Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 145.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligi tarixiga oid manbalar tahlili

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX (MAMLAKATLAR VA MINTAQALAR) YO‘NALISHI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK”ʻʻ FANIDAN Kurs ishi Mavzu: Buxoro xonligi tarixiga oid manbalar tahlili. Qabul qildi: Bajardi: Toshkent-202 5 Mundarija 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi kunda yangi O‘zbekiston – Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o‘zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklash asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. “Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim” 1 . Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta o‘rin tutuvchi Shayboniyxon hukmronligi davrini o‘rganish, o‘sha davr voqea-hodisalarini, davlat negizini tashkil etgan boshqaruv tizimini haqqoniy o‘rganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi. XXI asrda globallashuv jarayonlarining jadallashuvi natijasida dunyo miqyosida tarixiy-madaniy merosga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada ortmoqda. Ayniqsa, qadimgi sivilizatsiyalar shakllangan hududlar, ilk davlatchilik shakllari, ularning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotdagi o‘rni, madaniy merosi va tarixiy tajribasi xalqaro ilmiy doiralar e’tiborida turibdi. Bu borada Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston hududida shakllangan davlat birlashmalarining, ayniqsa Buxoro xonligi, uning oldingi va keyingi siyosiy tuzilmalarining o‘rni beqiyos hisoblanadi. Bugungi kunda dunyoning ilg‘or ilmiy maktablariga ega AQSh, Buyuk Britaniya, Rossiya, Germaniya, Fransiya va Italiya kabi mamlakatlarda tarixiy va ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishlarda olib borilayotgan fundamental tadqiqotlarda Markaziy Osiyo, xususan, Buxoro shahri tarixiga oid manbalarni chuqur o‘rganishga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Bunga sabab — Buxoro shahrining insoniyat tarixida muhim o‘rin tutgan qadimiy sivilizatsiya markazlaridan biri hisoblanishi bo‘lib, u tarixiy jarayonlarda 1 Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси. // Халқ сўзи, 2017 йил 23 декабрь. 3 Buxorxudotlar, Somoniylar, Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalari hukmronlik qilgan Buxoro xonligi, Mang‘itlar boshqaruvidagi Buxoro amirligi hamda Sovet davridagi Buxoro Xalq Sotsialistik Respublikasi (BXSR) kabi davlat birlashmalari poytaxti bo‘lgan. Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan 2022-2026-yillarga mo‘jallangan Taraqqiyot strategiyasi dasturi asosida; “O‘zbek xalqining necha ming-yillik tarixida qanday murakkab davrlar, og‘ir sinovlar bo‘lgani barchaga yaxshi ma’lum” 2 , uning bir necha mingyillik tarixi davomida bu hududda yirik davlat birlashmalari vujudga kelganligiga oid manbalarni aniqlash, o‘z milliy davlatchilik tarixini manbalar asosida ochib berishdek ulkan vazifa turibdi. Jumladan, Buxoro xonligining Shayboniylar va Ashtarxoniylar hamda Mang‘itlar sulolasining tarixini o‘rganish dolzarb muammoga aylanib, xalqimizning o‘tmish tarixidagi xo‘jalik hayoti, siyosiy va madaniy jihatdan taraqqiy etishidagi boy tajribalarga oid manbalarni o‘rganish muhim hisoblanadi. Shuningdek, 2017-yil 7-fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan imzolangan PF-4947-sonli “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmon, 2017-yil 19- maydagi PQ-2980-sonli “2017–2019-yillarda Buxoro shahri va Buxoro viloyatining turizm salohiyatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaror, hamda Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 23-noyabrdagi 930-sonli “Buxoro, Samarqand, Xiva va Shahrisabz shaharlarida xavfsiz turizmni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorlari ushbu tarixiy-madaniy yo‘nalishdagi tadqiqotlarning dolzarbligini yanada oshirmoqda. Buxoro xonligining tarixshunosligi bilan bog‘liq asosiy masalalar rus, sovet, xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan o‘rganib chiqilgan bo‘lsa-da, mavjud tadqiqotlar doirasida Buxoro xonligi tarixini yorituvchi yagona, to‘liq va tizimli xronologik asar hali yaratilmagan. 2 Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2016. –Б. 5. 4 Kurs ishining maqsad va vazifalari . Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — Buxoro xonligining tarixini, uning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va huquqiy tuzilmalarini o‘rganish, shuningdek, bu xonlikka oid yozma manbalar, arxiv hujjatlari va huquqiy yozuvlarni tahlil qilish orqali uning tarixiy rivojlanish jarayonlarini ilmiy asosda yoritishdan iboratdir. Tadqiqotda Buxoro xonligining tashkil topishidan to uning tarqoqligigacha bo‘lgan davrda yuzaga kelgan muhim voqealar va jarayonlar, shuningdek, tarixiy manbalar yordamida ular qanday aks etganligi o‘rganiladi. Asosiy vazifalar sifatida quyidagilarni keltiraman: Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalarni tahlil qilish: Buxoro xonligiga oid tarixiy manbalar, jumladan, arxiv hujjatlari, qo‘lyozma asarlar, solnomalar va huquqiy me’yorlar aniqlanib, ularning tarixiy ahamiyati va ilmiy qimmati baholanadi. Buxoro xonligining siyosiy va ijtimoiy tuzilmasini o‘rganish: Buxoro xonligidagi davlat boshqaruvi, hukmdorlar faoliyati, siyosiy tuzilma va ijtimoiy qatlamlarning o‘zaro munosabatlari tahlil qilinadi. Manbalar yordamida xonlikda hukumatning tashkil topishi, boshqaruv tizimi va xonlar o‘rtasidagi aloqalar o‘rganiladi. Arxiv hujjatlari va huquqiy manbalar orqali xonlikda qonunchilik tizimini o‘rganish: Buxoro xonligidagi huquqiy tizim, qonunlar va ularning amaliyotga tadbiq qilinishi arxiv hujjatlari va huquqiy manbalar yordamida o‘rganiladi. Bu orqali xonlikda amalga oshirilgan qonunlar, soliq tizimi, yer egaligi va mulk huquqi kabi masalalar tahlil etiladi. XVI–XVIII asrlarda yozilgan tarixiy asarlarda Buxoro xonligi tarixining aks etishini tahlil qilish: Muhammad Salih, Hafiz Tanish Buxoriy va boshqa muarrixlarning asarlarini o‘rganish, ularda Buxoro xonligining siyosiy va ijtimoiy hayoti qanday aks etganini aniqlash. Tarixiy asarlarda xonlik tarixiga oid ma’lumotlarning ishonchliligi va ularning tarixiy yoritilishi baholanadi. Mahalliy manbalar orqali Buxoro xonligi tarixining aks etishini o‘rganish: Mahalliy tarixchilarning asarlarini tahlil qilish va ularning yozgan asarlarida Buxoro 5 xonligi tarixining qanday tasvirlanganini aniqlash. Mahalliy manbalarning zamonaviy tarixshunoslikda tutgan o‘rni va ilmiy ahamiyati baholanadi. Buxoro xonligi tarixini o‘rganishdagi ilmiy yutuqlar va kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlarini belgilash: Tadqiqot natijalari asosida Buxoro xonligi tarixini o‘rganishning ilmiy yutuqlari va istiqbolli yo‘nalishlari ishlab chiqiladi. Yangi ilmiy izlanishlar uchun manbalar va tavsiyalar taqdim etiladi. Kurs ishi obekti va predmeti. Tadqiqotning tarixiy manbasini o ʻ rta asr tarixiy davri voqealari va unda manbalarning tutgan o ʻ rnini o ʻ rganish tashkil etadi. Mavzuni o ʻ rganilganlik darajasi. Buxoro xonligi tarixining turli tarmoqlariga oid ilmiy tadqiqotlar ko ʻ plab tarixchi va olimlar tomonidan keng qamrovda olib borilgan hamda turlicha mazmundagi adabiyotlar nashr qilingan 3 . Tadqiqotlar orqali Buxoro xonligining iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy va siyosiy tuzilmalari haqida to‘liq tasavvur hosil qilish mumkin. Biroq, ushbu ilmiy ishlar va ilmiy-ommabop adabiyotlar ko‘p hollarda asli yozma manbalarga tayangan holda olib borilganiga qaramay, ayni paytda ko‘plab tarixiy manbalar keng ommaga tushunarli tilda nashr qilinmagan. Hozirgacha yozma manbalarni to‘liq va sifatli tahlil qilish, ular asosida tarixiy voqealarni aniqlik bilan yoritish borasida yetarli ishlar bajarilmagan. Buxoro xonligi tarixiga oid manbalar, o‘z davrining jonli guvohlari tomonidan qoldirilgan bo‘lib, bu manbalarni chuqur tahlil qilish orqali Buxoro xonligi haqidagi ilmiy bilimlarimizni yanada boyitish mumkin. Bu jarayon, o‘z navbatida, tarixiy voqealarga ilmiy yondashuvni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Kurs ishning tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar royxatidan iborat. 3 Adabiyotlar oxirida keltirilgan. 6 I BOB Buxoro xonligi tarixiga oid manbalarning tahlili 1.1. Buxoro xonligi arxiv xujjatlari va huquqiy manbalar Tarix inson ma’naviyatining ko‘zgusi hisoblanadi. Ushbu ko‘zguda haqiqat va xaqqoniylik asosidagi o‘tmishni tasvirlash har bir tarixchining muhim vazifalaridan biri sanaladi. Mustaqillik sharofatidan keyin tarixga xolisona qarash imkoniyati paydo bo‘ldi. Jumladan, Shayboniyxon va uning tarixi, davlati umuman barcha jarayonlariga yangidan xolisona yoritishga e’tibor qaratildi. Mazkur ish jadallashib yuborildi. Shayboniylar sulolasi hukmdorlik qilgan davr haqida juda ko‘plab manbalar yozilgan. Shuningdek, adabiyotlar, ilmiy ishlar va boshqalar yozilib uning tarixshunosligi ham paydo bo‘la bordi. Buxoro xonligi tarixini chuqur o‘rganishda arxiv hujjatlari va huquqiy manbalar alohida o‘rin tutadi. Mazkur hujjatlar orqali xonlik davridagi siyosiy boshqaruv tizimi, iqtisodiy munosabatlar, yer egaligi shakllari, diniy-ma’naviy hayot hamda fuqarolik huquqlari bo‘yicha muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin. Xususan, vakf hujjatlari, farmonlar, yorliqlar, mulk hujjatlari, qozilik qarorlari va boshqa rasmiy yozishmalar xonlik davrining huquqiy va ijtimoiy tizimini yorituvchi asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Buxoro xonligiga oid bu kabi hujjatlar ko‘pincha diniy va ma’muriy arboblar, xonlar, shayxlar o‘rtasidagi yozishmalar shaklida bizgacha yetib kelgan. Ayniqsa, Jo‘ybor xo‘jalari faoliyatiga oid vakf hujjatlari xonlik davridagi yer-suv munosabatlari, mulkchilik shakllari va ijtimoiy tuzumni o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Huquqiy manbalar orasida turli qonun-qoidalarni bayon qiluvchi farmonlar, shariat asosidagi qarorlar, muhofaza etilgan mulk bitimlari mavjud bo‘lib, ular xonlikda qabul qilingan yurituv tizimi, hokimiyat-huquq nisbati, diniy va dunyoviy boshqaruvning o‘zaro munosabatlarini ochib beradi. Masalan, Abdullaxon II tomonidan berilgan yorliqlar va farmonlar Jo‘ybor xo‘jalari ijtimoiy-siyosiy hayotdagi mavqeini belgilovchi huquqiy hujjatlar sifatida tarixiy ahamiyatga ega. Buxoro xonligining siyosiy-iqtisodiy va madaniy-ma’naviy hayotida jo‘yborlik sulolasiga mansub xo‘jalarning tutgan o‘rni muhim bo‘lgan. Movarounnahrda hukmronlik qilgan shayboniylar hamda ashtarxoniylar davrida bu avlod vakillari mamlakatning siyosiy jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatganlar. Umuman olganda, diniy ulamolar va ruhoniy tabaqaning Movarounnahr ijtimoiy-siyosiy hayotidagi roli beqiyos bo‘lib, ular davlat boshqaruviga ma’lum darajada ta’sir o‘tkazib kelganlar. Jo‘ybor xo‘jalari haqida muhim ma’lumotlar qator tarixiy asarlarda uchraydi. Bular jumlasiga Hofiz Tanish Buxoriy tomonidan XVI asrda yozilgan “Sharafnoma-yi shohiy” (“Abdullanoma”), Badriddin Kashmiriy qalamiga mansub “Ravzat ar- rizvon”, XVII asr muallifi Abu Abbos Muhammad Tolibning “Matlab at-tolibin”, Muhammad Yusuf Munshiy yozgan “Tarixi Muqimxoniy”, Mir Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydullanoma”, Abdurahmon Davlat Tolening “Tarixi Abulfayzxon”, Muhammad Yoqubning XIX asrdagi “Gulshan ul-muluk”, Mulla Abdullatif Xo‘janing “Majmua”si, Sayyid Muhammad Nasriddinning XX asr boshlarida yaratgan “Tuhfat az-zoirin” asari va boshqa manbalar kiradi 4 . Shayboniylar sulolasining yirik vakili Abdullaxon II (1557–1598) tomonidan Movarounnahr hududlarini Buxoro atrofida siyosiy markazga aylantirish, shuningdek, davlat yaxlitligini saqlab qolish yo‘lidagi harakatlarida Jo‘ybor xo‘jalari muhim yordam ko‘rsatganlar. Ushbu diniy-ma’naviy elita vakillarining o‘z davridagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi o‘rni haqida ko‘plab sharqshunos olimlar ilmiy izlanishlar olib borganlar 5 . Bu borada Ye.E. Bertelsning “Из архива шейхов джуйбари” (Moskva–Leningrad, 1938), P.P. Ivanovning “Хозяйство джуйбарских шейхов” (Moskva–Leningrad, 1954), M.Yo. Yo‘ldoshevning “Новые данные о хозяйстве джуйбарских шейхов” (O‘NU jurnali, 1963, №5, 36–42-b.), M.A. Abdurahimovning “О малоизвестном источнике по истории аграрных отношений в Средней Азии XVI в.” (Narody Azii i Afriki, 1968, №3, 302–306-b.), L. Rahmonovaning “Из истории хозяйства 4 Аҳмедов Б. Бухоро хонлигининг XVI – XVII асрлардаги ижтимоий-сиёсий ҳаётида Жўйбор хожаларининг тутган мавқеи ҳақида / Тарихдан сабоқлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. – Б. 24. 5 Бартольд В . В . Сочинения . Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии. Часть II . –Москва. Наука, 1964. – 560 ст. 8 шейхов джуйбари” (ilmiy dissertatsiya, Toshkent, 1969), B.A. Ahmedovning “Роль джуйбарских ходжей в общественно–политической жизни Средней Азии XVI– XVII веков” (Moskva, 1985, 16–31-b.), hamda I. Saidahmedovning “Письма шейбанидов – важный исторический источник” (avtoreferat, Toshkent, 1994) kabi tadqiqotlari alohida e’tiborga loyiqdir 6 . Ye.E. Bertels o‘z asarida Jo‘ybor sulolasining xo‘jalik faoliyatini tahlil qilib, arxiv hujjatlaridagi mulk, savdo rastalari, qishloqlar va boshqa iqtisodiy obyektlar haqidagi ma’lumotlarga urg‘u bergan. P.P. Ivanov esa Jo‘yborlik xo‘jalarning iqtisodiy faoliyatini kengroq o‘rganib, ularning uch vakili – Xo‘ja Islom (1493–1563), Xo‘ja Sa’d (1531–1589) va Xo‘ja Tojiddin (1574–1646) faoliyati haqida batafsil ma’lumot beradi. Ivanov Xo‘ja Islomning Buxoro hukmdori Abdullaxon II bilan bo‘lgan aloqalarini tahlil etib, bu yaqinlikning iqtisodiy va ma’naviy asoslarini yoritgan. Unda, shuningdek, Xo‘ja Sa’d tasarrufidagi yerlar hajmi, ularning joylashuvi hamda yirik yer egaligini boshqarishda joriy etilgan mexanizmlar haqida so‘z yuritiladi. A.Arends, A.Xalidov, O.Chexovich tadqiqotlarida esa asosan vaqf xujjatlari hamda agrar xo‘jaligi to‘g‘risida ma’lumotlar keltiradi 7 . Xo‘ja Tojiddinning esa harbiy-feodal qatlam tomonidan Jo‘yborliklarga qarashli mulklar ustidan da’vo qilinishiga qarshi turgani ta’kidlab o‘tilgan. Muallif, shuningdek, Ashtarxoniylar sulolasining Ubaydullaxon (1702–1711) davrida Jo‘ybor xo‘jalari davlat boshqaruvida faol ishtirok etganini ko‘rsatadi. Xususan, Muhammad Boqi va Hoshim Xo‘jalar shayxulislom unvonini egallagan bo‘lsa, Abulfayzxon (1711–1747) davrida Yaxyo Xo‘ja ham shu lavozimni bajargan. Bundan tashqari, Muhammad Rahimxon (1753–1758) va Amir Muzaffar (1860– 1885) hukmronligi davrlarida ham Jo‘yborliklar o‘z ijtimoiy mavqelarini saqlab qolganliklari P.P. Ivanov tomonidan alohida qayd etilgan 8 . Tarixiy tadqiqotlarda Jo‘ybor xo‘jalari faoliyatini chuqur o‘rganishda vaqf hujjatlari muhim manba sifatida qaralgan. Tadqiqotchilar ushbu hujjatlarni batafsil tahlil qilib, Jo‘yborliklarga tegishli yer-mulklar, ularning tarkibi va boshqaruv shakllari haqida 6 Is ‘ hoqov M , Alimova R . Arxivshunoslik ( o ‘ quv qo ‘ llanma ). T .2017. 9 3-b 7 Арендс А.К., Халидов О.Д., Чехович О.Д. Бухарский вакф XIII в. М.: Наука,– 1979. – 151с. 8 Иванов П.П. Хоз ya йство джуйберских шейхов. –М., –Л., 1954, -С.82-83. 9 umumiy tavsif berganlar. B.A. Ahmedov o‘z ilmiy izlanishlarida Jo‘ybor xo‘jalari iqtisodiy mustahkamligini ta’minlagan asoslar, ularning Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolasi bilan bo‘lgan aloqalari, shuningdek Hindiston, Qashqar hamda Eron hukmdorlari bilan o‘rnatilgan siyosiy-madaniy munosabatlarni yoritib bergan. Shuningdek, u Jo‘yborliklar o‘z yer-mulklarining yaxlitligini asrash maqsadida turli sulolalar bilan qarindoshlik aloqalari (quda-andachilik) o‘rnatganini alohida ta’kidlagan. B.A. Ahmedov “Ravzat ar-rizvon” asarida Jo‘ybor xo‘jalariga tegishli maktublar, farmonlar va boshqa yozma hujjatlarni birinchi marta ilmiy muomalaga kiritgan va ularning ijtimoiy-siyosiy tizimdagi o‘rnini keng yoritgan olimlardan biridir. hu bilan birga, Badriddin Kashmiriy tomonidan yozilgan “Ravzat ar-rizvon” asari asosida Jo‘ybor xo‘jalarining ijtimoiy-siyosiy faoliyatini tahlil qilish I. Saidahmedov tadqiqotlarining asosiy yo‘nalishiga aylangan. U Shayboniy hukmdorlar tomonidan Jo‘ybor xo‘jalariga yuborilgan maktub va yorliqlarni o‘rganib, ularning tarixiy, ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatini ochib bergan 9 . Quyida nomi qayd etilgan “Joybor xo’jalarining arxivi”dan ba’zi hujjatlardan namuna keltirib o ʻ taman bu bevosita Buxoro xonligidagi huquqiy hujjatlar qay tarzda yozilgani bo ʻ yicha aniq tasavvur qilishga imkon beradi. VASIQA . Hijriy 973-yil rajab oyining 22-kuni (1566-yil 14-fevral)da amirzoda Mirza Muhammad Sharif marhum Muhammad Latif Mirak o‘g‘li o‘z mulkini qonun bo‘yicha idora etishga haq-huquqli bo‘lgani uchun qonun-qoida bo‘yicha mana bu arzni bayon qildi: “Eski qal’a tashqarisida, Puli sarrafon yonida, mulla Ashraf masjidi ko‘chasida joylashgan...do‘konimni, do‘koncha va yonidagi oshxonasi bilan qo‘shib, shuningdek u bilan tutash bo‘lgan yerimni undagi binolar va narsalar bilan qo‘shib, uzil-kesil va qonun-qoida bilan xo’ja Kalonxo’ja xo’ja Muhammad Islom o‘g‘illariga sof kumushdan zarb qilingan 160 tanga badaliga sotdim. Ushbu mulk g‘arb tomondan marhum xo’ja Yusuf Ali sabboh (bo‘yoqchi) ustod Sadriddin Sabboh o‘g‘liga tegishli do‘konga shimol tarafdan shahar nahriga, janubda bozor yonidan o‘tadigan katta jamoat yo‘liga tutashgandir. (Mazkur) vasiqa quyidagi guvohlar ishtirokida tuzildi: Mavlono Sodiq; Ustod Turdi me’mor; Xofiz Paxsa; Mir Qalandar: Mavlono 9 Аҳмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари (Қадимги замон ва ўрта асрлар). –Т.: Ўқитувчи, 2001. 10 Abdulvohid; Mavlono Husaynning birodari sayyid Muhammad; Muhammad Latif Hofiz Paxsa o‘g‘li; Shayx Xasan Qorako‘liy” 10 VASIQA Hijriy 967-yil rajab oyining 4-kuni (1560-yil 2-aprel kuni)da Mirza Muqimning o‘g‘li Mirza aka o‘z nomi va otasi nomidan o‘ziga tegishli mulkni tasarrqf qilishga haq-huquqli bo‘lgani uchun, qonun asosida, quyidagilarni arz qildi: “O‘z ixtiyorim va (menga) berilagn ishonchnoma asosida, uzil-kesil va buzish mumkin bo‘lmagan savdo bilan Buxoroning Rudi shahar tumanida, Qishloqi arus degan joyda joylashgan bir bo‘lak o‘zimga tegishli va (bir bo‘lak) otamga tegishli ekin eksa bo‘ladigan yerni xo’ja Sa’d xo’ja Muhammad Islom o‘g‘liga sof kumushdan zarb qilingan 500 kumush tangaga sotdim. Savdo-sotiq ishonchli kishilar ishtirokida amalga oshirildi” 11 . O‘zbekiston Respub likasi Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondi da, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy tarix arxivida, Buxoro o‘lkashu noslik muzeyi va Abu Ali Ibn Sino nomidagi Buxoro kutubxonasida saqlanayotgan hujjatlar: farmonlar, hukmnomalar, inoyatnomalar, vasi qalar, oldi- sotdi haqidagi hujjatlar va ajrimlardan iborat hujjatlarni yuqo rida nomi tilga olingan O.D.Chexovich tarafidan 51 nafarini tanlab olingan va rus tiliga tarjima qilib, matni bilan qo‘shib, 1954-yili “Доку менты к истории аграрных отношений в Бухарском ханстве XVII XIX вв.” nomi bilan alohida kitob qilib chop etilgan. 1.2. Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalar tahlili 10 Аҳмедов Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. –Б.79-80. 11 O‘sha asar. –Б. 80 11 Buxoro xonligi tarixini o‘rganishda yozma manbalar muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu manbalar nafaqat xonlikning siyosiy hayoti, balki uning ijtimoiy- iqtisodiy, madaniy-ma’naviy va huquqiy tizimini o‘rganishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Tarixiy asarlar, rasmiy hujjatlar, zamonaviy elchilar va sayyohlarning kuzatuvlari hamda diniy-adabiy matnlar orqali Buxoro xonligi davrining turli jabhalarini har tomonlama yoritish mumkin. Avvalo, tarixiy asarlar — o‘z davrining bevosita guvohlari bo‘lmish muarrixlar tomonidan yaratilgan bo‘lib, ular xonlik ichidagi siyosiy voqealar, hukmdorlarning faoliyati va ijtimoiy tuzum haqida qimmatli ma’lumotlarni mujassamlashtirgan. Ahmad Donishning “Navodir ul-vaqoe” asari Buxoro xonligining XIX asrdagi siyosiy va ijtimoiy ahvoli, islohotlarga bo‘lgan munosabat, zodagonlar va ruhoniylar o‘rtasidagi ziddiyatlarni o‘ta noziklik bilan yoritadi. Shu bilan birga, Mahmud ibn Valining “Bahr ul-asror” asari xonlik davridagi tarixiy voqealar ketma-ketligini bayon etuvchi muhim manba sanaladi. Buxoro xonligi tarixini tadqiq etishda xorijiy mualliflar — ayniqsa, Rossiya imperiyasi vakillarining kundaliklari, elchilik yozuvlari va harbiy hisobotlari alohida ahamiyatga ega. Bu manbalar, odatda, xolis va kuzatuvchan bo‘lib, Buxoroning tashqi siyosati, harbiy salohiyati, iqtisodiy holati, shahar infratuzilmasi va xalq turmush tarzini yoritadi. Masalan, A. F. Negri, N. P. Ignatyev, I. V. Vitkevich kabi rus elchilari o‘z asarlarida Buxoroning davlat tuzilmasi, xalqaro munosabatlardagi o‘rni va xonlik boshqaruvidagi ijobiy-yu salbiy jihatlarni tahlil qilganlar. Buxoro xonligi XVI-XVIII asr o‘rtalariga qadar bo‘lgan davrda tarixshunosligi masalasi o‘ziga xos tarixga ega. Xonlik tarixini to‘laqonli o‘rganishda tarixiy yozma manbalar, arxiv xujjatlari, tarixiy ilmiy adabiyotlar qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, mazkur davrning o‘rganilish darajasi tadqiqot ob’ekti sifatida ilmiy jihatdan o‘rganilmaganligini hisobga olib va uning metodologik asoslaridan kelib chiqib mavzuga bevosita taalluqli bo‘lgan adabiyotlarni shartli ravishda to‘rt guruhga bo‘lib o‘rganish mumkin: 12 - birinchi guruhga taalluqli adabiyotlar ro‘yxatiga Buxoro xonligi tarixiga oid Rossiya imperiyasi davrida rus sharqshunoslari, tomonidan xonlik tarixiga oid manbalarni o‘rganish hamda mavzuni yoritishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar; - ikkinchi guruh adabiyotlariga sovet davrida tarixshunoslar tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar; - uchinchi guruhga mansub adabiyotlarga vatanimiz mustaqillik yillarida olib borilgan kuplab ilmiy izlanishlar, tadqiqot mavzusi doirasida yozilgan dissertatsiyalar; - to‘rtinchi guruhga oid adabiyotlarga Buxoro xonligi va uning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-siyosiy hayotiga doir chet tillarida nashr qilingan ilmiy adabiyotlar tashkil qiladi. Birinchi guruhga, mintaqa hududining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingunga qadar bo‘lgan rus sharqshunoslari, o‘lkashunos-olimlari, elchilari, harbiy sayohatchilarining asarlarini kiritish mumkin. Shuningdek, ushbu guruhdan Rossiya tomonidan O‘rta Osiyo xonliklari bosib olinganidan to sovetlar hokimiyat tepasiga kelgunga qadar bo‘lgan adabiyotlar ham joy olgan. Buxoro xonligi hududiga XVI – XVIII asrlar davomida Antoniy Djenkinson, Florio Beneveni hamda Ivan Xoxlov kabi elchi va sayohatchilar tashrif buyurganliklari ma’lum. Yevropa mamlakatlari sayyohlari va olimlari yozib qoldirgan asarlar ichida ingliz savdo va diplomatiya vakili A.Jenkinson 12 ning esdaliklari Buxoro va Xiva xonligining XVI asr tarixi haqida muhim ma’lumot beradi. Buxoroga XVIII asrda ham ko‘plab rus savdogarlari va elchilari kelganligi ma’lum. Ularga misol qilib, 1753-yilda Xiva va Buxoro orqali samaralik savdogar D.Rukavkinni 13 keltirish mumkin. XVIII asrning 80 yillarida Buxoroga rus elchisi A.Bekchurin kelgan. 1794-yilda esa. T.S.Burnashev o‘z sayohati davomida qoldirgan hisobotida savdo munosabatlari, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, qo‘shinlarning 12 Английские путешественники в Московском государстве в XVI веке [Текст] / Пер. с англ. Ю.В. Готье; Отв. ред. Н.Л.Рубинштейн. - Ленинград: [б. и.], 1937. –С. 306. 13 Рукавкин Д. Описания пути из Оренбурга к Хиве и Бухарам в 1753 г. // Новости литературы. Кн.5. – СПб.: 1823. –С. 25. 13 ahvoli va boshqa masalalar xususida yetarlicha ma’lumotlar keltirib o‘tgan 14 . Shuningdek, unter ofitser Yefremov 15 va mitropolit Xrisanflarning 16 ham ma’lumotlari muhim hisoblanadi. XIX asrdagi rus sayohatchi tadqiqotchilaridan Ye.K.Meyendopfning 17 “Orenburgdan Buxoroga sayohat (“Puteshestvie iz Orenburga v Buxaru”)”, P.Savelevning 18 “Buxoro 1835-yilda (“Buxara v 1835 godu”)”, N.Xanykovning 19 “Buxoro xonligi tavsifi (“Opisanie Buxarskogo Xanstva”)”, “Zapiski” P.I.Demezon va I.V.Vitkevich 20 larni keltirib o‘tish mumkin. Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalar tahliliga to ʻ xtalsak, avvalo fors tilida yozilgan Mir Muhammad Salimning “Silsilat us-salotin”, Muhammad Vafo Karminagiyning “Tuhfai xoniy” asarlarini keng miqyosda yoritsak. “Silsilat us-salotin” asarining muallifi — Ashtarxoniylar sulolasiga mansub Hoji Mir Muhammad Salim bo‘lib, ushbu asar 1731-yilda yozilgan. Biroq, asarning qo‘lyozma nusxalari juda kam saqlangan, ulardan biri Buyuk Britaniyaning Oksford shahridagi Bodlen kutubxonasida (inventar raqami № 269) mavjud. Dastlab, akademik Bo‘riboy Ahmedov tomonidan o‘rganilgan ushbu asar, 1990-yilda Azamat Ziyo Homid o‘g‘li tomonidan “Silsilat us-salotin” – tarixiy manba sifatida nomli nomzodlik dissertatsiyasining mavzusi sifatida tadqiq etilgan. “Silsilat us-salotin” (Hukmdorlarning shajarasi) asari muqaddima va to‘rt qismdan tashkil topgan. Muqaddimada asarning yozilishi haqida so‘z yuritilib, muallif, Ashtarxoniylar sulolasidan bo‘lgan hukmdor Ubaydullaxonning 1711-yilda vafotidan so‘ng, o‘z vatanini — Buxoroni tark etganini yozadi. Shuningdek, u musofirlik yillarida Eron, Iroq, Arabiston va Hindistonda bo‘lishini ta’kidlaydi. 14 Записки и словесные объяснения Мендиара Бекчурина об испытанных им во время бытности в Бухарии разных подробностей о состоянии сего города. – Пг.: 1916; Бурнашев Т.С. Путешествие от сибирской линии до города Бухары в 1749 году и обратно в 1795. // Сибирский вестник. Ч. 1-3. – СПб.Д 818.- С. 68. 15 Ефремов. Десятилетнее странствование и приключения в Бухарии, Хиве, Персии и Индии и возвращение оттуда через Англию в России. – СПб.:1876, 1794 и 1811; Новое изд. – М.: 1950. – С. 18. 16 Хрисанф, митрополит Новопатрасский.О странах Средней Азии., посещенных им в 1790 г. / Введ. и примеч. В.В.Григорьева и чтения в Обществе истории и древности России при Московском университете. Кн.1. – М.: 1861. – С. 1-28. 17 Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. – М.: 1975. –С. 17. 18 Савельев П. Бухара в 1835 году с присоединением известий обо всех европейских путешественниках, посетивший этот город до 1835 года включительно. – СПб.: 1836. –С. 21. 19 Ханыков Н.В. Описание Бухарского ханства. – М.: 1843. –С.9. 20 Записки о Бухарском ханстве /Отчеты П.И. Демезона и И В. Виткевича. – М.: Наука, 1983. – С. 143. 14 Asarning birinchi qismida Payg‘ambarlar, qadimgi turk va mo‘g‘ul qabilalari, ayniqsa, barloslar, Amir Temur va uning ajdodlari, xususan, Qochuli bahodir va otasi Amir Tarag‘aydan tortib, Amir Temurning Movarounnahr va Hindistonda hukmronlik qilgan avlodlari haqida qisqacha ma’lumot berilgan. Ikkinchi qismda esa Mo‘g‘iliston hukmdori Tug‘luq Temurxon (1348–1363)dan tortib Suyurg‘atmishxongacha (1370–1388) bo‘lgan davr voqealari yoritilgan. “Silsilat us-salotin” asarining uchinchi qismida XVI–XVIII asrlarda Buxoro xonligining ijtimoiy va siyosiy tarixi, asosan, Shayboniylar davrida Buxoro xonligi tarixi haqida ma’lumotlar taqdim etilgan. Bu qismda, iqta, suyurg‘ol va vaqf mulkchiligi, shuningdek, O‘rta Osiyo va Shimoliy Afg‘onistonda madaniy hayot, Buxoro xonligining Eron, Hindiston va Qashqar bilan bo‘lgan aloqalari, xonlikda hokimiyatning Shayboniylardan Ashtarxoniylar qo‘liga o‘tishi kabi muhim tafsilotlar keltirilgan. Ashtarxoniylar davrida Buxoro xonligining siyosiy hayoti, xususan, XVII asrda Boburiylar sulolasidan bo‘lgan Shoh Jahon (1628–1658)ning Balx va Buxoro xonligi ichki ishlariga qurolli aralashuvi va Boburiylar qo‘shinining Balxni egallashi, Xorazmning XVI–XVII asrlardagi siyosiy ahvoli haqida o‘ziga xos ma’lumotlar taqdim etiladi. Asarda shuningdek, ulus tizimi, tiul va solona kabi soliq turlari, shaharlar, aholi va ularning turmush tarzi haqida ham qimmatli dalillar mavjud. Mir Muhammad Salimning “Silsilat us-salotin” asaridagi maktublar nusxalari o‘zining alohida ahamiyatiga ega. Asosan, Buxoro xonligi hukmdorlari — Abdullaxon II, Abdumo‘minxon, Dinmuhammadxon, Imomqulixon, Abdulazizxon va Subhonquli xonlarga tegishli bo‘lgan ushbu maktublar, Buxoro xonligining tashqi siyosati bilan bog‘liq masalalarni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. “Tuhfat ul-xoniy” (Xonning tuhfasi) yoki “Tarixi Rahimxoniy” (Muhammad Rahimxon tarixi) nomlari bilan ham mashhur bo‘lgan ushbu asar muallifi Mulla Muhammad Vafo ibn Muhammad Zohir Karminagiy (1685–1769) bo‘lib, u Buxoroning taniqli va o‘qimishli shaxslaridan biri hisoblanadi. “Ubaydullanoma” asarining muallifi Mir Muhammad Amin Buxoriy tomonidan qayd etilishicha, Muhammad Vafo Karminagiy Ashtarxoniylardan bo‘lgan Ubaydullaxon saroyida 15 kitobdor sifatida xizmat qilgan. Ubaydullaxondan so‘ng taxtga o‘tirgan Abulfayz xon davrida ham shu lavozimda faoliyat yuritgan. Muhammad Vafo Karminagiy “qozi Vafo” nomi bilan ham tanilgan. U qozilik lavozimiga yangi sulola — mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahimxon (1753–1759) zamonida erishgan. Muhammad Vafo Karminagiy 1769-yilda “Tuhfat ul-xoniy” asarining faqat 1768–1772-yillarda yuz bergan voqealarini yozishga ulgurdi. Asarning davomiy qismini, ya’ni 1768–1782-yillarni bayon etishni esa nasaflik Olimbek ibn Niyozqulibek amalga oshirgan. “Tuhfat ul-xoniy” asari badiiy jihatdan qofiyali nasr va saj uslubida yozilgan bo‘lib, unda Buxoro xonligining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, geografik va etnik tarixiga oid boy ma’lumotlar keltirilgan. Ayniqsa, asarda XVIII asrning 20-yillarida Buxoro xonligida boshlangan iqtisodiy va siyosiy inqiroz, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikning pasayishi, markaziy davlat boshqaruvining zaiflashuvi, mang‘itlar hukmdorlarining amirlikdagi urug‘larni bo‘ysundirishga qaratilgan urushlar va shahar va qishloqlarning vayron bo‘lishi haqida qimmatli dalillar mavjud. Shuningdek, asarda o‘zbek qavmlari, ulug‘lari va ularning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘rni, ashtarxoniylar va mang‘itlar hukmronligi davrida qo‘shin tuzilishi va mang‘itlar davlatining siyosiy tashkiloti haqida keng qamrovli ma’lumotlar berilgan. Buxoro xonligining Eron, Afg‘oniston, Qozoq va Qo‘qon xonliklari hamda Qashqar bilan olib borgan siyosiy aloqalari haqida ham o‘ziga xos tafsilotlar keltirilgan. Buxoro xonligi tarixi, o‘tmishda O‘rta Osiyo siyosiy xaritasida muhim o‘rin tutgan davrlarni aks ettiradi. Ushbu kurs ishida keltirilgan yozma manbalar, xususan, "Silsilat us-salotin" va "Tuhfat ul-xoniy" asarlari, Buxoro xonligining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga oid muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Bu manbalar, asosan, xonlikning siyosiy tarixiga, hukmdorlar shajarasiga, ularning ichki va tashqi siyosatiga doir qo‘shimcha tafsilotlar berib, o‘sha davrda Buxoro xonligi qanday o‘zgarishlar, inqirozlar va siyosiy aloqalar bilan bog‘liq bo‘lganini yoritadi. Umuman olganda, bu yozma manbalar Buxoro xonligi tarixi, ayniqsa, XVII– XVIII asrlarda yuzaga kelgan siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni chuqur o‘rganish uchun 16 qimmatli ilmiy manba sifatida xizmat qiladi. Ular, nafaqat o‘z davrining tarixini, balki hududning madaniy va siyosiy aloqalarini, xonliklarning o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. Shuningdek, bu manbalar O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishga katta hissa qo‘shadi va ilmiy tadqiqotlar uchun zaruriy ma’lumotlarni taqdim etadi. Buxoro xonligi tarixi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar, shu jumladan, ushbu manbalar asosida amalga oshirilgan tahlillar, O‘rta Osiyo siyosiy tarixining yanada mukammal va chuqurroq tushunilishiga imkon yaratadi. Bu manbalarni tahlil qilish, o‘sha davrdagi ijtimoiy va siyosiy vaziyatni to‘liqroq anglashga yordam beradi hamda Buxoro xonligining siyosiy tuzilmasi, iqtisodiy aloqalari va madaniy hayotini o‘rganishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. 17 II BOB. XVI-XVIII asrlarda yozilgan tarixiy asarlarda Buxoro xonligi tarixini yoritilishi. 2.1. Buxoro xonligi tarixini mahalliy manbalarda aks etishi . Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Movarounnahrda fan va madaniyat rivoj topdi. Shayboniyxon hayotligi chog’idayoq yozilgan turli manbalarda Muhammad Solihning chig’atoy – turkiy tilidagi “Shayboniynoma”, Fazulloh ibn Ro’zbexonning forscha “Mehmonnomayi Buxoro”, Kamoliddin Binoiyning forscha “Shayboniynoma” asarlarida Jo ʻ ji avlodlarining Movarounnahr taxtini egallashi, o ʻ zaro ikki mintaqa o ʻ rtasidagi o ʻ zaro aloqalar qayd etilgan. Shayboniyxon haqida yozilgan ushbu asarlarning mazmuni shindaki, uning madaniyatga homiylik qilgani o ʻ zi ham o ʻ qimishli o ʻ tkir badiiy va ijodiy did egasi bo ʻ lganligi tufaylidir. “Shayboniynoma” asarining muallifi Muhammad Solih (taxminan 1455–1535) bo‘lib, u turkiy qabilalardan bilkut urug‘idan kelib chiqqan. Muhammad Solih, Shohruh Mirzo (1409–1447) va Mirzo Ulug‘bek (1409–1449) davrida yashagan nufuzli amir Shohmalikning nabirasi, amir Nur Saidbekning esa o‘g‘li edi. Uning otasi Sulton Abu Sa’id Mirzo, birinchi navbatda, xizmatida bo‘lgan, keyinchalik esa 1464–1467-yillarda Xorazm hokimi sifatida faoliyat yuritgan. Biroq 1467-yilda, Sulton Abu Saidning buyrug‘i bilan qatl etilgan. Muhammad Solih yoshligida Hirotda istiqomat qilgan va o‘sha yerda madrasalarda ta’lim olgan. Keyinchalik, Hirot hukmdori Sultan Husaynning xizmatida bo‘lgan, shuningdek, Samarqand hokimi Darvish Muhammad Tarxon va Xoja Ubaydulla Ahrorning o‘g‘li Muhammad Yaxyo bilan hamkorlik qilgan. Uning umrining oxirgi davrlarida esa Muhammad Shayboniyxon va Ubaydulloxon saroyida kotib bo‘lib ishlagan. Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asari, Shayboniyxonning hayoti va u tomonidan amalga oshirilgan harbiy harakatlar haqida she’riy shaklda bayon qilinadi. Asar qahramonning tug‘ilishidan boshlab, 1505-yilgacha bo‘lgan voqealarni, shu jumladan, Dashti Qipchoq, Movarounnahr va Xorazmning ijtimoiy va siyosiy tarixini yoritadi. Dostonda, qo‘shinlarning yovuzligi, xalqning og‘ir ahvoli, Qorako‘l, Qarshi va G‘uzorda Shayboniylarga qarshi ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlar haqida muhim ma’lumotlar mavjud. Asar geografik va etnografik jihatdan ham qimmatli ma’lumotlar bilan boyitilgan. “Shayboniynoma” asari jami 76 bobdan iborat bo‘lib, dastlabki boblarida Muhammad Shayboniyxon madh etilgan. Misol uchun, 4-bobda u “So‘z ta’rifi da aytilg‘on abyotdur va so‘z taqribi bila suhandon podshohi oliynishon imom Muhammad Shayboniyxonning madhi” deb nomlangan. Keyingi boblarda esa Shayboniyxonning aqli, ilmiy bilimlari, Qur’oni karimni o‘qish qobiliyati, davlat boshqaruvi va boshqa san’atlari haqida so‘z yuritiladi. Asarning 15-bobi lirik elementlarga bag‘ishlangan, qolgan 60 bob esa tarixiy voqealarga doir ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Asar voqealari afsonaviy yoki rivoyatlarni tasvirlashdan ko‘ra, muallifning o‘zi ko‘rgan va guvoh bo‘lgan tarixiy faktlarga asoslanadi. Dostonning voqealari Muhammad Shayboniyxonning Buxoroga yurishidan boshlanadi va keyin Samarqand, Qarshi, Huzor yeri, Qorako‘lning egallanishi tasvirlanadi. Zahiriddin Muhammad Bobur bilan Samarqandda yuz bergan to‘qnashuv haqidagi ma’lumotlar ham asarda keltirilgan. Boburning tog‘alari Ahmad Tanbal va Xonokoxonlarni yengib Shohruxiya va O‘ratepani bosib olishi voqealari yoritiladi. Asar yakunida Shayboniyxonning Balx shahrini qamal qilishi, Husrav shohning qochishi va Andijondagi Ahmad Tanbalga qarshi yuborilgan askarlar haqida so‘z boradi. Nihoyat, asar Xorazmda Chinso‘fi bilan olib borgan janglar va Shayboniyxonning g‘alabasi bilan tugaydi. “Shayboniynoma” asari 1505-yildan keyin yozilgan va uning ikki noyob qo‘lyozmasi hozirda saqlanmoqda: biri Avstriyaning Vena shahridagi kutubxonada, ikkinchisi esa Sankt-Peterburg universiteti kutubxonasida mavjud 21 . Fazlulloh ibn Ro‘zbexon al-Isfahoniy (1457–1521) — tarixiy manbalarda ko‘pincha Xoja Mullo nomi bilan mashhur bo‘lgan yirik allomalardan biridir. U 1457-yilda Eronning Fors viloyatiga qarashli Xunni qishlog‘ida dunyoga kelgan. Otasi Jaloluddin Ro‘zbexon fiqh va ilohiyot sohasida tanilgan, shuningdek davlat xizmatida bo‘lgan yuksak martabali inson edi. 21 Замонов А. Бухоро хонлиги тарихи. – Т.: Баёз, 2021 . – Б.-12-15 19 Fazlulloh dastlabki ta’limni Isfahon shahridagi maktab va madrasalarda olgan. Bilimga chanqoqligi sababli, u ikki marotaba (1474–1482) Arabistonga safar qilgan. Bu yerda u taniqli mutafakkir Shayx Jamoluddin Ardastoniy (vafoti 1474) hamda mashhur misrlik tarixchi va tilshunos Shamsuddin Muhammad as-Sahaviy (1427– 1497)dan saboq olgan. Umuman olganda, Fazlulloh Ro‘zbexon o‘rta asr ilmlarining bir qancha muhim yo‘nalishlarini, ya’ni ilohiyot, fiqh, falsafa, tarix hamda sharq adabiyotini chuqur egallagan bilimdon olim sifatida tanilgan. Bu yuksak salohiyati tufayli u turli zamon hukmdorlarining saroyida hurmat-e’tibor bilan qarshi olingan. Jumladan, u Sulton Yaqub Oqqoyunlu, Sulton Husayn Boyqaro (1470–1506), Shayboniyxon va Buxoro amiri Ubaydullaxon (1533–1539) xizmatida faoliyat yuritgan. “Mehmonnoma-yi Buxoro” asari O‘rta Osiyo va Qozog‘istonning XV asr oxiri hamda XVI asr boshlaridagi ijtimoiy-siyosiy hayotini o‘rganishda juda muhim manba sanaladi. Bu asar 1509-yilning fevralidan sentabrigacha bo‘lgan oraliqda yozilgan. Mazkur kitobda Shayboniyxon tomonidan 1509-yil qish faslida qozoq sultonlari Jonish sulton, Ahmad sulton va boshqalarga qarshi olib borilgan harbiy yurishlar batafsil bayon etilgan. Ro‘zbexonning qaydiga ko‘ra, bu yurish 1508-yil kuzida va 1508–1509-yil qishida qozoq sultonlari tomonidan Movarounnahrga qilgan bosqinlarga javoban amalga oshirilgan. Ro‘zbexon bu yurishlarda shaxsan qatnashgan, voqealarning aksariga guvoh bo‘lgan va ayrim tafsilotlarni xon va uning yaqinlariga tayangan holda, shuningdek, Shayboniyxon qo‘lida bo‘lgan “Nasabnoma” (boshqa nomi “Tarix-i Xumoyun”) asosida bayon etgan. Asarning ahamiyati shundaki, unda Dashti Qipchoq, Turkiston va qozoq ulusining geografik holati, o‘zbek va qozoqlarning etnik tarkibi, urf-odatlari, hayot tarzi, shuningdek, feodallarning xo‘jalik tizimidagi qo‘l mehnatidan foydalanish holatlari haqida bebaho ma’lumotlar mavjud. Shu bilan birga, “Mehmonnoma-yi Buxoro” asarining yozilish maqsadi Shayboniyxon va o‘zbek ko‘chmanchi feodallarining siyosiy niyatlariga xizmat qilgan. Ro‘zbexon bu yurishni g‘ayridinlarga qarshi olib borilgan jihod sifatida 20 ko‘rsatib, bosqinchilik harakatlarini oqlashga uringan. Shu sababli, ushbu asardan foydalanishda muallifning qarashlari va maqsadlarini inobatga olish lozim. Asarning qo‘lyozma nusxalari juda kam uchraydi, bu esa uni yanada noyob va tarixiy jihatdan muhim manbaga aylantiradi 22 . Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalarni tahlil qilish orqali ushbu davrning siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayoti haqida boy va ishonchli ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin. Ayniqsa, Fazlulloh ibn Ro‘zbexon al-Isfahoniy tomonidan yozilgan “Mehmonnoma-yi Buxoro” asari bu borada alohida o‘rin tutadi. Ushbu asar orqali Shayboniylar sulolasining yurishlari, ularning qo‘shni xalqlar bilan aloqalari, urush-sulh siyosati, shuningdek, Movarounnahrdagi etnik va ijtimoiy tarkib haqida qimmatli ma’lumotlar olinadi. Yozma manbalarni izchil tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mualliflar ko‘pincha o‘z davridagi hukmdorlar manfaatlarini aks ettirishga harakat qilgan bo‘lsalar-da, ularning asarlari tarixiy voqealarni yoritishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun bu manbalarni tanqidiy yondashuv asosida o‘rganish ilmiy yondashuvni talab etadi. 22 Замонов А. Бухоро хонлиги тарихи. – Т.: Баёз, 2021. – Б.-8-9 21 2.2. Tarixiy asarlarda Buxoro xonligi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotning yoritilishi Buxoro xonligi o‘z davrida nafaqat siyosiy jihatdan, balki iqtisodiy va madaniy rivojlanish nuqtayi nazaridan ham Markaziy Osiyoning yirik markazlaridan biri bo‘lgan. XVI – XVIII asr o‘rtalari, ya’ni, hokimiyat tepasiga mang‘itlar kelishiga qadar bo‘lgan mintaqadagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, ularning mazmun mohiyati shuningdek, ushbu davrdagi sulolalar Shayboniylar va Ashtarxoniylarning olib borgan siyosati masalasi turli talqiqotchi olimlar tomonidan nisbatan bo‘lsa-da, o‘rganilgan muammolar qatoriga kiradi. Har ikkala sulolalar ya’ni shayboniy va ashtarxoniylar davrida ma’lum bir vaqtlar oralig‘i bo‘lganki, xonlikning ijtimoiy- iqtisodiy ahvoli bir qadar yuksalgan, ba’zida esa ortga ketgan. Shayboniy hukmdorlardan Muhammad Shayboniyxon, Ubaydullaxon, Abdullaxon II davrida mamlakat har tomonlama yuksaladi. Ham siyosiy, ham ijtimoiy-iqtisodiy, ham madaniy jihatdan Buxoro xonligi mintaqadagi yetakchi davlatlar qatorida turgan. Ashtarxoniy hukmdorlardan Imomqulixon va Abdulazizxon davrlarida shu darajaga yetadi. Bu mavzuga oid ilmiy izlanishlar xususida to‘xtalar ekanmiz, avvalo, R.G.Mukminova 23 ning izlanishlarini ta’kidlab o‘tib lozim. R.G.Mukminova yozma manbalar, ulardagi tarixiy ma’lumotlarni to‘plash, tasniflash va tahlil qilish asosida Buxoro xonligining ijtimoiy iqtisodiy hayotini yoritishga harakat qildi 24 . Shuni ta’kidlash kerakki, ushbu muallif sovet tarixshunosligida ham mazkur davrning ijtimoiy - iqtisodiy munosabatlariga murojaat qilgan edi 25 . R.G.Mukminova mavzu yuzasidan ilmiy izlanishlarida asosiy e’tiborni Buxoro xonligining qishloq xo‘jalik hayoti, agrar munosabatlari, dehqonchilik, chorvachilik, yerga egalik va hunarmandchilik masalalariga bag‘ishladi. Shayboniylarning Temuriylar davlati o‘rnida hokimiyat tepasiga kelishi va sulola vakillaridan Shayboniyxon, Ubaydulloxon va Abdulloxon II lar tomnidan 23 Мукминова Р.Г. К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. По материалам Вакф-наме. – Ташкент: Наука, 1966. – С. 351. 24 Мукминова Р.Г. Очерки истории ремесла в Самарканде и Бухаре XVI в. – Ташкент: 1976. – С. 103. 25 Мукминова Р.Г. Ремесло и торговля // История Самарканда. – Ташкент: 1969. Т. I . – С. 195-212; Ўша муаллиф. К истории ремесленных мастерских кархана. Средневековый Восток. История, культура, источниковедение. – Москва: 1980. – С. 196. markazlashgan davlat barpo etish bilan bog‘liq harakatlar bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga intilish kuchayganligi, shuningdek, sug‘orish inshootlarining qurilishiga katta e’tibor berilganligini qayd etish lozim. Tadqiqotlarda aynan Shayboniyxon birinchi bo‘lib 1502-yilda markaz Samarqand bilan boshqa tumanlarni o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash uchun Zarafshon daryosi ustida bir vaqtni o‘zida daryo suvini ikkiga: Qoradaryo va Oqdaryoga bo‘lib yuboradigan suv ayirg‘ich va ko‘prikni qurdirib ishga tushirganligi, aytiladi 26 . Bu ko‘prik hozirgacha yetib kelgan, hozirdagi Temiryo‘l yo‘l ko‘prigidan nariroqda joylashgan. Shayboniyxonning qo‘lga kiritgan yerlarini boshqarish tartibiga kelsak, u sof o‘rta asr ishlab chiqarishiga asoslangan uslubda bo‘lib, qo‘lga kiritilgan viloyat yoki shaharlarni alohida xizmat ko‘rsatgan qon qarindoshlari, qo‘shin boshliqlariga hissa- ulus qilib bo‘lib bergan. Agarda ular biror gunoh ish qilsa-lar, ana shundan mahrum qilinar, bu esa juda ko‘p nizolarga olib kelar edi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalarini taqqoslaydigan bo‘lsak, Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiyhayot nisbatan Shayboniy hukmdorlar davrida biroz jonlanganligiga guvoh bo‘lamiz. Xususan, Muhammad Shayboniyxon, Ubaydullaxon va Abdullaxon II kabi hukmdorlar mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini yaxshilash uchun bir qator ijobiy ishlarni amalga oshirishgan. Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” (Sharafnomayi shohiy) asari aynan Shayboniylar davrida Buxoro xonligidagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot haqida qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Bu asar 1940-50 yillarda sharqshunos olim S.Mirzayev tomonidan ilk bor tarjima qilindi 27 . Akademik B.Ahmedov esa bu asarni qayta to‘ldirib birinchi va ikkinchi jildlarini qaytadan nashr qildirgan 28 . Yana bir tarixchi professor, I.Umnyakov ham “Abdullanoma” bo‘yicha o‘z tadqiqotlarini olib borib, 26 Муқимов З. Шайбонийлар давлати ва ҳуқуқи. Тарихий-ҳуқуқий тадқиқот. Тошкент: Адолат, 2007. – Б. 41.; Семёнов А.А. К вопросу о происхождении и соствве уэбеков Шейбани хана // Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Выпуск I. – Сталинабад: Изд-во АН ТаджССР, 1954. – Б. 57. 27 Ҳофиз Таниш ибн Мирмуҳаммад Бухорий. Абдулланома. 1-жилд, / С.Мирзаев таржимаси. Т., 1966. –Б. 416 28 Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома («Шарафномайи шоҳий»). Биринчи ва иккинчи китоб / Форс тилидан С.Мирзаев тарж.; Сўз боши ва изоҳлар муаллифи: Б.Ахмедов. – Тошкент: Шарқ, 1999. – Б. 416. 23 1930-yilda bu haqida risola nashr etgan 29 . Ushbu tarixiy manba Buxoro xonligining XVI asrdagi tarixidan tashqari, O‘rta Osiyoning mug‘ullar tomonidan bosib olinishi, temuriylar davri, Dashti Qipchoqdagi Abulxayrxon davlati haqida ham hikoya qiladi. Siyosiy tarixdan tashqari davlatning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti haqida ham qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Jumladan, Shayboniy hukmdor Ubaydullaxon boshqaruvi davrida poytaxt Samarqanddan Buxoroga ko‘chiriladi hamda Buxoroda ulkan qurilish va yurtni obod qilish uchun ishlar amalga oshiriladi. Hofiz Tanish Buxoriy aynan Ubaydullaxon boshqaruvi davriga quyidagicha ta’rif bergan edi: Uning davlati va xalofati zamonida Movarounnahr, ayniqsa, Buxoro viloyati gullab- yashnadi 30 . Shayboniy hukmdorlar davrida iqtisodiy hayotda sun’iy sug‘orish bilan bog‘liqmuammolarni hal etish ishiga jiddiy e’tibor bilan qaralgan. Bu sulola vakillari Sangzor, Chirchiq, Sirdaryo, Amudaryo, Vaxsh va Murg‘ob daryolari imkoniyatlaridan unumli foydalanish choralarini ko‘rganlar. Shayboniyxon avlodlari keyinchalik Qashqadaryoning irmoqlaridan Kesh viloyati yerlarini sug‘orish uchun 10 dan ortiq kanallar qazitganlar. Sun’iy sug‘orish ishlari, ayniqsa, Abdullaxon II davrida keng rivojlangan. Masalan, 1556-1585-yillar oralig‘ida Zarafshon daryosida Karmana, Mehtar Qosim, Chahorminor va Jondor suv ayirg‘ichlari; Nurota tog‘ida Oqchob, Murg‘ob vohasida Hovuzixon suv omborlari qurilgan. Bundan tashqari, Sangzor daryosidan Jizzax vohasiga Tuyatortar kanali, Somonjuq dashtini obodonlashtirishga xizmat qilgan Xoja Ka’ab kanali, Afshona kanali, Amudaryodan Chorjo‘yga, Murg‘obdan Marvga hamda Vaxshdan uning atrof vohalariga suv chiqarishga imkon beruvchi kanallar qazilgan. Bundan tashqari, Abdullaxon II karvon yo‘llarini qayta jonlantirish, sardobalar, karvonsaroylar qurish va ta’mirlashga ahamiyat berdi. Shayboniylar davridagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot haqidagi yana bir ilmiy tadqiqotni Z.Muqimov olib borgan. O‘zining risolasida muallif Shayboniylar davlatining tashkil topishi, uning temuriylar davlati bilan aloqalari, soliq huquqi, yer- mulk va mulk huquqi haqida tahlillarini bayon etgan. Asarda Shayboniyxonning 29 Умняков И. «Абдулла-намэ» Хафизи Таныша и его последователи». Записки Коллегии Востоковедов при Азиатском музее Академии Наук СССР. Т. V . – Л.:1930. 30 Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома («Шарафномайи шоҳий»). Биринчи ва иккинчи китоб / Форс тилидан С.Мирзаев тарж.; Сўз боши ва изоҳлар муаллифи: Б. Ахмедов. – Тошкент: Шарқ, 1999. – Б. 61. 24 mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvolni qayta jonlantirishdagi sa’y-harakatlariga yuqori baho beriladi. Masalan, o‘ttiz-yil ilgari egalari tashlab ketgan “o‘lik yerlar”, ya’ni qarovsiz qolgan yerlarni qayta jonlashtirish, yurtni obod qilish uchun amaliy choralar ko‘rish uchun Kengash chaqirtirilib muhim qarorlar qabul qilingan. Bu yerlarni qayta o‘zlashtirgan fuqarolarga davlat xazinasiga to‘lanadigan soliqlardan imtiyozlar berilgan 31 . Asarda yoritilgan yana bir muhim masala bu - Shayboniyxon tomonidan amalga oshirilgan pul islohoti. 1507-1508-yillarda o‘tkazilgan pul islohotining asosiy maqsadi - savdo-sotiq va iqtisodiy hayotni tartibga solish edi. Kumush va mis chaqa tangalarni qaytadan zarb qildirib, ularning qiymatini oshirdi. Kumush tanganing og‘irligi 4,8 grammdan 5,2 grammga oshirildi. Islohotdan so‘ng bozorga davlat metalidan rasmiy turg‘un aniq kursli tanga pul joriy etildi. O‘tkazilgan bu pul islohoti butunmamlakat bo‘ylab uning aylanishi va savdo-sotiqning tartibga kelishiga olib keldi 32 . Umuman Buxoro xonligining ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga oid ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. B.Ahmedov 33 , M.A.Abduraimov 34 , R.Rahmonaliyev 35 , I.Saydahmedov 36 , K.Shoniyozov 37 hamda Azamat Ziyo 38 kabi olim va tarixchilar shular jumlasidandir. Yevropalik mashhur tarixchi olim A.Vamberi o‘zining “O‘rta Osiyo bo‘ylab sayohat” asarida ham Buxoro xonligi haqida ma’lumotlar keltirib o‘tgan. Asarda Buxoro xonligining etnik tarkibi haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Xonlikning aholisi 2,5 million. Bundan tashqari asarda xonlikdagi lavozimlarga ham ta’riflar berib o‘tilgan 39 . Ashtarxoniylar davriga oid yana bir muhim manba bu - Muhammad 31 Муқимов З. Шайбонийлар давлати ва ҳуқуқи. Тарихий-ҳуқуқий тадқиқот. Тошкент: Адолат, 2007. – Б. 71. 32 Ўша асар. – Б. 74. 33 Аҳмедов Б. Тарихдан сабоқлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. –Б. 431 34 Абдураимов М.А. Очерки аграрных отношений в Бухарском ханстве Х VI первой половины XIX веках Т. 1. – Тошкент: Фан. 1966. –С. 369. 35 Рахмоналиев Р. Империя тюрков. Тюркские народы в мировой истории с X в до н.э. по XX в н.э. / Монография. Науч. Ред. М. Цовма. – Москва: Прогресс, 2002. –С. 912. 36 Сайдахмедов И. Ценный источник по аграрным отношениям в Бухаре XV - XVI века. ОНУ. 1984. № 6 37 Шониёзов К.Ш.К этнической истории Узбекского народа. (Историко этнографическое исследование на материалах кипчакского компонента). – Ташкент: Фан, 1974. 38 Зиё А. Ўзбек давлатчилиги тарихи (Энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар). – Тошкент: Шарқ, 2001. Б. 368. 39 Вамбери А. Ўрта Осиё бўйлаб саёҳат. – Москва: 2003. – Б. 170. 25 Yusuf Munshining “Tarixi Muqimxoniy” 40 asaridir. Asarning katta qismi A.A.Semyonov tomonidan tarjima qilingan. Bu asar XIX asrda Rossiya va Yevropa tarixchilari uchun Buxoro xonligi tarixini o‘rganishdagi asosiy manbalardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Asar ashtarxoniylar sulolasiga mansub bo‘lgan Balx hokimi Muqimxon tashabbusi bilan yozilgan. Asarda asosan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ma’lumotlar keltiriladi. Ashtarxoniy hukmdor Nodir Muhammad topshirig‘i bilan yozilgan Mahmud ibn Vali muallifligidagi “Bahr ul-asror” 41 asari Buxoro xonligi tarixiga oid noyob manbalardan biri hisoblanadi. Asarda xonlikning geografik, tarixiy-etnografik va iqtisodiy hayotiga oid qummatli ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Muallif Buxoro shahriga ta’rif berar ekan, uning joylashuvi, aholisi, ilm-fan va olimlari, asosiy mashg‘ulotlari va asosiy dehqonchlik ekinlari, meva va sabzavotlari haqida ham to‘xtalgan. Jumladan: uzum va qovun eng shirin mevalardan bo‘lib, ularning tengi dunyoda yo‘qdir. Buxoro 10 ta tumandan iboratdir 42 . Bundan tashqari muallif xonlikdagi boshqa shaharlarga ham shu tartibda ta’rif berib o‘tgan. Ashtarxoniylar davrida yerga egalik qilishning, ilgarigi asrlarda amalda bo‘lganidek mulki sultoniy, xususiy mulk hamda vaqf yerlarishakllari mavjud edi. Mulki sultoniy davlat yerlari hisoblanib, undan keladigan daromad xon xazinasiga kelib tushardi. Davlat yerlaridan o‘sha joylarda yashagan dehqonlar foydalangan, ular yerni ishlatib, olingan hosildan xiroj solig‘i to‘laganlar. Xon davlat tasarrufidagi yerlarni, aholi yashaydigan qishloqlarni shahzodalarga, yirik din ulamolari va sayyidlarga suyurg‘ol shaklida, harbiy qism boshliqlari va saroy amaldorlariga tanho shaklida in’om qilardi. Suyurg‘ol qilingan katta yer egalari xon xazinasiga soliq to‘lamas edi. Tanho shaklida in’om qilingan yerlar tanhodorning xususiy mulki bo‘lmagan. Bu o‘rinda tanhodor o‘sha yerlarda ishlayotgan dehqonlardan soliq yig‘ib olish huquqiga ega bo‘lgan. Xon ayrim shaxslarga hukmdorga ko‘rsatgan alohida xizmatlari uchun ham yer mulklar in’om etardi. Bunday mulklar soliqlardan ozod qilinardi va shu boisdan ular “mulki hurri xolis” deb atalardi. 40 Муҳаммад Юсуф Мунший. Тарихи Муқимхоний. Тошкент: 1956 . – Б. 302. 41 Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (Бахр ал-асрар). – Ташкент:Фан, 1977. – С. 184. 42 Ўша асар. – С. 22-23. 26 XVI asr boshlaridan to-XVIII asr o‘rtalarigacha Buxoro xonligining ijtimoiy- iqtisodiy hayotiga oid tadqiqot va ilmiy izlanishlar juda ko‘plab olib borilgan. Bu borada shayboniy va ashtarxoniylar davridagi manbalarning o‘rni beqiyosdir. Mustaqillikning ilk-yillaridanoq O‘zbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlaridagi tarixchi olimlar bu borada ulkan ishlarni amalga oshirishdi. Bugungi kunda ham bu mavzuga doir ko‘plab tadqiqotlar olib borilmoqda. 27 XULOSA Buxoro xonligi tarixiga oid o‘rganilgan manbalar, ayniqsa huquqiy, arxiv xujjatlari va yozma tarixiy asarlar, o‘z zamonining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotini o‘rganish uchun muhim ilmiy resurslar hisoblanadi. Bu manbalar orqali Buxoro xonligining nafaqat davlat tashkiloti, balki uning iqtisodiy, ijtimoiy, diniy va madaniy taraqqiyoti haqida keng qamrovli ma’lumotlar olish mumkin. Ushbu kurs ishida xonlik tarixiga oid bir nechta asarlar va hujjatlar tahlil qilingan bo‘lib, bu tahlillar Buxoro xonligi davrining turli jabhalarini yoritishda asosiy manba sifatida foydalanishga imkon beradi. Buxoro xonligi tarixiga oid manbalarning tahlili va uning turli yo‘nalishlardagi yoritilishi alohida e’tiborga loyiqdir. Xususan, Buxoro xonligi arxiv xujjatlari va huquqiy manbalar, xonlikning ichki siyosiy va ijtimoiy tizimini yoritishda o‘zining beqiyos ahamiyatini ko‘rsatadi. Bu manbalar orqali xonlikdagi yuridik me’yorlar, amaldorlar va aholi o‘rtasidagi munosabatlar, yer egaligi tizimi va soliq siyosati haqida aniq tasavvur hosil qilish mumkin. Shuningdek, Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalar, jumladan, Fazlulloh ibn Ro‘zbexon al-Isfahoniyning "Mehmonnoma-yi Buxoro" asari, nafaqat siyosiy voqealar, balki ijtimoiy hayotning turli qatlamlaridagi odamlarning turmush tarzini ham yoritib beradi. XVI-XVIII asrlarda yozilgan tarixiy asarlarda Buxoro xonligi tarixining yoritilishi, ayniqsa, mahalliy va tashqi manbalarda qanday aks etgani o‘rganildi. Mahalliy manbalar, xususan, Buxoro xonligi saroyida yozilgan asarlar, o‘sha davr siyosatini, madaniy merosni va iqtisodiy rivojlanishni ko‘rsatib berishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, tarixiy asarlarda Buxoro xonligining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti haqida keltirilgan materiallar, xonlikning obodonchiligi, savdo-sotiq faoliyati, hunarmandchilik va ilm-fan sohasidagi muvaffaqiyatlar to‘g‘risida yanada chuqurroq tasavvur olish imkonini beradi. Buxoro xonligining madaniy rivojlanishi, uning ilmiy yutuqlari, adabiyot va san’atdagi yuksalishlari, shuningdek, diniy hayoti bu asarlarda keng yoritilgan. Madrasalar faoliyatining kuchayishi, ilm-fan sohasida yuz bergan taraqqiyotlar va Buxoro xonligida shakllangan diniy ta’limotlarning ijtimoiy hayotga ta’siri haqida tahlillar mavjud. Shu bilan birga, ijtimoiy qatlamlarning o‘zaro munosabatlari, iqtisodiy tuzilmaning shakllanishi va mehnat bozorining rivojlanishi haqida ham aniq tasavvur hosil qilish mumkin. Umuman olganda, Buxoro xonligi tarixini o‘rganishda yozma manbalar va hujjatlarning o‘rni beqiyosdir. Ushbu manbalar orqali Buxoro xonligining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayoti to‘g‘risida keng qamrovli bilimlar olish, shuningdek, o‘sha davrga oid bir qancha yirik masalalarni tahlil qilish mumkin. Buxoro xonligining tarixiy manbalarini o‘rganish nafaqat o‘sha davrni anglashda, balki bugungi kunda ham uning madaniy va ilmiy merosini saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, Buxoro xonligi tarixining yozma manbalarini chuqur tahlil qilish va ularni ilmiy nuqtai nazardan o‘rganish, o‘rta asrlar tarixini to‘liqroq tushunishga yordam beradi va ushbu tarixning nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy va madaniy jihatlarini ham yorqin tasvirlaydi. Shuningdek, tarixiy asarlarda aks etgan voqealar va tafsilotlarni tahlil qilish orqali Buxoro xonligining o‘ziga xos xususiyatlari, uning zamonasi va madaniy muhitini o‘rganish imkoniyatini beradi. Bu, o‘z navbatida, Buxoro xonligining tarixiy merosini zamonaviy kontekstda tushunish va baholash uchun zarurdir. 29 Foydalanilgan adabiyotlar ro ʻ yxati I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev asarlari va nutqlari 1. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2016. –Б. 5. 2. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 22 декабрь куни Олий Мажлисга қилган Мурожаатномаси. // Халқ сўзи, 2017 йил 23 декабрь. II. Normativ-huquqiy hujjatlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan 2017-yil 7 fevraldagi PF-4947-son “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar srategiyasi to‘g‘risida” gi Farmoni. 2. 2017-yil 19-maydagi PQ-2980-son “2017-2019-yillarda Buxoro shahri va Buxoro viloyatining turizm salohiyatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yilning 23-noyabrdagi 930-son “Buxoro, Samarqand, Xiva va Shahrisabz shaharlarida xavfsiz turizmni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. III. Manbalar 1. Ҳофиз Таниш ибн Мирмуҳаммад Бухорий. Абдулланома. 1-жилд, / С.Мирзаев таржимаси. Т., 1966. –Б. 416 2. Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома («Шарафномайи шоҳий»). Биринчи ва иккинчи китоб / Форс тилидан С.Мирзаев тарж.; Сўз боши ва изоҳлар муаллифи: Б.Ахмедов. – Тошкент: Шарқ, 1999. – Б. 416. 3. Биноий К. Шайбонийнома // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. XVI-XIX асрлар. – T.: – Fan va texnologiya, 2014 4. Муҳаммад Юсуф Мунший. Тарихи Муқимхоний. Тошкент: 1956 5. Vamberi A. O‘rta Osiyo bo‘ylab sayohat. – Moskva: 2003. 6. Fazlallax ibn Ruzbexan Isfaxani. Mixman-name-yi Buxara (Zapiski buxarskogo gostya) [Tekst] / Per., predisl. i primech. R.P.Djalilovoy; pod red. A.K.Arendsa; 30 [AN SSSR, Otd-nie istorii, AN UzSSSR, In-t vostokovedeniya]. – Moskva: Nauka, 1976. 7. Zayniddin Mahmud Vosifiy. “Badoe’ ul vaqoe”. (Nodir voqealar) / Forsiydan Naim Norqulov tarjimasi. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1979. IV. Ilmiy adabiyotlar 1. Аҳмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Т.: Ўқитувчи, 2001. – 246 б. 2. Аҳмедов Б.А.. Тарихдан сабоқлар. – Т.: Ўқитувчи, 1994. 3. Аҳмедов Б. Бухоро хонлигининг XVI – XVII асрлардаги ижтимоий- сиёсий ҳаётида Жўйбор хожаларининг тутган мавқеи ҳақида / Тарихдан сабоқлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994 4. Бартольд В. В. Узбекские ханства. Соч. Т. II . Часть 1. – М.: Восточная Литература, 1963. 5. Бартольд В.В. Шейбаниды. Соч. Т. II . Часть 2. – М.: Наука, 1694. 6. Бартольд. В.В. История культурной жизни Туркестана / Соч. в 9 томах. – Т. II . Ч.1.– М.: Восточной литературы, 1963 7. . Бартольд. В.В. Туркестан в эпохи монгольского нашествия / Соч. в 9 томах. Т. I . – М.: Восточной литературы, 1963. 8. Замонов А., Тўхтабеков К. Бухоро хонлигида сиёсий ва ижтимоий- иқтисодий жараёнлар (шайбонийлар сулоласи даври). – Т.: Turon Iqbol, 2018. 9. Сайдахмедов И. Ценный источник по аграрным отношениям в Бухаре XV - XVI века. ОНУ. 1984. № 6 10. Шониёзов К.Ш.К этнической истории Узбекского народа. (Историко этнографическое исследование на материалах кипчакского компонента). – Ташкент: Фан, 1974. 11. Зиё А. Ўзбек давлатчилиги тарихи (Энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар). – Тошкент: Шарқ, 2001. 12. Бартольд В.В. Сочинения. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии. Часть II . –Москва. Наука, 1964. 31 13. Арендс А.К., Халидов О.Д., Чехович О.Д. Бухарский вакф XIII в. М.: Наука,– 1979. 14. Иванов П.П. Хоз ya йство джуйберских шейхов. –М., –Л., 1954. 15. Рукавкин Д. Описания пути из Оренбурга к Хиве и Бухарам в 1753 г. // Новости литературы. Кн.5. – СПб.: 1823 . 16. Ефремов. Десятилетнее странствование и приключения в Бухарии, Хиве, Персии и Индии и возвращение оттуда через Англию в России. – СПб.:1876, 1794 и 1811; Новое изд. – М.: 1950. 17. Хрисанф, митрополит Новопатрасский.О странах Средней Азии., посещенных им в 1790 г. / Введ. и примеч. В.В.Григорьева и чтения в Обществе истории и древности России при Московском университете. Кн.1. – М.: 1861 . 18. Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. – М.: 1975. –С. 17. 19. Савельев П. Бухара в 1835 году с присоединением известий обо всех европейских путешественниках, посетивший этот город до 1835 года включительно. – СПб.: 1836. 20. Ханыков Н.В. Описание Бухарского ханства. – М.: 1843. –С.9. 21. Записки о Бухарском ханстве /Отчеты П.И. Демезона и И В. Виткевича. – М.: Наука, 1983. 22. Ahmedov B. Buxoro xonligining XVI – XVII asrlardagi ijtimoiy-siyosiy hayotida Jo‘ybor xojalarining tutgan mavqei haqida / Tarixdan saboqlar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. 23. Мукминова Р.Г. К истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. По материалам Вакф-наме. – Ташкент: Наука, 1966. 24. Мукминова Р.Г. Очерки истории ремесла в Самарканде и Бухаре XVI в. – Ташкент: 1976. 25. Мукминова Р.Г. Ремесло и торговля // История Самарканда. – Ташкент: 1969. Т. I . – С. 195-212; Ўша муаллиф. К истории ремесленных мастерских кархана. Средневековый Восток. История, культура, источниковедение. – Москва: 1980 . 32 26. Замонов А. Бухоро хонлиги тарихи. – Т.: Баёз, 2021 27. Мадраимов А., Фузаилова Г. Манбашунослик. – Тошкент: Фан, 2007. 33

MUNDARIJA

Kirish

I BOB Buxoro xonligi tarixiga oid manbalarning tahlili

1.1. Buxoro xonligi arxiv xujjatlari va huquqiy manbalar

1.2. Buxoro xonligi tarixiga oid yozma manbalar tahlili

II BOB. XVI-XVIII asrlarda yozilgan tarixiy asarlarda Buxoro xonligi tarixini yoritilishi

2.1. Buxoro xonligi tarixini mahalliy manbalarda aks etishi

2.2. Tarixiy asarlarda Buxoro xonligi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotning yoritilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить