Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro vohasi antik davri arxeologik yodgorliklari

Купить
KURS ISHI MAVZU: Buxoro vohasi antik davri arxeologik yodgorliklari Toshkent-2023 Mundarija: K I R I SH……………………………………………… 3 I BOB. Buxoro tarixi 1.1. Buxoro vohasi tarixi …………………………………… 5 1.2. Qadimgi va o’rta asrlarda Buxoro ………………………… 6 II BOB. Buxoroning arxeologik yodgorliklari 2.1. Romitan hududida dastlabki arxeologik tadqiqotlar va ularning tahlili.. 15 2.2. Buxoro vohasidagi yodgorliklar va ularni o’rganish …………... 17 X U L O S A ………………………………………………. 23 Foydalanilgan adabiyotlar……………………………… 25 Ilovalar………………………………………………….. 26 2 KIRISH. Buxoro tarixi O‘zbekiston tarixining tarkibiy qismi sifatida O‘zbekiston Mustaqilligi yillarida, ayniqsa keyingi uch yilda madaniy-ma’rifiy jabhalarda olib borilayotgan keng islohotlar natijasida fan darajasiga ko‘tarildi. Buxoro tarixiga qiziqish va uni jamiyatning ziyoli tabaqalari o‘rtasida targ‘ib qilish uzoq o‘rta asrlardan boshlangan. Bu holatni o‘sha davrning ma’rifiy ehtiyoji deb qarash kerak. Bunga misol qilib Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarini ko‘rsatish mumkin. Undagi ma’lumotlar ayrim hollarda rivoyatlar bilan omuxta holda taqdim qilinishini o‘sha davrning uslubi va tarix yozish tartibi deb hisoblash o‘rinli. Shunga qaramay, asar faktik ma’lumotlarga boyligi bilan ilk mahalliy tarixnavislikning diqqatga sazovor namunasidir. Mavzuning dolzarbligi. Buxoro vohasining yoshini aniqlash borasida amalga oshirilgan tadqiqotlar hamon o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Akademik V.V.Bartold ta’biri bilan aytganda, Buxoro shahri dastlabki paydo bo‘lgan hududini o‘zgartirmasdan, hamon o‘sha joyda qad ko‘tarib turibdi. Aynan shunday holat Buxoro shahri hududida arxeologik tadqiqotlar olib borish ishlarini ancha murakkablashtirib yubordi. Shunday bo‘lsada, shaharda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar uning qadimiyligini isbotladi. Shuningdek, o‘rta asr tarixchisi Narshaxiyning Buxoro tarixiy topografiyasi yuzasidan qoldirib ketgan ma’lumotlari arxeologik tadqiqotlar natijasida o‘z tasdig‘ini topdi. Mavzuning o‘raganilganlik darajasi. Buxoro vohasining qadimgi davr tarixini o‘rganishda hududda olib borilgan arxeologik tadqiqotlarning ahamiyati beqiyos. Vohadagi Poykent, Varaxsha yodgorliklarini arxeologik o‘rganish XX asr birinchi yarmida boshlanib, hozirgi kungacha davom etib kelmoqda. L.A.Zimin, V.A.Shishkin, A.R.Muhammadjonov, J.Mirzaahmedov kabi olimlar tomonidan olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida 3 yodgorliklarning voha ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayotida egallagan salmoqli o‘rni aniqlanib, to‘plangan ma’lumotlar ilmiy jamoatchilik hukmiga havola etildi. Shuningdek, bronza davriga oid Zamonbobo yodgorligi Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasining a’zolari Yahyo G‘ulomov va Ahmadali Askarov tarafidan o‘rganilib, Buxoro vohasining janubiy-g‘arbiy qismida ibtidoiy madaniyat izlari mavjudligi aniqlandi. Qo‘lga kiritilgan ushbu ilmiy yutuqlarning talabalar diqqatiga havola etilishi, ularning qadimgi mahalliy madaniyat to‘g‘risidagi bilim va tasavvurlarini kengaytiradi. Buxoro tarixini tadqiq qilish natijasida amalga oshirilgan akademik nashrlar Buxoro tarixining biror bir jihatini chuqur ochib berishga qaratilganligi bilan ilmiy ehtiyojlarni qondirsa-da, keng kitobxonlar, qiziquvchilar, havaskor tarixchilar, ayniqsa talabalar tafakkuri va ilmiy imkoniyatlariga muvofiq keladigan nashrlarni tayyorlash zaruriyati hamon o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Kurs ishimizda tanlangan mavzu “Buxoro vohasi antik davri arxeologik yodgorliklari” bo‘lib, bunda asosiy maqsad o‘sha davrga oid qadimiy yodgorliklar haqida yetralicha ma’lumot to‘plash kerak bo‘ladi, qo’yilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: - Tarixiy manbaalarni o‘rganish; - O‘sha davrga oid arxeologik yodgorliklar tarkibi tuzish; - O‘rta davr yodgorliklarini hududiy tuzilishini o‘rganish. Antik davr (lotincha: antiquus — qadimiy) — keng ma noda qadimgi davrniʼ anglatuvchi termin, iste molda bo lgan ma noda esa Yunoniston va Qadimgi ʼ ʻ ʼ Rim tarixi va madaniyatining ellinizm davrini anglatadi. Vohada ilk shaharlarning vujudga kelishi tabiiy iqlim sharoitlari, geografik joylashuv va asosiysi Zarafshon daryosining ahamiyati bilan belgilanadi. Zarafshon daryosining Xitfar, Rudizar, Qorako‘ldaryo, Moxondaryo kabi irmoqlari Buxoro vohasida o‘troq dehqonchilik va urbanizatsiya jarayonlarining keng yoyilishida muhim o‘rin tutgan. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiy geografiylik, ilmiy holislik va ob’ektivlik prinspsilari asosida tahlil qilindi. 4 Shuningdek bu mavzu bo‘yicha yozilgan adabiyotlar va manbalardan foydalanish va ularni taqqoslash usuli qo’llanildi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi ikki bob, to’rt paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I BOB. Buxoro tarixi 1.1. Buxoro vohasi tarixi. Buxoro vohasi Zarafshon daryosining quyi qismida tashkil topgan bo’lib, vohaning chegarasi shimolda Qiziltepa qirlaridan, janubda Qorako’l, g’arbda Qizilqir massividap sharqda Qorovulbozor qirlarigacha davom etadi. Voha mezolit zamonidan boshlab O’rta Osiyo tog’liklaridagi muzlarning erishidan hosil bo’lgan Zarafshon daryosining quyi qismida tashkil topgan. Zarafshon daryosi bundan 5000 yil oldin, yoki millodan avvalgi 3000 yillikda to’lib, — toshib oqib, butun Buxoro vohasi, janubda Qorako’l, Jondor tumanining g’arbiy qismidan o’tib, Amudaryo bo’yidagi hozirgi Nargizqal’a yaqinidan o’tib, Amudaryoga qo’yilgan. Zarafshon daryosi tez oquvchi tog’ daryosi bo’lib, o’zi bilan ko’p loyqa keltirgan. Buning natijasida Buxoro vohasining o’rni loyqa bilan to’lib borib, sekin —asta tekislikka aylangan. Shu jixatdan Nil vodiysining paydo bo’lish jarayonlari aynan bizning vohamizda qaytarilgan. Misr Nilning farzandi bo’lganidek Buxoro vohasi ham Zarafshon daryosining xosilasidir. Sekin — asta aholi ko’chib kelgan va xo’jalik rivojlangan, madaniyat paydo bo’lgan. Buxoro vohasi arxeologiyasini yoki moddiy — ashyoviy yodgorliklarini o’rganish uchun avvalo yozma manbalarga tayanamiz. Bizning yurtimizda Buxoro vohasi haqida yozma ma’lumotlar ancha kam. Keyingi 30 — 40 yil davomida olib borilgan ilmiy —tadqiqotlar, yozma manbalar hamda 5 arxeologik tekshirishlar bu o’lkada boy madaniyat yaratilganliganini ko’rsatadi. Hindlarning «Rigveda» to’plamida bizning o’lkamiz haqida ma’lumotlar bor. Unda shimoldan kelgan ko’chmanchi chorvador oriylar haqida ma’lumotlar uchraydi. Milloddan avvalgi - 9 asrlarda oriylarning boy yashaganligi, ularning xo’jaligida chorvachilik katta rol o’ynaganligi haqida ma’lumot beriladi. Navbatdagi muxim manba «Avesto» dir. Unda milloddan.avvalgi 9 — 4 asrdagi xayot haqida so’z boradi. Qadimiy e’tiqodlar haqida fikr yuritiladi. Antik zamon mualliflaridan Gerodotning (milloddan.avvalgi - 5 asr) «Yunon —Eron urushi tarixi» kitobida, uning «Klio» bo’limida bizning o’lkamiz to’g’risida fikr yuritiladi. Buxoro to’g’risida, uning qadimgi tarixi, shaharning paydo bo’lishi xususida yakkayu-yagona, ancha keng ma’lumotlar beradigan tarixiy manba M. Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asaridir. Ushbu asar 943-944 yillarda yozilgan bo’lib, 1128 - yilda Muxammed ibn Nasr al Quboviy tomonidan arabchadan fors tiliga o’girilgan. «Buxoro tarixi» asari 36 bobdan iborat bo’lib, Buxoroda hukmdorlik qilgan kishilar, Buxoro mavzelari haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. 2 bobda fasl keltirilib, Buxoro o’rnashgan bu mavze ilgari botqoqlik bo’lib, uning ba’zi yerlarini to’qayzor, daraxtzor va ko’kalamzorlar tashkil etgan. Ayrim joylari shunday bo’lganki, biror hayvon oyoq qo’yishga joy topolmagan. Buning sababi Samarqand tomonidagi viloyatlarda tog’larda qor erib, suvi oqib kelib, o’sha joylarga yig’ilib yotar edi. ***************** 1.2. Qadimgi va o‘rta asrlarda Buxoro . Buxoroning qadimgi tarixiy-arxeologik yodgorliklari XIX asr oxiri XX asr boshlarida rus ilmiy jamiyatlari va jamoatchiligi tomonidan o‘rganila boshlandi. Bu kabi faoliyatni tashkil etish ishiga Rossiya Imperatori Arxeologiya Jamiyati, qolaversa, o‘lkada tashkil etilgan Turkiston axreologiya havaskorlar to‘garagi rahbarlik qildi. Jamiyat va to‘garak a’zolari Buxorodagi 6 tarixiy joylarga ekspeditsiyalar uyushtirganlar. 1913-1916-yillar davomida Buxoro amirligida amalga oshirilgan shunday ekspeditsiyalarning biriga L.A.Zimin boshchilik qiladi. L.A.Zimin Turkiston axreologiya havaskorlar to‘garagining kotibi sifatida faoliyat olib borganligi bois, to‘garak uni Buxoroda joylashgan tarixiy yodgorliklarni o‘rganish ishiga jalb qildi. Shu bilan birga, bu faoliyatni tashkil etishdan nafaqat to‘garak ma’muriyati balki, Rossiya Imperatorining homiyligi ostida faoliyat olib borgan va O‘rta va Sharqiy Osiyoni o‘rganishni maqsad qilgan Rus komiteti ham manfaatdor bo‘lgan. Buxoro miloddan avvalgi 500-yilda vassal davlat yoki satraplik sifatida tarixga kirgan Fors imperiyasida. Keyinchalik u Iskandar Zulqarnayn , ellinistik salavkiylar imperiyasi, yunon-baqtriyaliklar, Kushonlar imperiyasi qo ligaʻ o tgan. Bu davrda Buxoro Anaxitaga sig inish va u bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ ma bad xo jaligi uchun diniy markaz vazifasini bajargan. ʼ ʻ Buxoroliklar musulmon bo ldilar, lekin har safar musulmonlar chiqib ʻ ketgandan keyin murtad bo ldilar. Qutayba ibn Muslim ularni uch marta ʻ islomga kiritdilar, lekin ular dindan chiqib, kofir bo ldilar. To'rtinchi marta ʻ urush qilib, shaharni bosib oldi va u yerda ko'p qiyinchiliklardan so'ng Islomni o'rnatdi... Qutayba ibn Muslim 94/712-3 yilida qal'a ichida katta masjid qurdirdi. Bu joy (ilgari) ibodatxona bo'lgan. Buxorodagi rus siyosiy agentligi L.A.Ziminga ko‘mak berishni so‘rab amirlik hukumatiga murojaat qilgan. Rasmiy muassasalarning o‘zaro ko‘mak berish mazmunidagi xatlaridan tashqari, shaxsan L.A.Ziminning o‘zi amirlik hududida arxeologik qazuv ishlarini amalga oshirish uchun Buxoro amirligi qushbegisiga murojaat qilgan. L.A.Ziminning Buxoro amirligi hududida amalga oshirgan ilmiy izlanishlari Rossiya Imperatorining homiyligi ostida bo‘lib, Rus komiteti mablag‘lari asosida amalga oshirilgan. L.A.Ziminning 1914-yilda Poykentga ikki marotaba tashrif buyuradi va dastlabki tashrifi 1914-yil 31 martdan 13 aprel sanalarida amalga oshiriladi. Mazkur tashrifni tashkil etish xususida N.Ostroumov 1914- 7 yil 18 mart sanasida Buxorodagi rus siyosiy agenti nomiga xat bilan murojaat qilgan. Xatda Ostroumov L.A.Ziminning Poykentda qazuv ishlari davomida Buxoro mamuriyati o‘z amaldorini ajratishni so‘rab murojaat qilgan. Ekspeditsiyaning faoliyati doirasida Ostroumov Buxoro amirligi qushbegisining ruxsati bilan Yakkatut stansiyasida Ziminga dastlabki qazuv ishlari uchun 10 nafar ishchi, ot va aravalar bilan kelishlarini so‘ragan. 1 aprel sanasidan esa yana 20 nafar ishchilar va ular ustida nazoratini amalga oshirish maqsadida o‘n boshini ajratishni bildirgan L.A.Zimin o‘zining 1914- yilgi dastlabki tashrifi yakunlanishi munosabati bilan 10 aprel sanasida Yakkatut stansiyasidan Buxorodagi rus siyosiy agentlik nomiga telegramma yo‘llaydi va unda qazuv ishlari natijasida aniqlangan bino va buyumlarni iyun oyigacha bo‘lgan muddatda xavfsizligini taminlashni so‘rab murojaat qiladi. Shunday mazmundagi xatni 1914-yil 14 aprel sanasida N.Ostroumov Buxorodagi rus siyosiy agenti nomiga yo‘llaydi. Unda L.A.Ziminning qadim Poykent hududida uch arshin chuqurlikda devorlari pishiq g‘ishtdan qurilgan bino qoldiqlarini aniqlaganligini bildiradi. N.Ostroumov L.A.Ziminning Poykentda mart-apreldagi faoliyatining yakuniga binoan hududda mahalliy aholi qazuv ishlarini olib bormasligi va qazuv natijasida mavjud buyumlarni olib ketmasligini ta’kidlagan. SHu bilan birga Poykentda ruxsatsiz qazuv ishlari yoki buyumlarni olib ketilishi kuzatilsa, unga jazo choralarini ko‘rish kerakligi ham bildiradi. Xatning so‘ngida bu holatlar xususida Poykent yaqinidagi Sho‘rabod, Qizilrabot, Poykent, Janopar, Qulonch, Alekya, Sayot, Salor va Do‘rmon qishloqlari aholisiga alohida bildirishni ham ta’kidlaydi. L.A.Ziminning Buxoro amirligidagi ilmiy izlanishlari doirasi nafaqat Poykent xarobalarini o‘rganish bilan chegaralangan edi, balki, hududning boshqa shahar va bekliklarida ham uning tomonidan izlanishlar olib borilgan. L.A.Ziminning 1915-yildagi ekspeditsion faoliyati mart-may oylari davomida amalga oshiradi. Turkiston arxeologiya havaskorlar to‘garagi boshqaruvchisi V.N.Ostroumov Buxorodagi rus siyosiy agenti nomiga yo‘llagan xatida Ziminga O‘rta Osiyo temir yo‘lidagi Qiziltepa 8 stansiyasida ot va aravalarni tayyorlash bildiriladi. L.A.Ziminning o‘zi ham amirlik qushbegisi murojaat qilib, Buxoro amaldorini Qiziltepa stansiyasiga ot va aravalar bilan kelishini va qazuv ishlari uchun odamlar ajratishni so‘raydi. Keyingi arxeologik ob’ekt Varaxsha bo‘lib, u erda arxeologik tadqiqot ishlarini V.A.Shishkin amalga oshiradi. Buxoroning qadimgi aholi manzillaridan Buxorxudotlarning uzok vakt yozgi qarorgoxi bo’lgan Varaxsha arxeolog olimlar diqqatini ko’pdan beri jalb qilib kelar edi. Xozirgi vaqtda oddiy tepalikka aylangan bu joy haqida' yurtimizga turli maqsadlarda safar uyushtirgan rus olimlari va sayyoqlari tomonidan dastlabki ma’lumotlar berilgan edi. XIX asr o’rtalarida A. Boris, XIX asr oxirlarida Shubinskiy ("Buxoro ocherklari"), Logofet singari olimlar Buxoro vohasini ta’riflab, uning kadimgi yodgorliklaridan hisoblangan. Varaxsha haqida eshitganlarini yozib qoldirganlar. 1896 yilda Sitnyakovskiy 1913—1914 yillarda Zimin singari olimlar Buxoro haqida ma’lumotlar to’plab, Varaxsha haqida xam yozib qoldirgan edilar. Varaxsha maydoni —9 gektar, balandligi— 10 metrdan iborat antik davr yodgorligidir. Shahar devor bilan o’rab olingan, uning Shimoli — Sharqida o’rda (ark), ibodatxona xarobasi va saroyi bo’lgan. Narshaxiy "Varaxshani buxorodan qadimiy bo’lgan", deb yozgan edi. Varaxsha va uning atrofidagi qishloqlar xuddi buxorodagidek 12 kanaldan suv ichgan. Varaxshada xar 15 kunda bir^ yil oxirida 2.0 kun bozor bo’lgan. Bu joyda bir qator olimlar tomonidan turli davrda arxeologik tekshirishlar o’tkazilgan edi. Jumladan, 1937 yildan 1956 yilgacha arxeolog olim V.A. Shishkin tomonidan keng "hajmli tekshirish olib borilgan.-Shishkin ma’lumotlariga ko’ra, Varaxsha milod boshlarida yoki sal oldinroq qad ko’targan. Milodiy I —II asrlarda kushonlar davrida madaniy hayot gullab yashnagan. IV —V asrlarda O’rta osiyodagi, umuman, Urta Sharkdagi boshka ko’pgina shaharlar singari bu joy xam tanazzulga yuz tutgan. VI asrdan boshlab, yana qad ko’tarib, xo’jalnk hayoti va madaniy hayot tiklangan. Shu davrdan Buxorxudotlarning yozgi qarorgoxiga aylangan. Varaxsha shahri bir necha marta qayta tiklangan. Restavrator — arxitektor Nelson tomonidan Varaxsha qasri tasviri 9 rekonstrukstiya qilingan. Varaxsha qasri Buxorxudot Tugshoda tomonidan barpo qilingan, uning o’zi ham arablar tomonidan shu erda o’ldirilgan. Arablarning kirib kelishi davrida birmuncha xarob bo’la boshlagan. Yana qayta tiklanib, IX —X asrlarda gullab — yashnagan. XII asrdan boshlab Varaxsha va uning atroflari yana xarobalkka yuz tutgan. Buning sababi siyosiy voqealar bo’lmay, balki Zarafshonning yuqori qismida sug’oriladigan ekin erlarining kengayishi natijasida Zarafshon suvining ko’plab olinishi oqibatida uning quyi qismida, Varaxsha va uning atroflarida dastlab suv tanqisligi keyin qurg’okchilik yuzaga kelib, ekin erlari, daraxtzoru bog’lar kamayib borib, xarob bo’la boshlagan, buning oqibatida cho’l bostirib kela boshlagan. Dastlabki tekshirishlarni olib borar ekan, Shishkin boy madaniyatga duch kelganini qayd qilgan. Varaxshadagi Hukmdorlar saroyi ochilib, kum va tuprokdan tozalanib, atroflicha o’rganiladi. Saroyda ikki zal: qizil zal va Sharqiy zal bo’lgan. U erdan topilgan mapgxur yodgorliklar — devoriy rasmlar bo’lib, ularda ko’pgina tasvirlar aks etgan. Jumladan relef shaklida ganchdan ok fil mingan kishilar, filga xujum kilayotgan xayvon, yulbars, qanotli tuya rasmlari mashhurdir. Shahar Chingizxon yurishigacha yashamagan. Shuning uchun xam uning halokati xarbiy harakatlar bilan bog’liq emas. XIII asrda Urta Osiyodagi ko’plab shahar xarobaga uchraganligining sababi sun’iy sug’orishning qisqarishi edi. Varaxsha tushkunlikka tushgan vaqt XII asrdan voxaning shimoliy g’arbida Shopurkom, Sultonobod, Zandana, kanallari buylab xo’jalik jonlanishi sodir bo’lib, kuyi qismi Jondor, Buxoro, Olot, Qorako’l tumanlarida qattiq suv tanqisligi yuzaga kelgan. Bu rayonlarning xalqlari erni sutormay dehqonchilik qilish usuli — qoqlamani yuzaga keltirganlar. Tadqiqotlar jarayonida Varaxshadan olovxona ham ochilib, qadimgi ajdodlarimizni otashparaslik e’tikodlariga oid ko’plab ashyoviy dalillar topildi. Bu erdan topilgan Buxorxudotlar tangalarida olov rasmining borligi, mapgxur devoriy rasmlarida muqaddas olov atrofida o’tirgan aslzodalar tasvirining mavjudligi otashparastlikning keng yoyilganligini, Varaxsha bunday e’tikod markazlaridan biri ekanini ko’rsatadi. Chiqqan 10 dafinalarda bu erda xam marxumlarning suyagini go’shtdan tozalab, suyak ostodonlarda dafn qilingan. VIII asr boshlarida Samarqandda arab lashkarboshisi Nasr ibn Sayyor ishtirokida Buxorxudot Tugshodani uldiradilar va uning xizmatchilari marxum suyaklarini gushtdan tozalab, Buxoroga olib ketganlar. Bu e’tikod butun Urta Osiyoda bo’lgan edi. Antik shaharlaridan biri bo’lgan Varaxsha o’zining devoriy rasmlari bilan mashhurdir. Afrosiyob, Panjikent devoriy rasmlari qanchalik ahamiyatli bo’lsa, Varaxsha suratlarining ahamiyati xam shunday katta ilmiy qiymatga egadir. Qizil zaldagi rasmlarda Qora kuchlar bilan kurash, ov manzaralari tasvirlangan. Chavandoz filda o’tirib, yirtqich sher, gepard hamlasini qaytarayotgan suratlari mapgxur dir. Sharqiy zal ko’p syujetli rasmlardan iborat bo’lib, asosiy saxnada ok kiyimda, qilich osgan holda taxtga o’tirgan podsho tasvirlangan. Bu rasmlar VI —VII asrlarda Buxorodagi mukammal va katta rassomchilik maktabning namunalari bo’lgan qanotli tuya rasmi Buxoro ustalari tomonidan kumush qadaxda bitilgan. Bu tasvir o’tmishda Buxoroliklarning tuyaga e’tikod qilganidan dalolat beradi. 1979 yilda Buxoro shahridagi arxeologik tekshirishlar jarayonida sapoldan yasalgan tuya haykalchasining totgilishi ham yuqoridagi fikrimiz dalilidir. Shunga asoslanib, tuya — buxoroliklarning totemi bo’lgan degan xulosaga kelindi. Xitoy yilnomalarining guvohlik berishicha, Buxoro hu^mdorligining taxtida odDindan yasalgan 2 ta tuya haykalchasini yopishtirib qo’ygan holda tayyorlangan ekan. 1975—1977 yillarda Varaxshadagi qazilmalar jarayonida uning osti qatlamlaridan miloddan avvalgi V —IV asrlarga oid ashyolarining topilishi Narshaxiy ma’lumotlarini tasdiqlab, Varaxshada tekshirishlar davom ettirilishi lozimligini ko’rsatadi. V.A.Shishkin ma’lumotlariga ko‘ra, Varaxsha yodgorligi Buxorodan 40 km shimoli-g‘arbda, Dashti Urganji ko‘lining qadimgi Rajfandun vohasida joylashgan. Varaxsha maydoni 9 ga va balandi 10-20 metrli ulkan tepa shaklida saqlangan. V.A.Shishkin Varaxsha va uning atrofida 1937-1939-yillar va 1947- 1954-yillarda keng ko‘lamli arxeologik tadqiqotlar olib boradi. Keyinchalik bu yodgorlikda A.Muhammadjonov 1975-1977-yillar, O.V.Obelchenko 1977- 11 1979-yillar va G.V.Shishkina 1987-1990-yillarda Varaxshaning ayrim qismlarida qazishmalar ishlarini olib borishadi. Arxeologik qazishmalardan ma’lum bo‘lishicha, Varaxsha miloddan avvalgi II-asrda bir-biriga tutashgan bir nechta istehkomli qishloqlar tarzida qad ko‘targan. V.A.Shishkin tomonidan Varaxsha xarobalarining shimoli-g‘arbida qadimgi qo‘rg‘onlardan birining tashqi devori hamda yarim doira shakldagi burji (ichki sahni 4,5x5 m) kavlab o‘rganilgan. Devor (qalinligi 1,8-1,9 m) xom g‘ishtdan (hajmi 37x41x10 sm) qurilgan. Devor va burjlarida paykonsimon nishon tuynuklari (ichki tomoni 38-40 sm, tashqarisi 75-80 sm, kengligi 20-22 sm) ochilgan. Miloddan avval II-I-asrlarda va milodiy I-II-asrlarda Varaxsha va uning atrofida madaniy hayot gullagan. III-IV-asrlarda Varaxsha tanazzulga uchragan. V-asrda Varaxsha yana tiklanib, Buxoroning qadimgi hukmdorlari- buxorxudotlarning qarorgohiga aylangan. Shu davrda Varaxsha mustahkam devor bilan o‘ralgan, uning janubi qismida ark qurilgan. VIII-X-asrlarda, ayniqsa, obod bo‘lgan. Varaxsha va uning atroflari 12 kanal bilan sug‘orilib, Rajfandun vohasidagi eng yirik va markaziy qal’alardan biriga aylangan. Buxoro va Xorazm oralig‘idagi karvon yo‘li Istaxriy va Ibn Havqal ma’lumotlari ko‘ra, Varaxsha orqali o‘tgan. Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiy ma’lumotiga ko‘ra, har o‘n besh kunda Varaxshada bir kunlik, yil oxirida 20 kunlik bozor sayli (navro‘zi kasho varzon, ya’ni dehqonlar yangi yili) o‘tkazilgan. Buxorxudotlar qarorgohi qilinishi bilan Varaxsha yirik shaharga aylangan. XI-XII-asrlarda uning hududi eniga 6 km dan ziyod bo‘lgan. XII-asrda Varaxsha vohasidagi hayot to‘satdan noma’lum sabablarga ko‘ra to‘xtab qolgan. V.A.Shishkinning 1949-1954-yillardagi tadqiqotlarida, Varaxsha me’morchiligi va san’ati to‘g‘risida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan. Kvadrat shakldagi yirik xom g‘ishtlardan qo‘shminora tarzida o‘rab chiqilgan tagkursilarning biriga podsho capoyi va ikkinchisiga soqchixonali darvozaxona bino qilingan. Arkning sharqiy qismida tomi ravoqsimon gumbaz tarzida yopilgan uzun yo‘laksimon (navkarxona va darvozaxona) xonalar mavjud bo‘lgan. Arkning markazida janubi tomoni mudofaa devoriga yondoshgan 12 Varaxsha hukmdorining saroyi joylashgan. U Sharqiy (11,5x17m) va G‘arbiy (6,6x7,25m) mehmonxona hamda Qizil xona(8,5x12m)lardan iborat bo‘lgan. Saroy g‘arb tomonidan 3 ravoqli ganchkori ustunlar o‘rnatilgan hashamatli peshayvon bilan o‘ralgan. Ayvon ravoqlarining ustunlari va toqilari ganchkori qabartma tasvirlar hamda turli xil girixlar bilan bezatilgan. Saroyning Qizilxona va Sharqiy mehmonxonalari to‘la kovlab ochilgan. Xona devorlari mayda somonli loy suvoq ustidan yupqa ganch suvoq qilinib, devoriy rasmlar qizil, sariq, kulrang, qora, zangori, pushti va jigar rang bo‘yoqlar bilan bezatilgan. . Ularda turli xil manzaralar, fil mingan shahzoda va chokarlarning old va ortdan chovut solgan qoplonlar bilan olishuvi; qayrilib nishonga kamondan o‘q uzayotgan ot ustidagi chavandoz, qanotli tuya shaklidagi oltin taxtga o‘tirgan hukmdor tasvirlangan. Sharqiy mehmonxona devorida tiz cho‘kib, qo‘lida qadah tutgan malika, belida shamshir, bir qo‘lida qisqich ushlagan podshoh, o‘rtada vazasimon otashgohda yonib turgan muqaddas olov- azarxurro, otashgohdan o‘ngda beliga xanjar taqilgan shahzodaning tiz cho‘kib ibodat qilayotgan tasviri yoki sovut va dubulg‘a kiygan, qo‘llarida nayza, qalqon ushlagan suvoriylarning jang qilayotgan, shuningdek butazor, to‘qay ichidagi ov manzarasi kabi tasvirlar ayniqsa diqqatga sazovordir. Arxeologik topilmalardan aniqlanishicha, janubiy xonalarning ikkinchi qavatidagi xona ganchkori naqshlar bilan bezatilgan ekan. Ko‘plab topilgan qabartma ganchkori naqshlar orasida hovuzda suzib yurgan baliqlar, elkasidan o‘q yegan arxar, yelib borayotgan jayron, bedanalar, ayol boshli baxt qushi- Humo, hamlaga tayyorlanayotgan ajdarho, taqimiga sadoq bog‘lagan suvoriy hamda ko‘pdan-ko‘p ayollarning bosh qismlari bilan bir qatorda turli xil islomiy va girix parchalari uchraydi. Tadqiqotchilar Buxoroni mintaqani tarixiy va madaniy birlashtirgan G‘arbiy yoki Buxoro so‘g‘diylari manzili, deb atagan. Dastlabki tekshirishlarni olib borar ekan, Shishkin boy madaniyatga duch kelganini qayd qilgan. Varaxshadagi Hukmdorlar saroyi ochilib, kum va tuprokdan tozalanib, atroflicha o’rganiladi. Saroyda ikki zal: qizil zal va Sharqiy zal bo’lgan. U erdan topilgan mapgxur yodgorliklar — devoriy rasmlar 13 bo’lib, ularda ko’pgina tasvirlar aks etgan. Jumladan relef shaklida ganchdan ok fil mingan kishilar, filga xujum kilayotgan xayvon, yulbars, qanotli tuya rasmlari mashhurdir. Buxoro viloyatining Jondor tumanidagi Varaxsha mavzesidagi arxeologik madaniy meros ob’ektida O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Milliy arxeologiya markazi hamda Buxoro viloyati Madaniy meros departamenti tomonidan tadqiqotlar bosqichma-bosqich olib borilmoqda. So‘nggi o‘n yilda bunday izlanishlar asosan vohani qadimda o‘rab olgan Kampir devor qoldiqlarida va uning tashqarisida joylashgan o‘nlab kichik antik davrga oid yodgorliklarda olib borildi. Hozirgi kunda vohaning Varaxsha mavzesi qadimda Zarafshon suvlari bilan o‘zlashtirilgan, lekin keyinchalik qumlar bosib, cho‘l hududiga aylangan yodgorliklarda O‘zbekiston va Amerikalik (Nyu-York universiteti) arxeologlari izlanishlar olib boryapti. Natijada, XI-XII asrlarga oid mis, bronza, kumush va qo‘rg‘oshindan yasalgan 100 dan ortiq metall buyumlar topildi. Mazkur topilmalar ayni paytda Buxoro viloyati Madaniy meros departamenti mutaxassislari hamkorligida boshqarmaning ta’mirlash laboratoriyasida zamonaviy uskunalar yordamida zang (korroziya) qatlamlaridan tozalanmoqda. Buxoro viloyati Madaniy meros boshqarmasi viloyatdagi 287 ta arxeologiya ob’ektlarida ham arxeologik tadqiqotlarni olib borishda o‘z hissasini qo‘shmoqda. Masalan Qorako‘l tumanida joylashgan Poykent yodgorligida yoki Buxoro shahri qadimgi Shahristonidan topilgan o‘nlab artefaktlar ta’mirlanib muzey qo‘riqxonasiga topshirilgan. Ayrim topilgan buyumlar konservatsiya qilinib, uning tarixiy ma’lumotlari aniqlangandan so‘ng muzeyga topshirish jarayoniga tayyorlanmoqda. Buxoro o‘zining bir necha ming yillik tarixini hali hanuz to‘liq ochib berganicha yo‘q. Shunday ekan tarix ko‘zgusini yanada shaffoflashtirish va to‘liqroq o‘rganish maqsadida har yili qadimiy arxeologik ob’ektlarda xalqaro ekspeditsiyalar bilan hamkorlikda ilmiy tadqiqot ishlari jadallik bilan olib borilmoqda. Varaxsha arxeologiya ob’ektidan topilgan 100 dan ortiq metall buyumlar madaniy meros laboratoriyasida konservatsiya 14 qilinyapti, deb xabar bermoqda «Dunyo» AA muxbiri Buxoro viloyati Madaniy meros departamenti manbasiga asoslanib. II BOB. Buxoroning arxeologik yodgorliklari 2.1. Romitan hududida dastlabki arxeologik tadqiqotlar va ularning tahlili Relefi va magistral suv ta’minoti bo‘yicha Buxoroning qadimgi sug‘orilgan erlari ikkiga: shimoliy va janubiy qismlarga bo‘linadi. Uning shimoliy qismi Buxoro viloyati Romitan tumanining shimoli-g‘arbiy chegarasiga tutashgan va antik davr yodgorliklari I, II, III Qizilqir, Setalak, Nortepa, Taliubba hamda ilk o‘rta asr shahar xarobalari Xo‘japorson, Xo‘jaqul, Tali- sang kabi bir qancha tepalar joylashgan territoriyalarni o‘z ichiga oladi. Janubiy qismiga esa Buxoroning Romitan va Varaxsha xarobalarini to‘rt tomondan o‘rab olgan keng dashtlik kiradi. Qizilqir kanali hozirgi voha chegarasidan 9 km g‘arbda joylashgan antik davr istehkomininig xarobasi Setalakdan taxminan 500 m shimolroqdan o‘tgan va eni 70 m lik daryo o‘zanidan bosh olib, u shimoldan janubga tomon yo‘nalgan. Bu hududning qadimgi sug‘orish tarmoqlarining izlari Xo‘japorson, Yertepa, Setalak, I, II, III Qizilqir atroflarida qayd etildi. Ular orasida antik davr istehkomli turar-joylari—Qizilqir kompleksini sug‘organ qadimgi irrigatsiya sistemasi, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Bugungi kunda ham qisman saqlanib qolgan, Romitan tumani hududida joylashgan qadimiy manzilgohlardan yana biri: Xo‘ja Ubbon ziyoratgohi Urganchcho‘l dashtida, Buxorodan 50 km shimoli-sharqda joylashgan. Arxeologik tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, bu joy miloddan avvalgi IV-III ming yilliklarda ovchilarning mavsumiy maydonlari va miloddan avvalgi II ming yil oxiri va I 15 ming yil boshida chorvachilik maydonlari joylashganligi ma’lum bo‘ldi. Miloddan avvalgi ko'chmanchi chorvador qabilalarning turli xil bezak kamarlari bilan bezatilgan buyumlar topilgan. Qadimda bu joylarda Zarafshon daryosining suvlari suv yo‘llari orqali cho‘l hududlariga oqib o‘tib, vohani hayot bilan ta’minlagan. Bu yerda yashagan aholi asosan dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shug ullangan. Hozirgi Xo‘ja Ubbonʻ mozori atrofida eramizning boshida odamlar yashab, keyinchalik bu joy ziyoratgohga aylangan. Kasalliklarni davolovchi shifobaxsh suvli quduq bor edi. Shuning uchun odamlar bu erda yashashni davom ettirdilar. Bir necha asrlar avval Zarafshon daryosi shu hududdan oqib o‘tganligi sababli Xo‘ja- Ubboni g‘arbida voha atrofida Xo‘jako‘l, Xo‘ja Parsoyak, Xo‘ja Zaffaron, Qizilqir, Korovultepa, Bo‘rontepa, Shoyusuftepa, Subbokutepa kabi adirlar joylashgan bo‘lib, ular birgalikda "Minglab shahar" nomiga ega bo'lib, qadimgi aholi yashagan zich joylashgan hududlar hisoblangan. Akademik Ya.G‘ulomov rahbarligida olib borilgan ilmiy tekshirishlar natijasida Xo‘ja Zaffaron yaqinida joylashgan Qizilqirda (Romitan markazidan 28 km janubi-g‘arbda) neolit davri (yangi tosh davri) moddiy yodgorliklari topildi. Miloddan avvalgi II-ming yillikning oxiriga oid ko chmanchi chorvador qabilalarning turli bezak ʻ kamarlari bilan bezatilgan uzuklar (sirg alar), sopol idishlar ko rinishidagi ʻ ʻ ikkita bronza quloq bezaklari topilgan. Miloddan avvalgi I-ming yillikda Qizilqir I, II, III balandliklaridan katta magistral kanal o tgan. Ushbu kanalni ʻ taqsimlovchi to'g'on va ariqlar izlari topilgan. 1957-1959 yillarda Qizilqir-II tepaligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida ushbu manzilgohdan odamlar yashagan bir qancha uylar topilgan. Yuqoridagi arxeologik tadqiqotlarni tahlil qilganimizda Romitan hududida neolit davridan boshlab odamlarning dastlabgi manzilgohlari paydo bo lganligini ko rishimiz mumkin. ʻ ʻ Uylar yog'och va somondan qurilgan, tashqi tomoni loy bilan gipslangan. Uylarning shakli to'rtburchaklar shaklida bo'lib, ularning ko'pchiligi asosan 7x5 metr, ba'zilari esa kattaroqdir. O‘choqlar odatda har bir uyning o‘rtasida joylashgan bo‘lib, bu o‘choqlarda doimo olov yonib turardi. Bundan xulosa 16 qilish mumkinki, bu yerda yashagan odamlar dastlab olovga sig'inuvchilar bo'lgan. Uylardan dehqonchilikda ishlatiladigan buyumlar, uyro zg orʻ ʻ buyumlari, turli kosa, kosa, yuvinish, ko za, kolba, xums, qozon va boshqa ʻ sopol idishlar topilgan. Temir taqinchoqlar, temir o q uchlari, pichoqlar, ʻ ayollar taqinchoqlarining har xil turlari, don ekinlarini maydalash uchun asboblar va boshqalar ham topilgan. Bu hududdagi qabristonlardan birida ayol skeleti topilgan. Uning bo‘ynida, oyoq va qo‘llarida tilla taqinchoqlar bo‘lib, jasadi shu javohirlar bilan ko‘milgan. Xo‘ja-Ubbon atrofidagi obidalarning birortasida va uning atrofidagi adirlarda, jumladan, Xo‘ja Ubbonning o‘zida ham arxeologik qazishmalar olib borilgani yo‘q va bu tepaliklar hamon tarixning sirli xazinasi bo‘lib qolayotganiga shubha yo‘q. Biroq XIX-asrning 30-yillarida Buxoroga tashrif buyurgan Bernsga mahalliy aholi tomonidan topilgan va miloddan avvalgi I—III-asrlarga oid bir qancha kumush tangalar va Yunon Baqtriya podsholigi davriga oid ashyolar topilgan. Bular, asosan, odamlar, hayvonlar suratlari va so g d yozuvlari, qimmatbaho toshlar ʻ ʻ tushirilgan sopol idishlar iborat edi. ************** 2.2. Buxoro vohasidagi yodgorliklar va ularni o’rganish Buxoro vohasini arxeologik jihatdan faol o’rganish ishlari 70 – 80 - yillarga to’g’ri keladi. O’zbekiston FA Arxeologiya institutining maxsus arxeologik jamoasi ( A. R. Muhammadjonov, I. Ahrorov, J. Mirzaahmedov, Sh. Odilov ) va O’zbekiston Madaniyat vazirligining Me’moriy yodgorliklarni ta’mirlash va asrash inti otryadi ( Ye. G. Nekrasova boshchiligida ) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida hozirgi Buxoro viloyati hududida millodan avvalgi 4-3-ming yillardayoq ovchilik va baliqchilik bilan shug’ullangan, toshdan turli qurol va buyumlar yasash mahoratlari yuksak darajaga yetgan neolit davriga mansub qabilalar yashagani aniqlandi. 70- yillarda Buxoroning eski shahar qismida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Buxoroni arxeologik jihatdan o’rganish tarixida birinchi marta materik qatlamga qadar 17 yetib borishga va madaniy qatlamlanish chuqurligi 20 m dan ortiq ekanligini aniqlashga muvaffaq bo’lindi. Mir arab madrasasi yaqinidagi arxeologik qazishma chog’ida materik qatlam ustida to’q jigarrang torf qatlami ( 40 -70 sm) borligi, uning ichida esa yovvoyi va xonaki hayvonlar suyaklari qoldiqlari hamda spol idish va buyumlar parchalari ko’p ekanligi ma’lum bo’ldi. Torf qatlami Madrasa tomon tobora qalinlashib borib, bino ostiga kelganda qalinligi 7.5 metr ga yetgan. Bundan tashqari Buxoro arkida olib borilgan arxeologik qazishmalar vaqtida yana ko’plab yangi va nodir asyoviy dalillar topildiki, ular vohaning qadimgi tarixini o’rganishda muhim ahamiyatga egadir. Bu yerda 13 – 15.5 m , shuningdek, 16.5 – 18.5 m chuqurlikda 2 ta paxsa devor qoldig’i topildi. Ular Buxoroning qadimiy mudofaa devori harobalari bo’lib, biri ( milodiy 4-5 asrlar ) ning balandligi 2.5 – 3 metr, ikkinchisi ( miloddan avvalgi 4 – 3 asrlar ) niki 2 – 2.5 metr. Bu esa qadimda Buxoro hududidan Zarafshon daryosi tarmoqlaridan biri – ilk o’rta asr manbaalarida qayt etilgan ,,Rudi zar” ( ,, Oltin irmoq “ ) ning o’tganligini isbotlaydi. Arxeologik tadqiqotlar keyinchalik qurib qolgan mazkur tarmoqning har ikki qirg’og’i bo’ylab bir qancha bir qancha mustahkamlangan qishloqlarning vujudga kelgani va ular Buxoroning eng qadimgi shahar o’zagini tashkil qilganini tasdiqladi. Shuningdek , vohaning yoshini aniqlash maqsadida butun Buxoro vohasi bo’ylab, chunonchi yirik arxeologik yodgorliklar – Poykent, Qo’rg’oni Vardonze, Romitan, Varaxsha, Xo’ja Bo’ston, Qo’zimontepa, Oqsochtepa va boshqa shahar harobalarida keng arxeologik qazishmalar olib borildi. Konimex tumanida miloddan avvalgi 6 -5 asrlarga doir yodgorliklar ( Chordora shahar harobasi, Qumrabot – I , Qumrabot – II , Arabon –I , Arabon – II nomli mustahkamlangan qishloqlar, miloddan avvalgi 6-asrga oid Shodibek va Qalqonota qo’rg’onlari ) topib o’rganildi (1975 – 1977) Ulardan yuqori darajada rivojlangan hunarmandchilik va me’morlikka doir ko’plab ashyoviy dalillar topildi. O’sha davrga taalluqli qishloqlar qoldiqlari Jondor tumanidagi Xo’jaxotin, Laylakxo’r, Boshtepa, Oqtepa va boshqalar joylardan ham topilgan. 18 Arxeologik tadqiqotlar jarayonida Buxoro xususidagi yozma manbaalarda keltirilgan ma’lumotlar bilan arxeologik topilmalar qiyoslanib, quyidagicha xulosaga kelindi. Zarafshon daryosining quyi oqimidagi dastlabki manzilgohlar jyoz davri ( miloddan avvalgi 2 – ming yilliknig 2 – yarmi ) dayoq vujudga kelib, ular sinchli yarim yerto’lalardan iborat bo’lgan (qurib qolgan Mohondaryo tarmog’i mintaqasida olib borilgan tadqiqotlar buni tasdiqlaydi) ; miloddan avvalgi 6 – 5 asrlarda Zarafshon daryosining yirik tarmog’lar deltalari joylashgan yerlarda mustahkamlanmagan manzilgohlar paydo bo’lgan. Miloddan avvalgi 4- asrlarda esa Buxoro arki qurilajak hudud baland mudofaa devori va keng xandaq bilan o’rab olinib, uning etagida uchta mustahkamlangan manzilgoh joylashgan (bu xil manzilgohlar miloddan avvalgi 1-ming yillik boshidan O’rta Osiyoning dehqonchilik qilinadigan viloyatlariga xosdir). Mazkur manzilgohlardan biri Firobdiz, ikkinchisi Navmichkat, uchinchisi Buxoro deb atalgan. Keyinchalik bu uch manzilgoh o’zaro birlashib va to’xtovsiz taraqqiy etib borib, kattagina shaharga – Buxoro vohasining savdohunarmandchilik va ma’muriy markaziga aylangan. Buxoro – o’rta asrning 140 dan ortiq arxitektura yodgorliklari o’zida saqlagan ,,Muzey shahardir’’ . Ko’p asrlar avval qurilgan Poi Kalon, Qo’sh Madrasa, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai Kalon kabi ansambillar bugungi kunda ham barchaning diqqatida. Buxoro viloyati hududida R.Sulaymonov rahbarligida, Buxoro shahrining paydo bo’lishi va rivojlanish tarixini o’rganish maqsadida A.R.Muxammadjonov rahbarligidagi arxeologik guruhlar tadqiqot ishlarini olib bordi. Natijada Romish–I, II, III, Setalak, Buxoro keng miqyosda o’rganildi. Buxoro – Zarafshonning Rudizar va Zarirud ismli ikki sohilida bir-biriga qarama-qarshi joylashgan, alohida-alohida qishloqlar asosida paydo bo’lgan. Shaharning etti joyida keng ko’lamda arxeologik tadqiqotlar olib borilgan, undagi madaniy qatlam 20 metrdan oshiq. Devor avval paxsadan, keyin to’rt tomoni teng xom g’ishtdan qurilgan, to’g’ri burchakli kungurga ega. Shahar uch qismdan iborat, ya’ni ark, shahriston va shahar atrofidan iborat bo’lib, turli tarixiy davrda shakllangan. Shu bilan birga, Kozimontepa, Chordira, 19 Qo’shrabod, Arabop-1, Arabop-2, Varaxshaning quyi qatlami, Xo’jabo’ston, Beshtepa yodgorliklari o’rganildi. Buxoro tarixini tadqiq qilish natijasida amalga oshirilgan akademik nashrlar Buxoro tarixining biror bir jihatini chuqur ochib berishga qaratilganligi bilan ilmiy ehtiyojlarni qondirsa-da, keng kitobxonlar, qiziquvchilar, havaskor tarixchilar, ayniqsa talabalar tafakkuri va ilmiy imkoniyatlariga muvofiq keladigan nashrlarni tayyorlash zaruriyati hamon o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Shuningdek, bronza davriga oid Zamonbobo yodgorligi Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasining a’zolari Yahyo G‘ulomov va Ahmadali Askarov tarafidan o‘rganilib, Buxoro vohasining janubiy-g‘arbiy qismida ibtidoiy madaniyat izlari mavjudligi aniqlandi. Qo‘lga kiritilgan ushbu ilmiy yutuqlarning talabalar diqqatiga havola etilishi, ularning qadimgi mahalliy madaniyat to‘g‘risidagi bilim va tasavvurlarini kengaytiradi. 1950-60 yillarda Buxoro vohasida o’tkazilgan tekshirishlar natijasida Zamonbobo ibtidoiy dehqonlarning miloddan avvvalgi 5 — 3 ming yillikdagi manzillari, miloddan avvalgi 2 — 1 ming yilliklardagi aholining joylashuvi, xo’jaligi va urbanizastiya jarayonlarini aniklashga oid qimmatli ma’lumotlar kulga kiritildi. Qumrabotdan miloddan avvalgi V— asrga oid turar joy koldiklari, Varaxsha va Konimex atroflaridan mil.avv. VI-V asrlarda iod dehqon qishloqlarining topilishi katta arxeologik yangilik bo’ldi. Buning ustida 1970 yilda Samarqandning 2500 yilligi tantanali nishonlanishi Buxoro shahridagi tadqiqotlar uchun turtki buldi. 1969 yilda Uzb F.A akademigi Ya.G. Gulomov boshchiligida maxsus arxeologiya otryadi tuzilib, Buxoro shahrida tekshirishi ishlari boshlab yuborildi. Dastlab shaharning o’rta qismi va ark atroflari tekshirilganda yana 10—12 metrlik chuqurlikka etish bilan- suv aralash loyka katlamiga duch .kelindi. . Shaharning shimoli-sharkiy qismida zindon yonidagi tekshirishlarda esa miloddan avvalgi III asr qatlamlariga etib borishga muvaffaq bo’lindi. 1972-73 yillarda Buxoroning Konimex cho’li chegarasidan topilgan miloddan avvalgi V —IV asrlarga oid rabot binosi, Varaxsha yaqinidagi Romushdan miloddan avvalgi IV—III asrlarga oid ashyoviy dalilllariing topilishi Buxoro cho’llaridagi Boshtepa 20 yodgorliklari guruxidan miloddan avvalgi V—IV asrlarga oid ashyoviy dalillar topilishi voha markazida hech bo’lmasa shu sanalarga yakin shahar madaniyati shakllangan bo’lishi mumkin degan xulosaga kelindi. Shuning uchun 1974 yil bahoridan boshlab arxeologiya otryadi yana qaytadan ish boshladi. Buning uchun Toki Zargaron yaqinidagi ochiq maydonda (50x50 m), Buxoro :shndonida 6x4 m maydondagi joy qazishga ajratib olindi. Shu yil oktyabrgacha shaxar zamini yuzasidan 19 — 19,5 metrlik chukurlikkacha qazib borildi. Shaharning madaniy katlami18,5 metrga tugab, undan pastki katlam ustini torf qoplagan botkoklik bo’lib chiqdi. Bu tabiiy manzara Narshaxiy ma’lumotlariga aynan moe tushardi. Pastki 1—qatlamda tarf ustida kul, sapol idish siniqlari uchragan. Bu ashyolar miloddan avvvalgi ming yillik o’rtalarida oid bo’lib, Samarqanddagi Lfrosiyobning 10 katlamidan, Tojikistonda Kabadiyon I yodgorligining eng pastki katlamidan, Marvda Gaurkal’aning 1 — katlamidan, Xorazmda miloddan avvalgi VI-V asrlarda bino kilingan Ko’zalikir, Qal’ali qirlardan topilgan ashyolarga o’xshash va ularga zamondosh edi. Zindon yonidagi qazishmalardan shunday topilmalar topildi (Ya. Gulomov). Arxeologik tekshirishlar natijasida kovlab ochilgan manzara shuni ko’rsatadiki Buxoroning qadimgi markaziy kismi Arkdan sharqroqda dare buyida, arkka nisbatan pastroq erda joylashgan ekan. Dastlabki maydoni 12—13 gektar bo’lgan. Mir arab madrasasi yaqinidagi tekshirishlar natijasida 4,5 m qazilganidan keyin shaharning qadimgi mudofaa devorlari topilgan. Devor paxsa va xom g’ishtlardan qurilgan, balandligi 5 — 6 metrgacha saklangan. Devor V-VI asrlarda qad ko’targan. Asrlar davomida devor bir necha marta ta’mirlangan va kayta tiklangan. Natijada ilk o’rta asrlarda uning kalinligi.17 metrga etgan. Buxoroning bu kadimgi. devori tashkarisidan dare sohili bo’ylab keng yo’l o’tgan ekan. Buxoroning eng qadimiy yodgorliklaridan biri X asrning boshida Somoniylar sulolasining asoschisi tomonidan qurilgan Ismoil Somoniy maqbarasidir. Maqbara usti yarim sfera shaklidagi gumbaz bilan yopilgan kub shaklidagi binodir. Somoniylar maqbarasi O’rta Osiyoning me’morchiligida bizgacha yetib 21 kelgan, pishiq g’ishtdan qurilgan birinchi bino bo’lib, bunda g’ishtlar ham qurilish uchun, ham bezatish uchun ishlatilgan. Chashma-Ayub mozorining barpo etilishi ham XII asrlarga oid, deb hisoblanadi. Afsonalarga qaraganda, Injildagi payg’ambarlardan biri – Ayub (Iov) Buxoroning bu suvsiz qismidan o’tayotganda hassasi bilan yerga urgan – natijada bu yerda top-toza, shifobaxsh suvli buloq paydo bo’lgan. XIV asrda Amir Temur o’zining yurishlaridan birida olib kelgan xorazmlik ustalar buloq va quduq ustidan bino barpo etganlar hamda quduqdagi baland tortish qurilmasi ustidagi konus shaklidagi gumbazga Xorazm uchun xos bo’lgan shakl berganlar. Ularga qaraganda mashhur Chor-Minor masjidi esa yangi qurilgan bino, deb atalishi mumkin – u XIX asrda qurilgan. Bu masjidda to’rtta uncha baland bo’lmagan minoralar hamda gumbazlar zangori rangda bo’lib, masjidga o’ziga xos qiyofa bag’ishlaydi. Shaharning asosiy va eng baland ko’tarilgan inshooti – 1127 yilda qurilgan Kalon minorasidir. Bu har tomonlama komil muhandislik inshooti, Buxoroning sathidan 47 metrga ko’tarilib turgan ulkan minoradir. O’zbekistonda eng baland bo’lgan ushbu minora tepaga chiqqan sari sal ingichkalashib boradi, uning dumaloq aylanasidan o’rab turgan halqalar turli rangdagi sirlangan g’ishtchalar bilan bezatilgan. Shu bilan birga minoradagi naqshlarning turli-tumanligi va takrorlanib kelishi sodda va komil me’morchilik shakllarini boyitadi. Buxoro vohasining shimoliy tomonida yana bir qator tekshirishlar amalga oshirilgan. Malikcho’lning shimolidan oqib o’tuvchi Zarafshon daryosi bo’ylarida, uni cho’l bilan chegaralovchi Kampirdevol yoqalib yuzaga kelgan qator qo’rg’onlarda 1960—1961 yillarda moskvalik arxeolog O.V.Obelchenko arxeologik qazish o’tkazdi. Qiziltepa yaqinidagi qabriston, Shahri Vayron, Xazora qishloqlari yaqinidagi 21 ta qo’rg’on qazib o’rganildi. Kabrlarning bir qismi milodning boshlariga oid bo’lib chiqdi. Kabrlardan dudama qilich, Yunon Baqtriya tangalari, kumush 'tangalar singari ashyoviy "buyumlar topildi. VI —VIII asrlarga oid xumlardagi dafn qilingan suyaklar bu qabristonlardagi islomgacha bo’lgan so’nggi dafnlar bo’lsa kerak, degan 22 xulosaga kelindi. Shaxri Vayron yaqinidagi 5 ta joy qazilganda, qabrlardan temir qilich, kamon o’qi paykoni, Xazbra qabristoni tekshirilganda esa bu joyni 500 tacha o’yib kovlab tayyorlangan qabrlar ekani aniqlandi. O’n to’rttasi tekshirilb o’rganildi. Dafn qilingan marhumlarning yog’och tobutlarda ekani o’ziga xosdir. Yuqoridagi joylarda- o’tkazgan arxeologik tekshirishlarda topilgan ashyoviy . dalillar,. ayniqsa, Qiziltepa qabristonidan topilgan marhumlarning suyak qoldiqlari V.Ya.Zezenkova tomonidan o’rganilib, quyidagi xulosalarga kelindi. 37 ta bosh suyagi tekshirilganda, faqatgina ikkitasida o’lchov ishlarini amalga oshirish mumkin bo’ldi. Kolgan suyaklar maydalanib ketdi. Butun kalla suyagi yoshi katta ayolniki ekan. Suyakning tuzilishi dolixotefal — cho’ziq bosh —evropoid irqiga oid bo’lib chikdi. Ossuariylar biridan topilgan bosh suyagi birmuncha maydalangan bo’lsa —da, tekshirish olib borish imkonini berdi. Bu ashyo V —VI asrlarga oid bo’lib evropoid irqiga mansub ekan. *************** X U L O S A Buxoro tarixi O‘zbekiston tarixining tarkibiy qismi sifatida O‘zbekiston Mustaqilligi yillarida, ayniqsa keyingi uch yilda madaniy-ma’rifiy jabhalarda olib borilayotgan keng islohotlar natijasida fan darajasiga ko‘tarildi. Buxoro tarixiga qiziqish va uni jamiyatning ziyoli tabaqalari o‘rtasida targ‘ib qilish uzoq o‘rta asrlardan boshlangan. Bu holatni o‘sha davrning ma’rifiy ehtiyoji deb qarash kerak. Bunga misol qilib Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarini ko‘rsatish mumkin. Undagi ma’lumotlar ayrim hollarda rivoyatlar bilan omuxta holda taqdim qilinishini o‘sha davrning uslubi va tarix yozish tartibi deb hisoblash o‘rinli. Shunga qaramay, asar faktik ma’lumotlarga boyligi bilan ilk mahalliy tarixnavislikning diqqatga sazovor namunasidir. Buxoro vohasida olib borilgan ko’p yillik arxeologik tadqiqotlar natijasida quyidagi xulosalarga qilindi; 23 1. Buxoro vohasi sharq dunyosida shahar stivilizastiyasining yuzaga kelish qonuniyatlari asosida dare buyida 3 ta qishloq asosida barpo bo’lgan. Bu qishloqlar Farobdiz, Buxoro, Navmichkat nomlari bilan atalgan. 2. Xar uchchala qishloq ham mudofaa istehkomlari bilan o’rab olinganligi, keyin ularni yagona mudofaa devori ichiga olinganligi bu manzilarni shahar bo’lganligini ko’rsatardi. 3. Tadqiqotlar davomida topilgan ko’plab molliy — ashyoviy dalillar, sopol va boshqa hunarmandchilik buyumlari shahar xo’jaligi shakllanganligidan dalolat beradi. 4. Buxoro shahri ko’pgina -boshqa qadimiy shaharlardan farqli o’laroq bir joyda paydo bo’lib, necha marta tashqi dushmanlar hammasidan xarob bo’lgan bo’lsa ham, yana o’sha joyda qayta tiklangan. Shuning uchun madaniy qatlam 19 — 20 metrlik ekani ma’lum bo’ldi. Shularni hisobga olib YuNESKO -ning bosh konferenstiyasi 1995 yil oktyabr - noyabr oylarida Parijda bo’lib o’tgan 28 sessiyasida Buxoro shahrining 2500 yilligini dunyo miqyosida keng nishonlash haqida qaror qabul qildi. Yubiley tantanalari 1997 yil iyun oyida Parijda, 19 oktyabrda Buxoro shahrida nishonlandi. Buxoro vohasida joylashgan antik davr arxeologik yodgorliklari juda ham ko’pdir. Bularni o’rganish mobaynida juda katta ishlar olib borilgan. Dunyoga mashhur bo’lgan Bu shahar yodgorliklarini o’rganish uchun mashhur arxeologlar o’z izlanishlarini olib borganlar. Shunday qilib, o’tgan asrning 60 — 70 yillarida Buxoro voxasining shimoliy va g’arbiy qismlaridagina arxeologik tadqiqotlar natijasida ota - bobolarimizning moddiy ashyoviy madaniyatga oid turar joylar, aholi manzillari, xo’jalik va madaniyat buyumlari topilib, tariximizni yanada chuqurroq o’rganish imkonini berdi. 24 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Narshaxiy. Buxoro tarixi. T., 1993. 2. I.K. Nazarov, I.Sh. Allayorov. Buxoro geografiney. Buxoro.1994. 3. A. R.Muhammadjonov. Buxoro shahri 2500 yoshda. T., 1998 yil. 4 . O zbekiston milliy ensiklopediyasiʻ . 5. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – T., 2008. 6. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. – T., 1998. 7. Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun arxeologik yodgorliklari. – T., 1999. 8. Jo`raqulov M., Isomiddinov M. O`rta Osiyo kulolchiligi tarixidan. – Samarqand, 1999. 9. Kabirov J., Sagdullayev A. O`rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990. 10. Sagdullayev A. Qadimgi O`rta Osiyo tarixi. – T., 2004. Internet manbaalari 25 1 . http://milliycha.uz/buxoro-vohasi/ 2. http://xorazmiy.uz/oz/pages/view/242 3. https://fayllar.org/download/mavzuning-oraganilganlik-darajasi.doc I L O V A L A R 1-rasm Buxoro vohasida arxeologik ishlar 26 2-rasm Buxoro vohasi 3-rasm Buxoro vohasining qadimiy binolaridan biri 27 4-rasm Buxoro vohasi arxeologik manzilgohlari 5-rasm. Varaxsha arxeologik yodgorli gi 28 6 – rasm. Buxoro vohasida tarixiy arxeologik topilma 29

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Buxoro tarixi

1.1. Buxoro vohasi tarixi

1.2. Qadimgi va o’rta asrlarda Buxoro

II bob. Buxoroning arxeologik yodgorliklari

2.1. Romitan hududida dastlabki arxeologik tadqiqotlar va ularning tahlili

2.2. Buxoro vohasidagi yodgorliklar va ularni o’rganish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Ilovalar

Купить