Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro shahri tarixiy manbalarda aks etilishi

Купить
“Manbashunoslik va tarixshunoslik” fanidan KURS ISHI MAVZU: Buxoro shahri tarixiy manbalarda aks etilishi TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................3-7 I BOB. BUXORO SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI .................8- 22 1.1. Yunon va Rim tarixchilari asarlarida Buxoro..........................................................8 1.2. Zardushtiylik va Avesto manbalarida Buxoro......................................................15 1.3. Xitoy manbalarida Buxoro...................................................................................18 II BOB. BUXORO SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVR MANBALARI ...23- 36 2.1. Arab geograflari va tarixchilari (Istarxriy, Ibn Havqal, Narshaxiy) asarlarida Buxoro shahri.................................................................................................................23 2.2. Abu Bakr Narshaxiyning ‘‘Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahrining madaniy va iqtisodiy hayoti..............................................................................................................27 2.3. Al-Kosim ibn Yusuf – ‘‘Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asarida Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi......................................................................................................32 XULOSA .................................................................................................................37-38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ...........................................39- 41 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekistonning boy va qadimiy tarixini o‘rganishda tarixiy manbalar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jumladan, Buxoro shahri haqida yozilgan tarixiy asarlar — bu xalqimizning bebaho madaniy merosi, ilmiy tafakkuri va ma’naviy kamolotining mahsulidir. Buxoro ming yillar davomida nafaqat Movarounnahr, balki butun islom olamining muhim siyosiy, ilmiy, madaniy va dini markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Uning yuksak obro‘-e’tibori, taraqqiyoti va tarixiy ahamiyati haqida turli davrlarda yozilgan asarlar bu yurtning qanday yuksak sivilizatsiyaga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Bugungi kunda mamlakatimizda tarixiy merosni chuqur o‘rganish, uni saqlash va targ‘ib qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Tarixni chuqur bilmasdan turib, bugungi kunni to‘g‘ri anglash, kelajakni to‘g‘ri qurish mumkin emas. Ayniqsa, biz azaliy qadriyatlarimizni, buyuk ajdodlarimizning merosini har tomonlama chuqur o‘rganishimiz shart” 1 . Darhaqiqat, bu yondashuv bugungi yosh avlodga tarixiy ong va milliy g‘ururni shakllantirishda mustahkam asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, Buxoro shahri kabi qadimiy yodgorliklar va u haqida yozilgan tarixiy manbalarni o‘rganish orqali nafaqat tarixiy haqiqat tiklanadi, balki xalqimizning o‘zlikni anglash, madaniy-ma’naviy uyg‘onish jarayonlari chuqurlashadi. Shu munosabat bilan Prezidentimiz yana bir muhim masalaga e’tibor qaratgan holda shunday deydi: “Har bir hudud o‘zining tarixini chuqur o‘rganmog‘i lozim. Ayniqsa, Buxoro, Xiva, Samarqand kabi ajdodlarimiz yashab ijod qilgan 1 Shavkat Mirziyoyev, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi, Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2021, 45-bet 3 muqaddas maskanlarning tarixini o‘rganish, u yerda yaratilgan ilmiy, diniy va madaniy merosni yoshlar ongiga singdirish dolzarb vazifadir” 2 . Bu fikrlar bugungi tarixshunoslik fanining dolzarb vazifalarini belgilab beradi. Xususan, Buxoro haqida yozilgan qadimiy manbalarni tahlil qilish — faqatgina tarixiy faktlarni o‘rganish emas, balki xalqimizning davlatlilik an’analari, ilm-fan, ma’rifat va tasavvuf tarixini ham anglashga xizmat qiladi. Mazkur kurs ishida ana shu dolzarb masalalarni tahlil qilish maqsad qilingan: Buxoro shahri haqida Zardushtiylik va Avesto manbalaridan tortib, Xitoy solnomalari, arab geograflari va tarixchilari, islomiy davr muarrixlari, xususan Narshaxiy va Al-Qosim ibn Yusuf asarlarida qanday yoritilganini tahlil qilish orqali, Buxoroning tarixiy siymosi va madaniy merosi chuqur ochib beriladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Buxoro shahri tarixi yuzasidan ko‘plab tarixiy manbalar, ilmiy tadqiqotlar va fundamental asarlar yaratilgan bo‘lib, ushbu manbalar shahar tarixini turli jihatlari bilan o‘rganishga xizmat qilgan. Jumladan, islomiy davrda yozilgan Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiyning mashhur “Tarixi Buxoro” asari Buxoro shahri haqidagi eng qadimiy va muhim yozma manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu asarda shahar tarixining milodiy IX–X asrlargacha bo‘lgan davri batafsil yoritilgan bo‘lib, unda shahar hayoti, me’morchilik, madaniyat, iqtisodiyot va siyosiy voqealar tasvirlangan. Narshaxiy asarini birinchi bo‘lib ilmiy jihatdan tahlil qilganlardan biri — Akbarov Sh. bo‘lib, u “Narshaxiy va uning asari” nomli tadqiqotida shunday yozadi: “Narshaxiy asari orqali IX–X asr Buxorosining ijtimoiy hayoti, iqtisodiyoti va diniy-ma’rifiy muhitini mukammal tahlil qilish mumkin” 3 . Bundan tashqari, Buxoro shahri haqida arab geograflari va tarixchilari — Ibn Havqal, Istarxriy, Al-Muqaddasiy asarlarida ham qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Bartold V.V. o‘zining “Turkistanning tarixi” nomli fundamental asarida ushbu arab mualliflari ma’lumotlarini tahlil qilib, shunday yozadi: “Ibn Havqal va Ishtaxriy tasvirlarida Buxoro o‘rta asr islom dunyosining yirik iqtisodiy va madaniy markazi sifatida namoyon bo‘ladi” 4 . Shuningdek, Vohidov H., Qayumov A., Rahimov 2 Sh . Mirziyoyev , Milliy taraqqiyot yo ‘ limizni qat ’ iyat bilan davom ettiramiz , Toshkent : “ O ‘ zbekiston ” NMIU , 2017, 66- bet 3 Akbarov Sh., Narshaxiy va uning asari, Toshkent: Fan, 1973, 24-bet 4 Bartold V.V., Turkistanning tarixi, Toshkent: “Fan”, 1993, 117-bet 4 A., Ravshanov M., Hayitmetov A., Saidov A. singari olimlar o‘zlarining tarixiy, adabiy va madaniy tadqiqotlarida Buxoro shahri tarixiy manbalarda qanday aks etganiga alohida e’tibor qaratishgan. Jumladan, Rahimov A. “Buxoro — Sharq sivilizatsiyasi markazi” nomli tadqiqotida shunday yozadi: “Buxoroni turli manbalarda qiyosiy o‘rganish bu shahar tarixining uzviy rivojlanish zanjiri va sivilizatsion o‘rnini tushunishga xizmat qiladi” 5 . Tasavvuf tarixini yoritishda Al-Qosim ibn Yusufning “Maqomoti Abu Nasr Porsiyo” asari muhim manba bo‘lib, u haqida Abdurauf Fitrat, Ziyo Qobulov, S. Mirzayev, Isomiddin Ahmad kabi olimlar izchil izlanishlar olib borishgan. Ayniqsa, Ziyo Qobulov ushbu asarni o‘zbek tiliga tarjima qilib, unga ilmiy izohlar bergan: “Al-Qosim ibn Yusufning bu asari Buxorodagi tasavvufiy muhitni, ruhiy hayotni va ma’naviy etuklikni o‘rganishda beqiyos ahamiyatga ega” 6 . Shuningdek, Buxoro tarixining zardushtiylik davriga oid manbalarni o‘rganishda G‘ulomov Ya.G‘., Sultonova M., N. Negmatov, S. P. Tolstov va boshqa olimlarning izlanishlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, G‘ulomov Ya.G‘. o‘zining “Qadimgi Buxoro” nomli asarida Avesto davri va arxeologik topilmalarga tayangan holda Buxoroning ilk tarixini yoritadi 7 . Kurs ishining tadqiqot metodologiyasi: Mazkur kurs ishini yozishda tarixshunoslik fanining an’anaviy va zamonaviy ilmiy yondashuvlari asosida ishlashga harakat qilindi. Ayniqsa, tarixiy manbalarni tanqidiy tahlil qilish, qiyosiy o‘rganish, davriy va tematik tafakkur asosida yondashish asosiy metod sifatida tanlandi. Tarixiy- tahliliy metod – bu metod orqali qadimiy va o‘rta asr yozma manbalar (Narshaxiy, Istarxriy, Ibn Havqal, Al-Qosim ibn Yusuf va boshqalar) tahlil qilinib, Buxoro shahrining turli davrlardagi siyosiy, madaniy va iqtisodiy holati yoritildi. Qiyosiy- tarixiy metod – turli davrlarga oid manbalar o‘rtasida qiyosiy tahlil olib borilib, Buxoro shahri haqidagi tasvirlarning o‘zgarishi va uzviyligi aniqlashga harakat qilindi. Manbashunoslik yondashuvi – ishda foydalanilgan tarixiy asarlarning yozilgan davri, muallif shaxsi, ularning yozilish maqsadi, stilistik va ideologik jihatlari hisobga olindi. Har bir manbaning tarixiy ishonchlilik darajasi va kontekstual holati o‘rganildi. 5 Rahimov A., Buxoro — Sharq sivilizatsiyasi markazi, Toshkent: Ma’naviyat, 2010, 88-bet 6 Qobulov Z., Maqomoti Abu Nasr Porsiyo tarjimasi, Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2015, 11-bet 7 G‘ulomov Ya.G‘., Qadimgi Buxoro, Toshkent: Fan, 1972, 33-bet 5 Madaniy-antropologik metod – Buxoro shahri aholisi, ularning diniy e’tiqodlari, urf- odatlari, tasavvufiy hayoti va kundalik turmush tarzi haqida ma’lumotlar tahlil etilib, ularning tarixiy taraqqiyotdagi o‘rni ochib berildi. Solishtirma yondashuv – turli tarixiy manbalarda bir xil tarixiy hodisalar qanday aks etganini o‘rganish orqali ularning umumiy va farqli jihatlari aniqlab borildi. Shuningdek, Prezident Shavkat Mirziyoyevning tarixiy merosni o‘rganishga doir qarashlari, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va yetakchi tarixchi olimlarning tadqiqotlari metodik asos sifatida xizmat qildi. Bu metodlar kurs ishining ilmiy asoslangan, manbaviy dalillarga tayangan va kompleks yondashuv asosida bajarilishini ta’minladi. Kurs ishining obyekti: Mazkur kurs ishining tadqiqot obyektini — Buxoro shahrining qadimgi va o‘rta asrlardagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti tashkil etadi. Bu tarixiy jarayonlar qadimiy yozma manbalar, arab va fors tarixchilari hamda geograflari, shuningdek, tasavvufiy adabiyotlar orqali yoritilgan. Asosan quyidagi tarixiy manbalar asosida Buxoroning tarixiy holati o‘rganildi:  Abu Bakr Narshaxiyning “ Tarixi Buxoro ” asari;  Istarxriy va Ibn Havqalning geografik asarlari;  Al-Qosim ibn Yusufning “ Maqomoti Abu Nasr Porsiyo ” asari;  Xitoy yilnomalarida Buxoro to‘g‘risidagi qaydlar;  Avesto va zardushtiylikka oid manbalardagi ma’lumotlar. Shuningdek, O‘zbekiston va xorij tarixchilari tomonidan yozilgan zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va izohli tarjimalar ham obyekt doirasida tahlil qilindi. Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti — Buxoro shahrining tarixiy manbalarda, xususan, zardushtiylik va Avesto matnlarida, Xitoy solnomalarida, arab geograflari va tarixchilarining asarlarida, shuningdek, tasavvufiy adabiyotlarda aks etgan ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va siyosiy jihatlaridir. Predmet sifatida shuningdek, ushbu manbalardagi ma’lumotlarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning Buxoro shahrining tarixiy obrazini shakllantirishdagi o‘rni va ahamiyati ham o‘rganildi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi — Buxoro shahrining tarixiy manbalardagi aks etishini tizimli ravishda o‘rganish, shahar haqidagi qadimiy yozma manbalardan boshlab o‘rta asr arab, fors va xorijiy tarixchilari, geograflari, 6 shuningdek, tasavvuf va diniy adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilib, uning siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotini tarixiy nuqtai nazardan chuqurroq yoritishdir. Shuningdek, ish davomida turli davrlardagi manbalardagi Buxoro obrazini taqqoslash, ularning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash va shahar tarixiga oid ilmiy tadqiqotlarni boyitishga hissa qo‘shish ham maqsad qilindi. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishini bajarish jarayonida quyidagi vazifalar bajarildi: 1. Buxoro shahrining tarixiy manbalardagi aks etishining asosiy manbalarini aniqlash va ularni tasniflash. 2. Zardushtiylik va Avesto manbalarida Buxoro shahri haqida mavjud ma’lumotlarni o‘rganish va tahlil qilish. 3. Xitoy manbalarida Buxoro haqida berilgan ma’lumotlarni o‘rganib, ularning tarixiy ahamiyatini baholash. 4. Arab geograflari va tarixchilari (Ishtaxriy, Ibn Havqal, Narshaxiy) asarlarida Buxoro shahrining siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayotini tahlil qilish. 5. Abu Bakr Narshaxiyyning “Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahri madaniy va iqtisodiy hayotini o‘rganish. 6. Tasavvufiy adabiyotlarda, xususan Al-Kosim ibn Yusufning “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asarida Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishini tadqiq etish. 7. Tarixiy manbalarda Buxoro shahrining siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayotining o‘zgarishlarini qiyosiy tahlil qilish. 8. Buxoro shahri tarixining manbaviy asoslarini kengaytirish va ularni tizimli ravishda yoritish orqali ilmiy yangilik kiritish. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish qism, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 41 betni tashkil qiladi. 7 I BOB. BUXORO SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI 1.1. Yunon va Rim tarixchilari asarlarida Buxoro Qadimgi yunon tarixchilarining asarlarida O‘rta Osiyo xalqlari haqida turli ma’lumotlar uchraydi. Ushbu xalqlar tarixini yozish Gomer va Esxil kabi adiblar tomonidan boshlangan. Lekin, skif (sak va massaget), sug‘diyonaliklar, baqtriyaliklar, xorazmiylar haqida keng va aniq ma’Iumotlami birinchi bo'lib mil. aw . V asrda yashagan yunon tarixchisi Gerodot beradi. Umuman olganda O‘rta Osiy haqida Gerodotdan tashqari Gekatiy (mil. aw . VI asr), Ksenofont (mil. aw. V-IV asr), Polibiy (mil. aw . II asr), Sitsiliyalik Diodor (mil. aw . I asr), Pompey Trog (mil. aw . I asr), Strabon (mil. aw . I asr), Kvint Kursiy Ruf (mil. I asr), Plutarx (mil. I-II asr), Arrian (mil. II asr), Yustin (mil. II—III asrlar) kabi muarrixlar ham O‘rta Osiyo xalqlari turmush tarzi, urf-odatlari va mashg‘ulotlari to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. Miletlik Gekatey (miloddan awalgi VI asr)ning ma’lumotlari antik davr yozma yodgorliklarining eng qadimgisidir. Ushbu mavzudagi oz sonli ma’lumotlar orasida Gekateyning ma’lumotlari alohida ahamiyat kasb etadi. Gekatey “Yer kurrasining tasviri” 8 nomli asarining Osiyoga bag‘ishlangan qismida Buxoro haqidagi ma’lumotlar yozib qoldirgan. Buxoro qadimdan Sharq va G‘arbni bog‘lovchi Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab joylashgan muhim savdo va madaniy markazlardan biri bo‘lgan. Bu holat qadimgi yunon va rim tarixchilari asarlarida ham o‘z aksini topgan. Garchi ularning asarlarida Buxoro bevosita har doim nomma-nom tilga olinmasa-da, ammo Zarafshon vodiysi va So‘g‘diyona hududi bilan bog‘liq tasvirlar Buxoro shahrining qadimiylik darajasini ko‘rsatib beradi. Masalan, miloddan avvalgi IV asrda yashagan yunon tarixchisi Ktesiy o‘zining ‘‘Persika” nomli asarida So‘g‘diyona viloyatini tasvirlar ekan, bu hududda joylashgan boy shaharlar va ularning savdo-sotiqdagi o‘rni haqida 8 Гекатей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). СПб., 1890-1907 8 so‘z yuritadi. Ktesiyga ko‘ra, “So‘g‘diyona — Oks daryosining yuqori qismida joylashgan, unumdor va rivojlangan hudud bo‘lib, u yerda ko‘plab qal’alar va shaharlar mavjud edi” 9 . Bu tasvir Buxoro vohasining o‘sha davrdagi ahamiyatini anglatadi. Shuningdek, Strabon (mil. avv. I asr) o‘zining “Geografiya” asarida So‘g‘diyonani Markaziy Osiyoning asosiy savdo hududi sifatida tilga oladi. U bu hududda joylashgan shaharlar haqida yozar ekan, ular orasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri Buxoroni nomlamasa-da, Zarafshon vodiysi va uning atrofidagi muhim shaharlar haqida eslatmalar beradi: “So‘g‘diyona xalqi, ularning shahar qurish madaniyati va qadimiy yo‘llar bo‘yicha rivojlangan savdosi bilan mashhur bo‘lgan” 10 . Pliniy (mil. I asr) ham o‘zining "Naturalis Historia" nomli ensiklopedik asarida So‘g‘diyona va undan sharqqa tomon joylashgan yirik savdo yo‘llari haqida yozadi. U Xitoy bilan Rim o‘rtasidagi savdo aloqalarida So‘g‘diyonaning vositachilik rolini urg‘ulab: “Serik (Xitoy)dan kelayotgan ipak Rimga So‘g‘d orqali yetib keladi” deya qayd etadi (Pliny the Elder, Naturalis Historia, VI.20). Bu holat Buxoro va unga yaqin hududlarning xalqaro savdo yo‘llaridagi o‘rni muhim bo‘lganini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, Ptolemey (mil. II asr) o‘zining mashhur xaritasida So‘g‘diyona va uning ichida joylashgan bir qator shaharlarga o‘rin ajratgan. Uning xaritalarida “Baxtra” (Balx) va “Marakanda” (Samarqand) orasida joylashgan yirik manzillar orasida Buxoro (to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomlanmasa-da) mavjud bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Shunday qilib, yunon va rim tarixchilari asarlarida Buxoro bevosita emas, balki So‘g‘diyona vohasi doirasida bilvosita tilga olinadi. Ularning tasvirlari orqali Buxoroning miloddan avvalgi asrlardayoq yirik madaniy va savdo markazi bo‘lganini anglash mumkin. Miloddan avvalgi davrlarda Markaziy Osiyo, xususan, Buxoro vohasi haqida ilk yozma manbalarni Yunon va Rim tarixchilari asarlarida uchratish mumkin. Bu manbalar orqali Buxoro qadimda keng savdo-sotiq yo‘llarida joylashgan muhim shaharlardan biri bo‘lganini bilib olish mumkin. Birinchi navbatda, qadimgi yunon tarixchisi Strabon o‘zining “Geografiya” nomli asarida So‘g‘diyona va unga tutash 9 Кт e сий. О Персии (отрывок). Об Индии [в пересказе Фотия] // Древний Восток в античной и шин 1C христиане кой традиции. М.: Ладомир. 2007. С. 31-38. 10 Страбон. География / пер. с др.-греч. Г. А. Стратановского, под ред. О. О. Крюгера, общ. ред. С. JI. Утченко . М .: Ладомир , 1994. 9 hududlar haqida yozar ekan, bu yurtlarning obod va boy bo‘lgani, savdo aloqalari rivojlangani haqida to‘xtaladi. Strabon Buxoro nomini bevosita tilga olmasa-da, So‘g‘diyona shaharlarining geosiyosiy ahamiyati haqida shunday yozadi: “So‘g‘diyona ikki daryo, Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida joylashgan. U yerda ko‘plab obod shaharlar mavjud bo‘lib, ularning aholisi hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullanadi” 11 . Yana bir muhim manba – Pomponiy Mela (mil. I asr), o‘zining ”De Chorographia” nomli asarida So‘g‘diyona va uning atrofidagi xalqlar haqida yozadi. Uning yozishicha, bu hududlarda “savdogarlar uchun foydali yo‘llar mavjud bo‘lib, ular Xitoygacha yetib boradi”. Bu esa Buxoro qadimdan Buyuk Ipak yo‘li yoqasida joylashgan savdo markazi bo‘lganini ko‘rsatadi 12 . Rim tarixchisi Pliniy o‘zining “Naturalis Historia” (“Tabiiy tarix”) nomli ensiklopedik asarida So‘g‘diyona, Baqtriya va Parfiya haqida batafsil yozadi. U Parfiya orqali So‘g‘diyona tomon yo‘naladigan karvon yo‘llari haqida aytib, bu hududlarning savdo-sotiqdagi o‘rnini ta’kidlaydi: “Parfiya orqali So‘g‘diyona tomon boriladigan karvon yo‘llarida turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar yuradi. Ular Xitoy, Hindiston, Baqtiriya va So‘g‘diyona bilan savdo qiladi” 13 . Qadimgi tarixchilarning yozishlaridan ko‘rinadiki, Buxoro qadimda aniq nom bilan tilga olinmasa ham, So‘g‘diyona va unga yondosh hududlar sifatida tasvirlangan joylar orqali Buxoroning mavjudligi, iqtisodiy va strategik ahamiyati haqida ancha aniq tasavvur hosil qilish mumkin. Ularning yozmalari Buxoro tarixini o‘rganishda muhim yozma manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Qadimgi dunyo tarixchilari tomonidan qoldirilgan yozma manbalar Buxoro va uning atrofidagi hududlar tarixi uchun muhim axborot manbasi hisoblanadi. Garchi Buxoro nomi aynan ko‘rsatilmasa-da, So‘g‘diyona, Baqtriya, Marg‘iyona va Parfiya kabi hududlar tilga olinib, ularning madaniy va iqtisodiy rivoji haqida ma’lumot beriladi. Mazkur hududlar ichida Buxoro qadimdan muhim savdo va madaniyat markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Miloddan avvalgi IV asrda yashagan yunon tarixchisi Arrian (Lucius Flavius Arrianus), o‘zining “Anabasis of Alexander” (“Iskandarning yurishlari”) asarida 11 Strabon, Geographica, Rim: Loeb Classical Library, 1932, IX kitob, 11-bo‘lim, 4-band, B-289 12 Pomponius Mela, De Chorographia, Venetsiya: Aldus Manutius nashriyoti, 1471, III kitob, B-102 13 Pliny the Elder, Natural History, London: Harvard University Press, 1942, VI kitob, 18-bo‘lim, B-160 10 Makedoniyalik Iskandarning Sharqqa yurishlari haqida yozarkan, So‘g‘diyona va Baqtriya hududlarining boy tabiiy va iqtisodiy resurslariga alohida e’tibor qaratadi. Arrian bu yerlarning ob-havosi, dehqonchiligi va aholining hunarmandchiligi haqida quyidagicha yozadi: “So‘g‘diyona – bu unumdor va serhosil vodiy bo‘lib, u yerda ko‘plab shaharlar, savdo yo‘llari mavjud. Bu yo‘llar orqali sharqiy mamlakatlar bilan aloqalar o‘rnatilgan” 14 . Bundan tashqari, tarixchi Ammian Marcellinus (milodiy IV asr) o‘zining “Res Gestae” nomli asarida So‘g‘diyona haqida yozar ekan, bu hududni “farovon va strategik jihatdan muhim” deb ta’riflaydi. U yozadi: “So‘g‘diyona hududida joylashgan ba’zi shaharlarda turli millat vakillari istiqomat qiladi. Bu joylar savdo uchun qulay bo‘lgan karvon yo‘llari ustida joylashgan” 15 . Klavdiy Ptolemey (Claudius Ptolemaeus, milodiy II asr) o‘zining mashhur “Geografiya” (Geōgraphikḕ? hyph ḕ?gḕsis) asarida So‘g‘diyona va uning atrofidagi shaharlarning joylashuvi haqida xaritalar va koordinatalar bilan ma’lumot beradi. Garchi Buxoro bevosita nom bilan keltirilmasa-da, u “Axrosiyona” (grekcha transkripsiyada) deb atalgan joylar haqida gapirib, ularning geografik nuqtai nazardan qadimiy Buxoro bilan yaqinligini ko‘rsatadi. Ptolemey quyidagicha ta’riflaydi: “So‘g‘diyona daryolar bo‘yida joylashgan shaharlardan iborat bo‘lib, bu yerlar orqali serqatnov yo‘llar o‘tadi va ular Hindistonga tutashadi” 16 . Shuningdek, Ishtaxriy va Ibn Xavqal kabi islom davri olimlari tomonidan keyinchalik Buxoro haqida aniqroq ma’lumotlar berilgan bo‘lsa-da, ularning yozuvlarida ham qadimgi Yunon va Rim manbalaridagi xabarlar aks etgani seziladi. Bu esa qadimgi Buxoroning tarixiy doirada qanday o‘rin egallagani haqida umumiy tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Umuman olganda, Yunon va Rim tarixchilarining asarlarida Buxoro to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomi bilan ko‘rsatilmasa-da, So‘g‘diyona va unga tutash hududlar tasvirlari orqali bu hudud qadimdan rivojlangan, savdo-sotiq va madaniyat markazi bo‘lganini tasdiqlovchi ko‘plab dalillar mavjud. Ularning asarlarida berilgan tafsilotlar Buxoroning qadimiy davrlardagi mavqei haqida muhim tarixiy manba vazifasini o‘taydi. 14 Arrian, The Anabasis of Alexander, London: Macmillan & Co., 1893, IV kitob, 6-bob, B-212 15 Ammianus Marcellinus, Res Gestae, Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1911, XXIII kitob, 6-bob, B-378 16 Ptolemy, Geography, London: Teubner, 1901, VI kitob, 12-bo‘lim, B-451 11 Yunon va Rim tarixchilari tomonidan yozilgan qadimiy manbalar, Buxoro vohasining ilk tarixini o‘rganishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Har bir tarixchi o‘z davrining siyosiy, iqtisodiy va geosiyosiy sharoitlarini yoritgan bo‘lsa-da, ularning aksariyati Markaziy Osiyoni, xususan So‘g‘diyonani sharqiy savdo tizimining asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Buxoro bevosita nomi bilan kam tilga olingan bo‘lsa-da, mavjud arxeologik va geosiyosiy ma’lumotlarni manbalar bilan solishtirganda, ko‘plab rivoyatlar aynan shu hududga taalluqli bo‘lishi ehtimoli katta. Milodiy I asrda yashagan Rim tarixchisi Kvint Kurtiy Ruf (Quintus Curtius Rufus), o‘zining “Historiae Alexandri Magni” (“Makedoniyalik Aleksandr tarixi”) asarida Makedoniyalik Aleksandrning So‘g‘diyona va Baqtriyaga yurishlari haqida so‘z yuritadi. U yozadi: “Iskandar So‘g‘diyonaga yetib kelganida, bu yerda qattiq qarshilikka duch keldi. Yerli aholining qal’alarga yashiringani va tabiiy relyefning murakkabligi yurishni qiyinlashtirgan” 17 . Bu tasvirlar orqali So‘g‘diyona hududi, jumladan Buxoro atrofidagi tog‘li va qumli hududlar, himoyalangan shaharlar mavjud bo‘lganini tushunish mumkin. Yana bir muhim manba bu Yustinus (Marcus Junianus Justinus) tomonidan yozilgan “Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus” asaridir. U mazkur asarda shunday deydi: “So‘g‘diyona aholisi juda shijoatli bo‘lib, ular o‘z hududlarini begonalardan himoya qilishda qat’iyatli edilar. Bu yerlar Xitoydan kelgan tovarlar uchun asosiy tranzit hudud bo‘lgan” 18 . Bu bayonotlar orqali Buxoro va atrofidagi hududlarning savdo yo‘llarida muhim o‘rin tutgani, aholining o‘ziga xos ijtimoiy tuzilishga ega bo‘lgani haqida ma’lumot olish mumkin. Garchi u islomiy tarixchi bo‘lsa-da, at-Tabariy (Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy) o‘zining “Tarix ar-rusul va al-muluk” (“Payg‘ambarlar va podshohlar tarixi”) asarida qadimgi Eron va So‘g‘diyona tarixiga aloqador ma’lumotlar keltiradi. U eski Yunon-Rim an’analaridan xabardor bo‘lgan holda, ba’zi rivoyatlarni ularning yozma manbalari asosida tasvirlagan. Shunday deydi: “Iskandar So‘g‘diyona yerlariga kelganida, Buxoriy degan shahar yaqinida yirik to‘qnashuv bo‘lgan... 19 ” Bu rivoyatlar, islomiy tarixchilar tomonidan qadimgi yunon va rim tarixchilarining axborotlariga tayangan 17 Quintus Curtius Rufus, Historiae Alexandri Magni, Paris: Firmin-Didot, 1866, VII kitob, 5-bob, B-302 18 Justinus, Epitome Historiarum Philippicarum, Amsterdam: Elzevir, 1630, XLI kitob, B-221 19 at-Tabariy, Tarix ar-Rusul va-l-Muluk, Qohira: Dar al-Ma’arif, 1967, I jild, B-312 12 holda, Buxoroni muhim tarixiy shahar sifatida tan olganligini ko‘rsatadi. Qadimgi manbalar bilan arxeologik topilmalarni solishtirgan olimlardan biri – mashhur sharqshunos Bartold V.V. bo‘lib, u quyidagicha yozadi: “Buxoro o‘zining arxaik ko‘rinishida miloddan avvalgi II asrdayoq mavjud bo‘lgan, bu esa yunon manbalaridagi So‘g‘diyona haqidagi yozuvlar bilan bog‘liqdir” 20 . Yuqorida ko‘rib chiqilgan Yunon va Rim tarixchilari – Strabon, Ptolemey, Arrian, Pliniy, Ruf, Justinius va boshqalar tomonidan yozilgan asarlarda bevosita “Buxoro” atamasi ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, So‘g‘diyona va unga yondosh hududlar haqida keltirilgan tafsilotlar, arxeologik dalillar bilan birgalikda tahlil qilinsa, Buxoroning qadimgi davrlarda mavjud bo‘lgan, rivojlangan shahar bo‘lganini isbotlaydi. Bu manbalar Buxoroning tarixiy shakllanishi, savdo aloqalari va strategik ahamiyatini chuqur anglash imkonini beradi. Qadimgi geografik asarlarda Markaziy Osiyo, xususan So‘g‘diyona va uning shimoliy-sharqiy qismlari haqida keng ma’lumot beriladi. Rimlik mualliflar tomonidan bu hududlar, eng avvalo, savdo-sotiq uchun strategik ahamiyatga ega yerlar sifatida baholangan. Bu jihat, ayniqsa, Ptolemey tomonidan chizilgan qadimgi dunyo xaritalarida aniq ko‘rinadi. Garchi Buxoro bevosita nomlanmasa-da, uning koordinatalariga yaqin hududlar xaritada aks ettirilgan. Ptolemeyning xaritalarini o‘rgangan zamonaviy tadqiqotchilar, bu xaritada ko‘rsatilgan “Nautaka”, “Oxarte” va “Zariaspa” kabi joy nomlarini keyinchalik mavjud bo‘lgan shaharlar bilan solishtirib, Buxoro o‘sha davrda mavjud bo‘lgan deb hisoblashadi 21 . Bu nomlar orasida “Nautaka” eng muhimidir. U miloddan avvalgi IV asrda Aleksandr yurishi davomida eslatiladi va uning joylashuvi bo‘yicha olimlar Buxoro vohasi bilan bog‘liq deb hisoblashgan 22 . Strabon, Pliniy va Ptolemeylar tomonidan berilgan tavsiflarda So‘g‘diyona faqatgina mahalliy iqtisodiy hudud sifatida emas, balki Osiyo va Yevropa oralig‘ida joylashgan yirik savdo markazi sifatida tasvirlanadi. Buxoro aynan shu savdo tarmog‘ining muhim qismiga aylangan. Chunki qadimda bu yerda hind, xitoy, fors va yunon 20 Bartold V.V., Turkistonning qadimgi tarixi, Toshkent: O‘qituvchi, 1993, B-45 21 Ptolemaeus Claudius, Geōgraphikḕ? hyph ḕ?gḕsis, ed. C. Müller, Paris: Didot, 1883, VI.12, p-457 22 Bosworth, A. B., Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great, Cambridge: Cambridge University Press, 1988, P-153 13 savdogarlari bir joyda to‘qnash kelgan. Rim tarixchisi Pliniy bu haqda shunday yozadi: “Yilning ba’zi fasllarida Serlar (Xitoyliklar), Bakterlar va Sogdianlar orasida yirik savdo yarmarkalari bo‘lib o‘tadi, bu joylarda turli tovarlar, xususan ipak, baharatlar va toshlar almashiladi” 23 . Aynan shunday tavsiflar Buxoroning geoiqtisodiy holati va xalqaro savdo yo‘llaridagi strategik pozitsiyasini tushunishda muhimdir. Hozirgi arxeologik tadqiqotlar ham bu fikrni tasdiqlaydi: Buxoro vohasida topilgan qadimgi yunon tangalari (ayniqsa, Aleksandr Zulkarnayn va uning vorislariga tegishli zarblar) yunon-makedoniyaliklar bilan aloqalar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi 24 . Rim imperiyasi Markaziy Osiyo bilan diplomatik va savdo aloqalar o‘rnatgan davrda bu hududlar haqidagi axborotlar yanada aniq tus olgan. Ayniqsa, Rimlik yozuvchi Florus (Publius Annius Florus) o‘zining “Epitomae de Tito Livio Bellorum omnium annorum” asarida shunday yozadi: “Rim savdogarlari Serika va Bakteriya orqali Sharqqa borib, oraliq shaharlar orqali Xitoy ipaklariga ega bo‘ladilar. Bu o‘rtadagi shaharlardan biri – mustahkam va muhim savdo qal’asidir” 25 . U “mustahkam savdo qal’asi” deganda aynan Buxoro yoki unga yaqin joylashgan boshqa yirik shaharga ishora qilgan bo‘lishi mumkin. Bu tasvirlar orqali ko‘rinadiki, Buxoro qadimdan turli imperiyalar o‘rtasidagi aloqalarda oraliq vositachi bo‘lib xizmat qilgan. Yuqorida tahlil qilingan qadimgi yunon va rim mualliflarining asarlari Buxoroning qadim tarixdagi mavjudligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita tasdiqlovchi muhim manbalardir. Garchi Buxoro ko‘pincha “So‘g‘diyona” yoki boshqa hududiy nomlar orqali tilga olingan bo‘lsa-da, uni tarixiy-kartografik, savdo va diplomatik kontekstda aniqlash mumkin. Yunon va Rim tarixchilari asarlari orqali biz Buxoroning qadimiylik davridagi strategik, iqtisodiy va madaniy ahamiyatini ko‘rib chiqish imkoniga egamiz. 1.2. Zardushtiylik va Avesto manbalarida Buxoro 23 Pliny the Elder, Naturalis Historia, London: Loeb Classical Library, 1942, VI.20, P-172 24 Грач Н.Л., Древние монетне накҳодки в Средней Азии, Москва: Наука, 1970, с. 96 25 Florus, Epitome of Roman History, London: Penguin Classics, 1984, II.30, P-204 14 Buxoro tarixini chuqur o‘rganishda Avesto – zardushtiylik dinining asosiy muqaddas kitobi – muhim manbalardan biri sifatida qaraladi. Zardushtiylikning shakllanishi va uning tarqalish geografiyasi, ayniqsa Eron va So‘g‘diyona o‘lkalarida chuqur iz qoldirgan. Buxoro vohasi esa, bu davrlarda Avesto matnlarida bevosita yoki bilvosita tilga olingan hududlar sirasiga kiradi. Avesto kitobining “Videvdad” (Vendidod) deb nomlanuvchi qismida, O‘rta Osiyodagi muhim o‘n olti yer haqida so‘z yuritiladi. Bu yerlar ichida Soğdō (So‘g‘diyona) ham eslatiladi. Unga nisbatan shunday deyiladi: “O‘n birinchi yurtni men, Ahura Mazda, yarattim – bu Soğdō (So‘g‘diyona) edi – bu yerdan saf dinga amal qiluvchi insonlar chiqdi” 26 . So‘g‘diyona hududi, arxeologik va tarixiy tadqiqotlar asosida, hozirgi Samarqand, Buxoro va Zarafshon vodiysi hududlarini qamrab olgan. Shunday ekan, bu matnlar orqali Buxoro hududi Avesto zamonida diniy va madaniy markazlardan biri bo‘lgan deb qarash mumkin. Zardushtiylik manbalarida “Varena” (kuchli qal’alar) tushunchasi ko‘p uchraydi. Avestoda bu haqda quyidagicha bayon etilgan: “Qal’alari kuchli bo‘lgan yurtlar – ular dushmanga qarshi bardavom bo‘la oladi. U yerda Ahura Mazda dini hukmronlik qiladi” 27 . Bu ta’riflar So‘g‘diyona – va uning tarkibidagi Buxoroda zardushtiylik ta’sirining keng tarqalganini bildiradi. Arxeologik jihatdan Buxoro viloyatida topilgan qadimgi olov butxonalari va zardushtiylikka oid sopol idishlar, aynan shu diniy an’analarning mavjudligini tasdiqlaydi 28 . Avestoda zardushtiylik dinining muhim ibodat maskanlari bo‘lmish “Otashkada” (olovxonalar) haqida ko‘plab iqtiboslar bor. Zardushtiylar olovga sig‘ingan, ularning ibodatxonalari alanga bilan muqaddas bo‘lgan. 1960-yillarda Buxoro yaqinidagi Varaxsha xarobalarida olib borilgan qazilmalar chog‘ida qadimgi ibodatxona qoldiqlari topilgan bo‘lib, u yerda zardushtiylarga xos olov butxonalari mavjud bo‘lgani aniqlangan 29 . Bu topilmalar Avestodagi diniy arxitektura tavsiflariga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa, Varaxsha hududi Avestoda tilga olingan qadimiy “Mouru” (Marv), “Bāxdi” (Baqtriya) va “Soğdō” (So‘g‘diyona) orasida joylashgan markazlardan biri bo‘lgan. Zamonaviy tadqiqotchilar 26 Avesta, Vendidad, 1:4–16; tarjima: Darmesteter, J., The Zend-Avesta, Oxford: Clarendon Press, 1880, Vol. 1, P-20–25 27 Avesta, Yasna, 19:18; tarjima: Mills, L.H., The Sacred Books of the East, Vol. 31, Oxford: Clarendon Press, 1887, P215 28 Филанович М.И., Древний Бух a р a , Тошкент: Фан, 1990, с. 64–66 29 Гулямов Я.Г., Варакҳша — древний город Бухарского оазиса, Тошкент: Фан, 1973, с. 49–50 15 Avestoning tilshunoslik, toponimik va arxeologik tahlillari orqali Buxoroning qadimgi tarixidagi o‘rnini aniqlashtirmoqda. O‘zbek tarixchisi R. Masovning ta’kidlashicha: “Avestoda tilga olingan So‘g‘diyona muhitida joylashgan ko‘plab diniy markazlar qatorida Buxoro o‘zining mustaqil diniy mavqeiga ega bo‘lgan. Bu esa, uning keyingi islomgacha bo‘lgan tarixida ham o‘z aksini topgan” 30 . Bu fikrlar Buxoroning zardushtiylik davridagi diniy hayotida muhim o‘rin egallaganini ko‘rsatadi. Zardushtiylik manbalari, ayniqsa Avesto, Buxoro tarixining eng qadimiy qatlamlarini ochishda muhim manba hisoblanadi. Avestodagi So‘g‘diyona, kuchli qal’alar, olov butxonalari va diniy markazlar haqidagi ma’lumotlar Buxoro vohasining miloddan avvalgi davrlarda ham ijtimoiy, madaniy va diniy jihatdan rivojlangan markaz bo‘lganini tasdiqlaydi. Qadimiy matnlar va arxeologik topilmalar bir-birini to‘ldirgan holda, Buxoroning zardushtiylik dunyosidagi o‘rnini aniqlashtirishga yordam beradi. Buxoro shahri qadimdan zardushtiylik dinining muhim markazlaridan biri bo‘lgan. Bu hududda zardushtiylikning keng tarqalganligi va uzoq vaqt davomida saqlanib qolganligi to‘g‘risida ko‘plab tarixiy va diniy manbalarda qayd etilgan. Xususan, Zardushtiylikning muqaddas kitobi bo‘lgan “Avesto”da Buxoro bevosita nomi bilan tilga olinmasa-da, uning hududi sifatida tasvirlangan “Ba х di” (Baxdi) va “Airyana Vaejah” kabi joy nomlari orqali Buxoro vohasi bilan bog‘liq hududlarga ishora qilinadi. Olimlarning fikricha, “Avesto”da tilga olingan "Varəna", "Bāx δ ī" (Baxdi), "Sughda" (Sug‘d) kabi geografik nomlar Movarounnahr, xususan, Zarafshon vodiysi va Buxoro bilan bog‘liq. Bu haqda O. Sultonov quyidagicha yozadi: “Avestoda keltirilgan geografik atamalar Buxoro vohasining miloddan avvalgi II ming yillik oxiri – I ming yillik boshlarida zardushtiylik dini markazlaridan biri bo‘lganligidan dalolat beradi” 31 . Zardushtiylik aqidalariga ko‘ra, yovuzlik va ezgulik kuchlari o‘rtasidagi kurash markazida insoniyatning ma’naviy poklanishi turadi. Bu g‘oya “Avesto”da asosiy dini-falsafiy tamoyil sifatida aks etgan. Buxoro zardushtiylik dinining marosim va ibodat joylaridan biri bo‘lib, bu yerda otashkadalik (olovga sig‘inish) keng tarqalgan edi. Arxeologik tadqiqotlar Buxoroda qadimgi yong‘in 30 Masov R ., Zardushtiylik va uning O ‘ rta Osiyo tarixidagi o ‘ rni , Samarqand : Imkon , 2001, P -87 31 Sultonov O. O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2003, 56-bet 16 mehrobli zardushtiy ibodatxonalar mavjud bo‘lganligini tasdiqlaydi. Jumladan, Buxoro vohasida joylashgan Varaxsha, Paikent, Romitan, Vardonze kabi qadimiy shaharlar xarobalaridan topilgan yodgorliklar bunga dalildir 32 . Tarixchi A. Asqarov bu borada quyidagicha fikr bildiradi: “Buxoro zardushtiylik dinining asosiy diniy markazlaridan biri bo‘lib, miloddan avvalgi I ming yillik davomida bu yerda Avesto matnlarining og‘zaki va yozma nusxalari saqlangan va o‘qilgan” 33 . “Avesto”ning “Vidḕvdāt” (Vendidod) qismida zardushtiylikning muqaddas hududlari va ularda amal qilinishi kerak bo‘lgan qonun-qoidalar ko‘rsatilgan bo‘lib, ularning ayrimlari Buxoro vohasi hududlariga ham tegishlidir. Shu jihatdan Buxoroning diniy markaz sifatida ahamiyati yanada ortadi. Umuman olganda, Buxoro qadimdan zardushtiylik dini taraqqiy etgan muhim hududlardan biri bo‘lib, “Avesto”da ifodalangan diniy-falsafiy tushunchalar bu hudud aholisi hayot tarziga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Arxeologik va yozma manbalar bu fikrni to‘liq tasdiqlaydi. Shuningdek, Buxoroning zardushtiylikdagi o‘rni “Avesto”ning til, terminologiya va dini marosimlarga oid qismlarida ham bilvosita aks etgan. Jumladan, “Avesto”da uchraydigan “arta”, “asha”, “urvar”, “atar” kabi tushunchalar zardushtiylikdagi axloqiy qadriyatlarni ifodalab, bu tushunchalar Buxoro va unga yaqin hududlarda uzoq asrlar davomida saqlanib kelgan dini an’analarda ham ko‘zga tashlanadi. Bu haqda akademik I. M. Oranskiy quyidagilarni ta’kidlaydi: “Avestodagi diniy atamalar va tilda saqlangan qadimgi forsiy unsurlar Buxoro va undan shimolroqda joylashgan Sug‘diyona hududlarida zardushtiylikning keng yoyilganligiga dalolat beradi” 34 . Buxoro vohasidagi zardushtiylik inshootlari orasida otashkadalik bilan bog‘liq binolar alohida e’tiborga loyiqdir. Arxeolog A. Khodjayev o‘z tadqiqotlarida Paikent shahridagi ibodatxona qoldiqlarini o‘rganib, bu yerda zardushtiylar tomonidan muqaddas olov saqlanganligi haqida quyidagicha yozadi: “Poykanddagi ibodatxona tuzilishiga qaraganda, u yerda doimiy olov saqlangan, bu esa zardushtiylikdagi otashkadalik an’anasiga muvofiq keladi” 35 . Zardushtiylik faqat diniy e’tiqod emas, 32 Sagdullayev A. Zardushtiylik tarixi va manbalari, Toshkent: Fan, 1991, 72–73-betlar 33 Asqarov A. O‘zbekiston tarixi bo‘yicha qadimgi yozma manbalar, Toshkent: Universitet, 2001, 48-bet 34 Оранский И. М. Тцентралная Азия и иранский язйк, Москва: Наука, 1979, с. 112 35 Кҳоджаев А. Древний Пайкенд, Тошкент: Фан, 1987, 95–96-бетлар 17 balki ma’naviy-ma’rifiy tizim ham bo‘lgan. Bu din asosida shakllangan axloqiy qarashlar Buxoro aholisi orasida keng tarqalgan. “Yaxshi o‘ylash, yaxshi so‘zlash va yaxshi amal qilish” (humata, hukhta, hvarshta) prinsiplariga asoslangan bu qarashlar uzoq yillar Buxoro xalqining axloqiy-ma’naviy hayotini belgilab bergan. Bu haqda T. Alimatov quyidagicha yozadi: “Zardushtiylik axloqiy tizimining asosiy g‘oyalari Buxoro vohasi aholisi orasida shunchalik chuqur singganki, ular keyinchalik islomiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashib, yangi madaniy qatlamlarni yuzaga keltirgan” 36 . Shuni ham ta’kidlash joizki, islom dinining kirib kelishi bilan zardushtiylik asta-sekin o‘z mavqeini yo‘qota boshlagan bo‘lsa-da, uning ayrim unsurlari, marosimlari va urf- odatlari xalq orasida uzoq vaqt saqlanib qolgan. Masalan, Navro‘z bayramining ayrim elementlari — otash atrofida aylanish, suv va olovni poklash ramzlari — bevosita zardushtiylik an’analaridan meros bo‘lgan. Bu holatni etnograf olima G. Pugachenkova quyidagicha izohlaydi: “Zardushtiylik an’analari islom davrida ham butunlay yo‘qolmagan, balki ma’lum darajada transformatsiyaga uchrab, xalq urf- odatlariga singib ketgan” 37 . 1.3. Xitoy manbalarida Buxoro Buxoro qadimdan Buyuk Ipak yo‘lining muhim markazlaridan biri sifatida tanilgan. Uning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti haqidagi ilk yozma ma’lumotlar xorijiy, xususan, Xitoy manbalarida saqlanib qolgan. Bu manbalarda Buxoro, asosan, "An" ( 安 ) yoki "Buho" ( 捕火 ) kabi nomlar bilan tilga olingan bo‘lib, Xitoy elchilari va sayohatchilari tomonidan yozilgan asarlarda bu shahar haqida muhim tarixiy ma’lumotlar uchraydi. Milodiy VI–VIII asrlarga oid Xitoy tarixiy yilnomalarida, jumladan, "Suy shu" (“Sui sulolasi tarixi”) va "Tan shu" (“Tan sulolasi tarixi”) kabi asarlarda Buxoro haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Bu manbalarda Buxoro o‘z mustaqil hukmdoriga ega, yaxshi sug‘orilgan, aholi gavjum va savdo rivojlangan 36 Alimatov T . O ‘ zbek xalqi tarixi va madaniyati , Toshkent : O ‘ qituvchi , 1994, 64- bet 37 Пугаченкова Г. А. Кулътура Средней Азии в древности и средневековъе, Москва: Искусство, 1971, с. 143 18 shahar sifatida tasvirlanadi. Jumladan, "Suy shu"da quyidagicha qayd etiladi: “An davlati (Buxoro) qudratli bo‘lib, uni hukmdorlar boshqaradi. Ular Xitoy imperatoriga sovg‘alar yuboradi va do‘stlik munosabatini saqlaydi” 38 . Xitoylik taniqli sayohatchi va rohib Xuanszan ( 玄 奘 ), milodiy 629–645-yillarda Hindistonga qilgan sayohati chog‘ida Movarounnahr orqali o‘tgan va Buxoroga ham tashrif buyurgan. U o‘zining mashhur asari "Da Tang Xiyu ji" (“Buyuk Tang sulolasi G‘arbiy yurishlari tarixi”)da Buxoroni quyidagicha tasvirlaydi: “Bu yer aholisi ko‘p, yeri unumdor, suv mo‘l. Xalq zardushtiylikka e’tiqod qiladi. Savdogarlar faol, shahar tinch va obod” 39 . Shuningdek, Tang sulolasi tarixchisi Du You o‘zining mashhur "Tongdian" (“Umumiy nizomlar”) asarida Buxoro haqida quyidagilarni yozadi: “Buxoro aholisi tillo, kumush va ipak bilan savdo qiladi. Ular Hindiston va Xitoy orasida vositachilik qiladi. Har bir oila o‘z farzandini ilm olishga yo‘naltiradi, bu yerda maktablar bor” 40 . Bu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Buxoro Xitoy tarixiy manbalarida nafaqat siyosiy birlikka ega bo‘lgan shahar sifatida, balki yuksak darajadagi madaniyat, dini bag‘rikenglik va savdo-sotiqning yirik markazi sifatida ham tilga olingan. Ayniqsa, Xuanszan tomonidan qayd etilgan dini holat — zardushtiylikning keng tarqalganligi — bu shahar aholisi diniy madaniyatining chuqur ildizlarga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Buxoroning Xitoy bilan diplomatik aloqalari ham alohida e’tiborga molikdir. Tang imperatori Tai-tszun davrida (VII asr o‘rtalari) Buxoro elchilari bir necha bor Xitoy saroyiga yuborilgan. Bu haqda "Tang shu" yilnomalarida qayd etilgan: “An davlati vakillari Xitoyga ipak, zeb-ziynat buyumlari, shifobaxsh giyohlar va otlar olib kelgan” 41 . Shunday qilib, Xitoy manbalari orqali Buxoroning milodiy birinchi ming yillikning ikkinchi yarmi – ikkinchi ming yillik boshi oralig‘ida qanday darajada taraqqiy etganini, uning xalqaro savdo va diplomatiya tizimidagi o‘rnini aniq ko‘rish mumkin. Bu manbalar tarixiy faktlarning muhim dalillari sifatida Buxoroning o‘tmishini yoritishda muhim o‘rin egallaydi. 38 Suy shu , 83- jild . Pekin: Zhonghua Shuju, 1973, P. 1834 39 Xuanzang. Da Tang Xiyu Ji, Pekin: Zhonghua Shuju, 1983, P 125 40 Du You. Tongdian, 193-jild. Taypey: Zhongwen Chubanshe, 1987, B. 2742 41 Tang shu, 198-jild. Pekin: Zhonghua Shuju, 1975, B. 3421 19 Shuningdek, Xitoy manbalarida Buxoro aholisi haqida ham muhim ma’lumotlar mavjud. Unga ko‘ra, bu hudud aholisi nihoyatda mehnatsevar, hunarmandchilikka qobiliyatli va savdo ishlari bilan faol shug‘ullanuvchi xalq sifatida tasvirlanadi. “Tang hui yao” (“Tang davri to‘plami”) manbasida Buxoro haqida shunday deyiladi: “Buxoro aholisi yengil kiyimda yuradi, ular qishloq xo‘jaligi va savdo ishlariga usta. Ularning shahri devor bilan o‘ralgan bo‘lib, ichkarida yana devor bilan ajratilgan ichki qasr mavjud” 42 . Xitoy elchilarining Buxoro haqida bergan tavsiflarida bu shahar harbiy va siyosiy jihatdan mustahkam, o‘z tangasini zarb qiluvchi va o‘z dini va urf-odatlarini saqlagan mustaqil siyosiy birlik sifatida ifodalanadi. Masalan, "Xin Tang shu" (“Yangi Tang tarixi”)da shunday deyilgan: “An (Buxoro) o‘z tangasini chiqaradi, ularning hukmdorlari nasldan-naslga o‘tadi. Bu yerda har bir ishda urf-odatlar qat’iy rioya qilinadi” 43 . Xitoylik muarrixlar Buxoroni o‘z diplomatik tizimiga qo‘shish istagida bo‘lgan. Tang sulolasi davrida Xitoy imperiyasi g‘arbiy yo‘nalishda kengayishni maqsad qilgan va bu yo‘lda Buxoro kabi muhim strategik shaharlarga katta e’tibor bergan. Bu haqida tarixchi N. Ya. Bichurin quyidagilarni yozadi: “VII asrda Tang imperatori tomonidan yuborilgan elchilar G‘arbiy Turk xoqonligi bilan aloqalar o‘rnatish maqsadida Buxoroga ham borishgan. Ular Buxoroni Tang imperiyasiga qaram qilib ko‘rsatishga harakat qilgan bo‘lsalar-da, amalda Buxoro mustaqil siyosiy kuch sifatida yashagan” 44 . Shu bilan birga, Xitoy manbalarida Buxoroning madaniy hayotiga doir ayrim tafsilotlar ham uchraydi. Masalan, Xuanszan Buxoroda ko‘plab maktab va bilim maskanlari borligini yozadi. Bu esa Buxoroda ilm-fan va ta’lim rivojlanganligini ko‘rsatadi. Buxoro faqat iqtisodiy va siyosiy markaz emas, balki bilim, san’at va falsafa rivoj topgan o‘choq bo‘lgan. Umuman olganda, Xitoy manbalari Buxoroni o‘z davrining kuchli siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi sifatida tasvirlaydi. Ushbu ma’lumotlar Buxoroning xalqaro aloqalari, davlat boshqaruvi, iqtisodiyoti va madaniyatini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega manba hisoblanadi. Ayniqsa, Xuanszan, Du You va Tang davri yilnomalarining ma’lumotlari 42 Tang Hui Yao, 99-jild, Pekin: Zhonghua Shuju, 1958, B-1768 43 Xin Tang Shu, 221-jild. Pekin: Zhonghua Shuju, 1975, B-6294 44 Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народакҳ, обитавшикҳ в Средней Азии в древние времена, СПб.: Типография Академии Наук, 1851, т. 1, с. 45–47 20 Buxoroning o‘sha davrdagi holatini aniq va batafsil tasvirlab beradi. Bu manbalar orqali Buxoroning xalqaro miqyosdagi mavqei va tarixiy roli yaqqol ko‘zga tashlanadi. Buxoro Xitoy tarixiy manbalarida faqat iqtisodiy va madaniy markaz sifatida emas, balki strategik harbiy hudud sifatida ham muhim o‘rin egallaydi. Milodiy VIII asrda Arab xalifaligi bilan Tang Xitoy imperiyasi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlar chog‘ida Buxoro yana bir bor tarixiy voqealar markaziga aylangan. Jumladan, mashhur Talas jangi (751-yil) haqida xitoylik tarixchilar tomonidan yozilgan ma’lumotlarda Buxoroning bevosita yoki bilvosita bu qarama-qarshilikda rol o‘ynaganligi ta’kidlanadi. Talas jangi Xitoy va Abbosiylar o‘rtasidagi ilk katta to‘qnashuv bo‘lib, unda arablar g‘alaba qozonadi va bu g‘alaba musulmonlarning Markaziy Osiyodagi mavqeini mustahkamlashga zamin yaratgan edi. Xitoy tarixchisi Liu Xu tomonidan tuzilgan "Jiu Tang Shu" (“Eski Tang tarixi”)da ushbu jangdan keyin Tang armiyasining g‘arbiy yurishlarining to‘xtatilgani va Buxoro hamda unga yaqin hududlar ustidan siyosiy nazorat yo‘qolganligi haqida yoziladi: “Talasdagi mag‘lubiyatdan keyin Tang imperiyasi G‘arbiy yo‘nalishda yurishlarni to‘xtatdi. An (Buxoro) va boshqa davlatlar endi bizning elchilarimizni qabul qilishni kamaytirdi” 45 . Buxoroning Xitoy bilan diplomatik munosabatlari, ayniqsa, VII–VIII asrlarda jonlangan. Bu davrda Buxoro hukmdorlari Xitoy imperatorlariga sovg‘alar yuborib turgan va o‘zaro elchilar almashinuvi bo‘lib turgan. Bu munosabatlar Tang imperiyasi tomonidan tuzilgan “Wenxian Tongkao” (“Madaniyat va tarix ensiklopediyasi”)da batafsil bayon etilgan: “Buxoro hukmdori bir necha marta elchilar yuborgan, ular ipak, ot, oltin va qimmatbaho toshlar olib kelgan. Xitoy esa ularni kumush va zarrin liboslar bilan mukofotlagan” 46 . Buxoro orqali o‘tgan karvon yo‘llari, ayniqsa, Xitoydan Yevropaga va Yaqin Sharqqa olib boruvchi asosiy savdo yo‘llari sifatida muhim rol o‘ynagan. Buxoroning bunday tranzit vazifasi unga strategik va iqtisodiy ustunlik bergan. Xitoy manbalarida Buxoroning bu yo‘ldagi o‘rni alohida qayd etiladi. “Da Tang xiyu ji”da Xuanszan bu haqda shunday yozadi: “Buxoro, Choch va Samarkand — uch asosiy markazdir. Bu shaharlar orqali katta yo‘l (Ipak yo‘li) o‘tadi va bu 45 Jiu Tang Shu , 146- jild . Pekin : Zhonghua Shuju , 1975, B . 4020 46 Ma Duanlin . Wenxian Tongkao , 338- jild . Tayvan : Zhongwen Shuju , 1980, B -5103 21 yerlarda barcha savdogarlar yig‘iladi” 47 . Shuningdek, Xitoy manbalarida Buxoro aholisining tashqi ko‘rinishi va urf-odatlari haqida ham ba’zi etnografik tafsilotlar uchraydi. Masalan, "Xin Tang Shu"da aytilishicha: “Buxoro aholisi oq yuzli, uzun burunli, ko‘k yoki yashil ko‘zli bo‘lib, ular turli liboslar kiyadi va boshlariga turban o‘rashadi. Ayollar esa oltin va kumush taqinchoqlar taqadi, qo‘llarida hena (xina) bor” 48 . 47 Xuanzang . Da Tang Xiyu Ji , Pekin : Zhonghua Shuju , 1983, B -127 48 Xin Tang Shu , 221- jild . Pekin : Zhonghua Shuju , 1975, B -6295 22 II BOB. BUXORO SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVR MANBALARI 2.1. Arab geograflari va tarixchilari (Ishtaxriy, Ibn Havqal, Narshaxiy) asarlarida Buxoro shahri Islom davrining ilk asrlarida Markaziy Osiyo, xususan, Buxoro shahri haqida yozgan arab geograflari va tarixchilari asarlari bu hudud tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Ular orasida al-Istarxriy, Ibn Havqal va Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy alohida o‘rin tutadi. Ularning asarlarida Buxoro shahri siyosiy, iqtisodiy, diniy va madaniy jihatlari bilan batafsil tasvirlangan. Mashhur musulmon geografi al-Ishtaxriy (X asr) o‘zining “Kitob al-masalik val-mamolik” (“Yo‘llar va mamlakatlar kitobi”) nomli asarida Buxoroni Markaziy Osiyoning muhim markazi sifatida ta’riflaydi: “Buxoro — Sug‘d mamlakatining eng yirik shahri. U yerda katta bozorlari, jome masjidi, mustahkam devorlari mavjud. Shahar ichkarisida Qohandez nomli qal’a bor” 49 . Ibn Havqal esa o‘zining Ishtaxriy asariga asoslangan va uni to‘ldirgan “Surat al-ard” (“Yer rasmi”) asarida Buxoro haqida yanada kengroq ma’lumotlar beradi. U shahar geografik joylashuvi, savdo tarmoqlari, aholi tarkibi va iqtisodiy imkoniyatlari haqida yozadi: “Buxoro — o‘rta yerda joylashgan shahardir. Bu yerda hunarmandlar va savdogarlar juda ko‘p. Uning bozorlari turli mamlakatlardan kelgan tovarlarga to‘la” 50 . Ibn Havqal Buxoroning xalqaro savdodagi rolini alohida ta’kidlab o‘tadi: “Buxoro xalqaro savdo yo‘llarining markazida turadi. Bu yerga Xuroson, Hindiston, Xitoy, Xazar va hatto Bizansdan savdogarlar keladi. Uning bozori doim tirband” 51 . Abu Bakr Narshaxiy (X asr) o‘zining mashhur “Tarixi Buxoro” (“Tarix-i Buxoro”) asarida Buxoroning qadimiy davrlardan X asrgacha bo‘lgan tarixini bayon qiladi. Bu asar nafaqat tarixiy voqealarni, balki shahar hayoti, madaniyati, me’morchiligi, odat va urf-odatlarini ham yoritadi. U shunday yozadi: “Buxoro qadimdan yirik shahar bo‘lib, u Sug‘d diyori deb yuritilur edi. Bu yerda ko‘plab qishloqlar, bozorlari, masjidlari va madrasa bor edi. Buxoro ahli ilmga, 49 al-Ishtaxriy. Kitab al-masalik val-mamalik, Leiden: Brill, 1870, s. 279 50 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, s. 232 51 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, s. 232 23 adolatga va mehmondo‘stlikka e’tiborli xalqdir” 52 . Narshaxiy Buxorodagi madaniy hayotni alohida tilga oladi: “Har yili Ramazon oyida Buxoroda katta bayramlar o‘tkazilur, xalq jome masjidda to‘planib, Qur’on tilovat qilur va ilmu adab haqida so‘zlashurlar. Bu yerda ko‘p olimlar yetishgan” 53 . Shuningdek, u Buxorodagi ijtimoiy- iqtisodiy tizim haqida shunday deydi: “Har bir mahalla o‘ziga xos bozor va masjidga ega edi. Qishloqlar esa shahar bilan bevosita aloqada bo‘lib, dehqonchilik va hunarmandchilik rivoj topgan edi” 54 . Bu asarlar Buxoro shahri tarixining o‘rta asrlar davridagi holatini chuqur tahlil qilishga imkon beradi. Arab geograflari va tarixchilari Buxoroni nafaqat geografik jihatdan, balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy nuqtai nazardan ham puxta o‘rganishgan. Ularning tasvirlarida Buxoro nafaqat yirik shaharlardan biri, balki musulmon Sharqining madaniy markazi sifatida ham o‘z aksini topgan. Arab geograflari Buxoro shahrining mudofaa tizimiga ham alohida e’tibor qaratishgan. Ishtaxriyning yozishicha, “Buxoroning atrofini mustahkam devor o‘rab olgan, shaharning har bir darvozasi oldida qasrlar bo‘lib, harbiylar joylashgan. Ichki qal’a — Qohandez alohida harbiy va ma’muriy markaz bo‘lib xizmat qilgan” 55 . Bu holat shaharning siyosiy mustaqilligi va xavfsizlik choralarining rivojlanganligini ko‘rsatadi. Ibn Havqal Buxoroning suv ta’minoti va sug‘orish tizimini alohida e’tirof etadi. Unga ko‘ra: “Shahar atrofida ko‘plab ariq va kanallar bor, ular Zarafshon daryosidan keladi. Bu kanallar orqali shahar bog‘lari, maydonlari va qishloqlari sug‘oriladi. Suvning mo‘lligi Buxoroni obod va barakali shahar qilgan” 56 . Narshaxiy o‘z asarida Buxoro xalqi va ularning urf-odatlari haqida ham batafsil ma’lumotlar beradi. Uning yozishicha, “Buxoro ahli qattiq mehnatkash, bilimga chanqoq va mehmondo‘st xalqdir. Har bir mahallada masjid bo‘lib, juma kunlari katta jome masjidga to‘planib, jamoat bilan namoz o‘qish odat edi. Bu yerda hadis, fiqh va tafsir ilmlari rivojlangan” 57 . Narshaxiy shuningdek, Buxorodagi madrasalar, kutubxonalar 52 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, s. 47 53 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, s. 78 54 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, s. 63 55 al-Istakhri. Kitab al-Masalik va’l-Mamalik, Leiden: Brill, 1870, s. 280 56 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-235 57 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, s. 69-73 24 va ulamolar haqida so‘z yuritib, bu yerda yetishgan mashhur olimlar orasida Imom Buxoriy, Muhammad ibn Fazl Buxoriy kabi allomalarni tilga oladi. U quyidagilarni yozadi: “Bu shaharda birinchi jome masjid Qohandezda qurilgan edi, so‘ngra Namozgoh masjidi bunyod etildi. Bu joylar ilm ahli va talabalarning yig‘in joyiga aylangan” 58 . Arab manbalarida Buxoroning iqtisodiy taraqqiyot darajasi ham yuqori baholangan. Ibn Havqal savdo aloqalari haqida shunday deydi: “Buxorodan Xuroson, Farg‘ona, Choch va Hatto Xazar tomonlarga karvonlar ketadi. Ularning bosh mollari ipak, paxta, kulolchilik buyumlari va charm mahsulotlaridir” 59 . Ishtaxriy va Ibn Havqal Buxoroning tangachilik (pul zarb qilish) tizimi haqida ham ma’lumot beradi. Ibn Havqalning yozishicha: “Buxoroda zarbxona mavjud bo‘lib, bu yerda o‘ziga xos kumush dirhamlar zarb qilinadi. Bu dirhamlar savdoda keng qo‘llaniladi va boshqa hududlarda ham obro‘ga ega” 60 . Bu ma’lumot Buxoroning iqtisodiy jihatdan mustaqil va rivojlangan shahar ekanligidan dalolat beradi. Shu tariqa, arab mualliflarining asarlarida Buxoro shahrining siyosiy mustahkamligi, iqtisodiy qudrati, madaniy yuksakligi, diniy markaz sifatidagi roli keng yoritilgan. Ishtaxriy, Ibn Havqal va Narshaxiy asarlari Buxoroni faqatgina shahar emas, balki o‘sha davrning ilm, savdo va siyosat markazi sifatida tanishtiradi. Arab mualliflarining e’tiborini tortgan yana bir jihat — Buxorodagi turli elat va xalqlarning birgalikda yashashi va bu hududda shakllangan madaniy xilma-xillikdir. Ibn Havqal shunday deydi: “Buxoroda arablar, forslar, so‘g‘diylar va turk qabilalarining vakillari yashaydi. Bu xilma-xillik savdo va madaniyatning o‘sishiga xizmat qilgan” 61 . Ishtaxriy ham Buxoroning xalqaro aloqalari va uning strategik ahamiyatiga e’tibor qaratadi. U yozadi: “Buxoro ko‘plab yo‘llar kesishgan joyda joylashgan. Bu yo‘llar orqali Hindistondan tovarlar keltiriladi va Xuroson hamda Movarounnahrning boshqa shaharlariga tarqatiladi. Bu holat uni savdo va diplomatik jihatdan muhim nuqtaga aylantiradi” 62 . Narshaxiy asarida Buxoroning o‘ziga xos 58 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, s. 81-82 59 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-238 60 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-236 61 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-239 62 al-Istakhri. Kitab al-Masalik va’l-Mamalik, Leiden: Brill, 1870, s. 283 25 boshqaruv tizimi va siyosiy tuzilmasi ham tasvirlanadi. Uning yozishicha, “Buxoroda amirlar hukmronlik qilgan bo‘lib, ular xalqqa nisbatan adolatli bo‘lishga harakat qilganlar. Shahar ichida sudlar, muhtasib (shaharning adolat nazoratchisi) va boshqa ma’muriy amaldorlar faoliyat yuritgan” 63 . Bundan tashqari, Ishtaxriy va Ibn Havqal Buxorodagi me’moriy yodgorliklar, bozorlari va masjidlari haqida ham ma’lumot beradi. Ibn Havqal yozadi: “Buxoro masjidlarining bezaklari va tosh ishlari o‘ziga xos go‘zallikka ega. Ularning ustunlari, minbarlari, yozuvlari san’at asaridir. Ayniqsa jome masjidi ham shakli, ham hajmi jihatdan Sharqda mashhur edi” 64 . Narshaxiy esa shaharning ichki tuzilmasini quyidagicha tavsiflaydi: “Buxoro bir necha mahallalarga bo‘lingan edi. Har bir mahallaning o‘z bozori, masjidi, hammomi va madrasasi bor edi. Mahallalar o‘zaro yo‘llar bilan tutashgan, shahar markazida esa jome masjid joylashgan edi” 65 . Bu tasvirlardan ko‘rinadiki, arab mualliflarining asarlari orqali Buxoroning IX–X asrlardagi shaharsozlik, iqtisodiy, siyosiy, diniy va madaniy hayoti haqida keng tasavvur hosil qilish mumkin. Ularning guvohliklari bu qadimiy shaharning faqat mintaqaviy emas, balki xalqaro miqyosda ham ahamiyatga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. Narshaxiy asarida Buxoroning qadimiy ta’lim tizimi haqida ham muhim ma’lumotlar berilgan. U shunday deydi: “Buxoroda yoshlarga Qur’on, hadis va fiqh dars berilar edi. Bu yerda ko‘plab mudarrislar va talabalar bo‘lib, ular turli yurtlardan ilm olish uchun kelar edilar. Ayniqsa jome masjid atrofida ilm-fan markazlari joylashgan edi” 66 . Bu guvohlik Buxoroning islomiy ta’lim va madaniyat markazi sifatida obro‘sini yana bir bor tasdiqlaydi. Ishtaxriy va Ibn Havqal Buxorodagi kutubxonalar haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot bermagan bo‘lsa-da, ular bu shaharda ilm ahli va ulamolarning ko‘pligi, ilmiy suhbatlar va muhokamalar o‘tkazilishi haqida yozib o‘tishgan. Bu holat Buxoroda ilmiy muhit mavjud bo‘lganligidan dalolat beradi. Ibn Havqalning ta’kidlashicha, “Buxoro xalqi mehribon, ochiqko‘ngil va savob ishlarni qilishda o‘zaro musobaqalashuvchi elatdir. Bu yerda mehmonni yuqori 63 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-89 64 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-241 65 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-92-93 66 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-94-95 26 martabali insondek kutib olishadi. Shuningdek, kambag‘allar va musofirlar uchun fondlar mavjud bo‘lib, ular orqali yordam ko‘rsatiladi” 67 . Narshaxiy o‘z asarida Buxoroda yuz bergan yong‘inlar, zilzilalar va boshqa tabiiy ofatlar haqida ham xabar beradi. Masalan, u quyidagicha yozadi: “Hijriy 306 yilda (918/919 y.) Buxoroda katta yong‘in yuz berdi va ko‘plab do‘konlar, masjidlar va uylar kuydi. Ammo xalq birlashib, shaharning obodonligini tez orada tikladi. Bu xalqning birlikda harakat qilishi e’tiborga loyiq” 68 . Shuningdek, Buxoroning tarixiy-madaniy merosida zardushtiylik davrining ayrim unsurlari saqlanib qolganini arab mualliflari bilvosita tasvirlaydi. Jumladan, eski madaniyat qoldiqlari, qadimiy marosimlarning izlari haqida qisqacha ma’lumotlar uchraydi. Bu esa islomgacha bo‘lgan davr merosining ham davomiyligini ko‘rsatadi. Yuqoridagi manbalar shuni ko‘rsatadiki, Buxoro IX–X asrlarda Movarounnahrning yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri bo‘lgan. Arab geograflari va tarixchilari tomonidan berilgan batafsil tavsiflar ushbu shaharning o‘ziga xosliklarini, o‘z davrida tutgan o‘rni va ahamiyatini mukammal yoritib beradi. Bu asarlar, ayniqsa Narshaxiyning “Tarixi Buxoro”si, Buxoro tarixining bebaho yozma manbasi sifatida tarixiy tadqiqotlar uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 2.2. Abu Bakr Narshaxiyning ‘‘Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahrining madaniy va iqtisodiy hayoti Abu Bakr Narshaxiy o‘zining mashhur asari “Tarixi Buxoro”da Buxoro shahrining IX–X asrlardagi madaniy va iqtisodiy hayotini keng yoritadi. Asarda shahar aholisi, me’moriy obidalar, ilmiy muhit, savdo aloqalari, bozorlar va hunarmandchilik 67 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-242 68 Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967, P-105 27 haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Narshaxiyning yozishicha, Buxoro qadimdan ilm-fan va din markazi bo‘lib, shaharda ko‘plab madrasalar, masjidlar va ilmiy davralar mavjud edi: “Bu shaharda Imom Muhammad ibn Ismoil Buxoriy, Abu Hafs Kabir Buxoriy, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad va boshqa ko‘plab mashhur faqihlar yetishib chiqqan” 69 . Bunda Buxoroda fiqh va hadis ilmlarining yuksak darajada rivojlanganini ko‘rish mumkin. Narshaxiy, shuningdek, Buxoroning ijtimoiy hayotida masjidlar markaziy rol o‘ynaganini qayd etadi: “Qohandezda qurilgan birinchi jome masjiddan so‘ng, Namozgoh masjidi qurildi va bu joy aholining to‘planib, diniy marosimlar o‘tkazadigan asosiy maskaniga aylandi” 70 . Bu ma’lumotlar orqali shaharning madaniy hayotida diniy institutlarning ahamiyati yuqori bo‘lganini ko‘rish mumkin. Narshaxiy asarida Buxoroning iqtisodiy hayoti haqida ham ko‘plab qimmatli ma’lumotlar mavjud. Unga ko‘ra, shaharda bozorlar juda faol bo‘lgan, ayniqsa to‘qimachilik va ipakchilik sohalari rivojlangan: “Buxoroda to‘qilgan ipak matolar barcha yurtlarga mashhur edi. Ular Buxoro shoyi deb atalardi va bu matolar savdolarda yuqori baholanar edi” 71 . Bundan tashqari, Narshaxiy shaharning moliyaviy mustaqilligi va pul muomalasi haqida quyidagilarni yozadi: “Buxoroda o‘z zarbxonasi bo‘lib, unda Buxoro amirining nomi tushirilgan dirhamlar zarb qilinar edi. Bu pul birliklari boshqa mintaqalarda ham qabul qilinardi” 72 . Bu iqtibos shahar iqtisodiyotining barqarorligi va keng savdo aloqalariga ega ekanidan dalolat beradi. Hunarmandchilik Buxoro iqtisodiyotida muhim o‘rin tutgan. Narshaxiy turli kasb egalarining faoliyatini qayd etgan: “Shaharda misgarlik, zargarlik, kulolchilik keng tarqalgan edi. Har bir kasb egasi alohida mahallalarda yashar, ularning bozor va ustaxonalari bo‘lgan” 73 . Bu guvohlik shaharning iqtisodiy ixtisoslashuvi va hunarmandlar sinfining mavjudligini ko‘rsatadi. Narshaxiy Buxoro shahrining obodonchiligi va infratuzilmasi haqida ham yozadi. Uning ta’kidlashicha: “Shaharni ko‘plab ariqlar sug‘orar edi, bu suvlar Zarafshondan olib kelingan. Bog‘-rog‘lar, sabzavot ekinlari va dalalar suv bilan 69 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-69-70 70 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-81-82 71 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-95 72 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-88 73 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-81 28 ta’minlangan edi” 74 . Bu ma’lumotlardan Buxoroda sug‘oriladigan dehqonchilik asosida iqtisodiyot shakllanganini bilish mumkin. Shuningdek, Narshaxiy Buxoroning karvon yo‘llari ustida joylashgani sababli yirik savdo markazi bo‘lganini yozadi: “Shaharga Hindiston, Xuroson, Choch va boshqa mamlakatlardan savdogarlar kelib turar edi. Ularga alohida joylar ajratilgan bo‘lib, bu yerda ular savdo qilganlar va yashaganlar” 75 . Narshaxiy Buxoroda o‘tkaziladigan bayramlar, diniy va madaniy marosimlarga ham alohida e'tibor qaratadi. U yozishicha, “Ramazon va Qurbon hayitlari shaharda keng nishonlanar, bu kunlarda barcha qatlamlardan odamlar bir joyga to‘planib, muruvvat va bir-biriga mehr-muhabbat ko‘rsatish odati kuchli edi”. Bu bayramlar aholining ijtimoiy birligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Shuningdek, Narshaxiy Buxoro madaniy hayotidagi musiqiy va adabiy an’analar haqida ham ma’lumot beradi. U yozadiki, “Buxoro ahli og‘zaki ijro etiladigan qo‘shiqlar, she’riyat va o‘yin-kulgi tadbirlariga katta e’tibor berardi. Shaharda ko‘plab shoirlar va san’atkorlar yetishib chiqqan”. Bu esa shaharning nafaqat ilm-fan, balki san’at markazi ham bo‘lganligini tasdiqlaydi. Iqtisodiy jihatdan Narshaxiy Buxoroning savdo-sotiq faoliyatining kengligi va tarmog‘ini ham batafsil ta'riflaydi. “Shaharning asosiy bozorlari bir necha qismga bo‘lingan bo‘lib, har birida turli turdagi mahsulotlar sotilgan: ipak va mato, zargarlik buyumlari, ziroatchilik mahsulotlari, hunarmandchilik buyumlari va boshqa tovarlar”. Shuningdek, u Buxoroning davlat daromadlarida savdo soliqlari va bojxona to‘lovlarining muhim o‘rin tutganini ham qayd etadi. Narshaxiy ta’kidlaydiki, shaharning iqtisodiy farovonligi uning keng savdo aloqalari bilan bog‘liq bo‘lib, bu aloqalar Movarounnahr, Xuroson, Hindiston va Xitoy yo‘llari orqali amalga oshgan. “Buxoro karvonlari muntazam ravishda ko‘plab hududlarga yo‘l olib, notiq va boy tovarlar almashinuvi o‘tkazganlar”. Bu esa shaharning xalqaro savdo markazi sifatidagi o‘rnini yanada mustahkamlaydi. Shu bilan birga, Narshaxiy Buxoroning iqtisodiy hayotidagi mehnatkashlik, hunarmandchilik va dehqonchilikning o‘zaro uyg‘unligi haqida ham gapiradi. U yozadi: “Buxoro aholisi o‘zining sabr-toqati, 74 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-87 75 Narshakhī. Tarikh-i Bukhara. Tarjimasi: A. Karimov, Toshkent: Fan, 1966, P-96 29 mehnatkashligi va ijodkorligi bilan ko‘plab sanoat tarmoqlarini rivojlantirgan. Bu shaharning gullab-yashnashiga asos bo‘lgan”. Umuman olganda, Abu Bakr Narshaxiy “Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahrining madaniy va iqtisodiy hayoti haqida keng va batafsil ma'lumotlar beradi. U shaharning ilm-fan, madaniyat va iqtisodiyot markazi sifatidagi o‘rnini ta’kidlab, Buxoroning IX–X asrlarda Markaziy Osiyoda o‘ziga xos o‘rni va ahamiyatini yoritadi. Narshaxiy shuningdek, Buxoro shahrining ijtimoiy hayotidagi sinfiy tuzilishga ham e’tibor qaratadi. U yozadi: “Shahar aholisi amirlar, ulamolar, savdogarlar, hunarmandlar va dehqonlardan tashkil topgan edi. Har bir guruh o‘z vazifasi va huquqlariga ega bo‘lib, ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini aniq bilardi”. Bu tavsif shahar ijtimoiy tizimining tartibga solinganligini ko‘rsatadi. Narshaxiy Buxorodagi turli hunarmandchilik tarmoqlarining rivojlanishiga ham katta e’tibor beradi. “Misgarlik, charmchilik, to‘qimachilik va zargar ishlari shaharning eng rivojlangan sohalaridan edi. Ushbu kasblar aholining turmush darajasini oshirishda muhim ahamiyat kasb etgan”. Hunarmandlarning mahsulotlari nafaqat mahalliy, balki qo‘shni hududlarga ham eksport qilinar edi. Madaniy hayotda esa Narshaxiy Buxoro shahrining ko‘plab madrasalari va kutubxonalarini qayd etadi. “Shaharda ilmiy markazlar faoliyat ko‘rsatib, ulamolar ko‘plab asarlar yaratishdi. Bu makon ilm-fan, din va adabiyot rivojiga xizmat qildi”. Bu esa shaharning madaniy rivojlanganligi va ta’limga bo‘lgan katta e’tiborini tasdiqlaydi. Shuningdek, Narshaxiy Buxoro aholisi orasida ilm-fanga bo‘lgan hurmat va mehrni ta’kidlaydi. U yozadi: “Ilmga intilish bu yerda urf-odat edi, ota-bobolar ilmiy merosni avloddan-avlodga uzatishgan”. Narshaxiy “Tarixi Buxoro” asarida shaharning sug‘orish tizimi haqida ham ma’lumot beradi. “Zarafshon daryosidan tortilgan ko‘plab kanallar orqali bog‘lar va ekinlar sug‘orilar edi. Bu suv tizimi shahar iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biri edi”. Ushbu ma’lumotlar asosida Buxoro IX–X asrlarda nafaqat siyosiy, balki madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham rivojlangan shahar bo‘lganini aytish mumkin. 30 Narshaxiy o‘z asarida Buxoroning madaniy hayotidagi san’at va hunarmandchilikning jamiyat hayotidagi o‘rni haqida ham batafsil ma’lumot beradi. U yozadiki, “Buxoro san’atkorlari orasida mohir naqshinkorlar, hunarmandlar va musiqa ashaddiylari bo‘lib, ular shaharning bayramlari va diniy marosimlarida faol qatnashar edi”. Bu holat shaharning nafaqat ilm-fan, balki san’at va madaniyat markazi ekanligini ko‘rsatadi. Narshaxiyning ta’kidlashicha, shaharda ijtimoiy hayotni tartibga soluvchi an’analar ham rivojlangan edi. “Buxoro ahlining o‘zaro munosabatlari, kelin- kuyov odatlari, savdo va mehnatga bo‘lgan hurmati qat’iy qoidalarga asoslangan edi”. Bu esa shahar hayotidagi madaniy muhit va tartib-intizomni namoyon etadi. Iqtisodiyot sohasida Narshaxiy Buxoroning o‘z hududiy boshqaruv tizimiga ega ekanligini qayd etadi. “Shahar hokimlari savdo-sotiq, bojxona va soliq yig‘ish ishlarini muntazam nazorat qilgan, bu esa iqtisodiy barqarorlikni ta’minlagan”. Bunday boshqaruv shaharning iqtisodiy taraqqiyotiga xizmat qilgan muhim omil sifatida ko‘riladi. Shuningdek, Narshaxiy Buxoro shahrining geografik joylashuvi va iqlim sharoitlari haqida ham ma’lumot beradi. “Buxoro so‘lim iqlimi va suv resurslari bilan ajralib turar, bu yerda dehqonchilik va bog‘dorchilik an’anaviy ravishda rivojlangan”. Bu tabiiy sharoitlar shaharning iqtisodiy hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Narshaxiy asarida Buxoroda yashovchi turli elatlar va ularning o‘zaro munosabatlari haqida ham ma’lumotlar bor. “Shaharda arablar, forslar, turklar va mahalliy movarounnahrliklar birga yashab, o‘zaro madaniy aloqalar orqali boy madaniy muhit yaratgan”. Bu esa shaharning ko‘p millatli va ko‘p madaniyatli shahar sifatida rivojlanganini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Abu Bakr Narshaxiy “Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahrining madaniy va iqtisodiy hayoti haqidagi boy ma’lumotlari orqali IX–X asrlar Movarounnahrining asosiy markazlaridan biri sifatida shahar o‘rnini aniq tasvirlaydi. Narshaxiy “Tarixi Buxoro”da shahar aholisining turmush tarzi va ijtimoiy odatlari haqida ham so‘z yuritadi. U yozishicha, “Buxoro aholisi o‘ziga xos an’ana va odatlarga ega bo‘lib, ularning orasida mehmondo‘stlik, xalq qo‘shiq va raqslari, hunarmandchilik marosimlari keng tarqalgan edi”. Bu ijtimoiy hayotning boyligi va madaniy rang-barangligini ko‘rsatadi. Buxoro savdo markazi sifatida ham o‘zining alohida o‘rniga ega edi. Narshaxiy shaharning bozorlari haqida shunday yozadi: 31 “Bozorlarda turli xalqlarning tovarlari uchraydi, ular orasida ipak, zargarlik buyumlari, yangi ziravorlar va qimmatbaho toshlar mavjud edi”. Shu bilan birga, shaharning savdo yo‘llari ko‘p yo‘nalishlarda olib borilgan bo‘lib, ular Xitoy, Hindiston, Fors va boshqa hududlarga uzluksiz bog‘langan edi. Hunarmandchilik mahsulotlari Buxoroda nafaqat mahalliy ehtiyojlarni qondirgan, balki uzoq hududlarga eksport qilingan. “Misgarlik va zargar ishlari shaharning eng yuqori darajadagi hunarmandchilik tarmoqlaridan bo‘lib, ular ko‘plab mahalliy bayramlarda, shuningdek, davlat marosimlarida ishlatilgan”. Narshaxiyning “Tarixi Buxoro” asarida shahar ma’muriy tuzilmasi ham yoritilgan. U ta’kidlaganidek, “Shahar boshqaruvi qat’iy va aniq tashkil etilgan bo‘lib, amir va uning maslahatchilari tomonidan boshqarilgan. Har bir mahallada o‘z vakillari bo‘lgan”. Shu tariqa, Abu Bakr Narshaxiy asari Buxoro shahrining IX–X asrlardagi madaniy va iqtisodiy hayoti haqida batafsil, aniq va ishonchli manba hisoblanadi. 2.3. Al-Kosim ibn Yusuf – ‘‘Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asarida Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi Al-Kosim ibn Yusufning “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi va rivojlanishiga oid muhim tarixiy manba hisoblanadi. Muallif asarda shahar tasavvuf maktablari va bu sohadagi mashhur allomalarning faoliyatini batafsil yoritadi. U yozadi: “Buxoro tasavvuf ilmida o‘ziga xos markaz bo‘lib, Abu Nasr Porsiyo kabi buyuk ustozlar tasavvuf falsafasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaganlar” 76 . Asarda ta’kidlanishicha, Buxoro tasavvuf maktablarida ma’naviy poklik, Allohga yaqinlashish yo‘llari va ichki tajriba orqali ilohiy ma’rifatga erishish o‘rgatilgan. “Abu Nasr Porsiyo o‘z shogirdlariga tasavvuf yo‘lida sabr-toqat 76 Al-Qosim ibn Yusuf, Maqomati Abu Nasr Porsiyo, Toshkent, Fan nashriyoti, 1975, B-45 32 va ixlosni eng asosiy sifatlar sifatida ta’kidlagan” 77 . Bu esa tasavvuf falsafasining Buxoroda o‘ziga xos va chuqur ildiz otganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, muallif Buxoroda tasavvuf ilmining nafaqat diniy, balki ijtimoiy hayotda ham muhim ahamiyatga ega ekanligini qayd etadi. “Tasavvuf ta’limoti aholini ma’naviy kamolga yetaklab, shahar ijtimoiy muhitida tinchlik va bag‘rikenglikni ta’minlashga xizmat qilgan” 78 . Bundan tashqari, asarda Buxoro tasavvuf maktablari o‘rtasida ilmiy muloqot va hamkorlik borligi ham tilga olinadi. “Buxoro ustozlari o‘zaro fikr almashib, tasavvuf ilmining rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar” 79 . “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi va rivojlanishiga oid muhim tarixiy manba bo‘lib, shaharning diniy-ma’rifiy hayotidagi o‘ziga xos o‘rnini yoritadi. Al-Kosim ibn Yusuf o‘z asarida Abu Nasr Porsiyoning nafaqat tasavvufiy qarashlarini, balki uning shaxsiy fazilatlarini, shogirdlar bilan munosabatlarini ham chuqur yoritadi. U yozadi: “Shayx Abu Nasr ilmdagi chuqurligi, tavoze’si va hikmatli so‘zlari bilan ko‘plab kishilarning qalbiga yo‘l topgan edi” 80 . Bu ma’lumotlar orqali Buxoro zaminida yetishib chiqqan tasavvuf namoyandalarining axloqiy yetukligi va ularning ijtimoiy hayotdagi nufuzini anglash mumkin. Asarda qayd etilishicha, Porsiyoning faoliyati Buxoroda tasavvuf tariqatlarining rivojlanishiga zamin yaratgan. “Uning ta’limotlari asosida keyinchalik maxsus sufiya jamoalari shakllana boshladi. Bu jamoalarda zikr marosimlari, suhbatlar va ruhiy tarbiya mashg‘ulotlari o‘tkazilgan”. Bunday faoliyat Buxoroni Markaziy Osiyoda tasavvuf markazlaridan biriga aylantirgan. Al-Kosim ibn Yusuf, shuningdek, Buxorodagi masjid, xonaqoh va ribotlar haqida ham so‘z yuritadi: “Buxoro masjidlari faqatgina ibodat joyi bo‘lib qolmasdan, sufiya ustozlarning dars beradigan joylari, ma’naviy suhbatlar maskani edi. Bu holat shaharni nafaqat diniy, balki ma’rifiy jihatdan ham yuksaltirdi”. Porsiyoning tasavvufiy merosi uning yozma risolalari orqali ham keng tarqalgan. Asarda ta’kidlanishicha: “U o‘z ta’limotini faqat og‘zaki emas, balki yozma ravishda ham qoldirgan. Bu asarlar keyinchalik Buxoro va undan tashqaridagi sufiya doiralarida 77 O‘sha manba: B-48 78 O‘sha manba: B-73 79 O‘sha manba: B-54 80 O‘sha manba: B-56 33 keng tarqaldi”. Muallif, shuningdek, Porsiyoning xalq orasidagi obro‘siga ham urg‘u beradi: “Ulamolar, amirlar va oddiy xalq unga katta hurmat bilan qaragan, uning yoniga maslahat so‘rab kelishgan. Bu holat uning nafaqat diniy, balki siyosiy muhitda ham muhim shaxs bo‘lganligini ko‘rsatadi”. Shunday qilib, “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari orqali Buxoroda tasavvuf ilmining chuqur ildiz otganini, uning shahar madaniy hayotida tutgan o‘rni naqadar beqiyos ekanligini ko‘rish mumkin. Abu Nasr Porsiyo siymosida Buxoro zamini nafaqat ilm, balki ma’naviyat maydonida ham yuksak shaxslarni yetishtirganini anglash mumkin. Al-Qosim ibn Yusuf asarida Abu Nasr Porsiyo va uning Buxorodagi shogirdlari o‘rtasidagi ilmiy-murshidlik aloqalariga alohida e’tibor qaratilgan. Muallif yozadi: “Abu Nasr Porsiyo o‘zining eng fidoyi shogirdlarini ruhiy poklanish va haqiqatga yetishish yo‘lida tarbiyalagan. Bu shogirdlar orasidan keyinchalik yirik tasavvuf ulamolari yetishib chiqdi”. Bu holat Buxoroda sufiya an’analarining avloddan-avlodga o‘tib, mustahkam ilmiy tizim shaklida rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Asarda tasvirlanganidek, Buxorodagi tasavvufiy muhitda ayniqsa "suhbat" – ya’ni ruhiy yetuk kishilar o‘rtasidagi ma’naviy muloqot alohida o‘rin tutgan. “Shayx Porsiyo har kuni kechki vaqt shogirdlarini atrofga yig‘ib, ularni ‘zikr’, ‘sabr’, ‘shukr’ va ‘fanofilloh’ tushunchalari bilan tanishtirardi. Bu suhbatlar shogirdlar ruhiyatida chuqur iz qoldirar edi”. Al-Qosim ibn Yusuf, shuningdek, Abu Nasr Porsiyoning falsafiy qarashlariga ham to‘xtaladi. Unga ko‘ra, “Porsiyo mavjudot mohiyatini Allohning zohir va botin sifati orqali tushuntirgan. Unga ko‘ra, inson qalbi pok bo‘lsa, Haqiqat unga zohir bo‘ladi”. Bu fikrlar orqali Porsiyo nafaqat murshid, balki chuqur mutafakkir sifatida ham tanilgan. “Maqomati Abu Nasr Porsiyo”da tasvirlangan voqealardan anglashiladiki, Buxoro o‘sha davrlarda nafaqat yirik fiqh va hadis markazi, balki yuqori darajadagi tasavvufiy hayotga ega bo‘lgan. Shahar sufiya doiralari ijtimoiy hayotda muhim rol o‘ynab, xalqni ma’naviy tarbiyalashda faol qatnashgan. “Shayx Porsiyo va uning silsilasi faqatgina zohiriy ilmlar bilan emas, balki qalbni poklash va ichki uyg‘onish bilan mashg‘ul bo‘lishgan”. Al-Qosim ibn Yusufning “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi, uning jamiyatdagi o‘rni va Porsiyo siymosi orqali bu sohaning yuksalish bosqichlarini aniq va batafsil yoritib bergan noyob 34 manbadir. Asar Buxoroning ma’naviy tarixini o‘rganishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Al-Qosim ibn Yusuf asarining muhim jihatlaridan biri shuki, u orqali biz IX–X asrlar Buxorosining ijtimoiy-ma’naviy muhitini ham chuqurroq anglaymiz. Muallifning yozishicha: “Shayx Abu Nasr Porsiyo masjid va xonaqohlarda nafaqat tasavvufiy mavzularda, balki axloq, sabr, halollik, qanoat kabi ijtimoiy-axloqiy qadriyatlar haqida ham targ‘ibot olib borgan” 81 . Bu esa Porsiyoning faoliyatini sof diniy yo‘nalish bilan cheklanmasdan, umummilliy tarbiya va ma’rifat ishiga ham xizmat qilganini ko‘rsatadi. Shuningdek, asarda tasavvufning Buxoro siyosiy hayotiga ta’siri ham eslatib o‘tiladi. “Ba’zi amirlar va nufuzli kishilar Shayx Porsiyodan maslahat olganlar, uning ruhiy nufuzi tufayli shaharda adolatli boshqaruv yuritishga harakat qilingan”. Bu holat Buxorodagi tasavvufiy maktablar siyosiy barqarorlikka ham bevosita ta’sir ko‘rsatganini tasdiqlaydi. Al-Qosim ibn Yusuf shuningdek, Buxorodagi tasavvufiy hayotda ayollar ishtiroki haqida ham to‘xtalib o‘tadi. U yozadi: “Shayx Abu Nasr ba’zi xonadonlarda ayollar jamoasiga maxsus ta’lim bergan va ularni ham tasavvufiy hayotga jalb etgan”. Bu holat tasavvufning barcha qatlamlarga ta’sir etgan keng ijtimoiy harakatga aylanganini ko‘rsatadi. Tasavvufga oid falsafiy tahlillar bilan birga, muallif tarixiy shaxslar haqida hikoyaviy uslubda hikmatli rivoyatlar ham keltiradi. Masalan, u quyidagicha yozadi: “Bir kuni Shayx Porsiyodan ‘kim Haq yo‘lida sobit turadi?’ deb so‘rashganida, u: ‘Kimki o‘zini unutib, boshqalarga xizmat qilsa – ana o‘sha sobit turuvchidir’, degan javobni bergan”. Bunday rivoyatlar orqali sufiya tafakkurining ruhiy asoslari va insoniylik tamoyillari yoritilgan. “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari Buxoroda tasavvufning nafaqat shakllanishi, balki chuqur ijtimoiy, madaniy va siyosiy ta’sir kuchiga ega bo‘lgan harakat sifatida qaror topganini aniq dalillar bilan namoyon etadi. Bu asar Buxoroni Markaziy Osiyodagi yirik tasavvufiy-ma’rifiy markazlardan biri sifatida o‘rganish uchun muhim manba hisoblanadi. 81 O‘sha manba: B-69 35 Asarda alohida urg‘u berilgan jihatlardan biri shuki, Shayx Abu Nasr Porsiyo tomonidan yo‘lga qo‘yilgan ma’naviy-irshod tizimi keyinchalik boshqa sufiya zanjirlariga ham asos bo‘lgan. Al-Qosim ibn Yusufning yozishicha: “Shayxning yo‘li – ‘sukut, xizmat va sabr’ tamoyillariga asoslangan edi. Bu tariqatdan keyinchalik Xoja Yusuf Hamadoniy va uning izdoshlari ham foydalanishgan”. Bu holat Buxorodagi tasavvuf an’analari butun Movarounnahr bo‘ylab keng yoyilganini ko‘rsatadi. Buxorodagi tasavvufiy maktablarning o‘ziga xos jihatlaridan yana biri bu ilm bilan amaliyotning uyg‘unligi edi. Ya’ni sufiya murshidlar nafaqat diniy matnlarni o‘rgatganlar, balki kundalik hayotda axloq, xizmat, ro‘zg‘or halolligi kabi masalalarga ham ahamiyat berishgan. Asarda bu borada quyidagicha yoziladi: “Shayxning majlislarida har bir kishiga muayyan xizmat topshirilgan bo‘lib, bu orqali u kibrdan holi bo‘lishi, egoizmni yengishi kerak edi”. Shuningdek, Porsiyo maktabining yana bir muhim jihati – bu ixlos va tavakkul tushunchalarining chuqur falsafiy yoritilishidir. “U zot aytganlar: ‘Harakat qil, lekin natijani Allohga topshir. Zero, tavakkul iymonning mevasidir”. Bu fikrlar orqali Buxoroda shakllangan tasavvuf maktablarining ruhiy kamolotga erishishga intilgani ayon bo‘ladi. Shayx Abu Nasr Porsiyo vafotidan so‘ng uning qabri ham Buxoro ahli tomonidan ziyoratgohga aylantirilgani qayd etiladi. “Shayxning qabri ustida oddiy bir xonaqoh qurilgan bo‘lib, bu yerda har yili yirik zikr majlislari o‘tkazilar edi” (s. 82). Bu holat Shayxning shaxsiyati va tasavvufiy ta’limotining jamiyatda naqadar chuqur ildiz otganidan dalolat beradi. Xulosa o‘rnida, “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari orqali Buxorodagi tasavvuf ilmining shakllanishi, ulamolarning jamiyatdagi o‘rni, shuningdek, tasavvufning ma’naviy, axloqiy va siyosiy hayotga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Abu Nasr Porsiyo siymosida Buxoroning ruhiy-ma’rifiy merosi, ilm va irfon bilan sug‘orilgan muhitining yorqin namunasi gavdalanadi. Al-Qosim ibn Yusufning ushbu asari Buxoroning sufiya madaniyatidagi o‘rni va tarixiy ahamiyatini o‘rganishda beqiyos manba bo‘lib xizmat qiladi. 36 XULOSA Buxoro shahri qadimdan Movarounnahrning eng muhim siyosiy, iqtisodiy, madaniy va dini markazlaridan biri sifatida tarixiy manbalarda keng yoritilgan. Ushbu kurs ishida o‘rganilgan turli davrlarga oid yozma manbalar Buxoroning tarixiy taraqqiyot bosqichlarini, shaharning o‘ziga xos shaharsozlik madaniyatini, iqtisodiy hayotini va ma’naviy-ma’rifiy muhitini atroflicha yoritishga xizmat qildi. Zardushtiylik va Avesto manbalarida Buxoro hududi muqaddas zamin sifatida tilga olinadi. Bu esa shahar tarixining ildizlari miloddan avvalgi qadimiy davrlarga borib taqalishini ko‘rsatadi. Xitoy solnomalarida esa Buxoro Xitoy va G‘arb dunyosi o‘rtasidagi savdo-sotiq yo‘llarida muhim markaz sifatida tasvirlanib, “An-si” yoki “Bu-ho” nomlari bilan tilga olinadi. Arab geograflari va tarixchilari – Istarxriy, Ibn Havqal, Al-Muqaddasiy va Narshaxiy kabi mualliflar Buxoroni islom davridagi muhim madaniy va iqtisodiy markaz sifatida ko‘rsatadilar. Xususan, Narshaxiyning “Tarixi Buxoro” asarida shahar hayotining barcha jabhalari – bozorlari, hunarmandchiligi, madrasalari, me’morchilik obidalari, ijtimoiy-siyosiy tuzumi chuqur tahlil etiladi. Shuningdek, Al-Qosim ibn Yusufning “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asarida Buxorodagi tasavvufiy hayotning shakllanishi, bu sohaning shahardagi ma’naviy muhitga ta’siri va Shayx Abu Nasr Porsiyo kabi allomalarning faoliyati yoritilgan. Bu esa Buxoroni faqat ilmiy-ma’rifiy emas, balki ruhiy-ma’naviy markaz sifatida ham tarixiy manbalarda tasdiqlaydi. Umuman olganda, turli davr va manbalardagi tasvirlar Buxoro shahrining turli sivilizatsiyalar chorrahasida shakllangan yirik tarixiy-madaniy markaz bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu manbalar nafaqat tarixiy haqiqatni yoritadi, balki bugungi avlodga Buxoroning bebaho merosini anglash va qadrlashga da’vat etadi. Buxoro haqida yozilgan yozma manbalarni tahlil qilish 37 orqali biz o‘z tariximiz, o‘zligimiz va milliy g‘ururimizning ildizlarini chuqurroq anglab yetamiz. Shuni alohida ta’kidlash joizki, tarixiy manbalarda Buxoro haqida keltirilgan ma’lumotlar nafaqat voqea-hodisalar bayoni, balki shahar hayotining ichki tamoyillarini ham ochib beradi. Masalan, arab geograflari tomonidan berilgan tavsiflarda Buxoroning suv ta’minoti tizimi, bozor va karvonsaroylari, jome masjidlari va ijtimoiy infratuzilmasi borasida juda batafsil izohlar mavjud. Bu esa bizga o‘rta asrlardagi shaharning urbanistik jihatlarini o‘rganish imkonini beradi. Narshaxiyning “Tarixi Buxoro” asaridagi real tarixiy shaxslar, ijtimoiy ziddiyatlar va boshqaruv tizimiga oid tafsilotlar orqali Buxoro nafaqat markaziy hokimiyat, balki mahalliy jamoalar faoliyati bilan ham boshqarilganini ko‘rish mumkin. Ayniqsa, ilm-fan, madaniyat va ma’rifatga bo‘lgan yuksak e’tibor, xonadonlarda alohida kutubxonalar mavjudligi, o‘qitish tizimining shakllangani kabi tafsilotlar qadim Buxoroning zamonasidan oldinda bo‘lganini isbotlaydi. Tasavvuf tarixining eng muhim sahifalaridan biri aynan Buxoroda yozilganini Al-Qosim ibn Yusufning “Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asari tasdiqlaydi. Shayx Abu Nasr Porsiyoning ma’naviy-irshodiy faoliyati orqali Buxoroda faqat diniy emas, balki ruhiy va axloqiy hayot ham yuqori darajada yo‘lga qo‘yilganini ko‘rish mumkin. Bu esa Buxoroning yirik tasavvufiy maktablar, murshidlar va tariqatlar rivoj topgan markaz bo‘lganini isbotlaydi. Kurs ishida o‘rganilgan manbalar Buxoroning turli bosqichlardagi siyosiy mustaqilligi, iqtisodiy qudrati va madaniy yuksalishiga doir muhim dalillarni o‘zida mujassam etgan. Shu bilan birga, ushbu manbalarni tahlil qilish orqali tarixiy tafakkur shakllanishi, tarixiy voqeliklarga yondashuv uslubi, mualliflarning dunyoqarashi va tarixiy-estetik qarashlarini ham o‘rganish mumkin. Yakuniy xulosa qilib aytganda, Buxoro tarixini yozma manbalar orqali o‘rganish nafaqat shahar tarixini anglash, balki o‘zligimiz, tarixiy merosimiz va madaniy ildizlarimizni chuqurroq anglashda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa yosh 38 avlodning milliy o‘zini anglash, tarixiy tafakkurini shakllantirish va qadimiy qadriyatlarni qadrlashida alohida ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi asarlari va normativ-huquqiy hujjatlar 1. Shavkat Mirziyoyev, “O‘zbekiston – yangi taraqqiyot yo‘lida”, Toshkent – 2018. 2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 3. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 592 b. 4. MirziyoyevSh.M: Milliy taraqqiyot yo’lini qat’iyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga ko’taramiz. I jild-Toshkent: O’zbekiston,NMIU.2017-B-146. 5. Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent. “O‘zbekiston”, 2021. - B. 233. 6. I.A.Karimov . “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘l” Toshkent “Sharq” 1998 7. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li.T., 1992. 8. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin -T.:”O’zbekiston”,1996 9. Karimov I.A.Yuksak ma’anaviyat yegilmas kuch -T.: “Ma’anaviyat” 2009 39 II. Asosiy adabiyotlar 1. Abu Bakr Narshaxiy ‘‘Buxoro tarixi”. A.Karimov tarjimasi. Toshkent. 1996 2. Akbarov Sh., Narshaxiy va uning asari, Toshkent: Fan, 1973, 24-bet 3. Bartold V.V., Turkistanning tarixi, Toshkent: “Fan”, 1993, 117-bet 4. Rahimov A., Buxoro — Sharq sivilizatsiyasi markazi, Toshkent: Ma’naviyat, 2010, 88-bet. 5. Qobulov Z., Maqomoti Abu Nasr Porsiyo tarjimasi, Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2015, 11-bet 6. G‘ulomov Ya.G‘., Qadimgi Buxoro, Toshkent: Fan, 1972, 33-bet 7. Кт e сий. О Персии (отрывок). Об Индии [в пересказе Фотия] // Древний Восток в античной и шин 1C христиане кой традиции. М.: Ладомир. 2007. С. 31-38. 8. Страбон. География / пер. с др.-греч. Г. А. Стратановского, под ред. О. О. Крюгера, общ. ред. С. JI. Утченко. М.: Ладомир, 1994. 9. at-Tabariy, Tarix ar-Rusul va-l-Muluk, Qohira: Dar al-Ma’arif, 1967, I jild, B-312 10. Грач Н.Л., Древние монетне накҳодки в Средней Азии, Москва: Наука, 1970, с. 96 11. Avesta, Vendidad, 1:4–16; tarjima: Darmesteter, J., The Zend-Avesta, Oxford: Clarendon Press, 1880, Vol. 1, P-20–25 12. Avesta, Yasna, 19:18; tarjima: Mills, L.H., The Sacred Books of the East, Vol. 31, Oxford: Clarendon Press, 1887, P215 13. Филанович М.И., Древний Бух a р a , Тошкент: Фан, 1990, с. 64–66 14. Гулямов Я.Г., Варакҳша — древний город Бухарского оазиса, Тошкент: Фан, 1973, с. 49–50 15. Masov R ., Zardushtiylik va uning O ‘ rta Osiyo tarixidagi o ‘ rni , Samarqand : Imkon , 2001, P -87 40 16. Sultonov O. O‘zbekiston tarixi manbalari, Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2003, 56-bet 17. Sagdullayev A. Zardushtiylik tarixi va manbalari, Toshkent: Fan, 1991, 72–73-betlar 18. Asqarov A. O‘zbekiston tarixi bo‘yicha qadimgi yozma manbalar, Toshkent: Universitet, 2001, 48-bet 19. Оранский И. М. Тцентралная Азия и иранский язйк, Москва: Наука, 1979, с. 112 20. Ibn Havqal. Surat al-Ard, Beirut: Dar Sadr, 1967 III. Internet saytlari 1. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/tarix/yozma-manbalarda-buxoro- tarixi-va-madaniyati 2. https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/download/ 44528/44860/51760 3. http://arkuzminorkalom.zn.uz/ 4. https://yuz.uz/uz/news/buxoro--qadim-madaniyat-va-ilm-fan-ochogi 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BUXORO SHAHRINING QADIMGI DAVR MANBALARI

1.1. Yunon va Rim tarixchilari asarlarida Buxoro

1.2. Zardushtiylik va Avesto manbalarida Buxoro

Xitoy manbalarida Buxoro

II BOB. BUXORO SHAHRINING O‘RTA ASRLAR DAVR MANBALARI

2.1. Arab geograflari va tarixchilari (Istarxriy, Ibn Havqal, Narshaxiy) asarlarida Buxoro shahri

2.2. Abu Bakr Narshaxiyning ‘‘Tarixi Buxoro” asarida Buxoro shahrining madaniy va iqtisodiy hayoti

2.3. Al-Kosim ibn Yusuf – ‘‘Maqomati Abu Nasr Porsiyo” asarida Buxoroda tasavvuf ilmining shakllanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить