Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro Xalq Sovet Respublikasida milliy ozodlik harakati

Купить
MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….2-5 I BOB. BUXORO AMIRLIGINING TUGATILISHI VA SIYOSIY O’ZGARISHLAR. 1.1 Buxoro amirligining sovetlar tomonidan tugatilishi va bunda “yosh buxorolik” larning tutgan o‘rni……………………………………………………….6-16 1.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi va uning boshqaruvi………………………………………………………………..17-22 II BUXORO XALQ SOVET RESPUBLIKASIDA MILLIY OZODLIK HARAKATI. 2.1 Buxor Xalq Sovet Respublikasida qizil armiyaga qarshi harakatlarning boshlanishi…………………………………………………………………23-28 2.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tugatilish bosqichlari..………..29-32 Xulosa…………………………………………………………………….33-34 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………35 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi . O zbekiston Respublikasi milliy mustaqillikka erishganidan so‘ng vatanimizʻ tarixini obyektiv va xolisona tadqiq qilish, tarixiy haqiqatni xalqimizga yetkazish yo‘lida ulkan ishlar amalga oshirildi. Sho‘ro davri tarixini yangidan tadqiq qilish, o‘sha davr tarixiy adabiyotlarida tanqidiy nuqtai nazaridan yondashib ish ko‘rilishi barobarida samarali yutuqlarga erishilganligi sir emas. O zbekiston ʻ Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov: “Men sho‘ro davrida yozib berilgan tarixni, tarix hisoblamayman, chunki o‘zgalar yozib bergan tarix, hech qachon xolis bo‘lmaydi”. deb ta’kidlaganlarida to‘la haqli edilar. Mustaqillik yillarida ijtimoiy fanlar, jumladan, tarix ilmining tarkibi qismi bo‘lmish tarixshunoslik masalasida erishilgan yutuqlar zalvorli va asrlarga tatigulikdir. Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev tariximiz haqida quyidagilarni aytadi - “Hamma o z tarixini ulug laydi. Lekin ʻ ʻ bizning mamlakatimizdagidek boy tarix, bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo q. Bu merosni chuqur o rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza ʻ ʻ bilishimiz kerak. Bu markazga kelgan odam tariximiz haqida to la tasavvurga ega ʻ bo lishi, katta ma naviyat olib ketishi zarur” ʻ ʼ 1 degan fikrlari buning yaqqol dalilidir. О ‘zbekistonning kelajagi, uning istiqboli, birinchi navbatda yoshlar tarbiyasiga, ularni sog‘lom qilib о ‘stirishga, milliy g‘oya, milliy mafkura va о ‘z Vataniga sadoqat ruhida tarbiyalashga bog‘liq b о ‘lib, bu murakkab jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish mustaqil mamlakatning eng dolzarb vazifalaridan biridir. “Tarix O zbekistondagi tub demokratik islohotlarni oziqlantiruvchi hayotbaxsh ʻ chashmaga aylanib bormoqda. Buxoro, Xiva va Samarqandning ko‘hna madaniyati, ajdodlarimiz qoldirgan ulkan meros tarixiy xotiramizni uyg‘otmoqda, yangicha fuqarolik ongini shakllantimoqda”, deb yozgandilar. Birinchi Prezidentimiz. Mavzu dolzarbligini oshiradigan omillardan yana biri, 1997-yilda YUNESKO qarorgohi Parijda (Fransiya) Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 1 Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. B .13 2 yilligi tantanalarini jahon miqyosida nishonlanganligidir. Ushbu yubiley bayramlari arafasida undan keyin o‘tgan tarixiy davr ichida tarixchilarimiz, publitsist va jurnalistlarimiz, adabiyotshunos olimlar Buxoro o‘tmishiga oid nodir asarlar yozdilar. O zbek milliy davlatchiligi tarixida garchi qisqa davr yashaganʻ bo‘lsada Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (1920-1924-yillar) muhim bosqich bo‘lganligini qayd etish o‘rinlidir. Buxoro Xalq Sovet Respublikasida F.Xo‘jayev boshchiligida milliy hukumatning shakllanishi, milliy mustaqil rivojlanish sari amaliy qadamlar qo‘ydi. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumati mustaqil davlat sifatida ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va harbiy islohotlar olib bordi. Yangicha va demokratik, zamonaviy davlat qurish g‘oyalarini baland ko‘tarib chiqdi va sho‘ro mustamlakachiligi tahdid solib turgan bir davrda milliy mustaqil davlat sifatida boshqa davlatlar bilan teng huquqli aloqalar o‘rnatdi. Mustaqillik yillarida Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tarixini, o‘sha davrlarda kechgan ijtimoiy- siyosiy jarayonlarni, iqtisodiy-madaniy rivojlanish xususiyatlarini yangicha tafakkur nuqtayinazaridan yoritgan talaygina asar va maqolalar yaratildi. Tadqiqotning mavzusining obyekti. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishidan to tugatulishiga, uning boshqaruv organ faoliyati, milliy ozodlik kurashlari etib bergilandi. Tadqiqotning mavzusining predmeti. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi mavjud bo‘lib turgan davrdagi mahalliy matbuot materiallari, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi davlat va siyosat arboblari maqola va asarlari, mustaqillik davri matbuot materiallari, asarlari, tarixshunos olimlarning maqolalaridan tanqidiy nuqtai nazardan foydalanib ularni tahlil etishdir. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy- xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: XX asrning birinchi chorgaida Buxoro amirligining tugatilishi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi va uning faoliyati, Buxoro Xalq Sovet Respublikasining boshqaruvi, Buxoro Xalq Sovet Respuyblikasida milliy ozodlik uchun kurashlarni ilmiy 3 tadqiqotlar asosida o‘rganilib ushbu kurs ishimizda yoritildi. Tadqiqotning maqsadi: Mavzusini o‘rganishda ilmiy metodologiya asosida o‘rganish maqsadi qo‘yildi. Tadqiqotning vazifasi: Qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: Buxoroda amirligining tugatilishi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil etilishini yoritib berishdir. Vazifalari esa quyidagicha - Buxoro amirligining tugatilishi va siyosiy o‘zgarishlarni tahlil qilish; - Buxoro amirligining sovetlar tomonidan tugatilishi va bunda “yosh buxorolik” larning tutgan o’rni; - Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi va uning boshqaruvini o‘rganish; - Buxor Xalq Sovet Respublikasida qizil armiyaga qarshi harakatlarning boshlanishini yoritib berish; - Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tugatilish bosqichlarini tahlil qilishdir. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi, davlat boshqaruviga oid faoliyatini bugungi kungacha o‘rganililib kelinmoqda, tarixining u yoki bu jihatlarini bir qator sharqshunoslar, o‘lkashunoslar va tarixchi olimlar tomonidan muayyan darajada ilmiy tadqiqotlar olib borilganligini e’tirof etish diqqatga sazovordir. Buxoro amirligi tarixi biz ikkiga bo‘lib o‘rgandik. Birinchi guruhga Sovet davri adabiyotlari, Ikkinchi guruhga esa mustaqillikdan so‘ng yozilgan adabiyotlardir. Birinchi guruh Yurtimizda sovet hukumati hukumronligi davrida tariximiz haqiqatdan anchgina uzoqda bo‘lib o‘rganildi. Mazkur kurs ishimizda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixini o‘z asarlarida va tadqiqotlarida yoritib bergan tarixchi olimlardan A.Ishonov, L.Shek, A.Aliyev, M.Irkayev, F.Qosimov, I.Alimovlardir 1 . 1 И шанов А. Создание Бухарской Народной Советской Республики (1920-1924 гг.). - Ташкент: Изд.АН УзССР, 1955. Шек Л. Победа Народной Советской революции в Бухаре. - Ташкент: Госиздат, 1956. Алиев А. Великий октябрь и революционизирование народов Бухары. - Ташкент: Госиздат УзССР, 1958. Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане. - Душанбе, 1963. Касымов Ф. Историография БНСР: Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. - Ташкент, 1968. Алимов И. Аграрные преобразования в Народных Советских Республиках Хорезма и Бухары (1920-1924 гг.). - Ташкент: Узбекистан, 1970. 4 Sovet davri tarixchilaridan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi haqida birinchilardan bo‘lib tadqiq qilgan olimlardan Atabay Ishanovich Ishanovdir. A. Ishanovning “ Создание Бухарской Народной Советской Республики (1920- 1924 гг .) nomli ilmiy ishida Buxoro amirligiga qarshi “Yosh buxoroliklar” faoliyatining amir tuzumiga qarshi chiqishi, Buxoro amirligining yemirilishi va yangi Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi, unda nozirlarning faoliyatlari haqida ma’lumotlar keltirib o‘tgan. Ikkinchi guruh Mustaqillikdan keyin o‘rganilgan Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tarixini o‘rgangan tarixchi tadqiqotchilardan U. Rashidov, Q. Rajabov, Sh. Xayitov, K. Rahmonov, R. Qilichevlarning kitoblaridan o ‘ rganilib tadqiq qilindi 1 . Bunday yetuk tarixchi olimlarimiz tomonidan yozilgan monografiyalar, dissertatsiyalar, maqolalar Buxoro Xalq Sovet Respublikasining taraixini yoritishda muhim manbalardan hisoblanadi. Bundan tashqari yana bir tarixchi olimimiz U. Rashidovning “Buxoro Xalq Respublikasi (1920-1924-yillar)” nomli ilmiy tadqiqotida Buxoroda sovet hokimiyatiga qarshi qurolli kurash, jadidchilik harakati va mahalliylashtirish siyosati, Buxoro Xalq Respublikasidagi madaniy hayot masalalari yoritilgan. Yana bir tarixchi olimimiz Q. Rajabovning “Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash”, nomli tadqiqotida Buxoroda sovet rejimining о‘rnatilishi, qizil armiya bosqiniga qarshi qurolli kurash, Buxoro Xalq Respublikasidagi siyosiy va mafkuraviy kurash masalalarini tadqiq qildi. Bundan tashqari yana bir qancha olimlarimizning ilmiy tadqiqotlari mavjud va ularning ishlaridan o‘rganib ushbu kurs ishini tadqiq qildik. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. Kurs ishining birinchi bobida Buxoro amirligining tugatilishi va unda Yosh 1 Рашидов У.Ж. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). –Бухоро. 2003. Ражабов Қ.Р. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. –Т.: “Маънавият”. 2002. Ҳайитов Ш. ва бошқалар. Бухоро Халқ Совет Республикаси: иқтисодиёт, ижтимоий сиёсат, маданий ҳаёт. –Бухоро. 2005. Раҳмонов К.Ж. Бухоро Халқ Совет Республикаси тарихи матбуот саҳифаларида (1920-1924-йиллар). –Т.: “Абу матбуот-консалт”. 2012. Қиличев Р. “Отам босмачи эмасди”//Бухоро ҳақиқати. Бухоро. 1993-йил 13-феврал. 5 buxoroliklarning asosiy ro‘li, Buxoro xalq sovet respublikasining tashkil topishi va unda boshqaruv organlarining faoliyatini yoritib o’tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Buxoro xalq sovet respublikasida Milliy ozodlik harakatlarini olib borilishini o‘rganishda adabiyotardan foydalanib tahlil qilindi. 6 I BOB. Buxoro amirligining tugatilishi va siyosiy o’zgarishlar. 1.1 Buxoro amirligining sovetlar tomonidan tugatilishi va bunda “yosh buxorolik” larning tutgan o’rni. 1919-yil oxiri - 1920 yil boshida Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumatining topshirig‘i bilan uning О ‘rta Osiyodagi vakillari, aslida “nazoratchilari”, Turkkomissiya va Turkbyuro Xiva xonligi va Buxoro amirligini ag‘darishga va sovet Rossiyasiga tobe sovet andozasidagi davlatlar tashkil qilishga tayyorgarlikni boshlab yubordi. Bu siyosatni amalga oshirishning birinchi bosqichida Xiva xonligi Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumatining qizil armiyasi tomonidan tugatildi va uning ta’siridagi Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tashkil qilindi. Bolsheviklarning navbatdagi vazifasi Buxoro amirligini qulatish va sovet hukumatiga qaram davlatni tashkil etish edi. Buxoro amirligiga Qizil armiyaning xujumi oldidan Turkkomissiya, Turkbyuro tashkilotlari Buxoroga hujum qilmaslik t о ‘g‘risida va’da bergan edilar 1 . Bolshevik rahbarlarining amaliy hatti-harakatlari esa Buxoro bilan tinchlik va d о ‘stlik haqidagi bergan s о ‘zlariga mos kelmas edi. Keyinchalik Said Olimxonning yozishicha, “Bolsheviklardan b о ‘lgan bu jamoaning tartib-qonunlarini na k о ‘rib b о ‘lindi, na bilib b о ‘lindi. Chunki, hamisha beqarorlik yuzaga keldi, bu jamoa hukumatni xarob etib, mamlakatni vayron qilishga y о ‘l q о ‘ydi, dinlarni, ibodatxonlarni y о ‘q qilishdi, m о ‘tabar va davlatmand b о ‘lgan har bir guruh mol-mulkini bosib olib, talon-taroj qildilar, о ‘zlarini qatl etishni о ‘zlariga burch deb bilardilar 2 . Ularning s о ‘zlariga ishonmaydigan darajaga kelindi”. Xiva xonligining Qizil armiya tomonidan tugatilishi Buxoro amirini tashvishga solib q о ‘ydi. Amir shoshilinch ravishda mamlakat mudofaa qudratini mustahkamlashga kirishdi. Buxoro amirligining muqaddas chegaralarini, uning erkinligi va mustaqilligini himoya qilishga qaratilgan bu say harakatlarni sovet hukumati rahbariyati amir hukumati Turkiston Respublikasiga hujum qilishga tayyorlanmoqda, deb k о ‘rsatishga harakat qildi. 1 Рашидов У. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). –Бухоро:. 2003. 13- Б 2 Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане. – Душанбе:. 1963. 20- Б 7 Aksincha, Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumatining о ‘zi Buxoro amirligiga harbiy xujum qilish rejasini tayyorlamoqda edi. Bolsheviklar о ‘zlarining rejasini yashirish va aholini chalg‘itish uchun “yolg‘on” ni о ‘ylab chiqargan edi. Bolsheviklarning ana shu bosqinchilik rejasini amalga oshirish imkoniyati 1920-yilning yozida yetila boshladi. 1919-yilning sentabrida Turkiston qamalining yorib о ‘tilishi va Orenburg-Aktyubinsk frontining tugatilishi natijasida bu yerga yetib kelgan, yaxshi qurollangan Turkiston frontining janglarda chiniqqan qismlari yuborildi, ular yordamida Kaspiyorti va Yettisuvda sovetlarga qarshi b о ‘lgan kuchlar tormor keltirildi. Natijada 1920-yil fevralida Kaspiyorti va Yettisuv frontlari tugatildi. Farg‘ona vodiysidagi Vatan ozodligi, istiqlolchilik harakatiga Qizil Armiya tomonidan jiddiy zarbalar berildi. Xiva xonligi tugatildi. Sovet hukumati rahbariyati vujudga kelgan ana shu qulay vaziyatdan foydalanib Buxoro amirligiga qurolli hujum qilishga z о ‘r berib tayyorgarlik k о ‘ra boshladi. Buxoro hukumati sovet hukumati bilan yaxshi munosabatda b о ‘lishga intildi. Lekin bolsheviklarning niyati – Buxoro amirligini tugatish, о ‘ziga tobe b о ‘lgan davlat va hukumatni tashkil etish edi. 1920-yilning yanvar va mart oylari Turkkomissiya a’zolari ikki marta amir huzuriga tashrif buyurdilar. Ular amirni sovet hukumatining Buxoroga nisbatan tinchlik niyatida ekaniga ishontirishga urinib k о ‘rdilar. Muzokarada har ikki tomon о ‘zining talablarini q о ‘ydi. Buxoro amiri Kogon stansiyasiga olib kelingan Qizil armiya qismlarini olib chiqib ketishni, Yangi Buxoro va Chorj о ‘ydan jadidlarni chiqarib yuborishni, Buxoro ustidan harbiy samolyotlar uchishining t о ‘xtatilishini haqli talab qildi. Turkkomissiya vakillari esa, amirlik tomonidan rus posyolkalariga nisbatan iqtisodiy cheklashni, sovetlarga qarshi “g‘azavot urushi”ga chaqirishni t о ‘xtatishni va darhol Buxoroning harakatdagi armiyasini tarqatishni talab qildi. Amir Turkkomissiyaning talablarini rad qildi, ularning bu hatti-harakatini suveren davlatning ichki ishlariga aralashish, deb baholadi. Ayni vaqtda Turkkomissiya a’zolari ham Buxoro tomoni iltimos va takliflarini e’tiborsiz qoldirdilar, ularni t о ‘la-t о ‘kis rad etdilar. Turkkomissiya muzokaralar vaqtida Buxoro hukumatining 8 tutgan bu qat’iy y о ‘lini, uning Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumatining Turkistondagi vakolatli vakili amriga b о ‘ysunishni istamaslikda, Buxoroning Rossiyaga nisbatan “nod о ‘stona” hatto “dushmanlik” munosabatida b о ‘lmoqda deb tushunishga intildi. Amirlik harbiy jihatdan Turkiston fronti q о ‘shinlariga k о ‘p jihatdan zaif b о ‘lsa ham shunday munosabatda b о ‘lgan edi. Buxoro amirligi Turkistonga bostirib kirishga tayyorgarlik k о ‘rmoqda va uni qaytarish kerak, degan soxta bahonalar bilan sovet harbiy q о ‘mondonligi 1920-yil yozida yirik q о ‘shinlarini amirlik chegaralariga yaqin b о ‘lgan hududlarga joylashtirdi, sovet Turkistoni shaharlaridagi gornizonlarni ham mustahkamladi. Sovet hukumati Buxoro amirligiga bostirib kirish va amir hokimiyatini ag‘darish rejasini ochiq oshkora ishlab chiqayotgan edi. 1920-yil 21-mayda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi tashqi ishlar xalq komissarining о ‘rinbosari L.M.Karaxan bolsheviklar hukumati boshlig‘i V.I.Leninga y о ‘llagan telegrammasida bunday deb yozgan edi: “Biz Turkkomissiya bilan barcha t о ‘la hamjihatlikda Toshkentdagi vakillarimizda amirni tugatishni va Buxoroda demokratik respublika tuzishni, unga Yosh buxoroliklarni (endilikda esa kommunistlarni) boshliq qilib q о ‘yishni taklif etamiz” 1 . Mazkur telegrammadan k о ‘rinib turibdiki, Turkkomissiya 1920-yil may oyidayoq Buxoro amirligini ag‘darib tashlashni yoqlab chiqqan edi. Turkkomissiya a’zosi, Turkfront q о ‘mondoni M.V.Frunze ana shu masala yuzasidan о ‘z fikrlarini Rossiya Komunistik Partiyasi(b) Markaziy Q о ‘mitaiga yuboradi. Frunze telegrammasi 1920-yil 10-avgustda Rossiya Komunistik Partiyasi(b) MK Siyosiy byurosida muhokama qilindi. 11-avgustda qabul qilingan qaror Siyosiy byuroning direktivasi sifatida Toshkentga, Turkkomissiyaga yuborildi. Direktivada Buxoroga Qizil armiyaning bostirib kirishi prinsip jihatidan ma’qullanib, ayni vaqtda Rossiya Komunistik Partiyasi Rossiya Komunistik Partiyasi(b) MK Siyosiy byurosi uni amalga oshirishda tashabbus sovetlar tomonidan kelib chiqmasligi kerak, deb ogohlantirgan edi. Siyosiy byuro direktivasida ta’kidlanishicha, amirlikka 1 Касымов Ф. Историография БНСР: Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Ташкент:. 1968. 21-Б 9 qilinadigan hujum operatsiyasi “faqat ma’lum darajada xalq e’tiboriga tushgan Buxoro inqilobiy markazi mavjud b о ‘lganidagina sodir b о ‘lishi mumkin, bu markaz hech b о ‘lmasa bizning hududlarimizda b о ‘lib, bizni ana shunday hujumga chorlashi kerak”. Rossiya Komunistik Partiyasi(b) MKning Siyosiy byurosi direktivasidan k о ‘rinib turibdiki, Buxoro amirligiga birinchi zarbani Yosh buxoroliklar va Buxoro Kompartiyasi a’zolaridan iborat Buxoro oppozitsiyasi berishi kerak, shundan keyin ularning rasmiy iltimosiga k о ‘ra “q о ‘zg‘olon k о ‘targan xalq” nomidan ularga qizil armiya qismlari yordamga kelishi lozim edi. Buxoro amirligini ag‘darish masalasi bilan bevosita Turkkomissiya shug‘ullandi. Shu maqsadda mamlakatdagi amirlik tuzumiga qarshi muholifat kuchlarni jipslashtirish chora-tadbirlarini k о ‘rdi. 1920- yil 24-iyunda Turkkomissiya tomonidan Harbiy—inqilobiy byuro tuzildi. Uning tarkibiga Turkkomissiya a’zolari M.V.Frunze va V.V.Kuybishev, Turkiston Kompartiyasi Markaziy Q о ‘mitaci kotibi Nazir T о ‘raqulov, Buxoro Kompartiyasi Markaziy Q о ‘mitaci kotibi Najib Xusainov, Yosh buxoroliklar - inqilobchilar partiyasi Markaziy byurosining raisi Fayzulla X о ‘jayevlar kirgan edi. Harbiy inqilobiy byuro Buxoroda “inqilob” g‘alaba qozongandan keyin Buxoro inqilobiy q о ‘mitasi nomidan xalqqa e’lon qilinadigan murojaatnoma va dastlabki dekretlar, jumladan Yer t о ‘g‘risidagi dekret loyihalari tayyorlangan edi. 1920-yil 10-avgustda Turkkomissiya, Buxoro Kompartiyasi Markaziy Q о ‘mitasi va Yosh buxoroliklar - inqilobchilar partiyasi Markaziy byurosining Q о ‘shma majlisida Buxoroning Muvaqqat Inqilobiy Q о ‘mitasi va Xalq Nozirlar kengashi tashkil etildi, ular amirlik ag‘darilib tashlangandan keyin mamlakatni boshqarishlari lozim edi. 23- avgustda b о ‘lgan Turkkomissiya majlisida Buxoro “inqilobiy hukumati”ning dasturi muhokama etildi va qabul qilindi. Bu faktlardan k о ‘rinib turibdiki, Buxoroda hali “inqilob” boshlanmasdan turib, Toshkentda Rossiya Komunistik Partiyasi(B) MK va Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumatining Turkistondagi muxtor vakilining rahbarligida “inqilob”ga tayyorgarlik ishlari k о ‘rilib, muhokama qilinib amalga oshiriladigan ishlar belgilab 10 q о ‘yilgan edi. Bu yig‘inlarda Buxoroning muholifat kuchlari rahbarlar bilan “inqilob” g‘alaba qozonganidan keyin о ‘rnatiladigan sovetlar andozasidagi yangi tuzum va davlat shakli qanday b о ‘lishi kerakligi masalasi aniqlab olindi, yangi hukumat rahbar organlarining tarkibi, uning dasturi, dekretlari va boshqa ishlar belgilab q о ‘yilgan edi. Navbatdagi vazifa endi faqat da’vat qilinishi lozim b о ‘lgan “inqilob”ning о ‘zini amalga oshirishda qolgan edi. Turkkomissiya, Buxoro Kompartiyasi Markaziy Q о ‘mitasi va inqilobchi Yosh buxoroliklar partiyasi Markaziy byurosi mazkur masalani hal qilish ustida maxfiy ravishda z о ‘r berib ish olib bordilar. 1920-yil avgustning о ‘rtasida Chorjuyda Buxoro Kompartiyasining IV syezdi b о ‘lib о ‘tdi. Syezdda kommunistlar bilan inqilobchi Yosh buxoroliklar о ‘rtasida k о ‘p masalalarda keskin qaramaqarshiliklar b о ‘ldi. Turkkomissiya vakillari har ikkala partiya vakillarining fikrlarini hisobga olib, ularni murosaga keltirdilar. Syezd Rossiya Komunistik Partiyasi(b) MK va Turkkomissiyaning bevosita k о ‘rsatmasi bilan Buxoro Kompartiyasi bilan inqilobchi Yosh buxoroliklar partiyasi о ‘rtasida vaqtincha ittifoq tuzishni lozim deb topdi. Syezdda qabul qilingan rezolyusiyada ikki partiya о ‘rtasida Ittifoq tuzilganligi, amirlik hokimiyatining ag‘darib tashlashning asosiy vositasi qurolli q о ‘zg‘olon deb k о ‘rsatildi. Oldindan sovet hukumati tomonidan ishlab chiqilgan rejaga asosan 1920-yil 23-avgustda kommunist Beshim Sardor q о ‘mondonligidagi turkmanlar polki Sakarni egalladi. Shundan keyin Qizil armiya qismlarining yordami bilan 29-avgust ertalab Eski Chorj о ‘y bosib olindi va Beshim Sardor boshchiligida inqilobiy q о ‘mita tashkil qilindi. Chorj о ‘y inqilobiy q о ‘mitasi ilgaridan Turkkomissiya tomonidan berilgan k о ‘rsatma asosida о ‘sha kuniyoq sovet hukumatiga yordam s о ‘rab murojaat qildi. Shundan s о ‘ng, Turkkomissiya oldindan tayyorlab q о ‘yilgan sovet q о ‘shinlariga hujumni boshlash t о ‘g‘risida k о ‘rsatma berdi. Turkfront q о ‘mondoni M.V.Frunze о ‘z ixtiyoridagi harbiy qismlarga “q о ‘zg‘olon k о ‘targan Buxoro xalqiga” yordam k о ‘rsatish t о ‘g‘risida buyruq berdi. Amirlikni ag‘darish uchun Buxoro xalqi q о ‘zg‘olon k о ‘targan emas edi. Bu voqeani uyushtirganlar buxorolik kommunistlar va inqilobchi Yosh 11 buxoroliklar edi. Ularning maqsadi Buxorodagi monarxiyani ag‘darib, о ‘rniga konstitusion monarxiyani, keyinchalik demokratik respublikani tashkil qilish b о ‘lgan. Inqilobchi Yosh buxoroliklarning niyati aslida t о ‘g‘ri b о ‘lgan. Lekin ular Rossiya hukumatining yordamisiz, Buxoro xalqi orasida targ‘ibot va tarbiyaviy ish olib borib, ularning siyosiy ongini о ‘stirib, rivojlantirib, xalq yordamida amirlikni ag‘darib, monarxiya о ‘rniga mustaqil Buxoro demokratik respublikasini tashkil qilganida t о ‘g‘ri b о ‘lar edi 1 . Inqilobchi Yosh buxoroliklar Fayzulla X о ‘jayev rahbarligida Rossiya yordamida Buxoroda t о ‘ntarish qilish natijasida amirlik о ‘rniga t о ‘la tobe, qaram respublika tuzishni t о ‘la tushunmagan edilar, bolsheviklarning maqsadini sezmagan edilar. Buni Buxoro Respublikasining rahbar hokimiyat organlari tuzilib, amaliy faoliyatini boshlagandan keyingina inqilobchi Yosh buxoroliklar mamlakatning Rossiyaga qaram b о ‘lib qolganligini, Sovet hukumati k о ‘rsatmasi bilan ish k о ‘rishga majbur ekanligini, bu k о ‘rsatmalarni bajarmaganlar jazolanishi, hatto otib tashlanishi mumkinligini k о ‘rib, keyingina bolsheviklarning asl maqsadini tushundilar, xato qilganliklarini amalda isbotini k о ‘rdilar. Ilgari F.X о ‘jayev va uning partiyasi amirlikni ag‘darish va inqilobni amalga oshirishda sovet hukumati yordamidan foydalanishga samimiy ishonar edi 2 . Lekin ularni Rossiya Komunistik Partiyasi(b) Markaziy Q о ‘mitaining Buxoroni bosib olishdek maqsadini, bunda о ‘zlarining ularga q о ‘shimcha vosita b о ‘lganligini ancha kech tushundilar. Hamma harakatlar ham ularning y о ‘lboshchilari xohlagandek tugayvermaydi. F.X о ‘jayev, Yosh buxoroliklarning oxir-oqibatdagi xatosijamiyatni yangilashning ultra - inqilobiy y о ‘lini tanlashi va ulardan yordam olgan bolshevik kuchlari, butunlay boshqa, ya’ni tobe va yarim mustamlaka tuzumga olib kelishini k о ‘ra olmaganliklari edi. Shuncha kuchg‘ayrat, qon va jonlar sarflangan harakat о ‘z maqsadiga erisha olmaganligiga faqat afsuslanish mumkin. Lekin Yosh buxoroliklar- jadidlar g‘oyasi о ‘z mamlakatini t о ‘laqonli rivojlanishining t о ‘g‘ri va ishonchli y о ‘li edi. Bu davrda Buxoroda amir hokimiyatini ag‘darib tashlash uchun quyida ikkita 1 Раҳмонов К.Ж. Бухоро Халқ Совет Республикаси тарихи матбуот саҳифаларида (1920-1924-йиллар). – Т oshkent .: Абу матбуот-консалт. 2012. 34-Б 2 Рашидов У.Ж. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). – Бухоро:. 2003. 19-Б 12 inqilobiy markaz mavjud b о ‘lgan: Buxoro Kommunistik partiyasi (1918-yil sentabrda Yosh buxorolik jadidlarning s о ‘l guruhidan tuzilgan kommunistik partiya MK raisi 1919-yil noyabrdan Najib Husainov b о ‘lgan) va inqilobchi Yosh buxoroliklar partiyasi Turkiston byurosi (uning raisi Fayzulla X о ‘jayev) b о ‘lgan. Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi Xalq Komisarlar S’yezdi Xalq Komisarlik S’yezdi va Butun Rossiya MIK huzuridagi Turkiston ishlari b о ‘yicha komissiya (Turkkomissiya) 1920-yil 14-fevraldagi majlisida inqilobchi Yosh buxoroliklar partiyasining sovet Turkistonida faoliyat k о ‘rsatishiga ruxsat berdi. Bu holat Buxorolik kommunistlarning radikal kayfiyatdagi о ‘ta s о ‘l y о ‘lboshchilariga (MK a’zolariga) yoqmadi. Inqilobchi Yosh buxoroliklar va Buxorolik kommunistlar о ‘rtasidagi munosabat juda chigal va murakkab b о ‘lib, bu holat eng avvalo amirlik hokimiyati ag‘darilganidan keyin Buxoroda vujudga keladigan yangi davlat qurilishiga bog‘liq edi. 1920-yil 21-avgustda Turkiston fronti q о ‘mondoni M.V.Frunze va Turkiston fronti Harbiy inqilobiy kengashi (Turk front Revvoyensovet) a’zosi Y.Ibrohimov Rossiya Sovet Fedarativ Sotsialistik Respublikasi Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi Harbiy ishlar xalq komissari L.D.Trotskiy nomiga telegramma y о ‘llab Buxoroni bosib olishga hamma narsa tayyor ekanligini ma’lum qilishganida, bu telegramma bilan tanishib chiqqan deb rezolyusiya q о ‘ygan. Bu jumlaning ostiga esa bolsheviklar dohiylaridan V.I.Lenin va N.I.Buxarin “roziman” deb yozishgan va imzo chekishgan. “Q о ‘zg‘olon k о ‘targan” Buxoro xalqiga yordam berish bahonasida Buxoro amirligini ag‘darib tashlash uchun yirik harbiy kuchlar harakatga keltirildi. Rasmiy ma’lumotlarga qaraganda, ularda 7000 miltiq va qilich, 40 ta t о ‘p, 230 taga yaqin pulemyot, 10 ta zirhli ( о ‘q о ‘tmaydigan p о ‘lat bilan qoplangan) avtomobil, 5 ta zirhli poyezd bor edi. Jangovar operatsiyalarda qariyb 5 ming kishiga ega b о ‘lgan Yosh buxoroliklar va ularning tarafdorlaridan tuzilgan “inqilobiy tuzilmalar” ham bor edi. Qizil armiyaga qarshi turgan Buxoro amirligining q о ‘shinlari 8725 ta miltiq va 7850 ta qilich, bir necha о ‘nlab t о ‘p va pulemyotlar bilan qurollangandi. 13 Muntazam q о ‘shinlardan tashqari 20 mingga yaqin lashkarlar ham mavjud b о ‘lib, ular juda zaif qurollangan va harbiy jihatdan mutlaqo tayyorgarlik k о ‘rmagan edi. Turkfrontning harbiy jihatdan ancha ustun q о ‘shinlari 1920-yil 29- avgustda buxorolik “inqilobiy tuzilmalar” ishtirokida amirlik hududiga shiddat bilan bostirib kirdilar. Ular Qarshi, Kitob, Shahrisabzni bosib olib amirlik poytaxtiga yaqinlashib qoldilar. Markazda bosqinchilarga amir q о ‘shinlari qat’iy qarshilik k о ‘rsatdilar. Bu yerda amir q о ‘shinlari bilan birga poytaxt aholisi ham yelkama-yelka turib shaharni himoya qildilar. Turkfront q о ‘mondoni Frunze buyrug‘i bilan Eski Buxoro samolyotlardan bombardimon qilindi. Shahar t о ‘plar va bronepoyezdlardan turib qattiq о ‘qqa tutildi. Amirlik poytaxti ostonasidagi jang 4 kechakunduz davom etdi. 1920-yil 2- sentabrda bosqinchilarning t о ‘xtovsiz zarbalari ostida amirlikning s о ‘nggi tayanchi – Ark mag‘lub b о ‘ldi. Bosqinchilar bu g‘alabani osonlikcha q о ‘lga kiritmadi. Qizil armiya qismlari 500 kishidan ajraldi. Buxorolik “inqilobiy otryadlar” ham katta talafot k о ‘rdi. Qonli janglar natijasida Eski Buxoroning tinch aholisidan anchagina qismi halok b о ‘ldi. Voqealarni о ‘z k о ‘zi bilan k о ‘rganlardan birining guvohlik berishicha, о ‘lganlar shu qadar k о ‘p ediki, ularni yig‘ishtirib olishga ulgurmasdi. Qadimiy Buxoro о ‘t va xarobalar ichida qoldi. Shaharning deyarli yarmi yonib b о ‘lgan, 4/5 qismi xarobalar ostida yotar edi. Ayniqsa, Ark (Q о ‘rg‘on) katta shikast k о ‘rdi, Qizil artilleriya unga qarab t о ‘g‘ridan-t о ‘g‘ri о ‘q yog‘dirgan edi. Eski Buxoro mag‘lub b о ‘lishidan bir oz vaqt ilgari amir Said Olimxon о ‘zining bir guruh yaqinlari va qurolli soqchilari bilan birgalikda bosqinchilarga qarshilik k о ‘rsatishni davom ettirish maqsadida shaharni yashirin tark etadi. Eski Buxoroni bosib olinishida, shuningdek, umuman amirlikning tugatilishida Frunze boshchiligidagi Turkiston fronti q о ‘shinlari hal qiluvchi rol о ‘ynadi. Buxorolik “inqilobiy tuzilmalar” bosqinchilar armiyasiga q о ‘shimcha kuch sifatida xizmat qilgan b о ‘lsalar, aslida ulardan sovet q о ‘mondonligi g о ‘yo amirga qarshi “q о ‘zg‘olon k о ‘targan xalq” iltimosiga k о ‘ra jangga kirib, faqat yordam k о ‘rsatganligini namoyish qilish uchun niqob sifatida foydalandi. Buxoroning s о ‘nggi hukmdori Amir Said Olimxon 4 kechayu kunduz 14 dushmanga qarshi kurashdan keyin shaharni vayron b о ‘lishini t о ‘xtatish va tinch aholini qirg‘indan saqlab qolish andishasi bilan 1920-yil 1-sentabrda yozgi qarorgohi – Sitorai Mohi Xosadan chiqib, yaqin ayonlari va saroy mulozimlari qurshovida avval G‘ijduvon va Vang‘ozega, s о ‘ngra Sharqiy Buxoroga y о ‘l oldi. Bu vaqtda Said Olimxonga Afg‘onistonning Buxorodagi elchisi Abdushukurxon, Afg‘onistonning Toshkentdagi elchixonasi xodimi Muhammad Aslamxon, afg‘on harbiy qozisi va 25000 nafardan iborat buxoroliklar, shuningdek, 200 kishilik afg‘on askarlari otryadi va mansabdorlar hamroh b о ‘lishgan. Turkiston fronti Harbiy inqilobiy kengashi “uchligi” (Turkiston RVS troykasi) ning a’zosi A.Mashitskiyning 1920-yil sentabrda V.I.Leninga yozgan ma’lumotnomasida Buxoro shahri markazi yer bilan yakson qilinganligi, Registon va Ark yondirilganligi, Ark yert о ‘lalari va omborxonalaridagi boyliklar – oltin va kumush tangalar, nodir javohir toshlar va qimmatbaho buyumlar talanganligi, bu ishlarni qizil askarlar qilganligi ochiq e’tirof etilgan. Amirlik poytaxti bosib olingandan keyin hokimiyatni q о ‘lga olgan Muvaqqat inqilobiy q о ‘mita darhol Turkkomisssiya rahbarligida ilgaridan tayyorlab q о ‘yilgan Manifestni e’lon qildi. Buxoro davlati “Mustaqil Buxoro Sovet Respublikasi” deb k о ‘rsatildi. Manifestda Amir hokimiyati tugatilganligi e’lon qilingan, “xalq g‘alaba qozondi”, deyilgan, edi. Muvaqqat Inqilobiy Q о ‘mita о ‘zining amaliy faoliyatida quyidagi asosiy vazifalarni amalga oshiradi deyilgan: 1. Amir, uning oilasi, amaldorlariga, yirik yer egalariga tegishli yerlar Buxoro Sovet Respublikasi mulki deb e’lon qilinadi. Bu yerlar yersiz va kam yerli dehqonlarga b о ‘lib beriladi. 2. Amir hukumati tomonidan undirib olinadigan soliqlar – hiroj, aminoja va boshqa soliqlar t о ‘la bekor qilinadi. 3. Eski qozixonalar bekor qilinadi. Yangi xalq sudlari tashkil qilinadi. 4. Buxoro Sovet Respublikasi Muvaqqat hukumati о ‘quv-tarbiyaviy sohada quyidagi tadbirlarni amalga oshiradi: maktab va о ‘qituvchilar uchun sarf-harajatlar davlat tomonidan amalga oshiriladi. О ‘qish bepul b о ‘ladi. Bolalarga bolalar bog‘chalari, kattalarga klublar, ilmiy t о ‘garaklar ochiladi. 15 5. О ‘lim jazosi, darra bilan urish va boshqa tan jazolari bekor qilindi. Manifestda e’lon qilingan tadbirlar yangi sovet tuzumini, hokimiyat va boshqaruv oliy organlarini mahalliy xalqqa yaxshi otliq qilib k о ‘rsatish maqsadida, tashviqot- targ‘ibot yuritish maqsadida yozilgan edi. Belgilangan vazifalarning k о ‘plari t о ‘la amalga oshirilmadi, qog‘ozda qolib ketdi. Buxoroda Sovet hokimiyati о ‘rnatilgandan keyin kommunistlar partiyasi yagona hukmron partiya b о ‘lib qoldi. 1920-yil 11-sentabrda Yosh inqilobchi buxoroliklar partiyasi tarqatib yuborildi. Uning a’zolariga kompartiyaga kirishga ruxsat berildi. Uning k о ‘pchilik a’zolari F.X о ‘jayev boshchiligida Buxoro kompartiyasi tarkibiga kirishdi. 1920-yil 14- sentabrda Buxoro kompartiyasi Markaziy Q о ‘mitai, Umumbuxoro Muvaqqat inqilobiy q о ‘mitasi–oliy qonun chiqaruvchi organ va respublika hukumati – Xalq Nozirlar Kengashining birlashgan majlisida Abdulqodir Muhitdinov boshchiligida Umumbuxoro Muvaqqat inqilobiy q о ‘mitasi va Fayzulla X о ‘jayev rahbarligida Xalq Nozirlar soveti tashkil qilindi 1 . 1920-yil 6-oktabrda amirning yozgi saroyi-Sitorai Mohi Xosada Xalq vakillarining I Umumbuxoro qurultoyi ish boshladi. Qurultoy Buxoro Xalq Sovet Respublikasini tashkil qildi va Umumbuxoro Muvaqqat inqilobiy q о ‘mitasi boshlig‘i va tarkibini, Xalq Nozirlar Soveti rahbari va tarkibini tasdiqladi. 1921-yil 4 martda Moskvada Buxoro Xalq Sovet Respublikasi bilan Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi о ‘rtasida Ittifoq shartnomasi va iqtisodiy bitim tuzildi. Bu hujjatlar Buxoro Xalq Sovet respublikasining Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasiga harbiy-siyosiy jihatdan qaram b о ‘lganligini qonun y о ‘li bilan mustahkamladi. Xulosa qilib aytganda, amirlik Buxorosi о ‘rniga yangi demokratik Buxoro davlatini qurishga intilgan inqilobchi Yosh buxoroliklarning niyatlari samimiy b о ‘lsa ham ular amir hokimiyatini о ‘z ichki imkoniyatlari va kuchlari bilan ag‘dara olmay tashqi siyosiy va harbiy kuchlar – bolsheviklar Rossiyasi va qizil armiyadan harbiy va iqtisodiy yordam s о ‘rab, katta xatoga y о ‘l q о ‘ydilar. Buxorolik taraqqiyparvarlar amir hukumatiga qarshi kurashda qizil askarlarning yordami bilan g‘alabaga erishdilar. 1 Рашидов У.Ж. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). – Бухоро:. 2003. 27-Б 16 1.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi va uning boshqaruvi 17 Buxoro amirligida amirlik tuzumi ag darib tashlangach, yuzagaʻ kelgan xalq respublikasi. Maydoni 182,193 ming km2, axoli 2,2 mln. kishidan ortiq, asosan o zbeklar, ʻ tojiklar va turkmanlar, qisman qozoq, qoraqalpoq, tatar va buxoro yahudiylari yashagan. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi, Xorazm Respublikasi, Turkiston ASSR va Afgoniston davlatlari bilan chegaradosh bo lib, ʻ poytaxti Buxoro shahar bo lgan. Sharqdagi yirik davlatlardan biri ʻ hisoblangan Buxoro amirligi 1868-yilga kelib podsho Rossiyasining yarim mustamlakasiga aylangandan so ng xalqning tirikchiligi ilgaridan ham ʻ og irlashgan edi. Amirlikdagi xalq qo zg olonlari podsho Rossiyasi qo shinlari ʻ ʻ ʻ ʻ yordamida bostirilardi. Rus ma murlari amirlikda katta imtiyozlarga ega bo lgan ʼ ʻ 1 . Rossiyadagi demokratik jarayonlar, 1908-yil Turkiyada bo lgan ʻ yosh shurklar inqilobi, xususan Petrograddagi 1917-yil fevral inqilobidan keyin amirlik hududida jadidchilik va undan o sib chiqqan yosh buxoroliklar harakati ʻ kuchaydi. Sharqdagi yirik davlatlardan biri hisoblangan Buxoro amirligi 1868- yilga kelib podsho Rossiyasining yarim mustamlakasiga aylangandan so ng ʻ xalqning tirikchiligi ilgaridan ham og irlashgan edi. Amirlikdagi xalq ʻ qo zg olonlari podsho Rossiyasi qo shinlari yordamida bostirilardi. Rus ʻ ʻ ʻ ma murlari amirlikda katta imtiyozlarga ega bo lgan ʼ ʻ 2 . Rossiyadagi demokratik jarayonlar, 1908-yil Turkiyada bo lgan yosh shurklar inqilobi, xususan ʻ Petrograddagi 1917-yil fevral inqilobidan keyin amirlik hududida jadidchilik va undan o sib chiqqan yosh buxoroliklar harakati kuchaydi. 1917-yil 7-aprelda ʻ amir Olimxon mamlakatda islohotlar o tkazish to g risida ʻ ʻ ʻ farmon chiqardi. Lekin amirning bu farmoni amalda joriy qilinmadi. Jadidlar Buxoro shaharda namoyish uyushtirgandan so ng ( ʻ Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi ), mamlakatda ularni yoppasiga ta qib qilish boshlandi. Oktabr to ntarishidan keyin ʼ ʻ Rossiya bilan Buxoro o rtasida munosabatlar yomonlashdi ʻ 3 . 1 Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқинчи ва унга карши кураш: тарих хақиқати (1920-1924 й). – Тошкент: Маънавият, 2002. 18-б 2 Мирзақулов Б. Бухоро тарих зарварақларида: энг қадимги даврлардан ХХ аср 20-йиллари иккинчи ярмигача.– Тошкент : . 2016. 157-б 3 Қосимов Ф. Бухоро Республикаси тарихшунослиги. – Бухоро :. 1996. 113-б 18 Turkiston Xalq Komisarlik S’yezdi Buxoro davlatiga g animlik qilib,ʻ amir hukumatini kuch bilan ag darishga ʻ urindi. Bolsheviklar shu maqsadda yosh buxorolik jadidlarni qo llab quvvatlashdi. ʻ 1918-yil mart oyida Turkiston o lkasi Xalq Komisarlik S’yezdi raisi F. Kolesov ʻ qo mondonligidagi ʻ qizil askarlar mamlakat poytaxti Buxoro sh ahri ga hujum uyushtirdilar. Ularning hujumi muvaffaqiyatsiz tugagan bo lsa ham, Buxorodagi ʻ siyosiy tuzumni o zgartirish uchun urinish to xtamadi. Afsuski, ʻ ʻ amir Olimxon mamlakat taqdiri hal qilinayotgan ushbu fursatda muxolifatdagi yosh buxoroliklar firkasi (partiyasi) arboblari bilan til topisha olmadi. U mamlakatda konstitutsion monarxiya va demokratik tartibotlarni o rnatmoqchi ʻ bo lgan jadidlar - yosh buxoroliklarni yo qotish yo lini tutdi. ʻ ʻ ʻ Fayzulla Xo jayevnint ta kidlashicha, Kolesov voqeasidan keyin amir ʻ ʼ mamlakatda 3000 kishiii qatl qilgan. S. Ayniyn ing yozishicha, faqat poytaxt - eski Buxoro emas, balki G ijduvon, Shofirkon, Vobkent, Qorako l, Chorjo y, Xatirchi, ʻ ʻ ʻ Karmana, Qarshi, Shahrisabz bekliklarida ham minglab kishilar jadidlikda ayblanib nohaq o ldirildi. Buxorolik jadidlarning tirik qolgan vakillari ʻ Samarqand, Toshkent va Moskvaga jo nab ketishga majbur bo lishdi, yosh ʻ ʻ buxoroliklarning bir kismi 1918-yil yozida Toshkentda Buxoro Kompartiyasini tuzishdi, F. Xo jayev ʻ Moskvadagi muhojirlik davrida - 1918-yil ok tabr da Turkiston respublikasining Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumati huzuridagi muxtor vakolatxonasi qoshida yosh buxoroliklar partiyasining bo limini tashkil qiddi. ʻ 1920-yil yanvda Toshkentda F. Xo jayev boshchiligida ʻ inqilobchi yosh buxoroliklar partiyasining Turkiston Markaziy byurosi tashkil qilindi. Bolsheviklar yosh buxoroliklardan amirlik hokimiyatini ag darishda ʻ foydalandilar. Ular ham taktik maqsadlarni ko zlagan holda bolsheviklarga ʻ yaqinlashishdi. 1920-yil 25 avg ust da qo mondon M. V. ʻ Frunze Turkfront qo shinlariga qo zg olon ko targan Buxoro mehnatkashlariga yordam ko rsatish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ to g risida ʻ ʻ buyruq berdi. 1920-yil 2 sentda Turkfront qo shinlari amirlik ʻ hokimiyatini ag darib tashladi. 1920-yil 14 ʻ sent abr da bo lgan Xalq Nozirlar ʻ 19 Sho rosi, Revkom va BKP MKning umumiy yig ilishida 9 kishidan iborat Butunʻ ʻ Buxoro inqilobiy qo mitasi (raisi Abdulqodir Muxitdinov) va ʻ respublika hukumati - 11 kishidan iborat Xalq Nozirlar Sho rosi (raisi ʻ Fayzulla Xo jayev ʻ ) tuzildi 1 . Buxoro inqilobiy qo mitasining ʻ a zolari qilib Muinjon Aminov, Olimjon Akchurin, Abdulhamid ʼ Oripov, Sobir Yusupov, Hoji Hasan Ibrohimov, Fayzulla Xo jayev, ʻ Qulmuhamedov tayinlandi. Mamlakatni boshqarish maqsadida tuzilgan Buxoro Xalq Nozirlar Sho rosi tarkibi quyidagicha edi: ʻ rais va xorijiytashqi ishlar ( nozir - F. Xo jayev), ʻ maorif ( Qori Yo ldosh ʻ Po latov ʻ ), ichki (doxiliya) ishlar (M. Saidjonov ), moliya (U. Po latxo jayev), ʻ ʻ davlat nazorati (N. Husainov), favqulodda komissiya (raisi— Ibrohimov ), adliya (M. Burhono v ),harbiy(Shihobuddinov), savdo va sanoat (M. Mansurov ) nozirliklari. Bu paytga kelib inqilobchi yosh buxoroliklar firqasi a zolari Buxoro Kompartiyasi safiga ʼ kirishga majbur bo lgan edilar. Ushbu o rinda ta kidlash joizki, asosan jadidlardan ʻ ʻ ʼ tashkil topgan Buxoro hukumati o sha paytda ma lumotli kishilar yig ilgan ʻ ʼ ʻ hukumatlardan biri hisoblangan. Nozirlar Buxoro, Istanbul, Moskva va boshqa shaharlarda ta lim ʼ olishgan edi. Buxoro jadidlari o zlarining islohotchilik ʻ g oyalarini yangi hukumatdagi faoliyatlari davomida amalga ʻ oshirishga harakat qildilar. 1920-yil 6-8 oktabrda amirning yozgi saroyi - Sitorai Mohi Xosada chaqirilgan Butun Buxoro xalq vakillarining qurultoyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi - Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilganligi tantanali ravishda e lon qilindi. Bu davlat tuzumi jihatidan xalq demokratik hokimiyati edi. ʼ Uning zimmasiga qisqa muddat ichida o rta asrchilik an analari ʻ ʼ meros qolgan amir Buxorosini demokratik davlatga aylantirishdek tarixiy vazifani bajarish tushdi. Qurultoy davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi oliy organi bo lgan Buxoro inqilobiy qo mitasi ʻ ʻ (Markaziy Revkom), Buxoro Xalq Nozirlar Sho rosi — ʻ 1 Hayitov Sh., Badriddinov S. Buxoro tarixidan lavhalar (XIX-XX asrlar). – Buxoro : . 2007. 89-b 20 dastlabki hukumat tarkibini uzilkesil tasdiqladi. Ularning vakolat muddati II qurultoygacha uzaytirildi. Ushbu qurultoyda I. Ye. Lyubimov Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumati Buxoro Respublikasining mustaqilligini tan olganligini aytishga shoshildi. 1920-yil oktabr —noyabr oylarida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi bilan Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi o rtasida muvaqqat harbiysiyosiy axdlashuv vaʻ shartnoma tuzildi. 1921-yil 4-martda har ikki davlat o rtasida «Ittifoq shartnomasi» imzolandi. Ushbu ʻ shartnomalar mustaqil siyosat yuritishga harakat qilayotgan yosh Buxoro davlati arboblari faoliyatini muayyan darajada cheklashga olib keldi. «Ittifoq shartnomasi» mustaqil Buxoro davlati hududida sovet qo shinlari ʻ turishini «qonuniy» asoslab berdiki, mazkur hol Buxoro Xalq Sovet Respublikasi ichki ishlariga Rossiyaning to g ridanto g ri harbiy jihatdan qurolli aralashuvidan ʻ ʻ ʻ ʻ boshqa narsa emas edi. Buxoro hukumati oldida turgan eng asosiy vazifalardan biri yersuv masalasini hal qilish edi. 1920-yil 30 sentabrda Buxoro Markaziy Revkomi «Yer to g risida»gi dekretni qabul qildi. Dekretga muvofiq, sobiq amir, uning ʻ ʻ qarindoshlari va amaldorlari qo lidagi butun yermulk kambag al va yersiz ʻ ʻ dehqonlarga berilishi kerak edi. Shuningdek, dekretga ko ra, «xiroj», «amlok» va ʻ boshqa soliqlar bekor qilindi. Arxiv hujjatlarida keltirilishicha, fa q at Eski Buxoro tumanlari va Chorjo y bekligida sobiq amir va beklarga qarashli ʻ 10000 tanob yer musodara qi linib, kambag al dehqonlarga taqsimlab berildi. ʻ Yangi tuzum va uning ijobiy choratadbirlarini aholi ma qullab kutib oldi. ʼ Joylarda inqilobiy qo mitalar tuzildi. Birok yangi hokimiyat tomonidan mulkdorlar ʻ tabaqasiga nisbatan ko rilgan qattiq choralar, ularga tegishli butun molmulkning ʻ musodara qilinishi, saroy ayonlari va amir amaldorlarining yeppasiga hibsga olinishi va otib tashlanishi, amir xazinasining Moskvaga olib ketilishi, majburiy oziq-ovqat «razvyorstkasi» va uning qattiqqo llik bilan amalga oshirilishi, ʻ islom dini va ulamolarga nisbatan dushmanlik siyosati, respublika hududida turgan qizil armiya ta minotining aholi zimmasiga yuklatilishi, buning ustiga, kizil ʼ askarlarning bosqinchilik va talonchilik «faoliyati» haqqoniy ravishda xalqning kuchli noroziligiga sabab bo ldi. ʻ 21 Respublikadagi ijtimoiysiyosiy munosabatlar ham keskinlashdi. Yosh davlat yetakchisi F. Xo jayev murakkab va og ir sharoitda ishlashga majbur bo ldi.ʻ ʻ ʻ Buxoro hukumati ichida siyosiy bo linish kuchaydi. Bir tarafdan, Buxoro ʻ Kompartiyasi ichidagi «so l» va «o ng» kommunistlarga karshi g oyaviy ʻ ʻ ʻ jihatdan kurash olib borishga to g ri kelsa, ikkinchi tarafdan, Rossiya Sovet ʻ ʻ Federativ Sotsialistik Respublikasi va uning favqulodda organlari bo lgan ʻ Turkkomissiya, Turkbyuro yosh «mustaqil davlat»ning bosgan har bir qadamini sergaklik bilan nazorat qilib turar edi. Shunday bo lishiga qaramasdan F. Xo jayev, ʻ ʻ U. Po latxo jayev, O. Xo jayev, Fitrat, M. Aminov, M. Saidjonov, S. Xo jayev, M. ʻ ʻ ʻ ʻ Mansurov, A. Muxitdinov va hukumatda demokratik yo l tutib, mo tadil mavqeda ʻ ʻ turdilar. Ular e tiqod erkinligi, islohotlar o tkazish zarurligini yoklab chikdilar. ʼ ʻ 1921-yil 18-23 sentabrda bo lgan Butun Buxoro xalq vakillarining II qurultoyida ʻ demokratik ruxdagi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi 1 . Buxoro tarixidagi dastlabki Konstitutsiya fuqarolarning demokratik huquq va erkinliklarini qonun yo li bilan mustaxkamladi. ʻ Konstitutsiyada davlatni idora etish uchun xalqning barcha tabaqa vakillarining ishtiroki ta minlandi. ʼ Xususiy mulk va savdosotiq erkinliklari Konstitutsiyada o z ʻ ifodasini topdi. Buxoroda o rnatilgan tuzum xalq demokratik respublikasi edi. ʻ Buxoro Xalq Sovet Respublikasining Konstitutsiyasi barcha fuqarolarga teng siyosiy huquq berdi, milliy tengsizlikni yo qotdi. Konstitutsiyaga ko ra, Buxoro ʻ ʻ Xalq Sovet Respublikasining oliy organi - Butun Buxoro xalq vakillari qurultoyi bo lib, u har 2000 saylovchiga bir vakil saylanadigan 350 a zodan iborat edi. ʻ ʼ Qurultoy yiliga bir marta chaqirilar va unda respublika konstitutsiyasini qabul qilish, o zgarishlar kiritish, hukumatning ʻ hisoboti va davlat byudjetnыy tasdiqlash kabi muhim masalalar ko rilar edi. ʻ Konstitutsiyaga ko ra, qurultoylar o rtasida qonun chiqaruvchi va nazorat qiluvchi ʻ ʻ oliy organ - Butun Buxoro MIK xisoblanadi. Qurultoyda Butun Buxoro MIK raisi qilib Usmonxo ja Po latxo jayev saylandi (1922-yil avg ʻ ʻ ʻ ust da bo lgan ʻ III qurultoyda bu lavozimni Porso Xo jayev egalladi). Konstitutsiyaga muvofiq Xalq ʻ 1 Рашидов У. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). – Бухоро:. 2003. 63-б 22 Nozirlar Sho rosi davlat hokimiyatini ijro qiluvchi va boshqaruvchi oliy organiʻ sifatidagi o z vazifasini saqlab qoldi. Qurultoyda milliy masalaga katta e tibor ʻ ʼ berildi. Buxoro MIK huzurida Omongeldi Omonov boshchiligida Turkman bo limi ʻ tuzildi. 2.1 Buxor Xalq Sovet Respublikasida qizil armiyaga qarshi harakatlarning oshlanishi Sovetlar bosqiniga qarshi Buxoro mustaqilligi va ozodligi uchun kurashgan asosiy kuch- amir Sayid Olimxon boshchiligidagi kuchlar bo’ldi. Buxoro amiri 23 o’ziga sodiq kuchlar bilan poytaxtni tark etgach Boysun viloyatiga qarshi Bandor va Darband atroflarida bosqinchi qizil askarlar bilan jang qilib Hisor viloyatiga chekindi.Bu yerda u olti oy moboynida dushmanga qarshi jang olib bordi. “Jang boshida deydi amir Olimxon harbiy vazir tog’am Muhammad Saidbek Parvonachi va urush qo’mondoni Abdulhafiz Parvonachi, Ibrohimbek biy Askar boshliqlari edilar. Shu bilan olti oy davomida kurash va jang yuz berib, oxiri bolsheviklar jamoasi o’zlari paydo qilgan mazkur urushga majbur bo’lishib, Moskvadan anchagina askar va harbiy qurollar yig’ib keldilar. Shu bilan ular birdan Islom lashkari ustiga hujum boshladilar. Islom askarlarida harbiy anjom va qurollar kam bo’lganligi jihatdan o’n oy davomida urushib jang qildilar, so’ngra bu bandayi ojiz yordam va madad so’rash harakatida xorijiy davlatlarga murojaat qildim” 1 . Amir Olimxon qizil askarlarga qarshi kurashni davom ettirish maqsadida Hisordan Ko’lob viloyatiga, u yerdan 1921-yilda Afg’oniston poytaxti Kobulga yetib keldi. U yo’l-yo’lakat Sharqiy Buxoro hududida bo’lgan chog’ida sovetlarga qarshi vatan mustaqilligi va ozodligi uchun kurashga ko’z tikkan kuchlarni qo’llab- quvvatladi, ularga madad va maslahatlar berdi. Jumladan, Sayid Olimxon Ko’lob viloyatida bo’lganida sovetlarga qarshi kurash olib brogan ozodlik fidoyilari Mulla Muhammad Ibrohimbek devonbegilar bilan uchrashganligi va dushman bilan bo’ladigan istiqboldagi jang rejalarini ishlab chiqqanligini takidlaydi 2 . “Men deydi amir Olimxon amr-farmon chiqarib, uni (Muhammad Ibrohimbekni demoqchi- mualliflar) muayyan joylarga yubordim. Muhammad Ibrohimbek bilan Davlatmanbekka mening o’sha ruxsatlarim bilan ish yuritishga, dushman yo’lini istehkom qilib turishga buyurdim”. Afg’oniston amiri Omonullaxon amir Olimxonni yaxshi qarshi oldi. Amir sarbozlariga Mozori Sharif va Xonoboddan joy ajratildi. Uning o’ziga esa amirning Kobulyaqinidagi bog’i- Qal’ayi Fatudan joy ajratildi. Dastlabki payitda bu terda Sayid Olimxon bilan birgalikda Karmana beki Yovqochbek, Sherobod beki Abdulhafizbek, Mirfattohbek udaychi, amirning savdo bo’yicha Londondagi vakili bo’lib ishlagan Yusufboy Muqimboyev, Qori 1 Ражабов.Қ. Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш. – Тoshkent.: Маънавият. 2002. 57-Б 2 Қиличев Р. “Отам босмачи эмасди”//Бухоро ҳақиқати. – Бухоро.: 1993-йил 13-феврал. 24 Mizrob, harbiy vazir Ibrohimbek, Abdullabek to’qsoba, A’zamhoji va boshqalar bo’lgan. Sobiq hukmdorning qochib ketishga ulgurmagan amaldorlari va saroy a’yonlari, ko’p mikdordagi nufuzli ruhoniylar keyinchalik ham muntazam ravishda bolshevik chekistlar tomonidan otib tashlandi. Ularga qarashli bo’lgan zavod va fabrikalar, xususiy korxonalar, omborlar, paxta va ipak zahiralari, butun mol-mulklari musodara qilindi. “Buxorodagi Xurjun, Hoji Zohid, Mullo Muhammad Sharif Savdogar, Pushaymon, O’tkir qo’shbegi, Fothali qo’shbegi madrasalari qizil askarlar tomonidan qamoqxonalarga aylantirildi. Hazrati Imom darvozasi ichidagi Mirzo Urganjiy hovlisi ikkinchi zindon nomini oldi”, - deb o’sha davr voqyealarining bevosita shohidi bo’lgan mahalliy muarrix Muhammad Ali Baljuvoniy o’zining «Tarixi Nofeiy» asarida yozgan edi. Shunday qilib, butun musulmon olamida “sharif shahar” va “islom dinining gumbazi” sifatida shuhrat qozongan muqaddas Buxoroi Sharif kommunistlar tomonidan qizil Buxoroga aylantirila boshlandi. Buxoroning turli joylarida zudlik bilan inqilobiy qo’mita - revkomlar tuzildi. Buxoroning markaziy qismlaridan shoshilinch chekinayotgan Said Olimxon qarshi va Fuzordan ham o’tib, Boysun bekligi hududiga kirib bordi. Arxiv hujjatlarida keltirilishicha, sobiq amir Said Olimxon yaxshi qurollangan 300 kishilik otliqlar, shu jumladan, Afg’oniston hukumatining vakili Muxammad Akbarxon boshchiligidagi 100 ta afg’on sarbozi himoyasi ostida 1920-yil 10-sentyabrda Boysunga yetib kelishdi. Biroq Said Olimxon o’z xotiralarida Boysun tug’risida so’z yuritmay, balki Qo’rg’ontepaga borganligini tilga oladi. Holbuki, Qo’rg’ontepaga u sal keyinroq borgan. Boysun begi Said Ahmad “Kutilmagan mehmon»ni biroz hayratlanib, qarshilaydi. Said Olimxon bu yerda sanoko’i kunlar bo’lishiga qaramasdan, u «Boysun viloyatiga qarashli Bandardan to Darbandgacha dushman oldini olish uchun istehkomlar qurdirtiradi”. Ammo orqadan yetib kelgan qizil askarlarning hujumiga uning sarbozlari dosh bera olmaydi. Darband va Sayrobda bo’lgan janglardan so’ng, Said Olimxon “Buxoroning sharqi bo’lgan Hisor viloyatiga’ junaganligini o’z memuarida yozib qoldirgan. U Hisor va Denovga yangi hokimlarni tayinlaydi. O’z vaqtida Yosh buxorolik jadidlarning mamlakatda demokratik islohotlar 25 o’tkazish haqidagi takliflariga keskin salbiy munosabat bildirgan sobiq amir endi bosqinchi qizil armiya jangchilariga qarshi mustaqillik kurashini tashkil qilishga o’rindi. Darhaqiqat, qisqa fursat ichida Said Olimxon boshchiligidagi qo’shin safiga Sharqiy va O’rta Buxorodan ko’plab vatanparvarlar kelib qo’shildi. Said Olimxon Dushanbe va Qoratog’da ham bo’lgach, Hisor shahrini o’ziga qarorgoh qilib belgilaydi. Sharqiy Buxorodagi Ibrohimbek Davlatmandbek Fuzayl Maxdum, Eshon Sulton, Tog’ay Sari, Avliyoqulbek, Abdurahmonbek Alimardonbek kabi nufuzli kishilar, ypyg’ boshliqlari va beklari, yirik din arboblari. sobiq amir huzurida to’planishdi. Ular Sharqiy Buxoroni qizil askarlar qo’liga topshirmaslik yangi hokimiyatni tan olmaslik va unga buysunmaslikka qaror qildilar. Said Olimxon o’z lashkarlarining boshlig’i qilib, harbiy vazir bo’lgan tog’asi Muhammad Saidbek Parvonachini, shuningdek Abdulhafiz Parvonachi va Ibrohimbekni tayinlaydi 1 . “Hisor viloyatida bolsheviklarga qarshi olti oy davomida kurash va jang olib bordim”, deb yozgan edi u. 1920-yil 17-dekabrda Hisor ekspedisiyasi qismlari diviziya komandiri Marsov boshchiligida Qarshidan yo’lga chiqishdi. Ular 20-dekabrda jang bilan Darbandni egallashdi. Afsuski, kuchlar teng emas edi. Avval ham yozib o’tilganideq bu paytda Buxoroda zamonaviy qurol-yarog’lar va jangovar texnika bilan qurollangan qizil armiyaning 70 ming tajribali jangchisi bor edi. Arxivlardagi hyjjatlar 1920-yildagi kuchlar nisbatini ana shunday ifodalaydi2. Bu holni Said Olimxon ham tushunmasligi mumkin emas edi. Istiqlolchilar qo’shinida qurol-yarog’ yetishmagan. 1920-yil kuzida sovet rejimi Qrimda Vrangel armiyasi ustidan G’alaba qozongach, asosiy e’tiborni Turkiston mintaqasiga, shu jumladan, Buxoro respublikasiga qaratdi. Buxorodagi qo’zg’olonchilarga qarshi Rossiya markazidan ketirilgan yangi harbiy qismlar, saralangan va janglarda chiniqqan qizil askarlar tashlandi. Aynan ushbu holat O’rta Buxorodagi qo’zg’olonni yanada avj olib ketishiga yo’l qo’ymadi. “23- dekabrda qizil askarlar uch turli qurollar yordamida 5 soatlik jangdan sung Shahrisabzni egallashdi. Dushman Chiroqchi - Kitob yunalishi tomonga chekindi. 1 Гафуров А., Рашидов У.Бухоро халқ шўролар жумҳурияти тарихидан лавҳалар (1920-1924) – Тошкент. : 1992. 46-б 26 25 dekabrda dushman Shahrisabzni qayta egallash uchun qarshi xujumga o’tdi, bu joyda janglar ketmokda ...” deb ta’kidlanadi qizil askarlar qo’mondonining yozgan raportida. Buxoro gruppasi qo’shinlari qo’mondonligi tomonidan 1929-yil 24- dekabrda chiqarilgan buyrukda Kitob-Shahrisabz, Chiroqchi, Yakkabog’, Yertepa atroflarida ko’tarilgan aksilinqilobiy qo’zg’olonni tugatish uchun shoshilinch va qat’iy tadbirlar belgilandi. Bu tadbirlarning eng asosiysi Qashqadaryo vohasidagi qo’zg’olonchilar bilan Sangardaq Yurchi va Denovda joylashgan 4470 kishidan iborat Said Olimxon qo’mondonligidagi qo’shinlarni birlashtirishga yul qo’ymaslik edi. Shuning uchun ham Samarqanddan yo’lga chiqqan Ionov otryadi 25-dekabrda Taxtaqoracha Dovonini egallaydi. Dovondan tushish yo’llari esa 26- dekabr ertalab ishg’ol etildi. O’rta Buxoroda janglar qizib ketdi. istiqlolchilar qo’lidan dekabr oyining oxirlarida Shahrisabzdan tashqari Kitob, Chiroqchi, Yakkabog’ shaharlari tortib olindi. qo’zg’olonchilar Sharqiy Buxoroga o’ta olishmaganligi uchun O’rta va Sharqiy Buxorodagi istiqlolchilar qo’shini o’zaro birlasha olmadi. Bu paytga kelib Sherobod shahrini ham qizil askarlar bosib olishgan edi. “Qizil askarlar tomonidan 24-dekabrda Sherobod shahri egallanganda mujohidlarning 8000 kishilik armiyasida har o’n kishiga bittadan miltiq to’g’ri kelardi, buning ustiga har miltikda bor-yug’i 3-5 dona o’q bor edi, xolos. Mujohidlar Qabodiyon shahridan 80 chaqirim sharkdagi Saroy tomonga chekinishdi” - deb bolsheviklarning rasmiy hujjatlaridan birida ko’rsatiladi. 24- dekabrdan boshlab Buxoro gruppasi qo’shinlari Turkiston fronti shtabi ixtiyoriga o’tkazildi. Buxoro respublikasi xududidagi barcha harbiy qismlar esa Buxoro gruppasi qo’shinlari shtabiga so’zsiz ravishda bo’ysunishi lozim edi2. Bu paytga kelib, faqat Sharqiy Buxoroda harakat qilayotgan Hisor ekspedisiyasi tarkibida 10 mingdan ortiq qizil askar bo’lgan. Qizil askarlarning katta mikdordagi harbiy kuchlari istiqlolchilarning ham o’z qo’shinini yaxlit qo’mondonlik ostiga birlashtirishni taqozo qilar edi. Bu davrda Said Olimxon Farg’ona vodiysidagi istiqlolchilik harakati bilan aloqani yo’lga qo’ydi. Arxiv hujjatlarida keltirilishicha, Farg’onadan 4000 yigit Sharqiy Buxoroga yetib kelgan. Hisordan Kulob viloyatiga kelgan Said Olimxon butun qo’shinlariga Mulla 27 Muhammad Ibrohimbek Devonbegi (Ibrohimbek laqay) va Davlatmandbek Devonbegini lashkarboshilar qilib tayinladi. Buxoro respublikasi Markaziy Revkomi va Xalq Nozirlar Shurosi raisi nomiga jo’natilgan «mutlaqo maxfiy» ma’lumotda yozilishicha, 1921-yil 1-yanvarga kelib Buxoro amirining armiyasi 15000 kishidan ortib ketdi. Bu hujjatda amir kuchlarining joylashish tartibi ham keltiriladi: “Buxoro amirining tog’asi Turajon (sobiq Sharshauz begi) Hazrat Imom Saidda (Qo’rg’ontepadan 70 chaqirim janubda) joylashgan ... Denovda Bo’riboy va uning yordamchisi Sharif Boyvachcha boshchiligida asosan ov miltiqlari bilan qurollangan 1500 kishilik guruh mavjud. Bu guruh tub aholi orasidagi ko’ngillilar hisobidan tuzilgan, kungillilar o’rtasida Buxoro, Samarqand va Farg’onadan kelgan sartlar (o’zbeklar - Q.R.) bor. Yurchi shahrida Hoji Murod Tuqsabo boshchiligida turli miltiqlar bilan qurollangan, mahalliy aholidan iborat 200 kishilik guruh joylashgan ... Hisorda samarqandlik Tursunboy va birodari Odilning 200 kishilik guruhi, turkmanlarning Oltiqo’l boshchiligida 150 kishilik guruhi o’rnashgan. Shahar qal’asida bitta pilta to’p bor. Hisorda safarbarlik davom etmokda. Kungillilar va safarbar qilinganlarni samarqandlik Rajab miltiq otish va harbiy ishga o’rgatmokda ... Hisorda Tursunboyning birodari Odil nazorati ostida ishlaydigan qurol-yarog’larni tuzatadigan ustaxona mavjud, unda yetti kishi ishlaydi”. 1921-yil oktyabr oyining o’rtalarida Fayzobod, Kulob, G’apm, Qo’rg’ontepa, Kofirnihon, Hisor va Qoratepa shaharlari istiqlolchilar qo’lida bo’lgan. Afg’onistonda turgan Buxoro amiri Said Olimxon Istiqlolchilarning Oliy bosh qo’mondoni Ibrohimbek orqali Sharqiy Buxorodagi vaziyatdan doimo xabardor bo’lib turar edi 1 . 1920-1921 yillarda Sharqiy Buxoroda istiqlolchilik harakatining kuchayishi, qizil armiyaning bu yerga katta miqdordagi harbiy kuchlarning tashlashi G’arbiy va O’rta Buxoroda ham harakatning tez sur’atda boshlanishi va avj olishiga olib keldi. G’arbiy Buxorodagi istiqlolchilar ham bu davrda katta yutuqlarga erishdilar. Buxoro va Karmana viloyatlaridagi istiqlolchilarning qo’mondoni Mulla 1 Жўраев Н. Каримов Ш.Ўзбекистон тарихи. 2-китоб (Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида). – Тошкент.: Шарқ. 2011. 189-б 28 Abdulqahhor qo’rboshi edi. Tez orada Buxoro va Karmana viloyatlaridagi har bir tumanda, yirik qishloq va kentlarda dastalar tuzilib, ularga mahalliy qo’rboshilar va sardorlar boshchilik qilishdi. Bu dastalar qizil askarlarning mazkur qishloqlar hududiga kirishlariga yo’l qo’ymas, tuman markazlari va shaharlarda joylashgan qizil askarlarning garnizonlariga hujum qilishar, o’rni kelganda boshqa dastalar bilan birlashib, bosqinchi armiyaning G’arbiy kuchlariga qarshi jangga kirishar edi. istiqlolchilarning bunday dastalari Farbiy Buxoroda ellikdan ortiq bo’lib, ular safida o’n mingdan ortiq vatanparvar bor edi. 1921-yil oktyabr oyida Buxoro respublikasidagi istiqlolchilik harakatining birinchi bosqichi tugadi. Taxminan bir yilcha davom etgan bu bosqichda istiqlolchilar asosan Sharqiy Buxoroda ko’plab g’alabalarga erishdilar. Dastlab taxtdan mahrum qilingan amir Said Olimxon sovetlarga qarshi kurashga raqbarlikni o’z qo’liga olgan bo’lsa, u Afg’oniston tuprog’iga o’tib ketgach, bu harakatga Sharqiy Buxoroda Ibrohimbek va Davlatmandbek qo’rboshilar boshchilik qilishdi. G’arbiy Buxoro istiqlolchilarining yetakchisi Mulla Abdulqahhor qo’rboshi bu davrda Afg’onistonda turgan Said Olimxon bilan doimiy ravishda aloqa bog’lab turdi. U o’z vakillari orqali qo’rboshilar, nufuzli kishilar va diniy arboblarga murojaat qilib ularni bosqinchi qizil armiya va yangi tuzumga qarshi kurashga otlantira oldi. 2.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tugatilish bosqichlari Turkiston azaldan mintaqa xalqlarining yagona va umumiy vatani bo'lgan. Turkiston, Buxoro, Xorazm respublikalarining tub xalqlari asrlar davomida turmush tarzi va an'analari jihatidan bir-birlariga juda yaqin bo'lib ketgan edilar. 29 Buxoro va Xorazm respublikalari 1924-yil oxirigacha mustaqil davlat bo'lganlar. Turkiston mintaqasi yagona hudud, tarixiy zamin, o'z xo'jaligi, an'analari, dini, tili va madaniyatining mushtarakligi bilan ajralib turgan. Turkistondagi davlatlarning har birida yuz yillar davomida turkiy xalqlar: o'zbek, turkman, qoraqalpoq, qozoq, qirg'iz shuningdek, tojik xalqi azaldan yashagan. Mintaqa xalqlari Turkiston tuprog'ini qadimdan o'zlarining asl vatanlari deb bilganlar. Mintaqa xalqlari yagona va bir degan g'oya (turkistonlik) avloddan-avlodga o'tib, XX asr 20-yillarida Turkistondagi milliy ziyolilar va millat yetakchilarining ijtimoiy-siyosiy qarashlari hamda amaliy faoliyatlarida aks etgan. Mustabid sovet rejimi va bolsheviklar uchun Turkiston mintaqasini bo'lib tashlab, uni idora qilish qulay edi. Shuning uchun ham dastlab Turkiston o'lkasiga sovet "avtonomiyasi" berildi, ya'ni Rossiya Sovet Federatsiyasi tarkibida 1918-yil 30-aprelda Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi. Bu paytda Buxoro amirligi va Xiva xonligi (1920-yildan boshlab Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasi) mustaqil davlatlar edi. So'ngra bolsheviklar tomonidan Turkiston mintaqasini parchalab tashlash uchun jiddiy tayyorgarlik ko'rildi. Bu jarayon ayrim uzilishlar bilan 7 yil davom etdi 1 . Rossiyada fuqarolar urushi va chet el harbiy intervensiyasiga qarshi kurash yillarida (1918-1922- yillar) Rossiya imperiyasining sobiq hududida mustaqil davlatlar (Polsha, Finlyandiya), mustaqil milliy respublikalar (Litva, Latviya, Estoniya, Ukraina, Ozarbayjon, Gruziya, Armaniston), sovet respublikalari (Belorusiya SSR va b.), muxtoriyatli hukumatlar (Turkiston Muxtoriyati, Alash Orda, Boshqirdiston Muxtoriyati va b) tashkil topdi. Bundan tashqari, RSFSR tarkibida turli avtonom sovet respublikalari (Turkiston ASSR, Qirg'iziston ASSR, Qozog'iston ASSR) va b.) bor edi. Shuningdek, Rossiya imperiyasi va keyinchalik sovet Rossiyasining bevosita hududiy tarkibiga kirmagan bo'lsa ham, uning ta'siri va nazoratida mavjud bo'lib turgan Turkiston mintaqasidagi milliy davlatlar (Buxoro amirligi, Xiva xonligi; 1920-yilda ularning o'rnida tashkil qilingan 1 Жўраев Н. Каримов Ш.Ўзбекистон тарихи. 2-китоб (Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида). – Тошкент. Шарқ. 2011. 1 93 -б 30 Xorazm Xalq Sovet Respublikasi, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi mavjudligi bu davrdagi real hodisa edi. Yuqorida nomlari tilga olingan davlatlar va respublikalar bilan sovet Rossiyasi o'rtasidagi munosabatlar murakkab xarakterda bo'lgan. Sovet hukumatining dastlab e'lon qilgan rasmiy hujjatlaridan biri — “Rossiya xalqlari huquqlari Deklaratsiyasi” (1917-yil 2-noyabrda qabul qilingan) yangi tashkil qilingan sovet Rossiyasi Xalq Komissarlari Soveti o'z faoliyatida “Rossiya xalqlarining o'z taqdirlarini o'zlari erkinlik bilan belgilashlari, hattoki, ajralib chiqish va mustaqil davlat tuzish huquqini” asos qilib olganliklari tantanavor ravishda e'lon qilingan bo'lsa-da, aslini olganda, bolsheviklar Polsha va Finlyandiyadan boshqa xalqlar (Ukraina, Kavkaz, Turkiston, Boltiqbo'yi va b.)ga mustaqillik berishni xohlamaganlar. Tadqiqotchi O.Chistyakov to'g'ri ta'kidlaganidek, RSFSR bilan boshqa sovet respublikalari o'rtasida bir tomondan ”mustaqil” aloqalar mavjud bo'lsa, ikkinchi tomondan ular sovet Rossiyasi izmi bilan ish ko'rgan. Chunki bu respublikalarning vakillari Butunrossiya Sovetlari syezdlarida ishtirok etgan, RSFSR qonunchiligi bu respublikalar hududlarida u yoki bu darajada kuchga ega bo'lgan. Bu respublikalardagi hukmron siyosiy partiya — kommunistik partiya Rossiya Kommunistik partiyasi-RKP (b) Markaziy Komitetiga bo'ysungan. Bu respublikalarning armiyasi yagona qizil armiya tarkibiga, byudjeti RSFSR byudjeti hisobiga kirgan. Rossiyaning hududi va aholisi (100 mln.kishidan ko'p) qizil armiya (5.5 mln. kishi) ning miqdorini bu “mustaqil” yoki avtonom sovet respublikalarining haqiqiy holati va kuchi bilan solishtirish qiyin. Sovet federatsiyasining asosiy qoidalari 1918-yil 10-18-yanvarda bo'lgan Butunrossiya Sovetlarining uchinchi syezdida yana bir marta e'lon qilindi. Ezilgan va ekspluatatsiya qilingan mehnatkashlar huquqlari Deklaratsiyasida ko'rsatilishicha, Rossiya Sovet Respublikasi ozod millatlarning erkin ittifoqi asosida milliy Sovet Respublikalari Ittifoqi federatsiyasini tashkil etadi. Bunda Rossiyadagi har bir millat o'z respublikasi bo'lishi uchun huquqlarga ega bo'lishi mumkin. Moskvalik tadqiqotchi A.Vdovin yozganidek, bu deklaratsiyani amaliyotda qo'llash tajribasi butunlay boshqacha bo'ldi. 1918-yil aprel oyida Turkiston Sovet Respublikasini tuzish bilan birga kelgusida federatsiya sub'ekti 31 sifatida milliyhududiy avtonomiya (avtonom respublika yoki oblast) tashkil etish ham ko'zda tutildi. Ma'lumki, sovet rejimi tomonidan Turkiston mintaqasida faoliyat ko'rsatgan Turkiston Muxtoriyati hukumati 1918-yil fevralda, Alash-Orda Muxtor hukumati 1920-yil martda, Boshqirdiston Muxtoriyati hukumati 1920-yil iyunda tugatildi 1 . Bundan tashqari, 1920-1921- yillarda Ukraina, Ozarboyjon, Gruziya, Armaniston kabi mustaqil milliy respublikalar tugatilib, ularning o'rnida sovet respublikalari tashkil qilindi. Dog' iston va Chechenistonda faoliyat ko'rsatgan Shimoliy Kavkaz amirligi, Tog'li Respublika (ruscha hujjatlarda Gorskaya Respublika) ham 1920- yillarda bolsheviklarning harbiy kuchlari tomonidan ag'darib tashlandi. Faqat Boltiqbo'yida faoliyat ko'rsatayotgan mustaqil "burjua Litva, Latviya, Estoniya davlatlari” 1940-yilgacha o'z mustaqilliklarini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldilar. 1922-yil 30-dekabrda Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi (SSSR) tashkil topdi. Sovet davridagi tarixiy adabiyotlarda, xususan, XX asr 50-80-yillarida yaratilgan tadqiqotlarda keltirilgan fikrlarga qarama-qarshi o'laroq shuni ta'kidlash lozimki, yangi sovet davlati - SSSRning asoschisi va g'oyaviy tashkilotchisi V.I.Lenin bo'lmay, balki bu davlat I.V.Stalin g'oyalari asosida hamda bevosita uning rahbarligida tashkil qilingan (SSSRda dastlab to'rt respublika: RSFSR, Ukraina SSR, Belorussiya SSR va Zakavkaze SFSR kirgan.) SSSRning tashkil qilinishi bilan Turkiston o'lkasining taqdiri uzil-kesil hal qilindi. 1920-yil boshlarida Turkiston komissiyasi Turkiston ASSRni milliy til belgisiga qarab, bo'lib tashlash masalasini qo'ygan edi. Turkiston Komissiyasining bu tezislariga qarshi chiqqan T.Risqulov, N.Xo'jayev va boshqa milliy yetakchilar "panturkizm", "panislomizm", "burjua millatchiligi” va "o'ng og'machilik"da ayblandi. Bu haqda sal oldin to'xtalib o'tildi. V.I.Lenin 1920-yil may oyida Turkistonni Uzbekiya, Kirgiziya, Turkmeniyaga bo'lingan xaritasini tuzishni mutasaddi shaxslarga topshirgan. Shuning uchun 1920-yil avgustda Turkiston ASSRning Yettisuv viloyati, Sirdaryo va Zakaspiy viloyatlarining bir qismi yangi tashkil qilingan RSFSR tarkibidagi Qirg'iziston ASSR (aslida 1 Жўраев Н. Каримов Ш.Ўзбекистон тарихи. 2-китоб (Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида). – Тошкент. Шарқ. 2011. 1 97 -б 32 Qozog'iston ASSR) ixtiyoriga berilgan. 1920-1924- yillarda mustaqil Buxoro va Xorazm respublikalarini mavjud bo'lib turishi Markazning vaqtinchalik murosa yo' lini tanlaganligidan boshqa narsa emas edi. Aslini olganda, Sovet hukumatining rahbari V.I.Lenin sovet respublikalari asosida SSSRni tashkil qilish prinsiplari to'g'risida 1922-yil kuzida to'xtalar ekan, "qo'shilishdan oldin ajralish kcrak", deb masalani aniq qo'ygan edi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, Buxoro Xalq respublikasining demokratik islohotlar tomon bosib o‘tgan yo‘li o‘sha davr uchun ham, bugungi kun nuqtai nazaridan olib qaralganda ham, mashaqqatli va ulug‘ yo‘l bo‘ldi. Buxoro respublikasi atigi 4-5 yil ichida dunyoviy islohotlar joriy qilinayotgan demokratik davlatga aylana boshladi. Afsuski, bu jarayonlar mustabid sovet tuzumi tomonidan sun’iy ravishda to‘xtatib 33 qo‘yildi va nisbatan mustaqil bo‘lgan bu davlatlarning mavjudligiga ham barham berildi. Buxoro va Xorazm respublikalarining tugatilishi bilan kamida uch ming yillik tarixga ega bo‘lgan o‘zbek xalqining milliy davlatchilik xalqasi deyarli uzib tashlandi. O‘zbekiston SSR tuzilsa ham (1925 yil fevral) oradan ko‘p o‘tmay u SSSR tarkibiga kiritildi. O‘zSSR amalda hech qanday mustaqil siyosiy huquqlarga ega bo‘lmay, balki yangi shakldagi mustabid sovet rejimining bir qismi bo‘lganligi uchun ham mustaqil davlat vazifasini o‘tay olmadi. 1920-yilning 23-sentabrida Buxoro Sovetlarining Quruitoyi uning birinchi Konstitutsiyasini qabul qildi. Konstitutsiya RSFSRning 1918-yildagi Konstitutsiyasiga asoslandi. Konstitutsiyada Umumbuxoro xalq deputatiari syezdi oliy hokimiyat organi hisoblanib, 2 ming kishidan bir deputat miqdorida saylangan. Uning sessiyalari doimiy organ bo'lgan. Butun Buxoro Xalq Sovet Respublikasining hukumati Xalq Noziiiari Soveli ustidan nazorat organi hisoblanib, uning muhim qarorlarini tasdiqlagan. 1920- yilning 14-sentabrida Birinchi Xalq Nozirlar Kengashi 9 ta a'zo (xalq komissarlari) tarkibida tuzilgan bo'lib, u Umumbuxoro Ijroiya Komiteti tomonidan rais, uning ikki o'rinbosari hamda xalq nozirlari: adliya, ichki ishlar, harbiy ishlar, maorif, sog'liqni saqlash, mehnat va ijtimoiy ta'minot, savdo va sanoat, soliq, qishloq xo'jaligi hamda davlat nazorati xalq nozirlari tarkibida tuzilgan. (Konstitutsiyaning 31, 38-,39-moddalari). Keyinchalik qishloq xo'jaligi, moliya va iqtisod xalq nozirliklarini birlashtirib Xalq Xo'jaligi Oliy Kengashi tashkil qilindi. Rais, uning o'rinbosari, uchta bo'lim: 1) Markaziy Moliya boshqarmasi; 2) Markaziy yer- suv boshqarmasi; 3) Savdo va sanoat boshqarmasi tarkibida tuzildi. Ushbu tashkilot Xalq Nozirlar Kengashi, Buxoro Iqtisodiy Kengashi nomlari bilan qayta nomlangan. BXSR viloyat, tuman, kent Sovetlari va ularning ijroiya komitetlari tashkil qilinib, mahalliy boshqaruvni amalga oshirgan. Buxorodagi yangi tuzum va uning ijobiy chora-tadbirlarini aholi ma’qullab kutib oldi. Biroq yangi hokimiyat tomonidan mulkdorlar tabaqasiga nisbatan ko‘rilgan qattiq choralar, ularga tegishli butun mol- mulkning musodara qilinishi, saroy a’yonlari va amir amaldorlarining yoppasiga 34 hibsga olinishi va otib tashlanishi amir xazinasining Moskvaga olib ketilishi, majburiy oziq-ovqat razvyorstkasi va uning qattiqqo‘llik bilan amalga oshirilishi, islom dini va ulamolariga nisbatan dushmanlik siyosati, respublika hududida turgan qizil armiya ta’minotining aholi zimmasiga yuklatilishi, buning ustiga, qizil askarlarning bosqinchilik va talonchilik faoliyati haqqoniy ravishda xalqning kuchli noroziligiga sabab bo‘ldi. Respublikadagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar ham keskinlashdi. Buxoroda amir hokimiyati ag‘darib tashlangan dastlabki xaftalardayoq mamlakatning g‘arbiy, markaziy va sharqiy qismlarida qizil armiyaning bosqinchilik siyosati va bolsheviklar zulmiga qarshi boshlangan qurolchilik harakati avj olib ketdi. Foydalanilgan adabiyotlar. I. O’zbekiston Respublikasi Prezidentlarining asarlari. 1. Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Toshkent.: “O`zbekiston”, 2017. 2. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йўк. –Тошкент.: “Шарқ" 1998. 35 II. Manbalar. 3. Қосимов . Ф. - Бухоро тарихи масалалари: мақолалар тўплами. Бухоро, 1996. 4. И шанов А. Создание Бухарской Народной Советской Республики (1920-1924 гг.). - Ташкент: Изд.АН УзССР, 1955. 5. Шек Л. Победа Народной Советской революции в Бухаре. - Ташкент: Госиздат, 1956. 6. Алиев А. Великий октябрь и революционизирование народов Бухары. - Ташкент: Госиздат УзССР, 1958 7. Иркаев М. История гражданской войны в Таджикистане. - Душанбе, 1963. 8. Касымов Ф. Историография БНСР: Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. - Ташкент, 1968. 9. Алимов И. Аграрные преобразования в Народных Советских Республиках Хорезма и Бухары (1920-1924 гг.). - Ташкент: Узбекистан, 1970. III. Ilmiy adabiyotlar. 10. Гафуров А., Рашидов У. Бухоро халқ шўролар жумҳурияти тарихидан лавҳалар (1920-1924) – Тошкент. 1992. 11. Ҳайитов Ш., Раҳмонов К. Бухоро Халқ Совет Республикаси ва шарқ мамлакатлари. Бухоро, 2004. 12. Жўраев Н. Каримов Ш.Ўзбекистон тарихи. 2-китоб (Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида). – Тошкент. “Шарқ”. 2011. 13. Мирзақулов Б. Бухоро тарих зарварақларида: энг қадимги даврлардан ХХ аср 20-йиллари иккинчи ярмигача.– Тошкент . 2016. 14. Қосимов Ф. Бухоро Республикаси тарихшунослиги. -Бухоро, 1996. 15. Mubinov . M - 1920-1924 yillarda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatining harbiy va ijtimoiy sohalaridagi tub o ’ zgarishlarning tarixshunosligi . Toshkent . 2015 16. Ражабов Қ. Бухорога қизил армия босқинчи ва унга карши кураш: тарих хақиқати (1920-1924 й). – Тошкент: Маънавият, 2002. 17. Рашидов У. Бухоро Халқ Республикаси (1920-1924-йиллар). – Бухоро. 2003. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BUXORO AMIRLIGINING TUGATILISHI VA SIYOSIY O’ZGARISHLAR

1.1 Buxoro amirligining sovetlar tomonidan tugatilishi va bunda “yosh buxorolik” larning tutgan o‘rni

1.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi va uning boshqaruvi

II BUXORO XALQ SOVET RESPUBLIKASIDA MILLIY OZODLIK HARAKATI

2.1 Buxor Xalq Sovet Respublikasida qizil armiyaga qarshi harakatlarning boshlanishi

2.2 Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tugatilish bosqichlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить