Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 246.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tuzilishi

Купить
Mavzu: Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tuzilishi MUNDAREJA: Kirish I-bob. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishiga tarixiy zamin 1.1. Buxoro amirligining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy holati………….….00 1.2. 1920-yilgi Buxoro inqilobi va amirlikning ag‘darilishi………….…...00 II-bob. BXSRning tugatilishi va tarixiy o‘rni 2.1. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish va BXSRning tugatilishi…..00 2.2. BXSR tajribasining O‘zbekiston SSR tashkil topishiga ta’siri..……...00 Xulosa ………………………………………………………………………00 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati…………………………...………….... 00 Ilovalar. 1 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Tarixning muhim burilish davrlaridan biri sifatida Buxoro Xalq Sovet Respublikasining (BXSR) tashkil topishi nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun Sovet davlatchiligi tarixida alohida o‘rin tutadi. XX asr boshlarida Buxoro amirligi feodal-monzarxiya boshqaruv tizimi ostida bo‘lib, mintaqaning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi qator omillar mavjud edi. 1920-yilgi Buxoro inqilobi va BXSRning tashkil topishi bilan amirlik tugatildi va Sovet Rossiyasi himoyasida yangi davlat tuzildi. BXSRning tashkil etilishi mahalliy aholining ijtimoiy-siyosiy hayotida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Sovet hukumati ta’siri ostida joriy etilgan yangi boshqaruv tizimi, iqtisodiy va agrar islohotlar, milliy hududiy chegaralanish jarayoni BXSRning qisqa muddatli faoliyatiga qaramay, mintaqa tarixida muhim iz qoldirdi. Shu sababli, BXSR tarixi nafaqat tarixchilar, balki siyosatshunoslar va huquqshunoslar uchun ham dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda BXSR tarixining chuqur o‘rganilishi mintaqadagi milliy davlatchilik tamoyillarining shakllanishini, Sovet Ittifoqi siyosatining Markaziy Osiyo davlatlari rivojlanishiga ta’sirini va inqilobiy harakatlarning natijalarini tahlil qilish imkonini beradi. BXSR tarixi orqali biz mustamlakachilik, xalq irodasi va tashqi kuchlar ta’siri o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni yanada chuqurroq anglaymiz. Tadqiqot maqsadi va vazifalari: Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi, uning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy islohotlari, xalqaro munosabatlari va tugatilish jarayonini ilmiy tahlil qilishdan iborat. BXSRning Sovet davlatchilik tizimidagi o‘rnini aniqlash, uning mintaqa tarixidagi ta’sirini baholash ushbu ishning muhim jihatlaridan biridir 1 . BXSRning Sovet davlatchilik tizimidagi o‘rni, uning tarixiy ahamiyati va tugatilish jarayonining sabablari haqida ilmiy asoslangan xulosalar chiqarish ham ushbu tadqiqotning muhim vazifalaridan biridir. BXSR qisqa muddat faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, u Markaziy Osiyo xalqlari tarixida muhim iz qoldirgan. 2 Shu boisdan, BXSRning tashkil topishidan tortib, uning siyosiy barqarorligi, iqtisodiy islohotlari va Sovet Rossiyasi bilan o‘zaro munosabatlarini chuqur o‘rganish bugungi kunda ham dolzarbdir. Ushbu tadqiqot davomida BXSR faoliyatining ijobiy va salbiy jihatlari aniqlanib, uning mintaqa tarixiga ta’siri baholanadi. Tadqiqot vazifalari: BXSRning tashkil topishiga olib kelgan tarixiy omillarni tahlil qilish. 1 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-67 2 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b- 45 2 BXSRning huquqiy asoslari va davlat boshqaruv tizimini o‘rganish. BXSRda olib borilgan iqtisodiy va agrar islohotlarning mohiyatini aniqlash. BXSRning xalqaro aloqalarini, xususan, Sovet Rossiyasi va boshqa davlatlar bilan munosabatlarini yoritish. BXSRning ichki siyosiy inqirozi va uning tugatilish jarayonini tahlil qilish. BXSRning tarixiy ahamiyatini va uning O‘zbekiston SSR tashkil topishiga ta’sirini baholash. Metodologik asoslar va manbalar sharhi: Tadqiqot jarayonida tarixiy tahlil va ilmiy metodlarga asoslangan holda BXSRning turli jihatlari o‘rganiladi. Quyidagi ilmiy metodlardan foydalaniladi: Tarixiy-taqqoslash usuli – BXSR va boshqa Sovet respublikalari tajribasini qiyosiy tahlil qilish. Tahliliy metod – BXSRning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy islohotlarini chuqur o‘rganish. Hujjatshunoslik usuli – BXSRga oid arxiv hujjatlari, qonun hujjatlari, farmonlar va xalqaro shartnomalar asosida tahlil olib borish. Sotsiologik metod – BXSR davridagi jamiyatning ijtimoiy kayfiyatini, siyosiy jarayonlarga munosabatini tushunish maqsadida zamonaviy tarixchilarning izlanishlari va xotiralardan foydalanish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: BXSR haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda bu mavzuga zamonaviy tarixiy tahlil va yangi manbalar nuqtayi nazaridan yondashish muhimdir. Ushbu tadqiqot quyidagi jihatlari bilan ilmiy yangilik kasb etadi: Yangi arxiv hujjatlari asosida BXSRning faoliyatini tahlil qilish. Ko‘plab sovet davri tadqiqotlari ideologik yondashuv bilan yozilgan bo‘lib, mustaqillik yillarida ochilgan arxiv materiallari yordamida yanada xolisona yondashish imkoniyati mavjud. BXSRning iqtisodiy va agrar islohotlarining uzoq muddatli natijalarini o‘rganish. Ushbu tadqiqotda BXSR islohotlarining keyingi yillarda O‘zbekiston SSR rivojlanishiga qanday ta’sir qilgani o‘rganiladi. BXSRning xalqaro munosabatlarini yangi nuqtayi nazardan ko‘rib chiqish. BXSR nafaqat Sovet Rossiyasi, balki Turkiya, Afg‘oniston va boshqa davlatlar bilan aloqalar o‘rnatishga harakat qilgan. BXSRning tugatilishi va milliy hududiy chegaralanish jarayonining natijalari haqida yangi ilmiy xulosalar berish. Ushbu tadqiqot BXSR tugatilishining siyosiy va iqtisodiy oqibatlarini hozirgi davr nuqtayi nazaridan qayta tahlil qiladi. BXSR tarixi XX asr boshlaridagi Markaziy Osiyo tarixining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, u xalqning ijtimoiy-siyosiy hayotida chuqur iz qoldirgan. Ushbu tadqiqot BXSRning tashkil etilishidan tortib uning tugatilishigacha bo‘lgan 3 jarayonlarni har tomonlama tahlil qilish orqali uning mintaqa tarixidagi o‘rnini aniq belgilashga qaratilgan. BXSRning siyosiy va iqtisodiy tajribasini o‘rganish, uning milliy davlatchilik shakllanishiga ta’sirini baholash bugungi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, ushbu kurs ishi mazkur masalalarni chuqur yoritishga harakat qiladi. I. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishiga tarixiy zamin I.1. Buxoro amirligining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy holati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligi Markaziy Osiyoning muhim davlatlaridan biri bo‘lib, uning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy holati mintaqaning umumiy rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko‘rsatgan. Buxoro amirligi hududi 200 ming kvadrat kilometrni tashkil etib, aholisi taxminan 3 million kishiga yaqin edi. Aholining yarmidan ko‘pini o‘zbeklar tashkil etgan bo‘lib, ular asosan Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiylarida yashaganlar. Tojiklar aholining 30 foizidan ko‘prog‘ini tashkil etib, Sharqiy Buxoroda, Ko‘lob, Qorategin, Darvoz, Qo‘rg‘ontepa, Baljuvon, Ro‘shon, Shug‘non va Vaxonda yashardilar. Turkmanlar esa aholining 10 foizga yaqinini tashkil etib, Amudaryoning o‘ng tomonida Chorjo‘y, Qarshi va Karki rayonlarida yashardilar. O‘zbeklar va tojiklar asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan bo‘lsa, turkmanlar ko‘proq chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lganlar. 3 Amirlik ma'muriy jihatdan 28 viloyat yoki beklikka bo‘lingan edi. Har bir beklik boshida amir tomonidan tayinlangan beklar turardi. Beklar o‘z hududlarida soliqlar yig‘ish, tartibni saqlash va mahalliy boshqaruvni amalga oshirar edilar. Amirlikning poytaxti Buxoro shahri va uning atrofidagi tumanlar alohida ma'muriy birlik bo‘lib, u qushbegi tomonidan boshqarilgan. 4 Davlat boshqaruvida qushbegi eng yuqori martabali amaldor bo‘lib, soliqlar yig‘imini boshqarar, ma'muriy amaldorlar tarkibiga rahbarlik qilar edi. Xazina va zakot yig‘imini boshqargan devonbegi lavozimi ahamiyati va mavqei jihatidan qushbegidan keyin turardi. Sudlov, notariat ishlarini, ruhoniylar va ta'lim muassasalarini boshqargan boshqozi diniy-sudlov ishlariga rahbarlik qilardi. Buxoro amirligi iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va savdoga asoslangan edi. Sug‘orma dehqonchilik rivojlangan bo‘lib, paxta, bug‘doy, tariq kabi ekinlar yetishtirilgan. Hunarmandchilik sohalari orasida ipakchilik, misgarlik, temirchilik kabi kasblar rivoj topgan. Buxoro shahri Buyuk Ipak yo‘lining muhim markazlaridan biri hisoblangan. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiya imperiyasi bilan iqtisodiy 3 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-56 4 Yunusov R. "Buxoro: Tarix, madaniyat va inqilob". Toshkent: O‘zbekiston Nashriyotlari. 2010-y. b-256 4 aloqalar kuchayib, temir yo‘llar va aloqa vositalarining ishga tushirilishi savdo munosabatlarini yangi pog‘onaga ko‘tardi. Buxoro amirligi 1868-yilda Rossiya imperiyasi protektoratiga aylantirildi. Bu holat amirlikning siyosiy mustaqilligini cheklab, uni Rossiya imperiyasining ta'siri ostiga qo‘ydi. Shu bilan birga, amirlik ichki boshqaruvda o‘z mustaqilligini saqlab qoldi. Rossiya imperiyasi bilan tuzilgan shartnoma amirlikning tashqi siyosatini cheklab, uni Rossiya manfaatlariga moslashtirdi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida jadidchilik harakati va undan o‘sib chiqqan yosh buxoroliklar partiyasining faoliyati kuchaydi. Ular dastavval mavjud monarxiya tuzumi doirasida demokratik islohotlar o‘tkazish, konstitutsion monarxiyani o‘rnatish orqali amirning mutlaq hokimiyatini cheklash tarafdori bo‘lishgan. 1917-yil 7- aprelda Buxoro amiri Sayid Olimxon mamlakatda islohotlar o‘tkazish to‘g‘risida farmon chiqarsa ham, amalda uni joriy qilmadi. Jadidlar Buxoro shahrida namoyish uyushtirganlaridan so‘ng, mamlakatda ularni yoppasiga ta’qib etish boshlandi. Buxorodagi aprel voqealarining yakuni shunday bo‘ldiki, hukumatda konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Sayid Olimxon qozikalon Sharifjon Maxdumni lavozimidan bo‘shatdi, g‘azablangan mutaassiblar rais Abdusamadxo‘jani olomon qilib o‘ldirdilar. Nasrullobek qo‘shbegining buyrug‘i bilan yosh buxorolik jadidlarning mashhur namoyandasi Sadriddin Ayniy va boshqalar 75 tayoq urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi mana shunday salbiy natija bilan yakunlandi. 5 Ijtimoiy-siyosiy harakat sifatida paydo bo‘lgan “ Yosh buxoroliklar ” partiyasi 1910 yildayoq o‘zlarini alohida tashkilot sifatida e’lon qilgan edilar. Buxorodagi jadidchilik harakatidan o‘sib chiqqan Yosh buxoroliklarning faoliyati 1917 yilga kelib ancha kuchaygan edi 6 . Shu yilgi fevral inqilobi Buxoro amirligiga ham ta’sir etmasdan qolmadi. Mart oyining boshlarida Yangi Buxoro, Termiz, Chorjo‘y va Karkida ishchi, soldat va dehqon sovetlari tuzildi. Bunday sharoitda “Yosh buxoroliklar” mavjud monarxiya tuzumi doirasida demokratik islohotlar o‘tkazish, konstitutsion monarxiyani o‘rnatish orqali amirning mutlaq hokimiyatini cheklab qo‘yish tarafdori bo‘ldilar. Demokratik kuchlarga tayangan “Yosh buxoroliklar”ning qat’iy talablari asosida Buxoro amiri Sayyid Olimxon 1917 yil 7 aprelda mamlakatda islohotlar o‘tkazish to‘g‘risida farmon chiqardi. Ushbu islohotda amirlikdagi o‘rta asrlar boshqaruvi tizimiga o‘zgartirishlar kiritish, amaldorlarni saylab qo‘yish tizimiga o‘tish, amirlik poytaxtida amaldorlar, savdogarlar va dindorlar tarkibida shahar xo‘jaligi, xalq ta’limi va sog‘liqni saqlashni boshqarish uchun majlis tuzish, shariatni adolatni amalga oshiruvchi va soliqlarni muqobillashtirib turuvchi yagona huquq sifatida e’tirof etish, aniq davlat 5 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-98 6 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-56 5 byudjeti o‘rnatish, savdo-sotiqni har tomonlama rivojlantirish, aniq fanlarni rivojlantirish kabilar ko‘zda tutilgan edi. Ammo, bu islohot amalda joriy etilmadi. 1917 yil 9 aprelda jadidlar Buxoro shahrida islohotlarni hayotga tadbiq etishni talab qilib namoyish o‘tkazdilar. Ammo, namoyishchilar amir hukumati tomonidan tarqatib yuborildi va “Yosh buxorolik”larning ko‘pchiligi jazolanib, ta’qib ostiga olindi. Bu voqyealardan so‘ng, 14 aprelda amir Olimxon islohotlar o‘tkazishni rad etdi. Oktyabr inqilobidan so‘ng sovet Rossiyasi bilan Buxoro amirligi o‘rtasidagi munosabatlar keskinlashib ketdi. Turkiston Respublikasining bolsheviklardan iborat rahbariyati Buxoro amirligining mustaqilligini rasman tan olishiga qaramay, amalda uning ichki ishlariga doimiy ravishda aralashib turdi. Bu paytga kelib “Yosh buxoroliklar” partiyasi ichida turli guruhlarning mavjudligi, qarashlarining xilma-xilligi tufayli partiyaning yagona dasturini tuzishga ehtiyoj paydo bo‘ldi. “Yosh buxoroliklar” partiyasining markaziy komiteti bu vazifani 1917 yil noyabrida Fitratga topshirdi. Abdurauf Fitrat tomonidan tayyorlangan “Yosh buxoroliklar” partiyasining Dasturi 1918 yil yanvarida partiyaning markaziy komiteti tomonidan tasdiqlandi va islohot loyihasi sifatida e’lon qilindi. Ushbu dasturda Buxoro amirligida konstitutsion monarxiya o‘rnatish, Buxoroning iqtisodiy, siyosiy va harbiy mustaqilligini ta’minlash, madaniy taraqqiyotga erishish, dehqonchilik va soliq tizimiga alohida e’tibor qaratish, Buxoroda zamonaviy armiyani tashkil etish, ikki yillik majburiy harbiy xizmatni joriy etish, davlat hisobidan maktablar va oliy o‘quv yurtlari ochish kabi masalalarga alohida e’tibor qaratish zarurligi ta’kidlangan edi. Shuningdek, ushbu loyihada Buxoroda 10 ta nozirlikdan iborat Nozirlar SHo‘rosi tuzish taklif etildi. Turkiston XKS Buxoro amirligiga qarshi zimdan kurash olib bordi, amir hukumatini kuch bilan ag‘darib tashlashga urindi hamda bolsheviklar shu maqsadni ko‘zlab buxorolik jadidlarni qo‘llab-quvvatladilar. 1918 yil mart oyida Turkiston o‘lkasi XKS raisi F.Kolesov boshchiligidagi qizil askarlar Buxoro shahriga hujum uyushtirdilar. Ushbu hujum muvaffaqiyat bilan tugamagan bo‘lsa-da, Buxorodagi siyosiy tuzumni o‘zgartirish uchun harakatlar to‘xtamadi. Sayyid Olimxon esa Buxoro jadidlarini kuchli ta’qib ostiga oldi. Natijada buxorolik jadidlar Samarqand, Toshkent va Moskvaga jo‘nab ketishga majbur bo‘ldilar. 1920 yil 13-14 iyunda “Yosh buxoroliklar” partiyasining Turkiston Markaziy byurosi birlashgan konferensiyasida Fayzulla Xo‘jayev tuzgan Dastur qabul qilindi. Ushbu dasturda amirlikni kuch bilan ag‘darib tashlash va Buxoroni Demokratik xalq respublikasi deb e’lon qilish talabi qo‘yildi. “Yosh buxoroliklar” yirik boylar qo‘lidagi yerlarni musodara qilish, bepul boshlang‘ich ta’lim joriy etish, qishloq xo‘jaligi, hunarmandlar sanoati, ichki va tashqi savdoning ahvolini yaxshilash yo‘lida amaliy chora tadbirlar ko‘rish zarurligini ta’kidlagan edilar. 6 1920 yilning 2 sentyabrida M.Frunze boshchiligidagi qizil armiyaning shafqatsiz hujumlaridan so‘ng amirlikning poytaxti Buxoro shahri bosib olindi va Amir Olimxon taxtdan ag‘darildi. Shundan so‘ng, qizil armiya amirlikning barcha bekliklarini birin- ketin egallab, amirlikka butunlay barham berdi. 1.2. 1920-yilgi Buxoro inqilobi va amirlikning ag‘darilishi 1920-yilgi Buxoro inqilobi Markaziy Osiyoning siyosiy tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, ko‘p asrlik Buxoro amirligining tugatilishi va o‘rniga Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishiga olib keldi. Bu jarayon XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida mavjud bo‘lgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarning chuqurlashuvi natijasida yuzaga keldi. Amirlikda feodal boshqaruv tizimi hukm surar, islohotlarga intilgan jadidlar esa amirlikning qattiq qarshiligiga uchrardi. Ayniqsa, “Yosh buxoroliklar” harakati vakillari mamlakatni isloh qilish, zamonaviy ta’lim va boshqaruv tizimini joriy etish tarafdori bo‘lib, ular jadidchilik harakatini yanada kuchaytirishga harakat qilishdi. Biroq, amirlik hukumati bu o‘zgarishlarga yo‘l bermadi va islohotchilar qattiq ta’qib qilindi. 1917-yil Rossiyada sodir bo‘lgan Fevral va Oktyabr inqiloblari Buxoro amirligidagi vaziyatga ham ta’sir ko‘rsatdi. “Yosh buxoroliklar” bolsheviklardan yordam olishga urinib, 1918-yilda Buxoroda qo‘zg‘olon uyushtirishga harakat qilishdi. 7 Ular Qizil Armiya yordamida amirni ag‘darish rejasini tuzdilar. Ammo bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Amir Olimxon qo‘zg‘olonchilarni qattiq jazoladi, natijada jadidlar ta’qib qilindi, ayrimlari o‘ldirildi yoki mamlakatdan qochishga majbur bo‘ldi. Bu muvaffaqiyatsizlik amirning pozitsiyasini vaqtincha mustahkamladi, ammo ichki norozilik va ijtimoiy beqarorlik davom etdi. 1920-yilga kelib, Buxoro amirligidagi ichki norozilik yanada kuchaydi. Bolsheviklar mintaqada o‘z ta’sirini kengaytirishga harakat qilayotgan edi va bu jarayonda “Yosh buxoroliklar” harakati ularga ittifoqchi bo‘lishi mumkin edi. Sovet hukumati Buxoroda inqilobiy o‘zgarishlarni amalga oshirish maqsadida harbiy bosim o‘tkazish rejasini ishlab chiqdi. 1920-yil avgust oyida Turkiston fronti qo‘mondoni M.V. Frunze Buxoro amirligini tugatish maqsadida Samarqand-Buxoro frontini tuzish haqida buyruq berdi. Buxoro amirligi chegaralariga 7000 piyoda, 2500 otliq askar va zamonaviy harbiy texnika safarbar qilindi. 1920-yil 29-avgustda Sovet hukumati Buxoro amirligiga qarshi hujum boshladi. Qizil Armiya amirlik qo‘shinlarini tezda tor-mor etib, Buxoro shahrini bosib olishga kirishdi. 7 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-40 7 1-2-sentabr kunlari Buxoro shahriga 12 000 ta snaryad otildi. Natijada, shahar og‘ir talafot ko‘rdi, ko‘plab tarixiy binolar vayron bo‘ldi. Bu hujum oldida tura olmagan amir Olimxon o‘z boyliklari va oilasi bilan hozirgi Afg‘oniston hududiga qochib ketdi. Shundan so‘ng, Buxoroda inqilobiy harakat g‘alaba qozonganligi e’lon qilindi va 1920- yil 8-oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topdi. 1920-yilgi Buxoro inqilobi natijasida Buxoro amirligi tugatilib, o‘rniga sovet tuzumi joriy qilindi. Bu jarayon katta siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Amirlik davridagi feodal tuzum o‘rniga sovet boshqaruvi joriy etildi, yer va mulk egaligi masalalarida keskin islohotlar boshlandi. Shu bilan birga, Buxoro hududida kommunistik mafkura faol targ‘ib qilina boshlandi. Bu o‘zgarishlar Markaziy Osiyo mintaqasining keyingi siyosiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. 1920 yil 14 sentyabrda Xalq Nozirlar SHo‘rosi, Buxoro muvaqqat inqilobiy qo‘mitasi va Buxoro Kompartiyasi MK ning umumiy yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Unda 9 kishidan iborat Abduqodir Muhiddinov raisligida Butunbuxoro inqilobiy qo‘mitasi va 11 kishidan iborat respublika hukumati – Fayzulla Xo‘jayev raisligidagi Xalq Nozirlar SHo‘rosi tuzildi. Buxoro Xalq Nozirlari SHo‘rosining tarkibi quyidagicha edi: Fayzulla Xo‘jayev – rais, xorijiy – tashqi ishlar noziri ; Qori Yo‘ldosh Po‘latov – maorif noziri ; Muxtor Saidjonov – doxiliya – ichki ishlar noziri ; Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jayev – moliya ishlari noziri ; Najib Xusainov – davlat nazorati noziri ; Yusuf Ibrohimov – favqulodda komissiya noziri ; Mukammil Burxonov – adliya noziri ; Bahovuddin Shahobuddinov – harbiy ishlar noziri ; Abdulqodir Muhiddinov – yer-suv ishlari noziri ; Mirzo Muhiddin Mansurov – savdo va sanoat ishlari noziri . 1920 yilning 6-8 oktyabr kunlari Buxorodagi Sitorai Mohi Xosada Butunbuxoro xalq vakillarining I qurultoyi chaqirilib, unda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) tuzilganligi e’lon qilindi. Bu respublika davlat tuzumi jihatidan xalq demokratik hokimiyati edi. Qurultoy davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi oliy organi bo‘lgan Buxoro inqilobiy qo‘mitasi va dastlabki hukumat tarkibi bo‘lgan Buxoro Xalq nozirlar SHo‘rosini o‘zil-kesil tasdiqladi. 8 Ularning vakolat muddati II qurultoygacha o‘zaytirildi. 1920 yil oktyabrda BXSR bilan Rossiya o‘rtasida muvaqqat harbiy-siyosiy bitim tuzildi. 1921 yil 4 martda esa har ikkala davlat o‘rtasida Ittifoq shartnomasi imzolandi. Ushbu shartnomalar yosh Buxoro davlati arboblarining mustaqil siyosat yuritishga qaratilgan harakatlari faoliyatini ma’lum darajada cheklashga olib keldi. Chunki, ittifoq shartnomasi mustaqil Buxoro davlati hududida sovet qo‘shinlari saqlanishini qonuniy 8 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-34 8 qilib asoslab berdi. Bu esa Rossiyaning BXSR ichki ishlariga harbiy jihatdan qurolli aralashuvi edi. 1920 yilning kuzida Buxoro Xalq Respublikasida dastlabki ma’muriy-hududiy bo‘linish o‘tkazilib, u viloyatlar, tumanlar, kentlar va qishloqlarga ajratildi. Respublikaning poytaxti Buxoro shahri muhim siyosiy-ma’muriy markaz bo‘lib, bu yerda mamlakatning ijtimoiy-siyosiy hayotini iqtisodiy va madaniy rivojlanishini boshqaruvchi barcha tashkilotlar to‘plangan edi. Ta’kidlash joizki, Buxoro respublikasidagi ma’muriy-hududiy bo‘linish ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatga qarab tez-tez o‘zgarib turgan. Misol uchun, BXSR da 1922 yilda 7 ta, 1923 yilda 8 ta, 1924 yilda 15 ta viloyat mavjud edi. 1924 yil 1 oktyabrda Butunbuxoro MIK qarori bilan Buxoro respublikasida ma’muriy-hududiy bo‘linish qayta o‘tkazilib viloyatlar o‘rniga quyidagi 5 ta okruglar tuzildi: 1. Zarafshon okrugi – Buxoro, Karmana, Nurota viloyatlari; 2. Qashqadaryo okrugi – Qarshi va Shaxrisabz viloyatlari; 3. Surxondaryo okrugi – Sherobod, Termiz, Boysun, Qarluq, Qobadiyon, Qo‘rg‘ontepa tumanlari; 4. Turkman (Amudaryo) okrugi – Karki va Chorjo‘y viloyatlari; 5. Sharqiy Buxoro okrugi – Ko‘lob, Boysun, Sariosiyo, Garm, Dushanbe, Qo‘rg‘ontepa viloyatlari. Buxoro respublikasi Afg‘oniston davlati, Xorazm respublikasi va Turkiston ASR bilan chegaradosh bo‘lib, unda mustaqil davlatchilikning Konstitutsiya, bayroq, gerb, poytaxt, milliy valyuta, qo‘shin kabi belgilari mavjud edi. Respublikada 1921 yil 11 martda o‘zbek tili davlat tili deb e’lon qilingan. BXSR ning oliy organi Umumbuxoro qurultoyi hisoblangan. Umumiy MIK oliy nazorat organi sifatida Buxoro Respublikasining hukumati Xalq Nozirlar SHo‘rosi ustidan ham faoliyatni amalga oshirgan. Xalq Nozirlar SHo‘rosi davlat boshqaruvining oliy organi bo‘lib, ijro-farmoyish sohasida keng vakolatlarga ega bo‘lgan. Mahalliy hokimiyat organlari viloyat, tuman, kent xalq sho‘rolarining kengashlari va ularning ijroya qo‘mitalaridan tashkil topgan. BXSRdagi qishloq, ovul doirasidagi mahalliy hokimiyat qishloq va ovul aholisining umumiy yig‘ilishi orqali amalga oshirilgan. U oqsoqol tomonidan chaqirilgan va oqsoqol qishloq, ovul aholisi umumiy yig‘ilishi tomonidan bir yil muddatga saylangan. 1921 yil 18-23 sentyabrda Butunbuxoro xalq vakillarining II qurultoyi bo‘lib o‘tdi va unda BXSR Konstitutsiyasi qabul qilindi. Kirish, 16 ta bob, 5 ta bo‘lim va 79 moddadan iborat ushbu konstitutsiya BXSR fuqarolarining huquq va erkinliklarini qonun yo‘li bilan mustahkamladi. Unda davlatni idora etish uchun xalqning barcha vakillari ishtirok etishi alohida ta’kidlab qo‘yildi, xususiy va savdo erkinliklari o‘z ifodasini topdi. 9 Konstitutsiya BXSR hududida yashovchi barcha fuqarolarga teng siyosiy huquqlar berdi. Konstitutsiyaga ko‘ra, BXSRning oliy organi – Butunbuxoro xalq vakillari qurultoyi bo‘lib, u har 2000 saylovchiga bir vakil saylanadigan 350 a’zodan iborat edi. Qurultoy har yili bir marta chaqirilar, unda respublika konstitutsiyasini qabul qilish va unga o‘zgartirishlar kiritish, hukumatning hisoboti va davlat byudjetini tasdiqlash kabi muhim masalalar ko‘rilar edi. Konstitutsiyaga ko‘ra, qurultoylar o‘rtasida qonun chiqaruvchi va nazorat qiluvchi oliy organ Butunbuxoro MIK hisoblanib, Xalq Nozirlar SHo‘rosi davlat hokimiyatini ijro qiluvchi va boshqaruvchi oliy organ sifatida o‘z vazifasini saqlab qoldi. Xalq Nozirlari SHo‘rosi tarkibiga rais va xalq nozirlari kirgan. Xalq nozirliklari – adliya, ichki ishlar, harbiy ishlar, maorif, sog‘liqni saqlash, mehnat va ijtimoiy ta’minot, savdo va sanoat, moliya, dehqonchilik, davlat nazorati tarkibida tashkil etilgan. Q.Rajabov tadqiqotlariga ko‘ra, BXSRning hududi 182,2 ming km² bo‘lib, 1920 yilda aholisi qarib 3-3,5 mln., 1922 yilda 2,8 mln. kishi bo‘lgan. Buxoro respublikasida asosan 65% o‘zbeklar, shuningdek, 14% tojiklar, 9% qozoqlar, 7% turkmanlar, 1,1% forslar va boshqa xalqlar yashaganlar. BXSRda 1920 yil sentyabrida boshlab milliy valyuta muomalaga kiritilib, 1922 yil oxirida pul islohoti o‘tkazilgan bo‘lsa-da, 1923 yil yozidan boshlab milliy valyuta Rossiya rubliga almashtirildi. BXSR hukumati jamiyatni demokratik tarzda yangilash uchun soliq tizimini isloh qildi. Amirlik davridagi turli soliq va o‘lponlar bekor qilindi. 1921 yil 26 noyabrda Butunbuxoro MIK “BXSRdagi davlat soliqlari to‘g‘risida qonun” qabul qilib, unga ko‘ra, 5 ta soliq turi – ushr (hosilning undan bir qismi), zakot (chorvaning qirqdan bir qismi), hunarmandchilik ustaxonalari uchun soliq, savdogarlardan bojxona solig‘i, turli hujjat va shartnomalar tuzilganda maxsus soliq olinadigan bo‘ldi. Rossiyadagi bolshevistik hukumat BXSR hukumatiga doimiy ravishda tazyiq o‘tkazib keldi. 1923 yil 3 iyunda Moskvadan kelgan bir guruh komissiya BXSR hukumati ishlaridan qoniqmayotganligi hamda “sotsialistik o‘zgarishlarni” jadallashtirish lozimligini ta’kidladilar. Buxoro hukumatida kommunistlarning ta’siri tobora kuchayib borib, hukumat tarkibi “tajribali sovet xodimlari” bilan to‘ldirib borildi. Natijada 1924 yil 18-20 sentyabrda bo‘lib o‘tgan Butunbuxoro xalq vakillarining V Qurultoyida BXSR Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi. BSSRning tuzilishi komunistlar tomonidan sun’iy tarzda amalga oshirilgan hodisa bo‘ldi. Oqibatda taraqqiyotning demokratik yo‘li inkor etilib, “sotsialistik yo‘nalish” tanlandi. 1924 yil noyabrida BSSR tugatilib, uning hududlari O‘zSSR va TSSR tarkibiga kiritildi. 9 “Buxoro axbori” va “Ozod Buxoro” gazetalaridagi “suv muammosi” bilan bog‘liq maqola, xabarlar, hukumat qarorlari tahlil qilinar ekan, respublikaning dastlabki yillarida 9 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-57 10 bu masalaga e’tibor kuchli bо‘lib, 1921-1922 yillarda esa bu haqida ma’lumotlar kamroq keltirilganligi mamlakatdagi siyosiy va harbiy vaziyat bilan bog’liqdir. Gazetalardagi “Xitobnoma: Paxta va g‘о‘za ekinini ta’rif qildirmoq xususiyatda”, “Paxta mavsumi”, “Buxoroda paxtachilik ishini kо‘tarmoq uchun chiqarilgan qarorxitobnoma – 21”, “Butun kuch - iqtisodiy ahvolimizni kо‘tarish maydonig‘a”, “Paxtani qazodan saqlash masalasi”, “Buxoro Jumhuriyatidan paxta chiqarish haqida”, “G‘о‘za savdosi ochiqdur”, “Dallollar yordamidan foydalanish masalasi”, “Paxta mavsumig‘a hozirliq”, “Buxoro dehqonlarig‘a qarz berish”, «Bо‘nak masalasi», «Bо‘nak bermakni ma’n qilmoq xususiyatda» kabi maqolalar respublikada paxtachilikni rivojlantirish iqtisodiyotni tiklashning muhim omili bо‘lganligidan dalolat beradi. Paxta ekuvchi dehqonlarga imtiyozlar berish, paxtaning yangi amerika navini kо‘proq yetishtirish, paxta banklari ochish, dehqonlarni kooperativ tashkilotlar atrofida birlashtirish, paxta shirkatlarini tuzish va kengaytirish masalalarining 1924 yil «Ozod Buxoro» sahifalarida keng miqyosda berilishi BXSRning iqtisodiy jihatdan xom ashyo yetkazib beruvchi mamlakatga aylanib borayotganligini anglatadi. Respublikada amerika navli paxta ekish afzalligi bir qatormaqolalarda qayd qilingan. «Azaldan g‘о‘za ekib kelar edik, g‘о‘za amriqoni paxtaga nisbatan kam foyda berar ekan. 1 tanob yerg‘a g‘о‘za ekilg‘onda 20 pud beradi. Buning pudini 2,5 sо‘mdan sotg‘onda 50 sо‘m bо‘ladur. 1 tanob yerga ekilg‘on amriqoni urug‘ 15 pud paxta berib, pudini 5 sо‘m sotg‘onda 75 sо‘m bо‘ladur».1924 yilda respublika viloyatlarida paxta ekiladigan maydonlar nisbati (tanob hisobida) gazetaning «Bu yil bizda paxtachilik ishlar nomli sarlavha ostidagi maqolada aniq keltirilgan. Manbalar ma’lumoticha, hukumat qancha tirishmasin izdan chiqqan paxtachilik sohasini о‘zi tuzgan istiqbolli rejalar va loyihalar asosida tiklay olmagan. Mamlakatda paxta hosili Birinchi jahon urushidan oldingi darajaga kо‘tarila olmaydi 10 . 1923 yil kuziga kelib ekin ekiladigan yerlarning 80 foiziga urug‘ qadalgan va hosildorlik darajasi ham past bо‘lgan. Gazetalarning ma’lumoticha, BXSR xо‘jaligida paxtachilik sohasidan keyin g‘allachilik tarmog‘i muhim o‘rin tutganligi anglashiladi. Biroq respublika aholisini о‘zi yetishtirgan g‘alla bilan ta’minlay olmagan. Bu haqida «Buxoro axbori» gazetasida yozilishicha: «Buxoro hukumati tomonidan turli joylardan oling‘on bug‘doy (200.000 pud) Buxorog‘a kelmakda. 44 vagon Peterskiydan, 21 vagon Orenburg va Orskdan Buxorog‘a uzatilib, hozirda 6 vagon yetib kelg‘on»; «Volganakdiyot» shirkati vositasi bilan Krasnovodskka 2 paroxod bug‘doy kelg‘on. Qishloq xо‘jaligining muhim tarmoqlaridan biri - chorvachilik bо‘lib, uning qorakо‘lchilik tarmog‘i haqida gazetalarda kо‘plab maqolalar uchraydi. Chorvachilikning holati ham respublika yillarida amirlik davri darajasiga kо‘tarilmaganligi maqola va xabarlardan ayon bо‘ladi. Masalan, «1890 yilda butun mamlakatda turli nayel qо‘y hamda echkilar 800.000 adad bо‘lsa, 1916 yilda 2,5 mln.ga qadar oshg‘ondur. Bugun (1923 yil) qо‘y va echkilar soni 500.000 dan ortiq 10 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-98 11 emasdur, ya’ni 1916 yilga nisbatan 5 barobar kamayib ketg‘on»,- deb yoziladi. «Buxoro axbori»da. «Ozod Buxoro»ning 7-sonidagi «Buxoroda qorakо‘lchilik ishi» maqolasidan esa: «20asrning boshlaridan 1913 yilg‘a qadar amirlikda har yili 1.500.000-2.000.000 donagacha qorakо‘l teri yetishtirilg‘on. 1920 yilg‘a kelib, bu raqam 200.000 donaga tushib qolg‘on. Faqatgina 1922 yilda bu sohada biroz jonlanish bо‘lib, 800.000 dona qorakо‘l terilar yetishtirilg‘on», - tarzidagi ma’lumotlarni о‘qish mumkin. Mazkur maqola va xabarlar bilan tanishilar ekan, qorakо‘lchilik inqiroziga sabab, qо‘ylar sonining kamayishi, ichki urushlar tufayli qorakо‘l terilarining xorijga chiqarish keskin qisqarishi, ularga davlat tomonidan yuqori boj belgilanishi omillaridan voqif bо‘linadi. 1920-1922 yillarda qorakо‘l terisi yetishtirishdan daromad olmagan turkmanlar oddiy qо‘ylardek ularni sо‘yib yо‘qotganligi, xususiy tadbirkorlar esa о‘z mollarini Afg‘oniston orqali Angliya bozorlariga yashirin ravishda chiqarganliklari bilan bog‘liq qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. «Buxoro axbori» va «Ozod Buxoro» gazetalarining bir qator sonlaridagi qishloq xо‘jaligi maxsulotlari narxi bilan bog‘liq ma’lumotlar orqali aholining turmush darajasi pasayib, narx-navo oshib ketganligidan xabardor bо‘linadi. Ma’lumotlar orqali aholiniig turmush darajasi pasayib, narx-navolar oshib ketganligidan xabardor bо‘linadi. Yukoridagi jadvaldan kо‘rinib turibdiki, 3 yil davomida asosiy qishloq xо‘jaligi mahsulotlarining narxi muttasil о‘sib borgan, pulning qadrsizlanishi jarayoni kuchaygan. Xulosa o‘rnidan shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, «Buxoro axbori» va «Ozod Buxoro» gazetalari ma’lumotlaridan kelib chiqib, 1920-1921 yillarda BXSRda yangicha tarixiy sharoitda respublika iqtisodiy tizimining huquqiy asoslarini yaratish va yо‘lga qо‘yish uchun hukumat tomonidan amaliy harakatlar olib borilgan. «Buxoro axbori» gazetasi Buxoro Xalq Respublikasining ichki va tashqi sohada olib borgan siyosati, о‘z davrining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy jarayonlari va muammolari yaxshilash masalasida hukumat tomonidan amalga oshirgan masalalarini о‘nlab ruknlar ostida imkon qadar xolisona hamda tanqidiy ruh bilan yoritishga erishdi desak adashmaymiz. Shuningdek, mazkur manbalarda BXSR faoliyatida 1921-1922 yillarda qizil askarlar bilan «bosmachilar» (sovet rejimiga qarshi qurolli harakat ishtirokchilari) о‘rtasidagi kurash tufayli xalq xо‘jaligini tiklash, uni rivojlantirish, yangi reja va loyihalarni amalga tadbiq qilish imkoniyati bо‘lmaganligi haqida ham ma’lumotlarni bilib olishimiz mumkin. Shu bilan birga ushbu yillar BXSRda iqtisodiyotning bir qadar mustaqil rivojlanish jihatlari ham kuzatiladi. 1923-1924 yillarda esa Markaz BXSR iqtisodiyotini barcha tarmoqlarini о‘z izmiga sekin-asta bо‘ysindira bordi. II-bob. BXSRning tugatilishi va tarixiy o‘rni 2.1. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish va BXSRning tugatilishi 12 1924-yilda O rta Osiyoda amalga oshirilgan milliy-hududiy chegaralanish jarayoniʻ mintaqaning siyosiy va ijtimoiy tuzilishida tub o zgarishlarga olib keldi. Bu tadbir ʻ natijasida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) tugatilib, uning hududi yangi tashkil etilgan sovet respublikalariga bo lib berildi. ʻ Milliy-hududiy chegaralanishning asosiy maqsadi O rta Osiyoda yashovchi turli ʻ millatlarni alohida milliy davlat tuzilmalariga ajratish orqali mintaqada sovet hokimiyatini mustahkamlash edi. Bu jarayon orqali Sovet Ittifoqi mintaqadagi milliy masalalarni hal qilish, millatlararo nizolarni kamaytirish va o z hukmronligini ʻ kuchaytirishni ko zlagan. ʻ 1924-yil 16-sentyabrda Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Qo mitasining favqulodda ʻ sessiyasida O rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish to g risida qaror qabul qilindi. ʻ ʻ ʻ Shu kabi qarorlar 20-sentyabrda Butunbuxoro xalq vakillarining V qurultoyida va 29- oktyabrda Butunxorazm xalq vakillarining V qurultoyida ham qabul qilindi. 11 Milliy-hududiy chegaralanish natijasida BXSR tugatilib, uning hududi quyidagicha taqsimlandi: O zbekiston SSR: BXSRning asosiy qismi O zbekiston Sovet Sotsialistik ʻ ʻ Respublikasi tarkibiga kiritildi. Tojikiston ASSR: BXSRning sharqiy hududlari Tojikiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga qo shildi. Tojikiston ASSR dastlab O zbekiston SSR tarkibida ʻ ʻ avtonom respublika sifatida tashkil etilib, 1929-yilda alohida ittifoqdosh respublika maqomini oldi. Turkmaniston SSR: BXSRning janubiy hududlari Turkmaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga qo shildi. ʻ Bu o zgarishlar natijasida BXSR mustaqil davlat sifatida mavjud bo lishdan to xtadi. ʻ ʻ ʻ Milliy-hududiy chegaralanish jarayoni mintaqadagi milliy masalalarni hal qilish va sovet hokimiyatini mustahkamlash maqsadida amalga oshirilgan bo lsa-da, uning oqibatlari ʻ murakkab bo ldi. Chegaralanish jarayonida ba zi hududlar va etnik guruhlar yangi tashkil ʻ ʼ etilgan respublikalar tarkibida o zlarini noqulay his qildilar, bu esa keyinchalik ʻ mintaqadagi millatlararo munosabatlarga ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Shunday qilib, 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish BXSRning tugatilishiga va uning hududining yangi sovet respublikalariga bo linishiga olib keldi. Bu jarayon ʻ mintaqaning siyosiy va ijtimoiy tuzilmasiga katta ta sir ko rsatdi hamda sovet ʼ ʻ hokimiyatining O rta Osiyoda mustahkamlanishiga xizmat qildi. ʻ 1918-24 yillarda mavjud bo’lgan Turkiston ASSR, BXSR, XXSRning tub xalqlari asrlar davomida turmush tarzi va an’analari jihatidan bir-birlariga juda yaqin bo’lishgan. Turkistondagi turli davlatlarning har birida turkiy xalqlar: o’zbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar, qirg’izlar, shuningdek, tojik xalqi azaldan yashaganligi tarixan 11 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-79 13 tarkib topgan hodisa edi. Turkiston mintaqasining xalqlari shu tuproqni, Turonzaminni qadimdan o’zlarining asl Vatani deb bilganlar. Mustabid sovet rejimi va bolsheviklar uchun esa Turkiston o’lkasini bo’lib tashlab, uni idora qilish qulay edi. Xususan, bu jarayon Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat 1924 yilda, asosan, mag’lubiyatga uchraganidan keyin o’zining so’nggi bosqichiga qadam qo’ydi. 1924 yil Fevral-iyun oylarida SSSRdagi Markaziy organlar, Turkiston, Buxoro, Xorazm kommunistik partiyalari va RKP(b) MK O’rta Osiyo byurosi milliy chegaralanish masalalari yuzasidan zo’r berib ish olib borishdi. Turkiston va Buxoro Kompartiyalari MKlari huzurida maxsus, keyinchalik hududiy va boshqalar maxsus komissiyalar tuziddi. 1924 yil 12-iyunda RKP(b)MK siyosiy byurosi O’rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish to’g’risida maxsus qaror qabul qilgach, 15 iyulda RKP(b) MK O’rta Osiyo byurosi yangi tashkil etiladigan milliy respublikalar va oblastlarning muvaqqat byurosini tashkil etdi. Hududiy komissiya tarkibiga F.Xo’jayev, A. Rahimboev, S. Xo’janov, Q.Otaboev, R.Islomov, N.Aytoqov, Y.Abdurahmonov, I. Aydarbekov, I. Vareykis, D.Manjara, I.Mejlauk, X.Saxat Muratov va boshqalar siyosiy arboblar kirgan edi. 1924 yil 16 sentyabrda Turkiston ASSR ning navbatdan tashqari sessiyasi, 20 sentyabrda butun Buxoro xalq vakillarining 5-qurultoyi, 2 oktyabrda butun Xorazm xalq vakillarining 5- qurultoyi bu masalani ko’rib chiqib, O’rta Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi to’g’risida qaror qabul qildilar. Mazkur qarorlarda o’zbek va turkman xalqlariga O’zbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuzish huquqi, Turkiston ASSR ning qirg’iz (aslida qozoq) viloyatlarini 1920 yilda tashkil qilingan Qirg’iziston ASSR (aslida Qozog’iston ASSR) bilan birlashtirish maqsadida qirg’iz (aslida qozoq) xalqiga Turkiston ASSRdan chiqish huquqi, qora qirg’iz (aslida qirg’iz) xalqiga Turkiston ASSRdan chiqish huquqi va qora qirg’iz (aslida Qirg’iz) avtonom oblastini tashkil etish huquqi, tojik xalqiga ham Turkiston ASSRdan chiqib, Tojikiston avtonom oblastini tashkil etish huquqi berilishi kerakligi ta’kidlandi. RSFSR (butun Rossiya) Markaziy Ijroiya Komitetining 2-sessiyasi (1924 yil 14 oktyabr) O’rta Osiyodagi Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari o’rnida O’zbekiston SSR (O’zSSR) va Turkmaniston SSR, shuningdek, Tojikiston ASSR (o’z Ssrtarkibida), Qoraqalpoq va Qoraqirg’iz (qirg’iz) avtonom oblastlari tashkil etish to’g’risida qaror qabul qildi. 1924 yil 18 noyabrda Turkiston ASSR, Buxoro SSR va Xorazm SSR MIKlari maxsus qo’shma qaror qabul qildilar va shu qarorga binoan o’z vakolatlarini O’zbekiston SSR sovetlarining ta’sis qurultoyiga qadar ish ko’ruvchi F.Xo’jayev raisligida 31 oktyabrda tashkil qilingan O’zbekiston SSR muvaqqat inqilobiy komitetiga topshirdilar. Bu komitet O’zbekiston SSR tuzilishini boshqarib bordi. 1925 yil 13 Fevralda Buxoroda Maxsus qurilgan Xalq uyida O’zbekiston SSR sovetlarining 1-qurultoyi ochildi. Qurultoy 17 Fevralda «O’zbekiston sovet sotsialistik Respublikasini tashkil etish to’g’risida deklaratsiya» qabul qildi. 14 O’zSSR oradan ko’p o’tmay SSSR tarkibiga qabul qilingan (1925 yil 13 may). O’zSSR tarkibida 1929 yilgacha Tojikiston ASSR ham bo’lgan. Qoraqalpoq avtonom oblasti (1925 yil 16 Fevraldan) tuzilib, u dastlab Qozog’iston ASSR tarkibiga kirgan. Keyinchalik Qoraqalpoq avtonom oblasti (1932 yil RSFSR tarkibiga, 1936 yildan O’zbekiston SSR tarkibida) Qoraqalpog’iston ASSR qilib qayta tuzildi. O’rta Osiyo xalqlari uchun bu chegaralanish va tashkil etilgan yangi «milliy davlatchilik» ularning bundan keying taraqqiyotiga yangi nozik farqlarni olib kirdi. O’zbekiston SSRning tuzilishi «o’zbek xalqining milliy davlatchiligi tashkil qilindi», degan fikrni anglatmaydi. SSSR tarkibidagi O’zSSR amalda hech qanday suverenitet va mustaqillikka ega emas edi. O’zSSR tashkil etilayotgan vaqtlardayoq uning oldiga, asosan, Markazning manfaatlariga xizmat qilish, SSSRning Markaziy rayonlariga xom ashyo yetishtirib berish kabi vazifalar qo’yilgan edi. SSSR inqirozga yuz tutgan va parchalangan paytgacha bu vazifalar o’z kuchini yo’qotmadi. Turkiston mintaqasi azaldan turkiy xalqlarning yagona maskani va umumiy vatani bo‘lgan. 1918–1924-yillarda mavjud bo‘lgan Turkiston ASSR, BXSR, XXSRning tub xalqlari asrlar davomida turmush tarzi va an’analari jihatidan bir-birlariga juda yaqin bo‘lishgan. 12 Turkistondagi turli davlatlarning har birida turkiy xalqlar: o‘zbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, qozoqlar, qirg‘izlar, shuningdek, tojik xalqi azaldan yashaganligi tarixiy tarkib topgan hodisa edi. Turkiston mintaqasining xalqlari shu tuproqni, Turonzaminni qadimdan o‘zlarining asl Vatani deb bilganlar. Mustabid sovet rejimi va bolsheviklar uchun esa Turkiston o‘lkasini bo‘lib tashlab, uni idora qilish qulay edi. Xususan, bu jarayon Turkistondagi istiqlolchilik harakati 1924- yilda, asosan, mag‘lubiyatga uchraganidan keyin o‘zining so‘nggi bosqichiga qadam qo‘ydi. 1924-yil fevral–iyun oylarida SSSRdagi markaziy organlar, Turkiston, Buxoro, Xorazm kommunistik partiyalari va RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi milliy chegaralanish masalalari yuzasidan zo‘r berib ish olib borishdi. Turkiston va Buxoro Kompartiyalari Markaziy Komitetlari huzurida maxsus, keyinchalik, hududiy va boshqa alohida komissiyalar tuzildi. 13 Milliy kommunistlar va Markaz vakillari o‘rtasida turli qarashlarning to‘qnashuvi Turkkomissiya va Y. Rudzutak tezislariga qarama-qarshi o‘laroq Turor Risqulov boshchiligidagi bir guruh milliy kommunistlar 1920-yildayoq turkiy xalqlar yagona bo‘lib, ularning tarixiy ildizlari, dinlari, an’analari va madaniyati mushtarakdir, yagona Turkistonni alohida qismlarga ajratib bo‘lmaydi, degan g‘oyani ilgari surgan edilar. Biroq Markaz kommunistlari bu fikrni inkor etib, uni “panturkizm”, “panislomizm”, “burjua millatchiligi va o‘ng og‘machiligi” deb noto‘g‘ri baholagan edilar. 12 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-45 13 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-30 15 Bir tomondan, 1920-yildan boshlab istiqlolchilik harakatining qaytadan shiddat bilan rivojlanishi, ikkinchi tomondan, qizil armiya tomonidan Xiva xonligi va Buxoro amirligi ag‘darib tashlanib, ular o‘rnida “mustaqil respublikalar” tashkil qilinganligi bu masalada bolsheviklarni yana 4 yil sabr qilishlariga olib keldi. Xullas, sovet hokimiyati rahbariyati 1924-yil boshlaridan boshlab ushbu masalani hal qilishga jiddiy kirishdi. Sovet hokimiyatining chegaralanish siyosatiga dastavval Turkiston ASSR, BXSR va XXSR rahbarlari qarshi bo‘lishgan. 1924-yil fevralda Buxoro Kompartiyasi chegaralanish masalasi yuzasidan Fayzulla Xo‘jayev tomonidan yozilgan tezislarni qabul qildi. Unda RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosining bu sohadagi qarashlari xato ekanligi tanqid qilingan edi. 14 1920-yil 10-martda bo‘lgan Turkiston ASSR MIK va Turkiston Kompartiyasining birlashgan kengashida Sultonbek Xo‘janov, Sanjar Asfandiyorov, N. Paskutskiy kabi atoqli partiya xodimlari Sovet Sotsialistik Respublikalarining O‘rta Osiyo federatsiyasini tuzish taklifi bilan chiqdilar. Shu bilan birga S. Xo‘janov Turkiston yagona va butun, uning yaxlitligini buzish maqsadga muvofiq emas, deb ta’kidladi. Bundan tashqari, 1923- yil dekabrda Farg‘ona vodiysi vakillari RSFSR tarkibida Farg‘ona muxtor viloyatini tashkil etish to‘g‘risidagi taklif bilan chiqqan edilar. Xullas, munozaralar tobora qizib bordi. XXSR rahbarlarida ham alohida qarashlar bo‘lgan. 1924-yil 8-mayda bir guruh Xorazm rahbarlari RKP(b) MKga “Xorazmda milliy masalani hal qilish to‘g‘risida maktub” yuborib, unga Xorazmni chegaralanishga qo‘shmaslikni iltimos qildilar. Ular o‘zlarining shu nuqtayi nazarlarini respublikaning olisda joylashganligi, iqtisodiy jihatdan ajralib turganligi bilan asosladilar. Bu nuqtayi nazarni qo‘llab-quvvatlagan Xorazm Kompartiyasi Markaziy Komiteti mas’ul kotibi Qalandar Odinayev 1924-yil iyulda o‘z vazifasidan olib tashlandi. XXSR hududi dastlab chegaralanishga tortilmadi, biroq 1924-yil 26-iyulda Xorazm Kompartiyasining yangi rahbarlari respublikaning chegaralanishiga kiritilishiga o‘z roziligini bildirdi. 1924-yil 12-iyunda I. V. Stalinning taklifi bilan RKP(b) MK Siyosiy byurosining “O‘rta Osiyo respublikalarini milliy-hududiy chegaralash to‘g‘risida” maxsus qarori qabul qilingan. Bu qaror bilan mazkur jarayon o‘zining so‘nggi bosqichiga kirdi. 15- iyulda RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi yangi tashkil etiladigan milliy respublikalar va viloyatlarning muvaqqat byurosini tashkil etdi. O‘zbeklar byurosi tarkibiga Fayzulla Xo‘jayev, Rustam Islomov, Akmal Ikromov, Qori Yo‘ldosh Po‘latov, Muxtorjon Saidjonov, Kalugin a’zo sifatida, Inoyatov nomzod sifatida kiritildi. Shuningdek, RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi tashkil etgan Hududiy komissiyada, uning milliy kichik komissiyalarida janjalli masalalarni hal qilish uchun tuzilgan maxsus komissiyalar ham faoliyat ko‘rsatgan. Hududiy komissiya tarkibiga F. Xo‘jayev, A. Rahimboyev, S. Xo‘janov, Q. Otaboyev, R. Islomov, N. Aytoqov, Y. Abdurahmonov, I. Aydarbekov, I. 14 Yunusov R. "Buxoro: Tarix, madaniyat va inqilob". Toshkent: O‘zbekiston Nashriyotlari. 2010-y. b-98 16 Vareykis, D. Manjara, I. Mejlauk, X. Saxat-Muratov va boshqa siyosiy arboblar kirgan edi. Milliy respublikalar tuzish zarurligi g‘oyasining tashabbuskorlari o‘z fikrlarini Turkistondagi tub xalqlar hayotida tengsizlik mavjudligi va milliy mojarolar kuchayib borayotgani bilan asosladilar. Ular bu mojarolardan qutulish yo‘li sifatida turkmanlar, qirg‘izlar va boshqalarning milliy davlatini (aslida, milliy respublikasini) tuzish deb e’lon qildilar, amalda esa bu chora-tadbirlar mintaqada yashovchi xalqlarni bir-biridan ajratib qo‘yishdan boshqa narsa emas edi. Xullas, siyosiy jihatlarga alohida e’tibor qaratildi. Shuningdek, Turkiston ASSR siyosiy rahbariyati orasidagi yevropaliklar bilan tub xalqlar vakillari o‘rtasidagi ixtiloflar, ayrim qozoq va tojik kommunistlari hamda boshqalarning guruhbozlik ko‘rinishlari mexanik tarzda Turkiston xalqlari o‘rtasidagi munosabatlarga ko‘chirildi. RKP(b) MK Bosh kotibi I. V. Stalin, RKP(b) MK O‘rta Osiyo byurosi raisi Y. Rudzutak va boshqalar O‘rta Osiyoda milliy mojarolar mavjudligini ta’kidlashdan charchashmadi. Xullas, milliy masala Markaz tomonidan sun’iy ravishda bo‘rttirib yuborildi va bu holat yangi tashkil qilinadigan milliy respublikalar va viloyatlar hududini tubdan qayta belgilash uchun hal qiluvchi asosiy dalil sifatida ilgari surildi. 1924-yil kuzida O‘rta Osiyoda o‘tkazilgan milliy-hududiy chegaralanish va uning yakunlari 1924-yil 16-sentyabrda bo‘lgan Turkiston ASSR MIKning favqulodda sessiyasida O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanishni o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Xuddi shunday mazmundagi qarorlar 20-sentyabrda Butunbuxoro xalq vakillarining V qurultoyida va 29-oktyabrda Butunxorazm xalq vakillarining V qurultoyida ham qabul qilindi. 15 20-sentyabr kuni BXSR hukumati raisi Fayzulla Xo‘jayev Butunbuxoro xalq vakillarining V qurultoyida “O‘rta Osiyoning milliy davlat chegaralanishi to‘g‘risida” ma’ruza qildi. Mazkur qarorlarda o‘zbek va turkman xalqlariga O‘zbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuzish huquqi, Turkiston ASSRning qirg‘iz (aslida qozoq) viloyatlarini 1920-yilda tashkil qilingan Qirg‘iziston ASSR (aslida Qozog‘iston ASSR) bilan birlashtirish maqsadida qirg‘iz (aslida qozoq) xalqiga Turkiston ASSRdan chiqish huquqi, qoraqirg‘iz (aslida qirg‘iz) xalqiga Turkiston ASSRdan chiqish huquqi va Qoraqirg‘iz (aslida qirg‘iz) avtonom viloyatini tashkil etish huquqi, tojik xalqiga ham Turkiston ASSRdan chiqib, Tojikiston avtonom viloyatini tashkil etish huquqi berilishi kerakligi ta’kidlandi. RSFSR (Butunrossiya) Markaziy Ijroiya Komitetining 1924-yil 14-oktyabrda bo‘lgan II sessiyasida Turkiston ASSR MIKning milliy-hududiy chegaralanishi to‘g‘risidagi qarori ayrim tuzatishlar bilan qabul qilindi. Sessiya qarori bilan O‘rta Osiyodagi Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari o‘rnida O‘zbekiston SSR (O‘zSSR) va 15 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-90 17 Turkmaniston SSR, shuningdek, Tojikiston ASSR (O‘zSSR tarkibida), Qoraqalpoq va Qoraqirg‘iz (aslida Qirg‘iz) avtonom viloyatlari tuzilishi kerak edi. Nihoyat, 1924-yil 27-oktyabrda Moskvada bo‘lgan Butunittifoq (SSSR) Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining III sessiyasida Turkiston ASSR MIK favqulodda sessiyasi, Butunbuxoro va Butunxorazm xalq vakillarining V qurultoylari qarorlari asosida O‘rta Osiyoda milliy respublikalar tuzish to‘g‘risida maxsus qaror qabul qilindi. Sessiyada BSSR Nozirlar Sho‘rosining raisi Fayzulla Xo‘jayev O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanishning o‘tkazilishi to‘g‘risida nutq so‘zladi. 1924-yil sentyabr–oktyabr oylarida O‘rta Osiyoda o‘tkazilgan milliy-hududiy chegaralanishi O‘rta Osiyo respublikalari, RSFSR va SSSRning oliy organlari tomonidan qonuniy kuchga kirdi. Bu davrda Turkiston, Buxoro va Xorazm respublikalarida amaliy ish boshlab yuborildi. Komissiyalar va kichik komissiyalar bo‘lg‘usi tuzilmalarning hudud va chegaralari to‘g‘risidagi masalani ishlab chiqdilar. Boshqaruv apparatlari tuzib, rejalar, iqtisodiyot, byudjet, yer-suv muammolari, maorif va sog‘liqni saqlash sohalarini tashkil qilish masalalari va boshqalar hal qilindi. Siyosiy tushuntirish ishlari olib borildi. Materiallar matbuotda e’lon qilinib miting va yig‘ilishlar o‘tkazildi. Partiya va sovet organlarining topshirig‘i bilan O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilishini ma’qullab qarorlar qabul qilindi. Shu narsani alohida aytib o‘tish lozimki, milliy-hududiy chegaralanish jarayonida ko‘plab siyosiy xatolarga yo‘l qo‘yildi. Xususan, o‘zbek xalqining manfaatlariga jiddiy zarar yetkazildi. Azaldan o‘zbeklar yashab kelayotgan hududlarning katta qismi Markaz buyrug‘i bilan qo‘shni ittifoqdosh va avtonom respublikalar hamda viloyatlarga berildi. O‘zbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komiteti (Markaziy revkom) faoliyati. 1924-yil 31- oktyabrda taniqli davlat arbobi Fayzulla Xo‘jayev raisligida O‘zbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komiteti (Markaziy revkom) tashkil topdi. Uning tarkibiga Porso Xo‘jayev, Rustam Islomov, Abdulla Rahimboyev, Davlat Rizayev, Sulton Qori, Vladimir Ivanov, Inomjon Xidiraliyev, Muxtorjon Saidjonov, Qori Yo‘ldosh Po‘latov va boshqalar kiritildi. 1924-yil 18-noyabrda Turkiston ASSR, Buxoro SSR va Xorazm SSR MIKlari maxsus qo‘shma qaror qabul qildilar va shu qarorga binoan o‘z vakolatlarini O‘zbekiston SSR Sovetlarining ta’sis qurultoyiga qadar ish ko‘ruvchi O‘zbekiston SSR Muvaqqat inqilobiy komitetiga topshirdilar. Bu komitet O‘zbekiston SSR tuzilishini boshqarib bordi. 2.2. BXSR tajribasining O‘zbekiston SSR tashkil topishiga ta’siri 18 Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR)ning tashkil topishi va faoliyati O zbekistonʻ Sovet Sotsialistik Respublikasi (O zbekiston SSR)ning shakllanishiga sezilarli ta sir ʻ ʼ ko rsatdi. 1920-yilda Buxoro amirligi ag darilib, o rniga BXSR tashkil etildi. Bu yangi ʻ ʻ ʻ sovet respublikasi o zining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlari bilan mintaqada sovet ʻ hokimiyatini mustahkamlashga xizmat qildi. BXSRda amalga oshirilgan islohotlar, jumladan, yer-suv islohoti, savdo-sanoatni milliylashtirish va ta lim tizimini o zgartirish, ʼ ʻ sovet tuzumining mintaqadagi tajribasini boyitdi. 1924-yilda O rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish jarayoni boshlandi. Bu ʻ jarayonning asosiy maqsadi mintaqadagi milliy masalalarni hal qilish va sovet hokimiyatini mustahkamlash edi. BXSR hududi ushbu chegaralanish jarayonida qayta taqsimlandi. Natijada, BXSRning asosiy qismi O zbekiston SSR tarkibiga kiritildi, ʻ sharqiy hududlari Tojikiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (keyinchalik Tojikiston SSR) tarkibiga qo shildi, janubiy hududlari esa Turkmaniston SSR tarkibiga ʻ kirdi. 16 BXSR tajribasi O zbekiston SSR tashkil topishiga bir necha jihatdan ta sir ko rsatdi. ʻ ʼ ʻ Birinchidan, BXSRda amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar O zbekiston SSRda ʻ ham qo llanildi. Ikkinchidan, BXSRdagi boshqaruv tizimi va sovet tuzumi tajribasi ʻ O zbekiston SSRda davlat boshqaruvi tizimini shakllantirishda asos bo ldi. Uchinchidan, ʻ ʻ BXSRdagi milliy siyosat tajribasi O zbekiston SSRda milliy masalalarni hal qilishda ʻ qo llanildi. ʻ 17 Shu tariqa, BXSR tajribasi O zbekiston SSR tashkil topishiga va uning rivojlanishiga ʻ sezilarli ta sir ko rsatdi. BXSRda amalga oshirilgan islohotlar va tajribalar O zbekiston ʼ ʻ ʻ SSRda sovet tuzumini mustahkamlash va rivojlantirishda muhim rol o ynadi. ʻ BXSR davrida feodal hokimiyatning yo‘q qilinishi, yangi ma’muriy tizimning joriy etilishi va partiya intizomi asosida boshqaruv shakllandi. Sovet hokimiyati printsiplariga asoslanib, markazlashgan, biroq hududiy o‘ziga xoslikni hisobga oluvchi boshqaruv modeli ishlab chiqildi. Bu tajriba keyingi hududlarda – masalan, O‘zbekiston SSR shakllanish jarayonida ham qo‘llanila boshlandi. BXSRning iqtisodiy siyosati asosan yer islohoti, kollektivlashtirish va sanoatlashtirishga qaratilgan edi. Buxoro hududida feodal yer mulkini davlat mulkiga o‘tkazish, kichik fermer xo‘jaliklarini rivojlantirish va agrar ishlab chiqarishni modernizatsiyalash orqali iqtisodiy bazani mustahkamlashga erishildi. Ushbu tajriba keyinchalik keng miqyosda amalga oshiriladigan agrar islohotlar uchun tajriba maydoni bo‘ldi. BXSR davrida madaniyat va ma’rifatga katta e’tibor qaratildi. An’anaviy din va feodal ta’lim tizimi o‘rniga yangi, sovet ma’naviyati va ilmiy-texnik bilimlarni 16 Yunusov R. "Buxoro: Tarix, madaniyat va inqilob". Toshkent: O‘zbekiston Nashriyotlari. 2010-y. b-67 17 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-97 19 rivojlantirish yo‘lga qo‘yildi. Maktablar, kutubxonalar, nashriyotlar tashkil etilib, yosh avlodni yangi fikrlar bilan tanishtirishga harakat qilindi. Shu bilan birga, mahalliy tillar va milliy madaniyatni saqlab qolish, lekin zamonaviy, progresiv g‘oyalarni joriy etish masalalari ham muhim o‘rinni egalladi. 18 BXSRning siyosiy tajribasi o‘z davrining eng dolzarb tajribalaridan biri sifatida tan olindi. Bu tajriba feodal tizimni yo‘q qilishi va yangi, proletariat asosida shakllanayotgan davlat boshqaruv tizimini joriy etishi bilan o‘z ifodasini topdi. Markazlashgan boshqaruv tizimi, siyosiy partiyalararo raqobatni bartaraf etish va demokratik printsiplarni inkor etish jarayonida BXSR tajribasi keyingi hududiy tajribalarga asos bo‘ldi. BXSRning asosiy vazifalaridan biri ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlash edi. Ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi keskin farqlarni kamaytirish, qashshoqlikka qarshi kurash va yangi ijtimoiy muhit yaratish BXSRning asosiy maqsadlaridan biri bo‘ldi. Shu yo‘l bilan BXSR tajribasi hudud aholisi orasida yangi tenglik, erkinlik va adolat tamoyillarini kuchaytirishga yordam berdi. Bu jarayon kelajakda O‘zbekiston SSRning shakllanishida ham muhim omilga aylandi 19 . BXSR madaniyat va ma’rifat sohasida ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Diniy va feodal qarashlarni chetlab, ilm-fan, san’at va madaniyatga yangi turtki berildi. Shu orqali nafaqat siyosiy, balki madaniy jihatdan ham yangi davrning poydevori mustahkamlandi. Bu holat, keyinchalik O‘zbekiston SSR hududida milliy o‘zlikni mustahkamlash va modernizatsiya jarayonlarini tezlashtirishga xizmat qildi. 1920-yillar oxiri va 1930-yillar boshlarida Markaziy Osiyoda milliy delimitation jarayoni boshlangan. BXSR, Xorazm va boshqa hududiy inqilobiy tajribalar asosida yangi milliy davlatlarni shakllantirishga intilish kuchaydi. Shu jarayonda BXSR tajribasi, uning siyosiy, iqtisodiy va madaniy islohotlari O‘zbekiston SSRning tashkil topishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Birinchi navbatda, BXSRning tashkil etgan erkinlik va tenglik printsiplari, hududiy ijtimoiy va siyosiy inqiloblar O‘zbekistonning yangi davlat shakllanishiga poydevor bo‘ldi. BXSR davrida joriy etilgan markazlashgan boshqaruv tizimi va partiyaviy intizom, O‘zbekiston SSR tashkil etilishida ham qo‘llanila boshlandi. Sovet rejimining asosiy tamoyillari – markazlashgan davlat boshqaruvi, iqtisodiy rejalashtirish va ma’rifatni rivojlantirish – BXSR tajribasidan olingan darslar asosida mustahkamlana boshlandi. Shu tariqa, BXSR tajribasi nafaqat o‘zining hududida, balki butun Markaziy Osiyo miqyosida yangi davlat tuzilmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. BXSR davrida amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar va yer siyosati O‘zbekiston SSRning shakllanish jarayonida ham o‘z aksini topdi. Yerni milliylashtirish, kollektiv xo‘jaliklarni tashkil etish va sanoatni rivojlantirish – bularning barchasi BXSRning 18 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. b-98 19 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-49 20 tajribasidan olib borilgan va yanada kengaytirilgan choralar sifatida namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga, ijtimoiy adolat va tenglik tamoyillarini mustahkamlash, xalqning iqtisodiy va ma’naviy rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. BXSR tajribasining yana muhim jihati – madaniy merosni saqlash va rivojlantirish bo‘ldi. BXSR davrida boshlangan madaniy islohotlar, xalqning o‘z tarixiy va madaniy ildizlariga sodiqligini saqlab qolish, lekin bir vaqtning o‘zida yangi, zamonaviy madaniyatni joriy etish maqsadida olib borilgan. Bu jarayon, keyinchalik O‘zbekiston SSR hududida milliy o‘zlikni mustahkamlash va yosh avlodni yangi, ilmiy-texnik yutuqlar bilan tanishtirishda asosiy omilga aylandi. BXSR tajribasi – bu Markaziy Osiyo inqilobiy jarayonlarining muhim bosqichi bo‘lib, u nafaqat siyosiy, balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalarda ham tub yangilanishlarni olib keldi. BXSRning feodal tizimni sindirishi, yangi boshqaruv modeli, iqtisodiy islohotlari va madaniy yangilanishlari keyinchalik O‘zbekiston SSRning shakllanishiga mustahkam poydevor bo‘ldi. Shu jarayon orqali hudud aholisi yangi tenglik, adolat va erkinlik printsiplari asosida yangi davlat qurilishiga intildi. O‘zbekiston SSRning tashkil etilishi BXSR tajribasidan olingan darslar, tajribalar va muvaffaqiyatli islohotlar natijasida yuz berdi. BXSR o‘zining “tajriba makoni” sifatida nafaqat hududdagi, balki butun Markaziy Osiyo mintaqasidagi ijtimoiy–siyosiy inqilobning namunasiga aylandi. BXSR tajribasi orqali qabul qilingan yangi boshqaruv, iqtisodiy va madaniy tamoyillar O‘zbekiston SSRning rivojlanishiga yo‘l ko‘rsatdi va yangi davlat shakllanishida asosiy rol o‘ynadi. Bugungi kunda BXSR tajribasi va uning merosi tarixiy yodgorlik sifatida o‘rganilib, ilg‘or davlat boshqaruvi va ijtimoiy islohotlar tajribasining qanday amalga oshirilgani haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Shu nuqtai nazardan, BXSRning tajriba va innovatsiyalari nafaqat o‘z davrida, balki kelajak avlodlar uchun ham o‘rnak bo‘lib xizmat qilmoqda. BXSRning tashkil etilishi va undan olingan darslar, O‘zbekiston SSRning shakllanishi jarayonida beqiyos ahamiyatga ega bo‘ldi. Inqilobiy harakatlar, feodal tizimning sindirilishi va yangi, tenglikka asoslangan ijtimoiy-siyosiy tuzilmaning joriy etilishi BXSRning asosiy muvaffaqiyatlari edi. Ushbu tajriba keyinchalik hududiy milliy davlatlarning, xususan, O‘zbekiston SSRning shakllanishiga katta turtki bo‘ldi. Shu bilan birga, BXSR madaniy va ma’rifiy yangilanishlar orqali yangi avlodga mustahkam bilim va ruhiy tayyorgarlik berishda ham hal qiluvchi rol o‘ynadi. Ushbu tahlil BXSR tajribasining O‘zbekiston SSR tashkil etilishidagi o‘rni va uning zamonaviy tariximizga qo‘shgan hissasini keng qamrovli tarzda yoritib beradi. BXSR tajribasidan olingan saboqlar bugungi kunda ham davlat boshqaruvi, ijtimoiy islohotlar va madaniy yangilanishlar sohasida dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mazkur matn BXSR tajribasining nafaqat o‘z davrida balki keyingi yillarda ham ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalarda olib borilgan islohotlarning asosiy poydevori 21 ekanligini ko‘rsatadi. BXSR tajribasi orqali feodal avlodlardan yangi, erkin va tenglikka asoslangan jamiyatga o‘tish, shuningdek, milliy o‘zlikni saqlash va rivojlantirishga qaratilgan qadamlar, bugungi kunda ham tarixiy xotira va amaliy dars sifatida e’tirof etiladi. Ushbu keng qamrovli tahlil BXSR tajribasining O‘zbekiston SSRning tashkil etilishida qanday asosiy rol o‘ynaganligini, uning siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatlarining bir-biriga qanday ta’sir ko‘rsatganligini ko‘rsatib beradi. Tarixiy merosimizni chuqur o‘rganish va undagi tajribalarni kelajak avlodlarga etkazish orqali biz o‘zimizning zamonaviy davrimizni ham yanada mustahkam, adolatli va barqaror davlat sifatida shakllantirishimiz mumkin. Xulosa 22 Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) 1920-yil 2-sentabrda Buxoro amirligining ag darilishi natijasida tashkil topdi. Bu hodisa mintaqadagi siyosiy tuzumning tubdanʻ o zgarishiga olib keldi. BXSRning tashkil etilishi bilan Buxoro amirligi tugatilib, o rniga ʻ ʻ sovet tuzumiga asoslangan yangi davlat tuzilmasi vujudga keldi. BXSRning tashkil etilishi mintaqadagi milliy va ijtimoiy tuzilmalarga katta ta sir ʼ ko rsatdi. Bu respublika o zining ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlari bilan sovet ʻ ʻ hokimiyatini mustahkamlashga xizmat qildi. BXSRda amalga oshirilgan islohotlar, jumladan, yer-suv islohoti, savdo-sanoatni milliylashtirish va ta lim tizimini o zgartirish, ʼ ʻ sovet tuzumining mintaqadagi tajribasini boyitdi. 1924-yilda O rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish jarayoni boshlandi. Bu ʻ jarayonning asosiy maqsadi mintaqadagi milliy masalalarni hal qilish va sovet hokimiyatini mustahkamlash edi. BXSR hududi ushbu chegaralanish jarayonida qayta taqsimlandi. Natijada, BXSRning asosiy qismi O zbekiston SSR tarkibiga kiritildi, ʻ sharqiy hududlari Tojikiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (keyinchalik Tojikiston SSR) tarkibiga qo shildi, janubiy hududlari esa Turkmaniston SSR tarkibiga ʻ kirdi. 20 BXSR tajribasi O zbekiston SSR tashkil topishiga bir necha jihatdan ta sir ko rsatdi. ʻ ʼ ʻ Birinchidan, BXSRda amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar O zbekiston SSRda ʻ ham qo llanildi. Ikkinchidan, BXSRdagi boshqaruv tizimi va sovet tuzumi tajribasi ʻ O zbekiston SSRda davlat boshqaruvi tizimini shakllantirishda asos bo ldi. Uchinchidan, ʻ ʻ BXSRdagi milliy siyosat tajribasi O zbekiston SSRda milliy masalalarni hal qilishda ʻ qo llanildi. ʻ Shu tariqa, BXSRning tashkil etilishi va faoliyati O zbekiston SSR tashkil topishiga ʻ va uning rivojlanishiga sezilarli ta sir ko rsatdi. BXSRda amalga oshirilgan islohotlar va ʼ ʻ tajribalar O zbekiston SSRda sovet tuzumini mustahkamlash va rivojlantirishda muhim ʻ rol o ynadi. ʻ BXSR – Buxoro Xalq Sovet Respublikasi – tashkil etilishi davrida an’anaviy feodal tizim va uzoq yillik amirlik boshqaruvi bilan belgilangan murakkab siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni tubdan o‘zgartirish maqsadida yaratilgan yangicha boshqaruv modeli edi. 1920-yilgi Buxoro inqilobi natijasida amirlik tizimi ag‘darilib, xalqning o‘z-o‘zini boshqarish printsiplari, tenglik va adolat tamoyillari asosida yangi davr eshigini ochdi. BXSR tashkil topishi nafaqat siyosiy inqilobning, balki iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarda ham tub o‘zgarishlar yuz berishining belgisi sifatida e’tirof etiladi. BXSRning tashkil etilish jarayoni davomida amaldagi feodal qarashlar va markazlashmagan boshqaruv tizimi tez orada o‘z o‘rnini yangi, tartibli, markazlashtirilgan sovet boshqaruvi tizimiga topshirdi. Bu esa nafaqat hududda ijtimoiy adolatni ta’minlashga, balki iqtisodiy inqilob va madaniy yangilanishlarni amalga 20 Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. b-90 23 oshirishda ham muhim omil bo‘lib xizmat qildi. Yangi tuzilmada yer islohoti, kollektiv xo‘jaliklar va sanoatlashtirishga qaratilgan siyosat yo‘lga qo‘yildi, bu esa BXSRning keyingi rivojlanishida va mintaqaning yangi davlat shakllanishida poydevor sifatida namoyon bo‘ldi. BXSR davrida qabul qilingan siyosiy va ma’muriy islohotlar, shu jumladan feodal tizimni sindirish, yangi ma’muriy boshqaruv shaklini joriy etish va xalq qatlamlarini siyosiy jarayonga kengroq jalb qilish, BXSRning o‘ziga xos tajribasiga aylanishiga sabab bo‘ldi. Ushbu tajriba orqali hudud aholisiga o‘z manfaatlarini himoya qilish, adolatli taqsimot va iqtisodiy imkoniyatlarga erishish imkoniyati yaratildi. Shu bilan birga, BXSR madaniyat va ma’rifat sohasida ham tub yangilanishlarga yo‘l ochib, an’anaviy diniy va feodal qarashlardan voz kechib, ilm-fan va madaniy rivojlanishga katta urg‘u berildi. 21 BXSRning tugatilishi jarayoni, 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish jarayoniga to‘g‘ri keladi. Ushbu jarayonda BXSR tajribasi o‘zining siyosiy va ijtimoiy asoslarini mustahkamlab, yangi milliy davlat shakllanishiga zamin yaratdi. BXSRning tugatilishi bilan eski hududiy tuzilmalar qayta tashkil etildi, ammo uning olib borgan islohotlari va tajribalari yangi davlat boshqaruvi tizimiga to‘liq singdirildi. Shu tarzda BXSRning tajribasi, hududning keyingi rivojlanishi uchun mustahkam poydevor sifatida saqlanib qoldi. BXSRning tarixiy tajribasi O‘zbekiston SSRning tashkil topish jarayoniga beqiyos ta’sir ko‘rsatdi. U yerda feodal an’analarni yo‘q qilish, yangi siyosiy va iqtisodiy tizimlarni joriy etish, hamda madaniy yangilanishlarga olib kelish orqali O‘zbekiston SSRning shakllanishida muhim darslar olinib, amaliy tajribalar ishlab chiqildi. BXSRning o‘z davridagi innovatsion boshqaruv modeli, iqtisodiy islohotlar va madaniy yangilanishlar O‘zbekiston SSRda ham takrorlanib, yangi davlatning asosiy printsiplari sifatida qabul qilindi. 22 BXSRda amalga oshirilgan yer islohotlari, kollektivlashtirish jarayoni va sanoatlashtirish choralarining samaradorligi hudud aholisining ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxshilashga xizmat qildi. Shu bilan birga, BXSR davrida boshlangan madaniy va ma’rifiy islohotlar, yangi avlodga bilim va zamonaviy dunyoqarash berishda muhim rol o‘ynadi. Bu jarayonlar natijasida, O‘zbekiston SSR tashkil topishida nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan ham yangi paradigma yaratilgan bo‘lib, BXSR tajribasi o‘sha davrning eng muhim darslari sifatida saqlanib qoldi. BXSR tajribasining asosiy yutuqlaridan biri – xalqning o‘zini o‘zi boshqarishiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashdir. Bu tajriba orqali xalqning siyosiy faolligi oshib, mahalliy idoralarning faoliyatiga, yangi partiya intizomining shakllanishiga katta turtki berildi. Shuningdek, BXSR madaniyat va ma’rifat sohasidagi yangilanishlar milliy 21 Yunusov R. "Buxoro: Tarix, madaniyat va inqilob". Toshkent: O‘zbekiston Nashriyotlari. 2010-y. b-87 22 Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987- y. b-87 24 o‘zlikni saqlash va rivojlantirishda, zamonaviy davlat qurilishi jarayonida hal qiluvchi rol o‘ynadi. BXSRning tugatilishi, 1924-yilda milliy-hududiy chegaralanish jarayoni doirasida amalga oshirilsa-da, uning olib borgan darslari va tajribalari keyingi davlat shakllanishida o‘z aksini topdi. Bu jarayon davomida BXSRning tuzilishi va faoliyati, O‘zbekiston SSRning siyosiy, iqtisodiy va madaniy strukturasini yaratishda muhim element sifatida e’tirof etildi. Xalqaro miqyosda ham BXSR tajribasi, inqilobiy o‘zgarishlar va modernizatsiya jarayonining yorqin namunasi sifatida baholandi. Yakuniy xulosada shuni ta’kidlash joizki, BXSRning tashkil etilishi, uning amalga oshirilgan islohotlari va keyinchalik tugatilishi mintaqaning yangi davlat shakllanishida qat’iy poydevor bo‘ldi. BXSR tajribasi orqali olingan bilim va tajribalar, O‘zbekiston SSRning asosiy printsiplari va siyosiy tizimiga asos solgan, bu esa mustaqil davlat qurilishining poydevorini tashkil etdi. BXSRning ijtimoiy adolat, tenglik va madaniyat sohasidagi yangilanishlarga olib kelgan hissasi, keyingi yillar davomida yangi davlatning barqaror rivojlanishi uchun muhim o‘rnak bo‘lib xizmat qildi. Shunday qilib, BXSR tajribasi nafaqat o‘z davrida balki keyingi tarixiy jarayonlarda ham siyosiy, iqtisodiy va madaniy inqilobning asosiy darslari sifatida qadrlanadi. BXSRning tashkil etilishi va tugatilishi jarayoni, hududning yangi davlat shakllanishi uchun yo‘l ochib, amaliy tajriba va innovatsiyalarni o‘zida mujassamlashtirgan. Bu darslar va tajribalar, O‘zbekiston SSRning shakllanishiga ham, so‘nggi yillarda mustaqil davlat sifatida o‘zini tanitishiga ham beqiyos hissa qo‘shgan, kelajak avlod uchun esa muhim tarixiy meros sifatida e’tibordan chetda qolmagan. Umuman olganda, BXSRning yaratilishi, uning faoliyati va tugatilishi mintaqaning siyosiy va ijtimoiy hayotida tub yangilanishlarni amalga oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynagan. BXSR tajribasi orqali feodal an’analarni sindirish, yangi boshqaruv va iqtisodiy tizimlarni joriy etish, hamda madaniy yangilanishlarni amalga oshirish orqali hudud aholisiga yangi imkoniyatlar yaratildi. Shu sababli, BXSRning tarixiy tajribasi bugungi kundagi davlat boshqaruvi, ijtimoiy adolat va madaniy rivojlanish jarayonlariga ham dolzarb darslar berishda davom etmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 25 1. Karimov X. "Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tarixi: Siyosiy va ijtimoiy jarayonlar". Toshkent: 1987-y. 2. Abduqodirov M. "O‘zbekiston SSR va BXSR tajribasi: Inqilobiy jarayonlar va madaniy yangilanishlar". Toshkent: Fan Nashriyoti. 1990-y. 3. Raximov N. "Markaziy Osiyo inqilobiy jarayonlari: BXSRning roli". Samarqand: Fan Nashriyoti. 1998-y. 4. O‘zbekiston Respublikasi Milliy Ensiklopediyasi. "Buxoro inqilobi va BXSR". Toshkent. 2001-y. 5. "Sovet O‘zbekiston tarixi" Toshkent: O‘zbekiston Davlat Nashriyotlari. 2005-y 6. Tursunov A. "Sovet Davlati va Markaziy Osiyo: BXSR tajribasi". Buxoro: Buxoro Shahridosh. 2007-y. 7. Yunusov R. "Buxoro: Tarix, madaniyat va inqilob". Toshkent: O‘zbekiston Nashriyotlari. 2010-y. 8. Nematov S. "BXSR: Siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar". Qo‘qon Universiteti Nashriyoti. Qo‘qon. 2012-y. 9. Mamadaliyev O. "Sovet davri inqilobiy jarayonlari: BXSR misolida". Toshkent: Fan va Texnika Nashriyoti. 2015-y. 10. Xojayeva D. "Markaziy Osiyo tarixida BXSR roli". Samarqand: Samarqand Universiteti Press. 2018-y. 11. Saidov I. "Buxoro inqilobi va BXSRning siyosiy merosi". O‘zbekiston Tarixi va Siyosati jurnal, 2019-y. 3(2), 45–67. 12. Rakhimov T. "BXSRning iqtisodiy islohotlari: Yangi davrning boshlanishi". Markaziy Osiyo Tahlillari jurnal, 2020-y. 4(1), 89–112. 13. Ergashev M. "BXSR tajribasi va O‘zbekiston SSR shakllanishidagi roli". Siyosiy Ilmiy Tadqiqotlar seriyasi, 7-bob. 2020-y. 14. Islomov H. "BXSR va O‘zbekiston SSR: Siyosiy transformatsiyalar". Toshkent: Adabiyot Nashriyoti. 2022-y. 15. Rasulov M. "Sovet inqilobi va BXSR: Davrning ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlari". Toshkent: Yangi Asr Nashriyoti. 2023-y. 26 1-rasm. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining konstitutsiyasi 27 2-rasm. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining xaritasi 3-rasm. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining bayrog‘i 28

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Buxoro Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishiga tarixiy zamin

1.1. Buxoro amirligining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy holati

1.2. 1920-yilgi Buxoro inqilobi va amirlikning ag‘darilishi

II bob. BXSRning tugatilishi va tarixiy o‘rni

2.1. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanish va BXSRning tugatilishi

2.2. BXSR tajribasining O‘zbekiston SSR tashkil topishiga ta’siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Ilovalar

Купить