. Ushbu manbalar shahar tarixini nafaqat siyosiy nuqtayi nazardan, balki iqtisodiy-jug‘rofiy, demografik va savdo- sotiq aloqalari kontekstida batafsil yoritib beradi. “Masolik val-mamolik” (Yo‘llar va mamlakatlar) turkumidagi asarlar tahlili: IX asrda yashagan Ibn Xurdodbeh o‘zining “Kitob al-masolik val- mamolik” asarida Buxoroni Movaraunnahrning eng muhim strategik shaharlaridan biri sifatida ta’riflaydi. U shahardan o‘tuvchi savdo yo‘llari, masofalar va olinadigan xiroj (soliq) miqdorini aniq raqamlar bilan keltirib o‘tgan 26 . X asrning mashhur geografi al-Istaxriy esa Buxoro vohasini “dunyodagi eng unumdor va go‘zal to‘rt maskandan biri” deb ataydi 27 . Uning yozishicha, Buxoro atrofidagi qishloqlar bir-biri bilan uzviy bog‘lanib ketgan bo‘lib, butun voha yagona bog‘-rog‘ni eslatadi. Istaxriy shuningdek, shaharning ichki qismi (shaxriston) va tashqi qismi (rabot) o‘rtasidagi farqni, mudofaa devorlarining mustahkamligini alohida qayd etgan. Ibn Havqal va “Surat al-arz” (Yer surati): X asr sayyohi va geografi Ibn Havqal Buxoro haqida yanada kengroq ma’lumot beradi. U shaharning ijtimoiy qiyofasini tasvirlar ekan, Buxoro ahlining mehmondo‘stligi, ilmfan va tijoratga 26 Ибн Хурдодбеҳ. Китоб ал-масолик вал-мамолик. – Тошкент: Ўзбекистон, 2019. – Б. 124 27 Ал-Истахрий. Китоб ал-масолик вал-мамолик. – Қоҳира: Дорул қалам, 2004. – Б. 162 13 bo‘lgan ixlosi haqida yozadi 28 . Ibn Havqal asarida Buxoroning 12 ta darvozasi va ularning nomlanishi (masalan, Bobi Madina, Bobi Kuhandiz va h.k.) keltirilgan bo‘lib, bu Narshaxiy ma’lumotlarini to‘ldiradi va tasdiqlaydi. Uning xaritalarida Buxoro Zarafshon daryosining (Rudi Masaf) quyi oqimidagi asosiy metropoliya sifatida ko‘rsatilgan. “Hudud al-olam” (Olam chegaralari) asari: X asrning oxirida fors tilida noma’lum muallif tomonidan yozilgan ushbu geografik risola Buxoroni “G‘arbiy Turonning poytaxti va islomning quvvati” deb ataydi. Asarda Buxoroning tabiiy resurslari, ayniqsa, shahar atrofidagi daryolar va kanallar tizimi, shuningdek, shahar hunarmandchiligi — shisha ishlab chiqarish va to‘qimachilikning yuqori darajadaligi alohida urg‘ulangan. Geografik asarlardan tashqari, Tabariyning “Tarixi Tabariy” (Tarixi rusul val-muluk) asarida Buxoroning arablar tomonidan fath etilishi, Qutayba ibn Muslimning harbiy strategiyasi va shahardagi ilk masjidlarning qurilishi xronologik tartibda berilgan 29 . XI asrda yashagan tarixchi Abusaid Gardiziyning “Zayn al-axbor” asarida esa Somoniylar davri Buxorosining saroy odobi, davlat devonlari (vazirliklar) tuzilishi va madaniy hayoti bayon etilgan. Bu manba Buxoroni nafaqat shahar, balki yirik imperiya markazi sifatida ko‘rish imkonini beradi. Fors va arab geograflari Buxoroni Buyuk Ipak yo‘lining “o‘pka”si deb atashgan. Al- Muqadda o‘zining “Ahsan al- taqosim” asarida Buxoro bozorlaridagi tovarlar xilma-xilligi, xususan, bu yerdan Xuroson va Iroqqa jun, mo‘yna va oziq-ovqat mahsulotlari eksport qilinganini yozadi 30 . U shaharni “ilm maskani va olimlar yig‘iladigan joy” deb atab, uning ma’naviy maqomini yuksak baholagan. Buxoro shahri IX–XII asrlarda "Sharqning poytaxti" maqomiga ko‘tarilishi munosabati bilan, o‘sha davrning eng yetuk geograf va tarixchilari o‘z asarlarida ushbu shaharning turli qirralarini mislsiz tafsilotlar bilan yoritganlar. Ushbu 28 Ибн Ҳавқал. Сурат ал-арз. – Байрут: Дору содир, 1938. – Б. 472. 29 Ал-Муқаддасий. Аҳсан ал-тақосим. – Лейден, 1906. – С. 284 30 Ал-Муқаддасий. Аҳсан ал-тақосим фи марифат ал-ақолим. – Лейден: Брилл, 1906. – С. 280. 14 manbalar shunchaki tasvir emas, balki shaharning demografik, iqtisodiy va geopolitik holatini ko‘rsatuvchi strategik hujjatlar xarakteriga egadir. Ibn Xurdodbeh va soliq-ma’muriy tizimning yoritilishi: “Kitob al- masolik val-mamolik” asari muallifi Ibn Xurdodbeh Buxoroni birinchi navbatda imperiya iqtisodiyotining tayanchi sifatida ko‘rsatadi. U Buxoro vohasini "Xiroj viloyati" sifatida tavsiflab, shaharning har bir tumani (rustoq) qancha soliq to‘lashi haqida aniq statistik ma’lumotlar beradi. Uning yozishicha, Buxoro orqali o‘tadigan Ipak yo‘li tarmoqlari nafaqat tijorat, balki davlat aloqa tizimi (barid) uchun ham xizmat qilgan. U shaharning geografik koordinatalarini o‘sha davr faniga mos ravishda belgilab, uni "Yettinchi iqlim"ning eng muhim nuqtasi deb atagan. Al-Istaxriy va "Yerdagi jannat" konsepsiyasi: Al-Istaxriy Buxoroning ekologik va agrar salohiyatini eng yuqori darajada yoritgan. U shaharning tabiatini shunday tasvirlaydi: "Buxoroning baland joyidan qarasangiz, birorta ham xoli joy yo‘q, hamma yer yam-yashil bog‘zorlar va ekinzorlar bilan qoplangan" 31 . Istaxriy Buxoro shahrining me’moriy tuzilishini yoritishda uning uch qismli (ark, shaxriston, rabot) modeliga e’tibor qaratadi. Ayniqsa, u shaharning tashqi mudofaa devori bo‘lmish "Devori kanpirak" (Devori Hafiz) haqida yozib, uning uzunligi 12 farsax (taxminan 70–80 km) ekanligini, bu devor butun vohani ko‘chmanchilar hujumidan asrashini ta’kidlaydi. Ibn Havqal va urbanistik (shaharsozlik) tahlil: Ibn Havqal o‘zining “Surat al-arz” asarida Buxoroning ichki infratuzilmasini eng batafsil yoritgan muallifdir. U shaharning 12 ta darvozasini nomma-nom keltirishdan tashqari, shahar ichidagi kanallar, bozorlar va karvonsaroylarning joylashuvini tasvirlaydi 32 . U Buxoro aholisining ijtimoiy qiyofasiga ham to‘xtalib, ularning kiyinish madaniyati, so‘zlashuv odobi va ilmga bo‘lgan ishtiyoqi boshqa shaharlardan ustun ekanligini qayd etadi. Uning yozishich a, Buxoro bozorlari da dunyoni ng barcha burchaklaridan kelgan tovarlarni uchratish mumkin bo‘lgan, bu esa shaharning global savdo markazi bo‘lganini yoritadi. 31 Ал-Истахрий. Китоб ал-масолик вал-мамолик. – Қоҳира, 2004. – Б. 158. 32 Ибн Ҳавқал. Сурат ал-арз. – Байрут, 1938. – Б. 468. 15 Al-Muqaddasiy — "Ilm va hunarmandchilik metropoliyasi": Al- Muqaddasiy Buxoroni ma’naviy va ishlab chiqarish quvvati jihatidan tahlil qiladi. U Buxoroni "Olimlar shahri va adiblar uyi" (Dar al-adab) deb atagan 33 . Muallif Buxoroning ixtisoslashgan hunarmandchilik mahsulotlarini sanab o‘tadi: mashhur Zandana matolari, yumshoq gilamlar, mis idishlar va qog‘oz ishlab chiqarish. Uning asarida Buxoro — nafaqat islom olamining ma’naviy markazi, balki eng so‘nggi texnologiyalar (suv tegirmonlari, to‘qimachilik dastgohlari) markazi sifatida gavdalanadi. “Hudud al-olam” va geosiyos iy status: Ushbu asarda Buxoro "Movaraunnahrning bosh shahri" sifatida yoritiladi. Muallif shaharning harbiy qudrati, saroy qo‘shini va amir qarorgohi — Registonning hashamati haqida yozadi 34 . Unda Buxoroning shimoliy turk dunyosi bilan chegaradosh ekani va bu aloqalar shaharning ham harbiy, ham madaniy hayotiga qanday ta’sir qilgani yoritilgan. Ayniqsa, asarda Buxoro bozorlaridagi mo‘yna va qimmatbaho toshlar savdosi uning xalqaro nufuzini belgilashi ko‘rsatiladi. Tabariy va Gardiziy — Tarixiy xronologiya va davlat boshqaruvi: At- Tabariy Buxoro tarixining islomlashish davrini, ya’ni qadimiy dinlar va yangi e’tiqod o‘rtasidagi kurashlarni yoritgan bo‘lsa, Gardiziy somoniylar davridagi davlat devonlari (vazirliklar) tizimini batafsil yoritgan 35 . Uning ma’lumotlariga ko‘ra, Buxoroda 10 ta asosiy devon (Vazir devoni, Mustavfiy devoni, Sohib ash-shurat devoni va h.k.) ishlagan, bu esa o‘sha davr Buxorosining naqadar kuchli markazlashgan davlat poytaxti bo‘lganini isbotlaydi. Ushbu ilmiy izlanishning yakuniy nuqtasi sifatida ta’kidlash joizki, arab va fors tillaridagi manbalar Buxoro shahrini shunchaki ma’muriy markaz emas, balki butun islom tamaddunining intellektual va ma’naviy ustuni — "Qubbatul Islom" sifatida tarix sahifalariga muhrlagan. O‘rganilgan manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Buxoro tasviri bu asarlarda uchta asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: 33 Ал-Муқаддасий. Аҳсан ал-тақосим. – Лейден, 1906. – С. 284 34 Ҳудуд ал-олам. – Тошкент: Фан, 2008. – Б. 75. 35 Гардизий. Зайн ал-ахбор. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 82. 16 Birinchidan, IX-X asr arab geograflari — al-Istaxriy, ibn Havqal va al-Maqdisiy asarlarida Buxoro Movarounnahrning "eng obod va eng go‘zal shahri" sifatida tavsiflanadi. Ularning ilmiy kuzatuvlari shuni isbotlaydiki, Buxoro o‘zining mukammal sug‘orish tizimi (Zarafshon daryosi kanallari), o‘n ikki mustahkam darvozasi va qadimiy Ark qal’asi bilan o‘rta asrlarning eng yirik megapolislaridan biri bo‘lgan. Bu manbalarda shahar iqtisodiyoti, xususan, jahon bozorida mashhur bo‘lgan Buxoro matolari va hunarmandchilik mahsulotlari haqidagi aniq statistik ma’lumotlar uning xalqaro savdodagi o'rnini asoslab beradi. Ikkinchidan, fors tilidagi tarixiy asarlar, xususan, Abu Bakr Narshaxiyning "Buxoro tarixi" va Otamalik Juvayniyning "Tarixi jahongushoy" kabi durdonalari shaharning siyosiy va ma’naviy qiyofasini chizib beradi. Forsiy manbalarda Buxoro — ilm va adabiyotning poytaxti, Ismoil Somoniy kabi adolatli hukmdorlar hamda Ibn Sino kabi daho olimlarning kamol topgan maskani sifatida ulug‘lanadi. Bu asarlar shaharning nafaqat moddiy, balki ruhiy qudratini — tasavvufiy markaz sifatidagi nufuzini ham ochib beradi. Uchinchidan, arab va fors manbalarining o‘zaro uyg‘unligi Buxoroning jahon sivilizatsiyasidagi o‘rnini xolis baholashga imkon beradi. Arab mualliflari ko‘proq shaharning geografik va iqtisodiy jihatlariga urg‘u bergan bo‘lsa, forsiy manbalar uning madaniy-ma’rifiy va falsafiy qatlamlarini yoritgan. Bu ikki yo‘nalish birlashib, Buxoroning "sharif" (muqaddas) maqomiga ega bo‘lish jarayonini to‘laqonli ko‘rsatib beradi. Umuman olganda, arab va fors manbalari Buxoroni vaqt va makon sinovlaridan omon chiqqan, har bir g‘ishti tarix, har bir ko‘chasi doston bo‘lgan mangu shahar sifatida ta’riflaydi. Ushbu yozma yodgorliklar bo‘lmaganida, bugungi kunda biz Buxoroning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan beqiyos hissasini butun bo‘yi-basti bilan tasavvur qila olmas edik. Buxoro — bu manbalarda yashayotgan va kelajak avlodlar uchun hamon kashf etilishi lozim bo‘lgan bitmas- tuganmas ma’naviy xazinadir. Xulosa qilib aytganda, tadqiq etilgan barcha manbalar o‘zaro uyg‘unlikda Buxoro tarixining yaxlit va ulug‘vor manzarasini yaratadi, bu manzara esa 17 shaharning nafaqat o‘tmishdagi qudratini, balki bugungi kundagi ma’naviy merosimizn ing ajralmas qismi ekanligini anglatadi. Prezidenti miz ta’kidlaganlaridek, bu merosdagi har bir g‘isht va har bir qo‘lyozma bizning o‘zligimizdan so‘zlovchi mangu guvohlardir va ularni ilmiy asosda o‘rganish kelajak avlodlar uchun ma’naviy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 18 II.BOB. X ON LIKLA R DA VRI MA N BA LA RIDA BUX ORO SHA HRI TA RIX I 2.1. Shay boniy lar dav riga oid t arixiy manbalarda Buxoro t a’rifi Buxoro — sivilizatsiyalar tutashgan nuqtada barpo etilgan shunday bir mo‘jizaki, uning har bir davri alohida tadqiqot obyekti bo‘lishga loyiq. Biroq, XVI asr — Shayboniylar hukmronligi davri shahar tarixida alohida "oltin davr" sifatida gavdalanadi. Ushbu davrga oid tarixiy manbalar Buxoroni nafaqat siyosiy markaz, balki Islom olamining intellektual va ma’naviy qutbi — "Qubbatul Islom" (Islom olamining gumbazi) sifatida tavsiflaydi. Shayboniylar davri tarixshunosligining ahamiyati shundaki, bu davrda Buxoro o‘zining me’moriy qiyofasini tubdan yangiladi. Abdullaxon II kabi hukmdorlar davrida shahar nafaqat g‘ishtin binolar, balki ilm-fan, hunarmandchilik va xalqaro savdoning ulkan logistik markaziga aylandi. Ushbu kirish qismida biz Hofiz Tanish Buxoriy, Ro‘zbehon Isfahoniy va Zayniddin Vosifiy kabi muarrixlarning asarlariga tayanib, Buxoroning XVI asrdagi ijtimoiy-siyosiy manzarasini, uning jahon diplomatiyasi va iqtisodiyotidagi o‘rnini yoritishni maqsad qildik. Shayboniylar davri manbalari — bu shunchaki bitiklar emas, balki bugungi kunda biz ko‘rib turgan ko‘hna Buxoroning ruhini va falsafasini tushunish uchun ochilgan ilmiy darvozadir. Shayboniylar davri (XVI asr) Buxoro tarixshunosligida o‘ziga xos "oltin davr" hisoblanib, bu davrda shahar nafaqat siyosiy poytaxt, balki Islom olamining intellektual va madaniy markazi sifatida qayta kashf etildi. Ushbu davrga oid manbalar majmuasi Buxoroning me’moriy qiyofasi, ijtimoiy tabaqalanishi va xalqaro diplomatik nufuzini o‘rganishda birlamchi poydevor vazifasini o‘taydi. Shayboniylar tarixshunosligining gultoji shubhasiz Hofiz Tanish al-Buxoriy tomonidan 1584–1589- yillar oralig‘ida bitilgan “Abdullano ma” (yoki “Sharafnomayi shohiy”) asaridir 36 . Muallif ushbu asarni bevosita Abdullaxon II 36 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharafnomayi shohiy). Fors tilidan S. Mirzayev tarjimasi. – Toshkent: Sharq, 1999. – B. 154 19 ning topshirig‘iga binoan yozgan bo‘lib, unda Buxoro shahrining XVI asrdagi eng mukammal tavsifi keltirilgan. Asarda Buxoroning “Poytaxt” maqomiga ko‘tarilishi, shaharning 11 ta darvozasi, uning atrofidagi mudofaa devorlarining qayta tiklanishi va mashhur Poyi Kalon, Masjidi Kalon hamda Mir Arab madrasasining qurilish tarixlari badiiy va ilmiy tilda bayon etilgan. Ushbu nodir manbani akademik Sodiq Mirzayev va tahlilchi olimlar o‘zbek tiliga mahorat bilan tarjima qilib, nashr etishgan. "Buxoro shunday bir shaharki, uning har bir ko‘chasi jannat bog‘laridan bir nishon berur, baland imoratlari esa falak gumbaziga bo‘y cho‘zgandur. Ayniqsa, Masjidi Kalon va Minorai Kalon o‘zining mahobati bilan yer yuzidagi barcha binolardan ustun turur". Asarda Buxoro nafaqat g‘ishtin binolar shahri, balki Zarafshon daryosidan keladigan suv yo‘llari — “Rudi Zar” kanali orqali hayot suvi bilan ta’minlangan yashil voha sifatida chizib berilgan. Shayboniylar davriga oid manbalarda Buxoroning ta’rifi faqatgina saroy xronikasi yoki harbiy g‘alabalar tasviri bilan cheklanib qolmay, shaharning murakkab ijtimoiy-iqtisodiy mexonizmi, shaharsozlik san’ati va kundalik hayotning eng mayda detallarigacha qamrab olgan. Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarida Buxoro shaharsozligining strategik jihatlari nihoyatda keng yoritilgan bo‘lib 37 , unda shaharni o‘rab turgan tashqi devorlarning qayta tiklanishi va mudofaa darvozalari — Darvozayi Boland, Darvozayi Qavola, Darvozayi Namozgoh kabi 11 ta darvozaning har biri alohida ijtimoiy-geografik nuqta sifatida tasvirlangan. Muallif shaharning suv ta’minoti tizimiga to‘xtalar ekan, Zarafshon daryosidan boshlanuvchi Shohrud kanalining shahar ichki hayotidagi rolini, hovuzlarning (masalan, Labihovuz) nafaqat suv manbai, balki aholi to‘planadigan ijtimoiy markaz ekanligini ilmiy va badiiy til bilan asoslab beradi. Ayniqsa, Abdullaxon II tomonidan qurdirilgan Toqi Sarrofon, Toqi Zargaron va Toqi Telpakfurushon kabi savdo gumbazlarining tavsifida Buxoroning jahon bozoridagi 37 Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharafnomayi shohiy). Fors tilidan S. Mirzayev tarjimasi. – Toshkent: Sharq, 1999. – B. 142. 20 iqtisodiy mavqeyi — Hindiston, Eron va Rossiyadan kelgan karvonlarning aynan shu erda kesishishi batafsil bayon etilgan. Yana bir muhim manba Kamoliddin Binoyiyning “Shayboniynoma” asari bo‘lib, u XV asr oxiri va XVI asr boshlaridagi o‘tish davrini yoritadi 38 . Binoyiy Buxoroni Temuriylar va Shayboniylar o‘rtasidagi kurash markazi sifatida tasvirlab, shaharning strategik ahamiyatini, Ark qal’asining mustahkamligini va shahar aholisining ijtimoiy tarkibini batafsil yoritgan. Ushbu asar o‘zbek tiliga ma’lum qismlari bilan turli davrlarda tarjima qilingan bo‘lsa-da, uning forsiy asl nusxasi Buxoro topografiyasi bo‘yicha eng aniq ma’lumot beruvchi manbalardan biri sanaladi. Shuningdek, Sulton Muhammad al-Balxiyning “Majma’ al-g‘aroib” asari ham bu davr ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda beqiyosdir. Unda Buxoroning iqlimi, o‘ziga xos mevalari, ayniqsa, Buxoro qovunlari va matolari jahon bozorida qanchalik qadrlangani haqida qiziqarli etimologik ma’lumotlar berilgan. Bu davr manbalari orasida Ro‘zbehon Isfahoniyning “Mehmonnoma-yi Buxoro” (1508-1509) asari 39 alohida ajralib turadi. Muallif Muhammad Shayboniyxonning Buxoroga safarini tasvirlar ekan, shaharni “ilm va adabning maskani” deb ataydi. Ro‘zbehon Buxoro madrasalaridagi o‘quv jarayonlari, ulamolarning o‘zaro bahslari va shahar bozorlarining tuzilishi haqida g‘oyatda qimmatli ma’lumotlarni qoldirgan. Ushbu asar o‘tgan asrning o‘rtalarida atoqli olim P. Sanglak tomonidan fors tilidan ruschaga, keyinchalik esa o‘zbek tiliga qisman tarjima qilingan. Manbada Buxoroning qish faslidagi manzarasi, xon saroyidagi qabullar va shahar aholisining etnik tarkibi o‘z aksini topgan. Shuningdek, Shayboniylar davri Buxorosini tushunishda Zayniddin Vosifiyning “Badoyi’ ul-vaqoyi’” (Ajoyib voqealar) asari badiiy-tarixiy jihatdan eng boy manba hisoblanadi. Vosifiy Buxorodagi adabiy muhitni, shoirlar va fozillar yig‘inlarini, shaharning dam olish maskanlari va bog‘-rog‘larini (masalan, 38 Ахмедов Б.А. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1991. – Б. 154-158 39 Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон Исфаҳоний. Меҳмонномаи Бухоро (Бухоро меҳмони). П. Санглак таҳрири остида. – Тошкент: Фан, 1971. – Б. 86. 21 Bog‘i Nav) shunday jonli tasvirlaydiki, o‘quvchi o‘zini 40 XVI asr Buxoro ko‘chalarida yurgandek his qiladi. "Buxoro bog‘larining musaffo havosi va Shohrud kanalining zilol suvi tanni poklab, ruhga orom berur. Bu shahar nafaqat qal’a, balki ma’naviyatning gulshanidir".Ushbu asar A. Boldirev kabi sharqshunoslar tomonidan chuqur tadqiq etilgan va o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan keng sharhlangan. Mazkur manbalarning barchasi birlashib, Shayboniylar davri Buxorosining nafaqat siyosiy, balki me’moriy, iqtisodiy va madaniy uyg‘onish davrini to‘liq gavdalantiradi. Ular orqali biz Buxoroning bugungi kunda saqlanib qolgan ko‘plab yodgorliklari qanday ijtimoiy ehtiyojlar asosida barpo etilganini, shahar ichidagi savdo rastalari (toqlar) va timlarning iqtisodiy vazifalarini ilmiy dalillar bilan tushunib yetamiz. Ro‘zbehon Isfahoniy “Mehmonnoma-yi Buxoro” asarida Buxoroni “islom olamining markazi” deb atash barobarida, uning iqlimiy xususiyatlari va tabiatini ham hayrat bilan tasvirlaydi 41 . U Buxoro atrofidagi qishloqlar va bog‘larni — Xayrobod, Fayzobod va Bog‘i Shamol kabi bog‘larning havosini jannatga qiyoslaydi. Isfahoniy Buxoro bozorlaridagi narx-navo, mahsulotlarning sifati, xususan, “Buxoro qog‘ozi” va ipak matolarining tayyorlanish jarayonlari haqida qimmatli etnografik kuzatuvlarni qoldirgan. "Movarounnahrning bu go‘zal shahri — ulamolar maskani va fozillar konidir. Buxoro madrasalarida kecha-yu kunduz ilm bahslari to‘xtamas, bu yerda tahsil olgan tolibi ilmlar dunyoning to‘rt burchagiga ziyo taraturlar".Uning ta’rificha, Buxoro madrasalarida faqat diniy ilmlar emas, balki riyoziyot (matematika), handasa (geometriya) va tibbiyot ham yuksak darajada o‘qitilgan, bu esa shaharning intellektual salobatini belgilovchi asosiy jihat bo‘lgan. Manbalarda Buxoro ulamolari va shoirlari o‘rtasidagi “mushaira”lar (she’riy musobaqalar) shahar madaniy hayotining ajralmas qismi sifatida ko‘rsatiladi. 40 Зайниддин Восифий. Бадоеъул-вақоеъ (Нодир воқеалар). Н. Шодмонов таржимаси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. – Б. 210 41 Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон Исфаҳоний. Меҳмонномаи Бухоро (Бухоро меҳмони). П. Санглак таҳрири остида. – Тошкент: Фан, 1971. – Б. 86. 22 Zayniddin Vosifiy esa o‘zining “Badoyi’ ul-vaqoyi’” asarida 42 Buxoroning oziq-ovqat madaniyati va aholining o‘ziga xos urf- odatlarini, hatto shahar xalqining kiyinish uslublari va bayram sayillarini ham chetda qoldirmagan. U Buxoroning mashhur pishiriqlari, mevalari, ayniqsa, “Mirishkor” qovunlari va shirinliklari haqida so‘z yuritar ekan, shaharni to‘kin-sochinlik timsoli sifatida gavdalantiradi. Shuningdek, manbalarda Buxoroning Ark qal’asi ichidagi hayot — xon qarorgohi, devonxona, zarbxona va qurol-yarog‘ ustaxonalarining ishlash tartibi batafsil yoritilgan. Shayboniylar davri manbalari shaharni nafaqat pishiq g‘ishtdan qurilgan mustahkam qal’a, balki ma’naviy poklanish maskani sifatida ham ta’riflaydi — Bahouddin Naqshband majmuasining shahar hayotidagi o‘rni, bu erga uzoq mamlakatlardan ziyoratchilarning kelishi Buxoroning ma’naviy poytaxt ekanligini tasdiqlovchi dalillar sifatida keltiriladi. Akademik olimlar, xususan, B. Axmedov 43 , S. Mirzayev va P. Sanglak kabi tadqiqotchilar ushbu manbalarni fors tilidan tarjima qilish jarayonida Buxoroning o‘sha davrdagi har bir mahalla va ko‘chasi, hunarmandchilik ustaxonalari — zardo‘zlik, pichoqchilik va kulolchilik markazlari haqidagi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga kiritdilar. Ushbu asarlar majmuasi Buxoroni XVI asrda mintaqaning eng yirik logistika markazi, ilm-fan xazinasi va o‘zbek davlatchiligi madaniyatining yuksak namunasi bo‘lganligini har tomonlama (topografik, iqtisodiy, ma’naviy) isbotlab beradi. Buxoro manbalarda nafaqat o‘tmish xotirasi, balki yashash uchun ideal darajadagi infratuzilmaga ega bo‘lgan "komil shahar" sifatida namoyon bo‘ladi. Shayboniylar davriga oid tarixiy manbalarni o‘rganish natijasida shunday ilmiy xulosaga kelish mumkinki, Buxoro XVI asrda nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun Sharqning eng rivojlangan megapolislaridan biri bo‘lgan. Tadqiqotimiz davomida tahlil qilingan manbalar shaharning uchta asosiy ustunini ochib berdi: Birinchidan, Hofiz Tanish Buxoriyning "Abdullanoma" asari orqali Buxoro shaharsozligining yuksak cho‘qqisi isbotlandi. Shaharning 11 darvozasi, 42 Зайниддин Восифий. Бадоеъул-вақоеъ (Нодир воқеалар). Н. Шодмонов таржимаси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. – Б. 210. 43 Ахмедов Б.А. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1991. – Б. 154-158 23 mustahkam mudofaa devorlari va Poyi Kalon kabi mahobatli ansambllar davlat qudratining moddiy ifodasi sifatida baholandi. Akademik olimlarimiz tomonidan tarjima qilingan ushbu asarlar Buxoroning topografik va ma’muriy tuzilishini eng mayda detallarigacha tiklash imkonini berdi. Ikkinchidan, Ro‘zbehon Isfahoniyning "Mehmonnomayi Buxoro" asari shaharning intellektual salohiyatini yoritib berdi. Buxoro madrasalari o‘sha davrning "universitetlari" bo‘lib, u yerda diniy va dunyoviy ilmlar uyg‘unligi ta’minlangani, shahar ulamolarining nufuzi butun musulmon dunyosida tan olingani manbalarda o‘z tasdig‘ini topdi. Buxoro bu davrda nafaqat savdogarlar, balki eng kuchli tafakkur egalari intiladigan ma’rifat maskani bo‘lgan. Uchinchidan, savdo gumbazlari (toqlar) va timlarning tasviri Buxoroni Buyuk Ipak yo‘lining yuragi sifatida ko‘rsatdi. Hindiston, Eron, Rossiya va Xitoydan kelgan karvonlar aynan Buxoro rastalarida kesishgani shaharning iqtisodiy barqarorligini ta’minlagan. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Shayboniylar davri manbalari Buxoroni vaqt sinovlaridan omon chiqqan, me’moriy mahobat va ma’naviy teranlik uyg‘unlashgan "komil shahar" sifatida ta’riflaydi. Ushbu manbalar zanjiri bugungi kun tarixshu nosligi uchun bebaho xazina bo‘lib, Buxoroni ng jahon sivilizatsiyasidagi o‘rnini rad etib bo‘lmas faktlar bilan mustahkamlaydi. Buxoro — Shayboniylar bitiklarida yashayotgan va hamon kelajakka nur taratayotgan mangu poytaxtdir. 24 2.2. A sht arxoniy lar v a Mang` it lar dav rida oid manbalarda Buxoroning ijt imoiy – iqt isodiy , siy osiy v a madaniy hay ot i Markaziy Osiyo tarixining oltin zarvaraqlarida Buxoro shunchaki shahar emas, balki islom olamining ma’naviy o‘zagi, ilm-fan va siyosatning muqaddas sahnasi sifatida gavdalanadi. XVI asr oxiridan XX asr boshlarigacha bo‘lgan davr — Ashtarxoniylar va Mang‘itlar sulolalari hukmronligi ostida kechgan murakkab evrilishlar, shonli yuksalishlar va fojiali inqirozlar silsilasidir. Bu davrda Buxoro xonligi (keyinchalik amirligi) bir tomondan o‘zining qadimiy an’analarini saqlab qolishga urinsa, ikkinchi tomondan feodal tarqoqlik va tashqi siyosiy bosimlar girdobida qoldi. Ushbu davrning ijtimoiy-iqtisodiy manzarasi, siyosiy ierarxiyasi va madaniy qiyofasini o‘rganishda bizga qolgan boy yozma meros — Badriddin Kashmiriydan tortib Ahmad Donishgacha bo‘lgan buyuk mutafakkirlarning asarlari vaqt to‘zonlari orasidan haqiqat nurlarini olib chiqadi. Quyidagi tahlil ana shu manbalar asosida Buxoroning o‘ziga xos hayot tarzini yaxlit bir tasvirda namoyon etadi. Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasi davridagi Buxoro xonligini tushunish uchun, avvalo Badriddin Kashmiriyning mashhur asari Rauzat ar-Rizvan va Hadiqat al-G‘ilyan (“Rizvon bog‘i va tashnalar bog‘i”) ga murojaat qilish zarur. Bu asar aslida fors tilida yozilgan bo‘lib, uning Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishdagi zamonaviy ahamiyati asosan olimlar, jumladan Alexonder Semyonov 44 tomonidan amalga oshirilgan tarjima va ilmiy sharhlar orqali kengroq ochib berilgan. Keyinchalik asarning ayrim qismlari o‘zbek va rus tillariga ham tarjima qilingan. Ushbu yirik tarixiy asar tuzilish jihatidan tasavvufiy ruhdagi hagiografik tarix bo‘lib, unda Juybor shayxlarining ruhiy hayoti bilan birga XVI asr oxiri va XVII asrdagi siyosiy-ijtimoiy voqealar ham batafsil tasvirlangan. Ashtarxoniylar davrida Buxoroning siyosiy hayoti, ayniqsa Imomquli Xon (1611–1642) va Subhonquli Xon (1681–1702) hukmronligi davrida markaziy hokimiyat bilan kuchli qabila aristokratiyasi o‘rtasidagi murakkab muvozanat bilan tavsiflanadi. Kashmiriy o‘z asarida “Inoq” va “Otaliq” tizimlari haqida yozib, bu 44 Семёнов А.А. Очерк по истории Средней Азии от Арабского завоевания до XVIII века. — Москва, 1945. 25 lavozimlar harbiy va ma’muriy vakolatlar bilan birga Mang‘it, Qo‘ng‘irot va Jaloyir kabi o‘zbek qabilalari boshliqlariga berilganini ta’kidlaydi 45 . Bu orqali xon davlat ichida nisbiy barqarorlikni saqlashga harakat qilgan. 1601-yilda Shayboniylar sulolasidan hokimiyat Ashtarxoniylarga o‘tganidan keyingi davrda xon hokimiyati ko‘pincha “Devonbegi” (saroy kansleri) hamda diniy ulamolar tomonidan muvozanatda ushlab turilgan. Ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan Kashmiriy asari murakkab feodal tizimni tasvirlaydi. Yerlar uch asosiy turga bo‘lingan: Mulk (shaxsiy yerlar), Amlok (davlat yerlari) va Vaqf (diniy muassasalarga ajratilgan yerlar). Muallif Juybor shayxlarining iqtisodiy qudratini ham misollar bilan ko‘rsatadi. Masalan, Xoja Islom va Xoja Sa’d kabi shaxslar minglab tanob yer maydonlariga va yuzlab qullarga egalik qilgan. Iqtisodiy hayot asosan Zarafshon River sug‘orish tizimiga tayangan qishloq xo‘jaligiga bog‘liq bo‘lgan. Yer solig‘i – xiroj, savdo solig‘i – zakot aniq hisob-kitob asosida undirilgan. Savdo esa shahar iqtisodiyotining asosini tashkil etgan. Buxorodagi gumbazli bozorlar – masalan Toqi Sarrofon va Toqi Zargaron – Hindiston, Eron va Rossiyadan kelgan savdogarlar uchun muhim savdo markazlari bo‘lgan. Bu bozorlarda ipak, ziravorlar, qimmatbaho buyumlar hamda qorako‘l terilari savdosi olib borilgan. Manbalarga ko‘ra, ichki siyosiy muammolarga qaramay, Buxoro Buyuk Ipak yo‘lining muhim markazlaridan biri bo‘lib qolgan, biroq dengiz savdo yo‘llarining rivojlanishi uning xalqaro ahamiyatini asta-sekin kamaytirgan. Madaniy hayot nuqtai nazaridan Ashtarxon iylar davri ko‘pincha me’morchilik va ta’lim rivojlangan davr sifatida baholanadi. Masalan, 1622-yilda Nadir Devonbegi Madrasa qurilishi va Kukeldash Madrasa ning Lyabi Hovuz majmuasiga kirishi bu davrda ta’lim va ijtimoiy infratuzilmaga katta e’tibor qaratilganini ko‘rsatadi. Kashmiriy o‘z asarida “Majolis” deb atalgan adabiy yig‘inlar haqida ham yozadi; bu majlislarda shoirlar, ilohiyotshunoslar va olimlar turli ilmiy masalalar yuzasidan bahs-munozaralar olib borishgan. Buxoroda 45 Иванов П.П. Хозяйство джуйбарских шейхов: К истории феодального землевладения в Средней Азии в XVI-XVII вв. — М.-Л.: АН СССР, 1954. — С. 45-62 26 talabalarning soni bir necha ming kishiga yetgan bo‘lib, ular 200 dan ortiq madrasalarda tahsil olishgan. Shu sababli Buxoro Sharqda “Islom gumbazi” – Qubbat al-Islom nomi bilan mashhur bo‘lgan. Biroq bu davr faqat yuksalish davri emas edi. Kashmiriy ta’kidlashicha, ilm-fan rivojida asta-sekin turg‘unlik kuzatilib, ilmiy tadqiqotlardan ko‘ra diniy ta’lim va an’anaviy scholastika ustunlik qila boshlagan. Bu jarayon ko‘pincha Naqshbandiya tariqatiga sodiqlik bilan bog‘liq tarzda talqin qilinadi. Natijada jamiyatda bir tomondan yirik me’moriy inshootlar barpo etilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan oddiy dehqonlar – raiyat – zimmasiga og‘ir soliq yuklari tushgan 46 . Bundan tashqari, xonlarning Xurosondagi safaviylar va Xiva xonligi bilan olib borgan harbiy yurishlari uchun “Yasoq” deb atalgan qo‘shin yig‘imlari ham aholiga qo‘shimcha yuk bo‘lgan. Mahmud ibn Valining etti jildlik qomusiy asari bo‘lmish "Bahr al- asror fi manaqib al-ahyor" (Yaxshi kishilarning fazilatlari haqida sirlar dengizi) asari bu davr tarixshunosligida markaziy o‘rin tutadi; muallif ushbu asarni 1634–1641-yillar oralig‘ida Balxda yozgan bo‘lsa-da, uning oltinchi jildi bevosita Buxoro xonligining geografiyasi, ma’muriy tuzilishi va Imomqulixon (1611–1642) davridagi siyosiy barqarorlikni yoritib beradi. Mahmud ibn Vali Buxoroni "yer yuzining sayqali" deb ta’riflab, shaharning 11 ta darvozasi, uning ichki qismidagi Ark qo‘rg‘oni va Masjidi Kalon kabi me’moriy majmualarning o‘sha davrdagi holatini, shuningdek, Zarafshan daryosidan suv ichuvchi 100 dan ortiq qishloq va mavzelarning iqtisodiy ahamiyatini aniq raqamlar bilan ko‘rsatib o‘tgan. Siyosiy jihatdan bu davr, ayniqsa Nadir Muhammadxon va Imomqulixon hukmronligi yillari, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga urinishlar bilan tavsiflanadi, biroq Mahmud ibn Vali asarida ta’kidlanganidek, mahalliy qabilaviy zodagonlar — o‘zbek urug‘larining (mang‘it, qo‘ng‘irot, saroy, xitoy-qipchoq) "Inoq" va "Otalik" lavozimlari orqali davlat boshqaruviga ta’siri juda kuchli bo‘lgan. 46 Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (География). Введение, перевод, примечания, указатели Б. А. Ахмедова. — Ташкент: Фан, 1977. – C. 56 27 XVII asrning ikkinchi yarmida, xususan Subhonqulixon (1681– 1702) davrida yozilgan Mir Muhammad Amin Buxoriyning "Muhit at- tavorix" (Tarixlar ummoni) asari bu siyosiy ierarxiyani yanada ochiqroq tahlil qiladi 47 ; unda davlat apparati 96 ta tabaqaga bo‘lingani, har bir lavozimning o‘ziga xos "tuyoq" (imtiyoz) va maoshi borligi, harbiy safarbarlik paytida har bir qabila o‘z bayrog‘i ostida qancha askar chiqarishi kerakligi haqidagi aniq ko‘rsatmalar berilgan. Iqtisodiy hayotda yerga egalik qilishning Mulk, Amloq va Vaqf shakllari ustuvor bo‘lib, Badriddin Kashmiriy ning "Ravzat ar-rizvon" asarida ta’kidlanganidek, Jo‘ybor shayxlari kabi diniy tabaqa vakillari ulkan yer maydonlariga ega bo‘lishgan. Masalan, Xo‘ja Sa’dning o‘zi 1000 dan ortiq qul va minglab tanob unumdor yerlarni boshqargan, bu esa Buxoro iqtisodiyotida "teokratik feodalizm" unsurlari kuchli bo‘lganini anglatadi. Soliq tizimi esa "Dastur al-muluk" (Xoja Samandar Termiziy) 48 asarida ko‘rsatilganidek, fuqarolar uchun og‘ir yukka aylangan; unda "xiroj" (hosilning 1/3 qismidan 1/2 qismigacha), "zakot" va favqulodda harbiy xarajatlar uchun yig‘iladigan "yasoq" soliqlari xalqning noroziligiga sabab bo‘lgani, ayniqsa XVIII asr boshida Ubaydullaxon II (1702–1711) davrida pul islohoti o‘tkazilib, mis pullarning (fulus) qadri tushib ketishi natijasida Buxoro bozorlarida narx-navoning 5–10 baravargacha ko‘tarilib ketgani Muhammad Amin Buxoriyning "Ubaydullanoma" asarida fojiali tarzda bayon etilgan. Ushbu asar o‘sha davrdagi iqtisodiy inqiroz va uning ortidan kelib chiqqan ijtimoiy portlashlarni, qabilalararo urushlarni realistik bo‘yoqlarda chizib beradi. Madaniy va ilmiy hayot esa qarama-qarshiliklarga boy bo‘lgan; bir tomondan diniy sxolastika hukmronlik qilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan Subhonqulixon kabi hukmdorlarning shaxsan tibbiyotga qiziqishi natijasida "Muhit at-tavorix"da qayd etilgan "Dor ush-shifo" (markaziy shifoxona) va madrasalar qoshidagi kutubxonalar faoliyati rivojlangan. Me’morchilikda "Kumush davri" deb 47 Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Пер. с тадж. А.А. Семенова. — Ташкент, 1957. – C. 67 48 Ходжа Самандар Термези. Дастур ал-мулук (Назидание государям). Пер. М.А. Салахетдиновой. — М.: Наука, 1971. – C. 34 28 atalgan ushbu asrda Nodir Devonbegi va Labi hovuz majmualari 49 (1620–1623-yillar) kabi ulkan inshootlar Buxoroning musulman olamidagi "Qubbat al-Islom" maqomini saqlab turishga xizmat qilgan. Biroq, Abdurahmon Tolening "Abulfayzxon tarixi" asarida ko‘rsatilganidek, 1740-yilda Eron shohi Nodirsho hning bosqini va Buxoronin g siyosiy mustaqilligini yo‘qotishi madaniy tanazzulni ham tezlashtirdi; asarda shahar ko‘chalarida ocharchilikdan o‘lganlar, madrasalarning bo‘shab qolgani va xazinaning talanishi kabi mudhish voqealar konkret sanalar va shaxslar (masalan, otaliq Muhammad Hakim-biyning xiyonati) misolida yoritilgan. Shunday qilib, Ashtarxoniylar davri Buxorosi ushbu beshta yirik manba prizmasida — me’moriy yuksalishdan chuqur iqtisodiy inqirozgacha, markazlashgan davlatdan tarqoq feodal bekliklarga aylanishgacha bo‘lgan murakkab tarixiy yo‘lni bosib o‘tganligini ko‘rsatadi. Mangʻitlar sulolasi hukmronligi davridagi (1753–1920) Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti oʻzining murakkabligi va oʻziga xos oʻtish davri xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu davrni oʻrganishda bizga bir qator mahalliy va xorijiy mualliflarning asarlari asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. Xususan, Mirzo Muhammad Abdulazim Somiy Boʻstoniyning 50 "Tarixi salotini mangʻitiya" (Mangʻit sultonlari tarixi) asari sulolaning siyosiy poydevori qanday qoʻyilganini batafsil yoritadi. Somiy oʻz asarida sulolaning asoschisi Muhammad Rahimxon (1753–1758) davridan boshlab, markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun qatʼiy choralar koʻrilganini, xususan, "yuz", "saroy" va "xitoy- qipchoq" kabi isyonkor qabilalarni jilovlash orqali Buxoro taxti atrofida barqarorlik oʻrnatilganini taʼkidlaydi. Siyosiy hayotda amir hokimiyati mutloq tus olgan boʻlib, bu jarayon Amir Shohmurod (1785–1800) davrida yanada kuchaydi. Mirzo Muhammad Sharif Sadr Ziyo oʻzining "Navodiri Ziyoiyya" asarida 51 amir Shohmurodning adliya islohotlarini, 49 Семёнов А.А. Очерк по истории Средней Азии от Арабского завоевания до XVIII века. — Москва, 1945. – C. 45 50 Мирза Абдалазим Сами. Та'рих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пер., введ. и прим. Л.М. Епифановой. — М., 1962. – C. 73 51 Мухаммад Шариф Садр Зия. Наводири Зиёийя. — Ташкент: Янги аср авлоди, 2003. – C. 34 29 poraxoʻrlikka qarshi kurashini va davlat boshqaruvini Islom huquqi (shariat) mezonlariga toʻliq moslashtirganini, hatto oʻzi ham darveshona hayot kechirgani uchun "Amiri maʼsum" (gunohsiz amir) unvonini olganini yozadi. Ijtimoiy-iqtisodiy hayotga kelsak, mangʻitlar davrida Buxoro oʻzining anʼanaviy savdo markazi sifatidagi mavqeini saqlab qoldi. Ahmad Donishning "Navodir ul-vaqoe" (Nodir voqealar) asarida 52 XIX asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy tanaffus va iqtisodiy turgʻunlik sabablari chuqur tahlil qilinadi. Donish iqtisodiy hayotning asosini tashkil etgan dehqonchilikda suv taqsimoti (mirob tizimi) va soliq yuki (xiroj, tanobona) oʻta ogʻirlashganini, bu esa "raiyat"ning (xalqning) qashshoqlashishiga olib kelganini ochiq tanqid qiladi. Iqtisodiy manbalar, xususan, Rossiya imperiyasi elchilari va sayyohlarining (masalan, N.V. Xonikovning "Buxoro xonligi tavsifi") qaydlarida keltirilishicha, Buxoro bozorlarida (Toqi Zargaron, Toqi Sarrofon) hind savdogarlarining sudxoʻrlik faoliyati va Rossiya bilan boʻlgan paxta hamda qorakoʻl savdosi iqtisodiyotning qon tomiri boʻlgan. 1868-yilda Rossiya protektoratiga aylangach, amirlik iqtisodiyotiga kapitalistik munosabatlar kirib kela boshladi: paxta tozalash zavodlari qurildi va 1888-yilda Zakaspiy temir yoʻlining Buxoroga kelishi savdo aylanmasini tubdan oʻzgartirdi. Madaniy hayotda mangʻitlar davri "Maʼrifatparvarlik" va "Jadidchilik" harakatlarining beshigi boʻldi. Sadriddin Ayniyning "Buxoro jallodlari" va "Esdaliklar " asarlarida amirliknin g soʻnggi yillaridagi madaniy muhit, madrasalardagi oʻqitish tizimi va u yerdagi talabalarning (talabalarning) ogʻir hayoti realistik tasvirlangan. Buxoro bu davrda ham oʻzining 300 dan ortiq madrasasi bilan "Sharqning muqaddas shahri" boʻlib qolsa- da, Ahmad Donish va keyinchalik Abdurauf Fitrat kabi ziyolilar maorifni isloh qilish, yangi usul maktablarini ochish gʻoyasini ilgari surdilar. Fitratning "Bayonoti sayyohi hindi" (Hind sayyohining bayonoti) asari amirlikdagi madaniy inqirozni tanqidiy nuqtayi nazardan ochib beruvchi eng 52 Ахмад Дониш. Путешествие из Бухары в Петербург. — Душанбе, 1960. – C. 41 30 kuchli manbalardan biridir 53 . Meʼmorchilikda esa amir Abdulahadxon va amir Olimxon davrida qurilgan Sitorai Mohi-Xosa saroyi (sharq va gʻarb uslubi qorishmasi) mangʻitlar davri madaniyatining soʻnggi yirik namunasi hisoblanadi. Shunday qilib, mangʻitlar davri Buxorosi anʼanaviy islomiy davlat boshqaruvidan zamonaviy oʻzgarishlar ostonasidagi ziddiyatli bir jamiyat sifatida tarixiy manbalarda oʻz aksini topgan. Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, Ashtarxoniylar va Mang‘itlar davri Buxoro tarixida bir-biriga zid ikki qutbning kurashi sifatida muhrlandi: bir tomondan muhtasham madrasalar, "Qubbat al-Islom" maqomi va yuksak tasavvufiy ma’naviyat, ikkinchi tomondan esa og‘ir soliq yuki, feodal nizolar va mustamlakachilik changaliga tushish fojiasi. Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Badriddin Kashmiriydan boshlangan an’anaviy tarixnavislik maktabi Ahmad Donish va Fitrat davriga kelib, jamiyatni isloh qilishga undovchi ijtimoiy-siyosiy tafakkurga aylandi. Bu davrda barpo etilgan me’moriy obidalar va bitilgan nodir qo‘lyozmalar bugungi kunda nafaqat O‘zbekiston, balki butun jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Buxoro bu davrlarda ham o‘zligini yo‘qotmadi: u inqirozlar ichida ham ma’rifat nurini so‘ndirmagan, turg‘unliklar orasida ham yuksak madaniyat namunalarini yaratgan "Boqiy shahar" bo‘lib qolaverdi. Ushbu davr tarixini chuqur anglash, milliy davlatchiligimizning shakllanish bosqichlarini va ajdodlarimizning murakkab sharoitlardagi matonatini tushunishda beqiyos ahamiyatga egadir. 53 Фитрат А. Баёноти сайёҳи ҳиндӣ. — Тошкент: Маънавият, 2005; Айний С. Бухоро тарихи учун материаллар. — Тошкент, 1966. – C. 54 31 III. BOB. BUX ORO TA RIX IN IN G CHET ELLIK SA Y Y OHLA R TA DQIQOTLA RDA TA LQIN ETILISHI 3.1. A nt oniy J enk inson, Y ujin Sk ay ler asarlarida Buxoro shahri t arixi Buxoro xonligi va keyincha lik amirligi tarixi nafaqat mahalli y yilnomachilar, balki dunyo kezgan g‘arb sayyohlarining ham diqqat markazida bo‘lib kelgan. Bu borada XVI asr ingliz diplomati Antoniy Jenkinson va XIX asr amerikalik diplomati Yujin Skaylerning qoldirgan asarlari Buxoroning ikki xil davri — yuksalish va inqiroz ostonasidagi qiyofasini chizib beruvchi eng nodir hujjatlardir. Antoniy Jenkinson (1558–1559) — Buxoroga qadam qo‘ygan birinchi ingliz sayyohi sifatida tarixda qolgan. Uning "Rossiyadan Kaspiy dengizi orqali Buxoro shahriga sayohat" (1558) asari 54 Shayboniylar davrining so‘nggi yillaridagi Buxoroni tasvirlaydi. Jenkinson shaharni "katta va muhtasham, baland g‘ishtli devorlar bilan o‘ralgan" deb ta’riflaydi. Uning kuzatishlarida Buxoroning xalqaro savdo chorrahasi ekanligi markaziy o‘rin tutadi. Sayyoh Hindiston, Eron, Rossiya va Xitoydan kelgan karvonlar Buxoro bozorlarida uchrashishini, shaharda ipak, ziravorlar va qimmatbaho mo‘ynalar savdosi gullab-yashnaganini yozadi. Siyosiy jihatdan u Abdullaxon II ning taxtga chiqishidan oldingi o‘zaro nizolar davrini tasvirlab, shahar aholisining mehmondo‘stligini, biroq doimiy urushlar tufayli yo‘llardagi xavf-xatarlarni qayd etadi. Jenkinsonning xaritalari va kundaliklari Yevropa uchun "sirli Buxoro" darvozasini ochib bergan ilk ilmiy-geografik manba bo‘lib xizmat qildi. Antoniy Jenkinsonning 1558–1559-yillardagi Buxoro safari va uning qoldirgan "Rossiyadan Kaspiy dengizi orqali Buxoro shahriga sayohat" nomli asari XVI asrdagi Shayboniylar davlatining ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy manzarasini G‘arb dunyosiga birinchi bo‘lib ochib bergan eng mufassal manbadir. Jenkinson Buxoroni "butun o‘lka bozorining bosh markazi" deb ta’riflar ekan, uning tasvirlari shunchaki sayyohlik kundaligi emas, balki professional diplomat va savdogarning 54 Jenkinson A. Early Voyages and Travels to Russia and Persia. Edited by E. Delmar Morgan and C. H. Coote. — London: Hakluyt Society, 1886. — Vol. I. — P. 87-95. 32 iqtisodiy hisoboti xarakteriga ega. U shaharning me’moriy qiyofasini tasvirlashda uning baland g‘ishtli devorlar bilan o‘ralganini, ichkarida esa savdo uchun maxsus mo‘ljallangan gumbazli binolar (toqlar) va xorijliklar uchun xizmat qiluvchi karvonsaroylar tizimi mavjudligini hayrat bilan qayd etadi. Muallifning yozishicha, Buxoro bozorlarida mahsulotlar qat’iy ixtisoslashgan bo‘lib, har bir tovar turi uchun alohida rasta va rastalar mavjud edi; u yerda Hindistonning oq paxta matolari, Eronning nafis shoyilari 55 , Xitoyning choyi va Rossiyaning mo‘ynalari bir nuqtada uchrashgan. Jenkinson Buxoro xonligining iqtisodiy qudratini uning tranzit savdo yo‘lidagi strategik joylashuvi bilan bog‘laydi, biroq u yerda savdo-sotiq ishlarini yuritishda o‘ziga xos qiyinchiliklar, xususan, pul kursining beqarorligi va savdogarlardan undiriladigan boj to‘lovlarining murakkabligini ham ochiq yozadi. Siyosiy jihatdan Jenkinson Abdullaxon II ning hali to‘liq hokimiyatni qo‘lga kiritmagan, ammo amalda Buxoroni boshqarayotgan davrini kuzatgan. U xon bilan bo‘lgan shaxsiy muloqotlarini bayon qilar ekan, Abdullaxonni nafaqat jangovar sarkarda, balki xalqaro savdoni rivojlantirishga intilayotgan pragmatik hukmdor sifatida ta’riflaydi. Xon ingliz sayyohidan Yevropadagi harbiy texnologiyalar, xususan, miltiq va to‘plar haqida sinchiklab so‘ragani Jenkinsonning xotiralarida alohida o‘rin tutadi. Shu bilan birga, sayyoh Buxoro atrofidagi xavfsizlik masalasiga to‘xtalib, yo‘llarda qaroqchilarning ko‘pligi va xonning bu boradagi nazorati cheklanganini, o‘z karvoni ham yo‘lda qurolli hujumga uchraganini batafsil yozadi 56 . Shahar aholisining ijtimoiy hayotini tasvirlashda Jenkinson Buxoroni islom dinining markazi, ulamolar va uzoq o‘lkalardan kelgan talabalar maskani deb ataydi, biroq u yerda hukm surgan qat’iy diniy qoidalar va tartib-intizomni, ba’zida hatto g‘arblik uchun g‘alati tuyulgan odatlarni ham qayd etadi. Me’morchilik va sanitariya holati haqida gapirganda, Jenkinson Buxorodagi ochiq suv hovuzlari va ariqlarni ta’riflaydi, ammo suvning iflosligi tufayli aholi o‘rtasida keng tarqalgan "rishta" kasalligini — inson terisi ostida yashovchi qurtlar 55 Hovorth H.H. History of the Mongols, from the 9th to the 19th Century. Part II. — London, 1880. — P. 112 56 Луннин Б.В. Средняя Азия в дореволюционном отечественном востоковедении. — Ташкент: Фан, 1965. — С. 210-215 33 haqidagi ma’lumotni G‘arb adabiyotiga birinchilardan bo‘lib olib kirgan. Uning asarida Buxoro nafaqat savdo markazi, balki turli millatlar — yahudiylar, hindlar, armanlar va forslar birgalikda istiqomat qiladigan kosmopolit shahar sifatida gavdalanadi. Jenkinsonning xulosasiga ko‘ra, Buxoro o‘z davrida buyuk imperiya poytaxti bo‘lsa-da, dengiz savdo yo‘llarining ochilishi va shimoldan Rossiya ta’sirining kuchayishi uning kelajakdagi mavqeiga soya sola boshlagan edi. Uning ushbu mufassal tavsifi Yevropa mamlakatlarining, ayniqsa Angliyaning Markaziy Osiyo bozorlariga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otgan ilk fundamental manba bo‘lib xizmat qildi. Yujin Skaylerning 1876-yilda Londonda nashr etilgan “Turkiston: Rossiya Turkistoni, Qo‘qon, Buxoro va G‘uljaga sayohat qaydlari” asari o‘z davrining muhim manbalaridan biri bo‘lib, Buxoro amirligining iqtisodiy hayotini o‘ziga xos tarzda yoritadi. Skayler 1873-yilda O‘rta Osiyoga safar qilgan va bu sayohat davomida Buxoro amirligining iqtisodiy tizimi, savdo aloqalari, soliqlar va yer mulkdorligi kabi masalalarni chuqur o‘rgangan. Asarda Buxoro amirligining iqtisodiy tuzilmasi, asosan, yerga asoslangan edi. Yer uchta asosiy turga bo‘lingan: davlat yerlari, mulk yerlari va vaqf yerlari. Davlat yerlari ko‘chmanchilarga berilgan va ular bu yerlardan foydalanganliklari uchun davlatga xiroj to‘lashgan. Mulk yerlari xususiy mulk bo‘lib, yirik yer egalari tomonidan boshqarilgan. Vaqf yerlari esa diniy maqsadlar uchun ajratilgan bo‘lib, ularning daromadlari masjidlar va madrasalarga yo‘naltirilgan. Buxoro amirligida soliqlar tizimi murakkab bo‘lib, xiroj, zakot, va boshqa turdagi soliqlar yig‘ilgan. Misol uchun, Farg‘ona viloyatida savdogarlar yillik savdo muomalasining 2,2 foizi miqdorida zakot to‘lashgan. Bu soliqlar savdogarlarning boyliklari va savdo faoliyatlariga qarab belgilangan. Skaylerning asarida Buxoro amirligining savdo aloqalari ham yoritilgan. Amirlik hududi Rossiya, Afg‘oniston, Hindiston, Eron va Kavkaz bilan savdo aloqalariga ega bo‘lgan 57 . Buxoro, Chorjo‘y, Karki, Termiz va Kogon (Yangi Buxoro)da Rossiya 57 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 45-56. 34 firmalarining idora va omborxonalari mavjud bo‘lgan. Rossiya va Buxoro amirligi o‘rtasida tovar aylanishi yil sayin o‘sib borgan. Skaylerning asarida Buxoro amirligining iqtisodiy hayoti haqida ko‘plab qimmatli ma’lumotlar mavjud bo‘lib, ular o‘lkadagi iqtisodiy tizimni tushunishda muhim manba hisoblanadi. Asar o‘z davrining iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy holatini yoritishda muhim ahamiyatga ega. Yujin Skaylerning “Turkiston” asari Buxoro amirligining XIX asr oxirlaridagi ijtimoiy hayotini batafsil va chuqur tasvirlab bergan manbalardan biridir. U o‘z kuzatishlari asosida Buxoroning ijtimoiy tuzilmasi, aholining yashash sharoiti, savodsizlik darajasi, ayollar mavqei, diniy hayot, sog‘liqni saqlash, xalqning umumiy kayfiyati va turmush darajasi haqida ko‘plab muhim raqamlar va faktlarga tayanib yozadi. Skayler Buxoro jamiyatining ijtimoiy muammolarini tanqidiy ruhda yoritgan bo‘lib, u bu jamiyatni o‘rta asrga xos illatlar ichida qolgan, islohotlardan yiroq bir holatda deb baholaydi. Skayler yozishicha, Buxoro amirligining aholisi ijtimoiy tabaqalarga qat’iy bo‘linib yashagan. Eng yuqori qatlamni amir va uning saroy a’zolari tashkil etgan bo‘lsa, undan keyin ulama (diniy ulamolar), qozilar, shayxlar, mudarrislar, boy yer egalari kelgan. Ular ijtimoiy va siyosiy hayotda katta ta’sirga ega bo‘lgan. Ulardan keyin hunarmandlar, savdogarlar, dehqonlar, chorvadorlar, xizmatkorlar va eng past qatlamda esa qullar joylashgan edi. Skayler dehqonlarning ahvoli haqida yozar ekan, ularning 70–80 foizi yirik yer egalari yoki davlat yerlarida ishlovchi ijarchilar bo‘lganini, o‘z hosilining qariyb 40 foizini soliqqa topshirishga majbur bo‘lganini qayd etadi 58 . Bu ularning yashash darajasini nihoyatda past bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Ko‘plab dehqonlar yilda atigi 3–4 oy to‘la to‘kin hayot kechirgan, qolgan oylarni esa ocharchilik, qarz va to‘lov bilan o‘tkazgan. Yujin Skayler Buxoroda savodsizlik darajasini ham tanqidiy yoritadi. U o‘z asarida yozishicha, “Buxoroda savodli erkaklar umumiy erkaklar sonining 5–7 foizini tashkil etadi, ayollarda esa bu raqam 1 foizga ham yetmaydi”. Madrasalar faqatgina diniy ta’lim berib, fikrlash, tanqidiy tafakkur, tabiatshunoslik, tarix, falsafa kabi sohalarni o‘rgatmas edi. Skayler, ayniqsa, bu yerda ilm-fan rivoji 58 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 67-78 35 to‘xtab qolganini, yangi bilimlarga qiziqish yo‘qligini achinish bilan qayd etadi. U yozadi: “Maktablarda hatto arifmetika ham ta’lim etilmaydi 59 . O‘quvchilar faqat Qur’onni yod olish bilan cheklanadi.” Buxoroning ijtimoiy hayotidagi eng achinarli jihatlardan biri bu ayollar mavqeining nihoyatda past bo‘lganidir. Skayler bu borada shunday yozadi: “Ayollar jamiyatdan butkul chetlatilgan. Ular pardadosh (burqa) kiyib yurishga majbur, erkaklar bilan hech qanday ochiq muloqot qilmaydi, ta’limdan butunlay chetda qolgan.” Skayler ayollar o‘zlarining huquqlarini bilmasligi, majburiy nikohlar, yosh qizlarning turmushga erta chiqarilishi, ko‘p xotinlilik, ajrashishning erkaklarga mutlaqo bog‘liqligi haqida ham so‘z yuritadi. U bu holatlarni jamiyat taraqqiyotiga to‘siq deb hisoblaydi. Buxoro amirligida sog‘liqni saqlash tizimi, deyarli yo‘q edi. Shifokorlar kam bo‘lib, ular ham an’anaviy usullarga – hijoma, otashdan toblash, xalq tabobati asosidagi davolashlarga tayanishgan. Skayler ko‘plab kasalliklar, xususan, sil, bezgak, zaxm, ko‘z kasalliklari keng tarqalganini, ammo ularni davolash uchun zamonaviy dori-darmon, mutaxassislar yo‘qligini yozadi. U o‘z kuzatuvlarida Buxoroda chaqaloqlarning yillik o‘lim darajasi 35 foizga yaqin bo‘lganini, umumiy bolalar o‘limi esa 50 foizdan oshganini keltiradi 60 . Bu esa sog‘liqni saqlashdagi muammolar va gigiyena sharoitining yomonligidan dalolat beradi. Shuningdek, Skayler Buxoro aholisi orasida keng tarqalgan bid’at va xurofotlarni ham keskin tanqid qiladi. Ular orasida jin chiqarganlar, folbinlar, tabib-ko‘rgazmachilar, mo‘jiza ko‘rsatuvchilarga ishonch juda kuchli edi. Skayler yozadi: “Agar biror odam kasal bo‘lsa, u darhol jinning tasallutiga uchragan deb hisoblanadi. Tibbiy tekshiruv o‘rniga uni duo qilinadigan joylarga olib borishadi.” Bu holat xalqning ilm- fanga, zamonaviy tibbiyotga bo‘lgan yondashuvining naqadar zaifligini ko‘rsatadi. Ijtimoiy hayotda tartibsizliklar va zo‘ravonliklar ham keng tarqalgan edi. Skayler o‘z asarida jazolash tizimi haqida yozar ekan, qamchi bilan savalash, qo‘l 59 O`sha manba. – B. 48-52. 60 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 45-56. 36 kesish, hatto odamni ochiqcha maydonda dorga osish hollari tez-tez uchrashini yozadi. Huquqiy tenglik mavjud emas edi – boylar va ulamolar ko‘pincha jazodan ozod etilar, kambag‘allar esa og‘ir jazolarga duchor bo‘lardi. Bu ijtimoiy adolatsizlik xalq orasida norozilik kayfiyatini kuchaytirgan. U yozadi: “Amirlikda odil hukm faqat kuchli va boylarga xizmat qiladi. Oddiy odam o‘z haqini himoya qila olmaydi” 61 – deb yozgan edi. Shahar va qishloqlar orasida katta farq bor edi. Skaylerning yozishicha, Buxoro, Samarqand, Kattaqo‘rg‘on kabi shaharlarda hunarmandchilik rivojlangan, bozorlarda jonlanish bor edi, lekin qishloqlarda hayot nihoyatda og‘ir edi. Dehqonlar ham og‘ir soliqlar, tabiat balolari, suv tanqisligi va ish o‘rinlarining yo‘qligi sababli kambag‘allikda yashagan. Qishloq aholisi orasida giyohvandlik, ayniqsa bang va opiy iste’moli keng tarqalgan bo‘lib, bu aholining mehnatga qobiliyatini yanada pasaytirgan. Yujin Skaylerning “Turkiston” asarida Buxoro amirligining ijtimoiy hayoti juda tanqidiy va real tasvirlangan. Asar xalqning savodsizligi, adolatsizlik, ijtimoiy tabaqalanish, ayollar huquqsizligi, sog‘liqni saqlash tizimining yo‘qligi va bid’atchilik kabi ijtimoiy muammolarni raqamlar, misollar, kuzatishlar asosida ochib beradi. Skayler bu jamiyatni islohotlarga muhtoj, ammo o‘zgarishlarga tayyor emas, deb baholaydi 62 . Shu ma’noda asar, nafaqat tarixiy manba, balki ijtimoiy tanqidiy tahlil sifatida ham nihoyatda muhimdir. Yujin Skaylerning “Turkiston” (1876) asarida Buxoro amirligining siyosiy hayoti chuqur, tanqidiy va kuzatuvchi nigoh ostida tahlil qilingan. Skayler Buxoroni o‘rta asr tamaddunidan chiqmay qolgan, avtoritar va teokratik boshqaruv shakliga ega davlat sifatida ko‘rsatadi. Uning fikricha, siyosiy hayotda biror islohot ruhi sezilmaydi, amirlikda hokimiyat diniy shiorlar ostida mutlaq hukmdorning qo‘lida to‘plangan, xalq esa bu tuzumda hech qanday siyosiy huquqlarga ega emas. Skayler Buxorodagi siyosiy tuzumni “zulmga asoslangan despotizm” deb ataydi. 61 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 69-71. 62 O`sha manba . – B. 67-78 37 Asarda aytilishicha, Buxoro amirligida hokimiyat irsiy yo‘l bilan o‘tar, biroq taxt uchun kurash ko‘pincha ichki ziddiyatlar va hatto birodarlarning bir-birini o‘ldirishi bilan kechgan. XIX asr o‘rtalarida hokimiyatni qo‘lga kiritgan amir Nasrulloh (1826–1860) haqida Skayler alohida to‘xtaladi va uni nihoyatda zolim, lekin markazlashgan hokimiyatni saqlab qolgan hukmdor deb ta’riflaydi 63 . Nasrulloh amir taxtga chiqqanidan so‘ng, o‘ziga raqib bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha qarindoshlarini – aka-ukalarini, hatto farzandlarining ayrimlarini ham qatl ettiradi. Skayler bu borada yozadi: “Uning hukmronligi qo‘rquv, qatl va dorga osishlar orqali saqlanardi. Buxoro ko‘chalari jazolanganlar jasadlari bilan to‘lib ketgan edi.” Skayler 1842-yilgi eng mash’um siyosiy voqealardan biri – ingliz diplomatlari Artur Konolli va Charlz Stoddartning qatl etilishini alohida tilga oladi. U bu voqeani Buxoroning tashqi siyosiy izolyatsiyasini kuchaytirgan, Yevropa davlatlari bilan aloqalarni butunlay muzlatib qo‘ygan, vahshiyona qaror sifatida baholaydi. Bu voqea amirlikning mustaqil tashqi siyosat yuritishga layoqatsizligini va hukmdorlarning siyosiy tor fikrliligini namoyon qilgan. Skayler Buxoro amirligining siyosiy boshqaruvi teokratik tusda bo‘lgani, ya’ni diniy doiralar hokimiyatda asosiy rol o‘ynagani haqida ham to‘xtaladi. Amir Qur’on, shariat va fatvolar asosida davlatni boshqargan bo‘lsa-da, bu faqat tashqi ko‘rinishda bo‘lgan, amalda esa hokimiyat shaxsiy istak, o‘zboshimchalik va zo‘ravonlik orqali amalga oshirilgan 64 . Masalan, amir biron bir kishini jazolamoqchi bo‘lsa, hech qanday sud, tergovsiz, shunchaki farmon orqali uni dorga osdirar yoki surgun qilar edi. Skayler yozadi: “Buxoroda qonun degani – bu amirning og‘zidan chiqqan gap edi.” Skayler Buxoroda poraxo‘rlik va mansab sotilishi siyosiy tizimning ajralmas qismi bo‘lganini ochiq aytadi. Qozilik, hokimlik, mudarrislik va boshqa mansablar katta miqdorda pul evaziga sotilgan. Bu esa mansabdorlarning jamiyatga xizmat qilish emas, balki o‘zining sarflagan mablag‘ini qaytarish, ko‘proq foyda olish 63 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 89- 102 64 O`sha manba – B. 115-130 38 maqsadida faoliyat yuritishiga sabab bo‘lgan. U yozadi: “Qozilar adolat sotadi, hokimlar xalqdan o‘lja oladi. Qonun emas, pul gapiradi.” Xalq siyosiy jarayonlardan butunlay chetlatilgan edi. Skaylerning fikricha, Buxoro aholisi o‘z taqdirini o‘zgartirishga, amir hokimiyatiga ta’sir o‘tkazishga hech qanday imkoniyatga ega emas edi. Hatto ommaviy noroziliklar ham kuch bilan bostirilgan. U yozadi: “Har qanday norozi fikr, isyon, shikoyat, hatto g‘amgin yuz ham amirning g‘azabini keltirishi mumkin edi 65 . Shunday vaziyatda hech kim siyosiy fikrlashga jur’at etolmasdi.” Skayler siyosiy hayotda o‘zgacha fikrning mavjud emasligini, senzura va nazoratning kuchli ekanini ham qayd etadi. Har qanday tashabbus, hatto ma’rifatparvarlik harakatlari ham, “bid’at” deb baholanar va diniy doiralar tomonidan bostirilardi. Masalan, XIX asr oxirlarida ilm-fan, texnika va zamonaviy ta’limni joriy etishga uringan Ahmad Donish kabi islohotchi ziyolilar amir tomonidan nazorat ostida saqlanardi, ularning g‘oyalari amalda amalga oshirilmas edi. 1873-yilgi Rossiya-Buxoro urushi natijasida Buxoro amirligi Rossiyaning protektoratiga aylangach, siyosiy suverenitet deyarli yo‘qolgan. Skayler ushbu o‘zgarishni ham muhim siyosiy voqea sifatida ta’kidlab, Rossiyaning Buxoro siyosatiga aralashuvi ortib borayotganini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, amirlik “mustaqil” bo‘lib ko‘rinsada, siyosiy jihatdan Rossiyaga to‘liq qaram holga tushgan edi 66 . Har bir tashqi siyosiy qaror, xususan, bojxona, savdo, elchilik va hattoki diplomatik hujjatlar ham Rossiya konsuli roziligisiz qabul qilinmas edi. Xulosa qilib aytganda, Yujin Skaylerning “Turkiston” asaridagi Buxoro amirligining siyosiy hayoti tasviri qattiq avtoritarizm, shafqatsizlik, teokratik boshqaruv, korrupsiya, savodsizlik, tashqi siyosiy zaiflik va xalqning siyosiy befaolligi bilan ajralib turadi. 65 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 89- 102. 66 Yujin Skayler. Turkiston. – T.: O`qituvchi, 2022. – B. 90-99. 39 3.2. Buxoro shahrini Filipp Y efremov v a P.I. Demezon t adqiqot larida ak s et ishi Filipp Yefremov va Pyotr Demezonning Buxoroga oid qaydlari XVIII asr oxiri va XIX asr birinchi yarmi tarixshunosligida o‘ta muhim o‘rin tutadi. Bu ikki sayyohning Buxoro haqidagi talqinlari bir-biridan tubdan farq qiladi: biri asirlikdagi insonning ichki kuzatuvlari, ikkinchisi esa maxfiy topshiriq bilan kelgan professional razvedkachi- sharqshunosning tahliliy xulosalaridir. Filipp Yefremovning Buxoro haqidagi xotiralari XVIII asrning ikkinchi yarmidagi Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda mutlaqo o‘ziga xos manba hisoblanadi. Uning "Rossiya zobiti Yefremovning o‘n yillik sayohati va sarguzashtlari" asari shunchaki sayyohlik kundaligi emas, balki asirlikdagi insonning o‘z boshi va ko‘zi bilan ko‘rgan "ichki haqiqatlari" bayonidir. 1774-yilda Qozog‘iston dashtlarida asirga olinib, Buxoro bozoriga sotilgan Yefremov 67 , Doniyorbiya otaliq (1758–1785) davrida Buxoro jamiyatining eng quyi qatlamidan tortib, eng yuqori doiralarigacha bo‘lgan hayotni batafsil yoritib beradi. Yefremovning asarida Buxoro qo‘shinining harbiy holati juda keng yoritilgan. Uning o‘zi ham musulmonlikni qabul qilishga majburlanib, amir gvardiyasida — to‘pchilar va miltiqsozlar bo‘linmasida xizmat qilgani bois, askarlarning qurollanishi haqida professional ma’lumotlar qoldirgan. Muallifning yozishicha, Buxoro qo‘shini o‘sha paytda asosan otliq askarlardan iborat bo‘lib, ularning qurollari orasida miltiqlar, qilichlar va hatto o‘rta asrlardan qolgan sovutlar bo‘lgan. U askarlarning maoshi naqd pulda emas, ko‘pincha g‘alla va kiyim-kechak ko‘rinishida berilishini, amirlikda harbiy intizom qat’iy, ammo ta’minot sustligini ta’kidlaydi. Ijtimoiy-iqtisodiy masalalarda Yefremov Buxoroning "qul bozori" haqida eng mudhish va aniq faktlarni keltirgan 68 . U shaharning markaziy qismida joylashgan qul savdosi rastalarini, asirlarning qanday narxlanishini va ularning xo‘jayinlari qo‘lida qanday ayanchli ahvolda yashashini o‘z shaxsiy tajribasi 67 Ефремов Ф. Десятилетнее странствование и приключения. — Москва: Географгиз, 1952. — С. 12-30 68 Луннин Б.В. История Узбекистана в источниках (XVIII-XIX вв.). — Ташкент: Фан, 1988. — С. 45. 40 misolida tasvirlaydi. Bu ma’lumotlar o‘sha davrdagi amirlik iqtisodiyotida majburiy mehnatning naqadar katta o‘rin tutganini ko‘rsatadi. Shuningdek, u Buxoro bozorlaridagi narx-navoni Rossiya bozorlari bilan solishtirib, u yerda don, go‘sht va kiyim-kechakning nisbiy narxlarini, savdodagi asosiy tovarlar turini (ipak, paxta, qorako‘l) batafsil bayon qiladi. Siyosiy boshqaruv borasida Yefremov Doniyorbiya otaliqning shaxsiyati va uning saroyidagi tartib-qoidalar haqida nodir chizgilar qoldirgan. Uning yozishicha, amirlikda haqiqiy hokimiyat xon (ko‘pincha qo‘g‘irchoq xonlar) emas, balki "otaliq" lavozimidagi mang‘it biyining qo‘lida bo‘lgan. Saroyda qabul marosimlari, elchilarni kutib olish tartibi va amaldorlar orasidagi ierarxiya Yefremov tomonidan "ichkaridan" kuzatilgani bilan qimmatlidir 69 . Uning xotiralarida Buxoroning tor va chang ko‘chalari, ochiq ariqlardagi suvning sifati va shahardagi 360 ta mahalla har birining o‘z masjidi borligi haqidagi ma’lumotlar XVIII asr Buxorosining geografik va demografik qiyofasini tiklashga yordam beradi Madaniy jihatdan Yefremov Buxoro aholisining urf-odatlari, kiyinish uslubi, diniy bayramlari va oilaviy hayotini g‘arblik odam nigohi bilan tasvirlaydi. U o‘zining asirlikdan qochib, Hindiston va Angliya orqali Rossiyaga qaytishi jarayonini bayon qilar ekan, Buxoroni "osiyona sharqning eng sirli va ayni paytda shafqatsiz markazi" sifatida xarakterlaydi. Uning asari 1786-yilda chop etilgach, uzoq vaqt davomida Yevropa ilmiy jamoatchiligi uchun Buxoro haqidagi eng 70 ishonchli va yagona manba bo‘lib xizmat qildi va keyingi rus ekspeditsiyalari uchun o‘ziga xos yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lib qoldi. Pyotr Demezon (asli fransuz, Rossiya xizmatidagi sharqshunos) 1833-yilda tatar savdogari qiyofasida ("Mirzo Jafar" nomi bilan) Buxoroga yuborilgan . P.I Demezon 1807-yilda Shamsiya shahrining Sardiniya qirolligida, shifokor oilasida tugʼilgan. P.I Demezon dastlab Qozon universitetida tahsil olgan, bilimdon talaba 69 Демезон П.И. Записки о Бухарском ханстве. — Москва: Наука, 1983. — С. 18-40. 70 Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX в.). — Москва, 1974. — С. 112- 115. 41 sifatida “Xalq taʼlimi vazirligi” tomonidan sharqshunos G.M.Vlangalidan sharq tillarni oʼrganish uchun Rossiyaga, Sankt-Peterburgga yuborilgan 71 . Sankt Peterburg universitetida boshqa fanlarning maʼruzalarini tinglagan. 1829-yil 1 apreldan Qozon universitetida faoliyatini boshlagan va 1830-yil 6-avgustda Sharq adabiyotida nomzodlik darajasi bilan taqdirlangan. Ushbu nom bilan universitetda 1831-yilning 26- fevraligacha, yaʼni Orenburgda xizmat qilish uchun yuborilguniga qadar faoliyat olib borgan. 1831-yilda, P.I.Demezon Orenburg harbiy gubernatoriyasiga olti yil muddatga xizmat qilishga yuborilgan1. Orenburgga kelgan P.I.Demezon 1-apreldan faoliyatini boshlagan. Bundan tashqari, 1831-yil 4-sentabrdan boshlab u “Orenburg chegara komissiyasining tarjimoni” sifatida roʼyxatga olingan. Oʼqituvchi va tarjimon sifatida faoliyat yuritish Piter Ivanovichga sharqiy tillar, sharqiy urf-odatlar va sharqona axloq haqidagi bilimlarini doimiy ravishda yaxshilashga va Sharqdagi voqealar bilan chambarchas bogʼliq boʼlishga va ularni yaxshi tushunishga yordam berdi. P.I. Demezon xavfsizligi uchun oʼzini tatar mullasi Mirza Jafar deb tanishtiradi2. Olis safar muvafaqqiyatli yakunlandi. 29-dekabr kuni karvon Buxoroga kirdi3. Ayni shu vaqtdan P.I.Demezonning asosiy tadqiqot ishi boshlanadi. Uning izlanishlari natijasi hisoblanadigan quyida keltiradigan maʼlumotlarimiz bizga XVIII asrning 30-yillarida Buxoro shahri qanday boʼlganligini bilishimizga imkon beradi. P.I Demezonning Buxoro shahri haqidagi ma’lumotlari qimmatlidir. “Buxoriya Parijdan shimoliy kenglikning 41 dan 37 gradusigacha va sharqiy uzunlikning 61 va 66 daraja 30 minutlari oraligʼida joylashgan boʼlib, taxminan 10 ming kvadrat mil maydonni egallaydi” 72 . P. I. Demezon oʼzining (“Записки о Бухарском ханстве”) esdaligida garchi Buxoroni yetti viloyatga boʼlingan deya taʼkidlasada, jami 9 viloyat nomlarini va keyinroq esa 10-viloyat sifatida Maymanani keltirib oʼtgan. Jumladan: 1. Qorakoʼl, 2. Buxoro (yetti tumandan iborat), 3. Karmana, 4. Miyonqol yoki Kattaqoʼrgʼon4, 5. Samarqand, 6. Jizzax, 7. Qarshi, 8. Sabiya (Sabiab) - Oksus daryosi boʼyida, 9. 71 Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX в.). Москва.: “Наука”. 1974. – C. 204 72 Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М., Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983 -C. 56 42 Janubiy okruglari bilan Balx. Buxoro shahri dengiz sathidan 1200 fut balandlikda joylashgan. 30 fut balandlikdagi va 26 fut kenglikdagi 11 ta qalin devor bilan oʼralgan5. (Buxoro dastlab toʼrtburchak devor bilan oʼralgan. Shaharning dastlab toʼrt, keyinroq yetti darvozasi qurilgan. VIII asrda shahriston kengaytirilib, atrofi oʼn bir darvozali devor bilan oʼrab olingan) 73 . P.I.Demezonning fikricha, ushbu darvozalarning har biri uchun qabriston mavjud. Eng katta qabriston Mozori Sharif darvozasi orqasida joylashgan. “Shahar 366 kvartalga boʼlingan boʼlib, ularning har birida uncha katta bo’lmagan masjid, imom, muazzin va oqsoqol mavjud. Oqsoqol (oq soqolli) - shayx yoki tuman oqsoqoli, odatda, ular eng avvalo donoligi va halolligiga ishonadigan eski savdogarlar orasidan tanlangan. Uning oldiga oʼz kvartalidagi savdogarlar oʼrtasidagi minglab kichik mojarolarni hal etish vazifasi qoʼyilgan. Agar oqsoqol tomonlarni murosaga keltira olmasa, ish qoziga oʼtadi va murakkab holatlarda qoʼshbegiga yetkaziladi, uning qaroridan deyarli hech qachon shikoyat qilinmaydi”. Buxoro koʼchalari tor. Odatda koʼchalar 5-8 fut 10 kenglikda. Eng keng koʼchalar odatda 10-12 futdan oshmaydi. Baʼzi koʼchalar 4 futdan kengroq emas. Ushbu son-sanoqsiz qiyshiq va loyli koʼchalarning nomlari yoʼq. Buxoroning bosh maydoni - Registon saroy darvozasi qarshisida joylashgan. Bu maydon garchi juda katta boʼlsa-da, odamlar, tuyalar, otlar, eshaklar, kichik chodirlar, mollar va har xil oziq-ovqat bilan shunchalik gavjumki, harakatlanish uchun atigi ikkita tor oʼtish 74 joyi qolgan. Ulardan biri saroy eshiklaridan qarama-qarshi suv omboriga, ikkinchisi Dor ush-shifo madrasasidan Tukumduzi bozoriga olib boradi. Registon ortida, iflos maydonda qullar bozori joylashgan. Ushbu bozor faoliyati dushanba va payshanba kunlari tongda, odatda uch soatdan oshmaydi. Bu yerda faqat qullar namoyish etiladi va savdo bitimlari deyarli har doim Buxoroga 73 Мухамеджанов, Т. Нигматов. Некоторие источники к истории взаимоотношений Бухары и Хивы с Россией. Тошкент 1957-г. -C . 78 74 Татаринова А.. Семимесячный плен в Бухарии. Издание Маврикия Осиповича Вольфа. Санктпетербургь –Москва.:1867. С. 24. 43 kelganlarning bu baxtsizlarni sotish uchun toʼxtab turgan karvonsaroylarida tuziladi. “Buxoroda boʼlishim davomida ikkita jinoyatchi osildi, ulardan biri oʼgʼrilik, ikkinchisi esa qotillik qilgan edi. Odatda, qatl oldidan jinoyatchining tomoqlari kesiladi. Ammo, ba’zan xon qatldan oldin “Bo’g’ilmish” (Bo’g’ish) deb buyruq beradi va jinoyatchining tomog’i kesilmasdan osiladi. Ayniqsa, ogʼir holatlarda, xon odamlarda qatl orqali qoʼrqinchli taassurot qoldirishni xohlaganda, jinoyatchi Mir Arabning katta minorasidan tashlanadi. Masalan, 1830- yilda buxorolik odam qotillik va qarindoshlararo nikohda ayblanib, minora (oʼlim minorasi)dan tashlab yuborilgan. Ammo haqiqiy dahshat boshqa, aybdor “Bit xana” (yoki Kana xona) deb nomlanuvchi qamoqxonada chiriydi. Bu dahshatli qamoqxona chayonlar va zaharli hasharotlar bilan toʼlib-toshgan, uning oxiri ogʼriqli va oʼlimdir 75 . U yerda tashlab ketilgan baxtsiz odam ikkinchi yoki uchinchi kuni dahshatli qiynoqlarda vafot etadi. Uncha og’ir bo’lmagan jinoyatlar uchun odatda jinoyatchining yelkalariga yoki tovoniga tayoq yoki qamchi bilan darralab uriladi”, - deb yozadi muallif o’z esdaliklarida. Bundan ko’rinib turibdiki, sodir etilgan jinoyatlar uchun uning turiga qarab keskin jazo choralari ko’rilgan. Bu kabi qimmatli ma’lumotlardan Buxoro amirligidagi qonunchilik tizimi haqida ham yorqin tasavvurga ega bo’lish mumkin. P.I. Demezon, shuningdek Buxorodagi mavjud zindonlar haqida ham fikr yuritgan. “Buxoroda faqat ikkita qamoqxona bor. Ulardan biri saroyda. Ushbu qatʼiy qoʼriqlanadigan qamoqxona davlat jinoyatchilari uchun moʼljallangan. ikkinchisi esa saroyning orqasida, Mir Arab madrasasidan uncha uzoq boʼlmagan joyda 12”. Buxoroda Chorsu (chorraha) nomi bilan mashhur beshta yopiq bozor mavjud. Bu Chorsui Kalon (katta bozor), Chorsui Zargaron (kumush va oltin buyumlar sotuvchilari), Chorsui Sarrafon (pul almashtiruvchilar), Chorsui Berinj (guruch) va 75 Записки о Бухарском ханстве (Отчёты П.И.Демезона и Виткевича). – М., Гл. редакция восточной литературы. Из-во «Наука».-1983. –C. 58 44 tuyalar uchun egarlar ishlab chiqariladigan Tukumdoʼzi kabilar mavjud 76 . Ushbu yirik bozorlarning har birida kichik bozorlar ham bor. Shuningdek, tim deb nomlanuvchi boshqa ikkita yopiq bozor ham mavjud. Birinchi timda Buxoroda ishlab chiqarilgan adras, roʼmolcha va poyabzallar, ayollar poyabzali hamda turli ipak matolar sotiladi. Ikkinchisi esa Timi Safed (oq bozor) unda faqat rus va ingliz matolari sotiladi. Demezonning asari Yefremovdan farqli o‘laroq, chuqur ilmiy va statistik ma’lumotlarga boy. U Buxoro shahrining aholi soni (o‘sha paytda taxminan 60-70 ming kishi), mahallalarining joylashuvi va shahardagi 360 ga yaqin masjid va 80 dan ortiq madrasalar haqida aniq raqamlarni keltirib o‘tadi. Demezon Buxoroning savdo aloqalarini tahlil qilar ekan, shaharning Rossiya va Hindiston o‘rtasidagi "bozor ko‘prigi" ekanligini ta’kidlaydi. Uning kuzatishicha, Buxoro bozorlaridagi narx- navoni amirning shaxsan o‘zi nazorat qilgan, bu esa shahardagi ijtimoiy tartibning qat’iyligidan dalolat bergan. Shuningdek, u Buxoro yahudiylarining hayoti va ularning savdodagi o‘rni haqida ham qiziqarli ma’lumotlar beradi. Xulosa qilib aytganda, Yefremov Buxoroni "asirlik va sarguzashtlar makoni" sifatida tasvirlagan bo‘lsa, Demezon uni "o‘rganilishi lozim bo‘lgan strategik va iqtisodiy markaz" sifatida talqin etgan. Har ikki muallifning asarlari bugungi kunda XVIII-XIX asrlar Buxoro tarixini o‘rganishda xronologik va faktologik jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi eng muhim xorijiy manbalar hisoblanadi. 76 Мейендорф Е. К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. Предисл. Н. А. Халфина, М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1975. –С. 100 45 X ULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, tadqiq etilayotgan ish yuzasidan quyidagi xulosalar belgilab olindi. Jumladan, Buxoro xonligi va amirligining Ashtarxoniylar hamda Mang‘itlar davridagi ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini yaxlit va kengaytirilgan holda tahlil qilsak, bu davr Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida o‘ziga xos murakkab evrilishlar va "Sharqona renessans"dan keyingi turg‘unlik hamda yangilanis h harakatlar i silsilasi ekanligini ko‘ramiz. Badriddi n Kashmiriydan boshlab Ahmad Donishgacha bo‘lgan mahalliy mualliflar, shuningdek, Antoniy Jenkinson, Filipp Yefremov, Pyotr Demezon va Yujin Skayler kabi xorijiy sayyohlarning asarlari ushbu jarayonni turli rakurslarda yoritib beradi. Ashtarxoniylar (1601–1756) davrida Buxoro o‘zining an’anaviy islomiy qudrati va me’moriy yuksalishini saqlab qolgan bo‘lsa-da, iqtisodiyotda feodal tarqoqlik va "teokratik" yer egaligi tizimi ildiz ota boshladi. Badriddin Kashmiriyning "Ravzat ar-rizvon" asarida tasvirlangan Jo‘ybor shayxlari — Xo‘ja Islom va Xo‘ja Sa’dning iqtisodiy imperiyasi bunga yaqqol misoldir. Ular nafaqat minglab tanob unumdor yerlarga, balki Zarafshon daryosining asosiy suv taqsimlash nuqtalariga ham egalik qilishgan, bu esa xon hokimiyatining iqtisodiy jihatdan diniy elitaga qaram bo‘lib qolishiga olib kelgan. Mahmud ibn Vali o'zining "Bahr al-asror" asarida Imomqulixon davridagi barqarorlikni "yer yuzining sayqali" deb ta'riflasa-da, XVII asr oxiriga kelib Muhammad Amin Buxoriy qayd etganidek, markaziy hokimiyat bilan urug‘ oqsoqollari (Inoq va Otaliqlar) o‘rtasidagi ziddiyatlar davlatni parchalanish yoqasiga olib keldi. Mang‘itlar sulolasi (1753–1920) hokimiyatga kelishi bilan Buxoro hayotida qat'iy markazlashuv va "shariat boshqaruvi" davri boshlandi. Amir Shohmurod va Amir Nasrullo davrlarida davlat apparati qayta tartibga solindi. Filipp Yefremov kabi asirlikda bo‘lgan sayyohlarning xotiralari ushbu davrning harbiy qudrati va qat'iy intizomini "ichkaridan" ko‘rsatib beradi. Yefremov Buxoro qo‘shinining qurollanishi, to‘pchilar bo‘linmasi va askarlarning maoshi haqida bergan statistik ma’lumotlari amirlikning mintaqadagi harbiy ustuvorligini tushunishda muhimdir. 46 Shu bilan birga, Pyotr Demezon kabi maxfiy topshiriq bilan kelgan sharqshunoslar Buxoro bozorlari dagi "narxlar nazorati" va amirning shaxsiy irodasi iqtisodiyotning har bir bo‘g‘iniga qanchalik chuqur kirib borganini tahlil qiladilar. XIX asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligi global siyosatning "Katta o'yin" (Great Game) markaziga aylandi. Yujin Skayler kabi g'arb diplomatlari bu davrda Buxoroni "geosiyosiy turg'unlik" holatida tasvirlaydilar. Iqtisodiyotda Rossiya imperiyasi mollarining hukmronligi, mahalliy hunarmandchilikning (ayniqsa to'qimachilikning) inqirozga uchrashi va dehqonlar zimmasidagi og'ir "tanobona" solig'i Ahmad Donishning "Navodir ul-vaqoe" asarida jamiyatning "ma'naviy va jismoniy chirishi" sifatida qattiq tanqid ostiga olinadi. Donishning islohotchilik g'oyalari keyinchalik Fitrat va Ayniy kabi jadidlar uchun ma'rifiy poydevor bo'lib xizmat qildi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Buxoro ushbu asrlar davomida nafaqat Sharqning "Qubbat al-Islom"i (Islom gumbazi), balki global savdo chorrahasi bo‘lib xizmat qildi. Me’morchilikdagi "Kumush davri" obidalari va boy qo‘lyozma merosi bugungi kunda ham ushbu davr madaniy salohiyatidan dalolat beradi. Biroq, ichki urug'-aymoqchilik nizolari, og‘ir soliq tizimi va tashqi dunyodagi texnologik inqilobdan uzilib qolish jarayonlari amirlikning so‘nggi yillarida o‘zining salbiy oqibatlarini ko‘rsatdi. Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Buxoro tarixi — bu an’anaviylik va zamonaviylik, sharqona etika va g‘arbiy kuzatishlar to‘qnashgan, o‘zining murakkab qiyofasini va ma'naviy jozibasini yo‘qotmagan buyuk bir tamaddun xronikasidir. 47 FOY DA LA N ILGA N MA N BA VA A DA BIY OTLA R RO` Y X A TI I. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident farmonlari v a qarorlari, Vazirlar Mahk amasining qarorlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент .: Ўзбекистон, 2016. II. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident ining asarlari. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 III.MA N BA LA R 1. Ahmad Donish. "Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi". – Dushanbe: Tojikiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1967. 2. Ahmad Donish. "Navodir ul-vaqoe". – Toshkent: Fan, 1998. 3. Al-Istaxriy. Kitob al-masolik val-mamolik / Tarjimon Z. Munavvarov. – Toshkent: Sharq, 2010. 4. Ayniy, S. "Ahmad Donish va uning asarlari". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 1959. 5. Hofiz Tanish al-Buxoriy. Abdullanoma (Sharafnomayi shohiy). – Toshkent: Sharq, 1999. 6. Litvinskiy B.A., Nastich V.A. Buxoro tarixi. – M.: Nauka, 1981. Mir Olim Buxoriy. Fathnomayi Sultoniy. – T.: “Fan”, 1991. 7. Narshaxiy, Abu Bakr. Buxoro tarixi / Fors tilidan A. Rasulev tarjimasi. – Toshkent: Fan, 1991. Ibn Xurdodbeh. Kitob al-masolik val- mamolik. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019.. 8. Xonikov N.. Buxoro amirligi tarixini yorituvchi manba sifatida. - T. : Fan, 1991 9. Yujin Skayler. Turkiston. – T.: o`qituvchi, 2022 10. Ал-Истахрий. Китоб ал-масолик вал-мамолик. – Қоҳира, 2004. 11. Ал-Муқаддасий. Аҳсан ал-тақосим. – Лейден, 1906 12. Ахмад Дониш. Путешествие из Бухары в Петербург. — Душанбе, 1960. 13. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Сочинения. Т. I. – Москва: Наука, 1963. Шишкин В.А. Варахша. – Москва: Издательство АН СССР, 1963 48 14. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. II. – Москва-Ленинград, 1950. 15. Гардизий. Зайн ал-ахбор. – Тошкент: Фан, 1991. 16. Демезон П.И. Записки о Бухарском ханстве. — Москва: Наука, 1983. — С. 18-40. 17. Ефремов Ф. Десятилетнее странствование и приключения. — Москва: Географгиз, 1952. — С. 12-30. 18. Ибн Хурдодбе ҳ. Китоб ал- масолик вал- мамолик. – Тошкент: Ўзбекистон, 2019. – Б. 115. 19. Ибн Ҳавқал. Сурат ал-арз. – Байрут, 1938. 20. Луннин Б.В. История Узбекистана в источниках (XVIII-XIX в.). — Ташкент: Фан, 1988. — С. 45. 21. Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (География). Введение, перевод, примечания, указатели Б. А. Ахмедова. — Ташкент: Фан, 1977. 22. Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Пер. с тадж. А.А. Семенова. — Ташкент, 1957. (Izoh: Muhit at-tavorix tahlili ham Semyonov ishlarida keltirilgan). 23. Мирза Абдалазим Сами. Та'рих-и салатин-и мангитийа (История мангитских государей). Изд. текста, пер., вед. и прим. Л.М. Епифановой. — М., 1962. 24. Мухаммад Шариф Садр Зия. Наводири Зиёийя. — Ташкент: Янги аср авлоди, 2003. 25. Фитрат А. Баёноти сайёҳи ҳиндӣ. — Тошкент: Маънавият, 2005; Айний С. Бухоро тарихи учун материаллар. — Тошкент, 1966. 26. Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX в.). — Москва, 1974. — С. 112-115 27. Ханыков Н.В. Описание Бухарского ханства. — Санкт- Петербург, 1843. 28. Ходжа Самандар Термези. Дастур ал-мулук (Назидание государям). Пер. М.А. Салахетдиновой. — М.: Наука, 1971. IV. Asosiy adabiy ot lar. 1. Ahmedov A. Oʻzbekiston tarixi (XIX asr – XX asr boshlarida). – T.: Universitet, 2000. 2. Bahovuddinov, A. "Mang‘itlar sulolasi va Buxoro amirligi tarixi". – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2012. 3. Bekjon I. Buxoro inqilobi. – T.: Oʻqituvchi, 1961. 49 4. Bertels, E. "Ahmad Donishning tarixiy asarlari". – Moskva: Sharqshunoslik nashriyoti, 1960. – B. 134. 5. Mirzoyev, A. "Ahmad Donishning 'Risola' asarining ilmiy-tanqidiy nashri". – Dushanbe: Tojikiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1995. 6. Mo‘minov, I. "Ahmad Donishning tarixiy qarashlari". – Dushanbe: Tojikiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 2008. 7. Najafova, I. "Ahmad Donishning 'Risola' asarining rus tiliga tarjimasi". – Moskva: Sharqshunoslik nashriyoti, 1967 8. Rajabov, Z. "Buxoro amirligi tarixining manbalari". – Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2010. 9. Sobirjonova, S. va Ergasheva, F. "Buxoro amirligi tarixi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni". – Chirchiq: Chirchiq davlat pedagogika instituti nashriyoti, 2020 10. Xolmurodov, D. "Buxoro amirligi tarixi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 2023. 11. Ахмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Тошкент: ЎқитуNи, 2001. 12. Зияев Ҳ. Ўзбекистон тарихи (илк ўрта асрлардан XIX аср ўрталаригача). – Тошкент: Шарқ, 2010. 13. Қодиров А. Марказий Осиё тарихий манбашунослиги. – Тошкент: Университет, 2015 14. Муҳаммаджонов А. Бухоро шаҳрининг қадимий пойдевори. – Тошкент: Фан, 1997. Камолиддинов Ш.С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII в. – Ташкент: Узбекистан, 1996. V. Dav riy nashrlar, st at ist ik t o‘plamlar v a hisobot lar. 1. Davronov, X. "Ahmad Donishning tarixiy asarlarining tahlili". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 2011. 2. Gʻulom Q. Yosh buxoroliklar harakati. – T.: Oʻzbekiston, 1992. 3. Karimov T. Amir Olimxon davri: siyosat, islohotlar va inqilob. – “Tarix va Haqiqat” jurnali. – T.: 2004, №2. 4. Masov R. Buxoro amirligi tarixi. – T.: Fan, 2015 5. Mirzayev, A. "Ahmad Donishning tarixiy asarlari va ularning ilmiy ahamiyati". – Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti, 2005 50 51

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. BUXORO SHAHRI TARIXIGA OID O‘RTA ASRLAR YOZMA MANBALARI

1.1. Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari — shahar tarixini o‘rganishda asosiy manba

1.3. Arab va fors tilidagi tarixiy manbalarda Buxoro shahri tasviri

II-BOB. XONLIKLAR DAVRI MANBALARIDA BUXORO SHAHRI TARIXI

2.1. Shayboniylar davriga oid tarixiy manbalarda Buxoro ta’rifi

2.2. Ashtarxoniylar va Mang`itlar davrida oid manbalarda Buxoroning ijtimoiy – iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti

III-BOB BUXORO TARIXINING CHET ELLIK SAYYOHLAR TADQIQOTLARDA TALQIN ETILISHI

3.1. Antoniy Jenkinson, Yujin Skayler asarlarida Buxoro shahri tarixi

3.2. Buxoro shahrini Filipp Yefremov va P.I. Demezon tadqiqotlarida aks etishi

IV. XULOSA

V. FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить