Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligida hunarmandchilik va savdo-sotiq

Купить
Mundarija Kirish… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 2-6 I – BOB. Buxoro xonligida sav do – sot iq munosabat larining riv ojlanishi. 1.1 Buxoro xonligida savdo munosabatlarining yo’lga qo’yilishi…………….7- 13 1.2 Buxoro xonligi va qo’shni davlatlar o’rtasida madaniy – savdo aloqlari..14-21 II – BOB. Buxoro xonligida hurnarmanchilik ning sohasining o’rni. 2.1 Shayboniylar hukumronligi davrida hunarmanchilikning rivojlanishi…..22-25 2.2 Buxoro xonligida Ashtarxoniylar hukumronligi davrida hunarmandchilik sohasining o’sishi…………………………………………………………….26-29 X ulosa… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..30-32 Foy dalanilgan adabiy o’llar… … … … … … … … … … … … … … … … … … ...33-34 1 Kirish Kurs ishi mav zusining asoslanishi v a mav zuning dolzarbligi. Mustaqillik jamiyat hayo’lining barcha sohalarida, jumladan ijtimoiy fanlarda ham tub o'zgarishlarga asos soldi. Eng avvalo ularning nazariy - uslubiy asoslari yangilandi. Ayniqsa, tarix fanining nazariy-uslubiy asoslari, uning maqsad va vazifalari tubdan o'zgardi. O'zbekiston respublikasining Birinchi Prezidenti I. A. Karimovning mamlakat tarixchi olimlari bilan uchrashuvi va O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ning «O'zbekisto n Respublikas i Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to'g'risida»gi qaroridan so'ng O'zbekiston davlatchiligi tarixini o'rganishga yondashuv o'zgardi 1 . Ilgari sovet hokimiyati mafkurasiga xizmat qilgan tarix fani zimmasiga xalqning tarixiy xotirasini tiklash, haqqoniy tarixni yaratish vazifasi yuklandi. Xalqning o'zligini anglab yetishiga xizmat qilish tarix fanining muhim nazariy asosidir. O'zbekistonning Birinchi Prezident I.A. Karimov ta'kidlab o'tganidek, «Tarix xotirasi, xalqning, jonajon o'lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy o'zlikni anglashni, ta'bir joiz bo'lsa, milliy iftixorni tiklash va o'stirish jarayonida g'oyat muhim o'rin tutadi». Har qanday jamiyat hayo’lida bunday tub, olamshumul o’zgarishlar bosqichma-bosqich, ba’zan bir necha o’n yilliklar va hatto asrlar davomida amalga oshadi. Shu bois tarixiy o’tmish saboqlarini hisobga olmasdan, mintaqamizdagi xalqlarning tarixiy tajribasidagi ijobiy va salbiy jihatlarni chuqur ilmiy tahlil qilmasdan, shu jumladan, O’rta Osiyo davlatchiligi tajribalarini o’rganmasdan, bugungi kunda buyuk deb ta’riflash mumkin bo’lgan hozirgi islohotlarning mohiyati va ahamiyatini to’liq tushunish va baholash mumkin emas.O’zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov qayd etganidek: «Tarix xotirasi, xalqning, jonajon o’lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy o’zlikni anglashni, ta’bir joiz bo’lsa milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida g’oyat muhim o’rin tutadi». 1 Каримов И.А. Узбекистан XXI аср бусагасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараккиёт кафолатлари. - Т., Узбекистан. 1997. - Б. 140. 2 O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2017 yilning 4-5 aprel kunlari Rossiya Federasoyasiga davlat tashrifi alohida ko'tarinkilik va muhim ahamiyat ga egalik jihatidan munosib baholandi . Davlat rahbarlar ining uchrashuvlarida asosiy etibor O'zbekiston va Rossiya o'rtasidagi ko'p yillik tarixiy aloqalarni yangi bosqichda davom ettirish, har ikki mamlakat o'z mintaqasida o'zaro hamkorlik vazifalarini bajarishligi alohida ta'kidlandi. O‘zbekisto n delegatsiyasining tashrifi arafasida Moskvadagi A.Pushkin nomidagi tasviriy san’at muzeyida mamlakatimizning I.Savitskiy nomidagi davlat san’at muzeyi eksponatlari ko‘rgazmasi ochildi. Prezidentlar Shavkat Mirziyoyev va Vladimir Putin ushbu ko‘rgazmaga tashrif buyurganligi ham tarixiy aloqalarni yangi bosqichda davom ettirish uchun tashlangan muhim qadam bo'ldi.Demokratik jamiyat qurish yo’lida shu vaqtgacha bosib o’tilgan tarixiy bosqichlarni tahlil etish asosiy vazifalardan biri bo’lib hisoblanadi. Jamiyat va davlatchilik tarixni yanada chuqurroq anglash va undan to’g’ri xulosa chiqarish mustaqil davlat barpo etish yo’lida asosiy omillardan biri bo’lishi mumkin.Hozirgi zamonaviy bosqichda tarixiy bosib o’tilgan yillarga qayta nazar tashlash ilmiy tadqiqot olib borishda zaruriy jihatlaridan biridir. Tadqiqot ning mav zusining oby ek t i. Buxoro xonligida hunarmandchilik va savdo-sotiq aloqalari tadqiqotning ob'yektini. Tadqiqot ning mav zusining predmet i: Buxoro xonligida iqtisodiy hayo’l, ijtimoiyiqtisodiy munosabatlar, savdo-sotiq, tovar-pul munosabatlari, soliq siyosati, Buxoro xonligining boshqa mamlakatlar bilan aloqalarini izchil o‘rganish va tahlil qilish tadqiqot predmetini tashkil etadi. Tadqiqot ning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy-xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot ning ilmiy y angiligi quy idagilardan iborat : XVI – XVIII asr ikkinchi yarmigacha Buxoro xonligida hukumronlik qilgan sulolar davrida mamlakatda hunarmandchilik va savdo – sotiqning rivojlanishi, boshqa davlatlar bilan olib borgan madaniy – ijtimoiy, savdo – sotiq aloqlarini ilmiy tadqiqotlar 3 asosida o’rganilib ushbu kurs ishimizda yoritildi. Tadqiqot ning maqsadi milliy mafkura va milliy g’oya asosida tariximizning kam о’rganilgan sahifalaridan biri bо’lmish Buxoro xonligi davlati tarixini va bu davlatini idora qilgan shayboniylar va ashtarxoniylar, О’rta Osiyoning shu davrdagi siyosiy, iqtisodiy hamda madaniy hayo’lini va shuning bilan birga tashqi diplomatik savdo tijorat ishlari boyicha tarixiy manbalar asosida chuqur ilmiy tahlil etishdir. Tadqiqot ning v azifasi Qo`yilgan maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: - Xonlikda yuritilgan iqtisodiy siyosat va uning mohiyatini tahlil qilish; - Xonlikdagi tovar-pul munosabatlari bo‘yicha xonlikdagi mavjud tizimni o‘rganish; - Ichki savdoda xonlar tomonidan yuritilgan siyosatning moxiyatini yoritish; - Xonlikning tashqi savdo aloqalaridagi holatni sarhisob qilish; - Buxoro xonligida hurnarman chilikning sohasining rivojlanishi ni o’rganishdir. Tadqiqot mav zusi bo‘y icha adabiy o’lla r sharhi (t ahlili). Tarixshunosligimizda Buxoro xonligi tarixi haqida alohida fundamental tadqiqot shu kunga qadar juda kam o‘rganilgan mavzulardan hisoblanadi. Buxoro xonligida hunarmandchilik va savdo – sotiqning rivojalnishi va olib borilgan aloqlariga doir manbalarni bir ikki guruga bo’lib o’rganamiz. Birinchi guruh sovet tarixi adabiyo’llari, ikkinchi guruha esa mustaqillikdan so’ng yurtimizda olib borilgan tadqiqotlar va ilmiy – monografik adabiyo’llardir. Birinchi guruh Yurtimizda sovet hukumati hukumronligi davrida tariximiz haqiqatdan anchgina uzoqda bo’lib o’rganildi. Bunda muhim xonliklar tarixini buzib tariximizni yo’lg’onlashtirildi. Misol uchun Buxoro xonligi tarixiga oid manbalarni sovet tarixchi olimlaridan A.Y. Yakubovskiy, V.Bartold, A.Semyonov, P. Ivanov, I. V. Pogorelskiy, G‘. Napesov, Q. Muhammadberdiyev, N. Qalandarov, T. G. Tо‘xtametovlar ushbu davrni yoritib berishgan 1 . 1 Бартольа В.В. Исторня иэучения Востока п Еиропе и в России Иэд. В горое. Л. 1925. с. 258. Семёнои А.А. Шейбанихан н эаооенание им империи Темуридов; его же: Первие Шсйбаниди и борьба эа Мавсреннахр 4 Bu davrga oid manbalarni V. V. Bartold tomonidan o’rganilgan. Buxoro xonligining tashkil topishi, madaniy hayo’li va Rossiya bilan olib borgan savdo – sotiq ishlari haqida o’zining kitoblarida keltirib o’tgan. Bundan tashqari yana bir sovet tarixchi olimlaridan A. Semyonov o’zining asarida Buxoro xonligida Shayboniylar hukumronligi davri tarixini yoritib berigan. Ushbu asarda Shaboniyl arning hokimyat tepasiga kelishi, Muham mad Shayboniyxonning taxtga chiqishi va olib borgan siyosati, davlatda ijtimoiy – madaniy hayo’lning rivojlanishi, qo’shni davlatlar bilan olib borgan aloqlari haqida keng ma’lumotlar yozib o’tgan. Ik k inchi guruh Bu guruhga Mustaqillik yillaridan so’ng mahalliy tarixchilarimiz tomonidan Buxoro xonligi tarixiga oid bo’lgan tadqiqotlarning olib borilishi va o’rganilishidir. Mustaqillikdan so’ng Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning tomonlaridan tariximizni haqqoniy yozish bo’yicha bir qancha topshiriqlar berildi. Mana bugungi kungacha Buxoro xonligi tarixiga oid bir qancha tadqiqotlar olib borildi va haqqoniy bayon etilib kelinmoqda. Buxoro xonligi tarixini o’rgangan olimlardan B. Ahmedov, X. To’rayev, Azamat Ziyo, G. Sultonova, O’.Mavlonov, N.Nuriddinova, B.Yakubov, S.Inoyatov, Q.Rajabov, E.Ochilov, R.Muqminova, G.Agzamova, J.Ismoilova, L.Levteyeva, X.Dadaboyev, A. Zamonov kabi olimlar tomonidan sulolaning harbiy tizimiga oid limit tadqiqotlar olib borildi va dissertatsiyalar yoqlandi 1 . Buxoro xonligi tarixini yoritishda Xalim To’rayevning olib borgan ishlarining o’ni beqiyosdir. Olimlning yozgan “Buxoro tarixi” monografik kitobida Buxoro tarixi kengroq yoritilib o’tilgan. //Материали по исгории узбеков и галжикон , нипуск 1., Сталинзбод - 1954. -3-Я5, 85-111- сгр. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (XVI – середина XIX вв. — М., 1958. Содиқов А. Хива ва Россия иқтисодий муносабатлари (XIX аср 2 ярми – XX аср бошлари). — Тошкент: Фан, 1968; Погорельский И.В. Очерки экономической и политической истории Хивинского ханства конца XIX и в начале ХХ вв. — Л.: ЛГУ, 1968. Йўлдошев М. Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши. — Тошкент: Ўздавнашр, 1959; Содиқов А. Хива ва Россия иқтисодий муносабатлари (XIX аср 2 ярми – XX аср бошлари). — Тошкент: Фан, 1968 1 Ахмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т., «Ўқитувчи», 2001. Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаэв Э.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. Т.: “Адолат”, 2001. Ўзбекистон давлатчилик тарихи очерклари / масул муҳарри Д. Алимова, Э. Ртвладзе. – Т.; “Шарқ”., 2001. Zamonov. A – Buxoro xonligi tarixi., Toshkent., 2021. Тўхтабеков. К, Замонов. А – Бухоро сиёсий, ижтимоий – иқтисодий жараёнлар., Т.: 2020. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi., T.: “Sharq”., 2001. Муқимов. З. Шайбонийлар давлати ва ҳуқуқи (Тарихмй-ҳуқуқий тадқиқот)., T.: “Adolat”., 2007. 5 Bundan tashqari Buxoro xonligining tarixiga oid yana bir tarixchi olimimiz Akbar Zamonovning “Buxoro xonligi tarixi” kitobida honlikdagi Shayboniylar va Ashtarxoniylar hukumronligi bo’yicha ko’plab ma’lumotlar yozilgan. Kurs ishi t ark ibining qisqacha t av sifi . Tadqiqot ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyo’llar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. Kurs ishining birinchi bobida Buxoro xonligida savdo – sotiqning rivojlanishi va qo’shni davlatlar bilan olib borgan savdo aloqlari haqida yoritib o’tildi. Kurs ishining ikkinchi bobida Buxoro amirligida hukumronlik qilga ikki sulola Shayboniyla r va Ashtarxoniy lar hukumronli gi davrida Buxoroda hunarmandchilik sohasining rivojlanishi haqida adabiyo’lardan foydalanib tahlil qilindi. 6 I – BOB. Buxoro xonligida sav do – sot iq munosabat larining riv ojlanishi. 1.1 Buxoro xonligida sav do munosabat larining y o’lga qo’y ilishi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davlatida ham xon xazinasiga tushadigan asosiy boyliklardan bu, soliq va jarimalardan tashqari savdo-sotiqlardan katta foyda olingan. Bu haqda ko‘plab ma‘lumotlar tarixiy asarlar, yozma manbalar, estaliklar va arxiv hujjatlarda yetarlicha ma‘lumotlar topiladi. Salkam 250 yillik tarixga ega Buxoro xonligida ham savdo-sotiq ishlari boyicha bir qancha tadbirlar amalga oshirilgan. Shayboniyxon, Ko‘chkinchixon, Abu Said, Ubaydullaxon hukumronlik yillarida muayyan ishlar amalga oshirilgan. Ammo qo‘sh hokimiyatchilik yillarida Abdulazizxon; (Buxoroda), Abdullatif; (Samarqandda) xonlar o‘rtasidagi o‘zora urushlar mamlakatning iqisodiy-siyosiy jihatdan muayyan o‘sib borishiga katta to‘siq bo‘lishiga qaramay, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Xorazm, Balx kabi shaharlar ahvoliga keskin ravishda salbiy ta‘sir etmagan. O‘rta Osiyo shaharlari savdo-hunarmandchilik va madaniyat markazlari sifatida o‘z foaliyatini davom ettirgan. Bu joylarda ayniqsa, ip va ipak gazlamalar ishlab chiqarish keng quloch yoyib, ular mamlakatning ichki va tashqi savdoda salmoqli o‘rin egallagan. Bular; bo‘z, alacha, xom surp, zandoni, mata, doka, atlas, kimxob, banoras, beqasam va adras kabi turli rangdagi gazlamalar edi. Abdullaxon II o‘zining 40 yillik hukumdorligi davrida karvon yo‘llarini qayta jonlantirish, karvonsaroylar qurish va ta‘mirlashga ahamiyat berdi. Bundan tashqari ilk bor o‘rta osiyoda zamonaviy 1577- yilda Buxoroda yirik usti berk savdo rastasi, Abdullaxon timi qurildi 1 . Demak Abdullaxon II hukumronlik yillarida muayyan ishlar olib borganini bilishimiz mumkin. Buxoro xonligi shaharlarida va shuningdek atrof joylarda ishlab chiqarish maxsulotlarining ma‘lum turlari ixtisoslashtirilgan alohida mahalla, qishloqlar vujudga kelgan edi. Masalan Buxoroning shimolida joylashgan Zandona degan qishloqda ip gazlamaning sifatli bir turini ishlab chiqarish bundan ming yil ilgariyoq ixtisoslashtirilgan. Bu to‘g‘risida X asrning birinchi yarmida yashagan 1 Ахмедов.Б - Ўзбекистон тарихи манбалари. Т. Ўқитувчи. 2001. B.59. 7 Narshaxiy bunday yozgan edi. Zandoni ip gazlamasi, Narshaxiyning so‘zicha, Iroq, Hindiston, Eron, Karmana va boshqa mamlakatlarga olib ketilib, juda mashhur bo‘lgan. XVI-XVIII asrlarda va bundan keyingi davrda zandoni ip gazlamasi Rassiyaga ko‘p miqdorda keltirilgan. Bu yerda u “Zendei” nomi bilan mashhur bo‘lgan. Demak O‘rta Osiyo hunarmandchilik sanoatida ipakchilik muhim rol oynab, ular orasida Farg‘ona vodiysi va Buxoroda to‘qiladigan ipak gazlamalar savdoning muhim buyumi hisoblanganligi bilish mumkin. Undan tashqari Buxoro xonligida gazlama ishlab chiqarish haqida qisqa bo‘lsada, Filipp Efremovning bergan ma‘lumoti ham ahamiyatlidir. Uning ma‘lumotlariga qaraganda, bu hududda ipak ko‘p bo‘lgan, undan kumush va tilla naqshli yo‘l-yo‘l kimxob, atlas, duxoba, mayda gul solingan gazlamalar to‘qilgan. Bu yerda juda ko‘p paxta yetishtirilgan. Undan chodir, bo‘z, doka, dag‘al ip gazlama, olacha, fata (shaffof oq ro‘mol), xom surp va boshqa gazlamalar to‘qilganligi haqida ma‘lumotni beradi. Garchi bu so‘zlar XVIII asrga tegishli bo‘lsada, biroq ko‘rsatilgan gazlamalar O‘rta Osiyo shaharlarida bundan ancha davrlar ilgari to‘qilar edi. Bu tovar—maxsulotlar ichki va tashqi savdoda juda xaridorgir bo‘lganini bilish mumkin. Hokimiyatga Ashtarxoniylar (Joniylar) so‘lolasi kelgandan so‘ng ham muayyan ishlar amalga oshirilgan. Bu sohada Buxoro xonlarida ayniqsa Imomqulixon (1611—1642) foaliyati xarakterlidir. Imomqulixon savdohunar mandchilik ahllarining Astraxandan Qozongacha va bu yerdan o‘tib, Sibirgacha bo‘lgan ulkan tertoriya bilan aloqasini kuchaytirishga alohida e‘tibor bergan. Chunonchi, Imomqulixon hukumronlik yillari vaqtida Buxoro xonligidan rus davlatiga to‘qqiz marotaba elchi yo‘borilgan. Elchilarning yettitasi bevosita Astraxan, ikkitasi esa Sibir orqali jo‘natilgan. Elchilarning bazilari haqida ma‘lumot uchraydi. Ulardan 1613- yilda Navruzxo‘ja boshchiligida, 300 kishidan iborat savdo karvonlari bilan. 1622-yilda Chobak Balikov boshchilik 19 kishidan iborat xizmatchi va savdogarlar bilan Sibir orqali. 1633 yilda Hoji Otaqul nomli savdagar hamrohlari bilan Astraxan orqali. 1640- yilda Xazziyan boshchiligida o‘z elchilarini Sibir orqali jo‘natgan. 1642- yilda 8 Xo‘ja Ibrohim nomli elchi Balx hokimi nomidan Astraxan orqali hamrohi bilan Maskva yetib borgan. Bu ma‘lumotga asoslanib xulosaga kelinganda, Buxoro savdogarlari esa xorijga asosan paxta, ipak va tayyor maxsulotlarni eksport vazifasini bajarganligi, shuningdek xorij mamlakatlaridan esa xonlikning ichki bozari uchun talabgir maxsulotlari bilan taminlab turligini ma‘lum 1 . Ashtarxoniylar so‘lolasi hukumdori Nazrmuhammadxonning (1642-1645) qisqa hukumronligi yillarida esa savdo-sotiq ishlari boyicha biror bir ma‘lumatlar uchramaydi, ammo Abdulazizxon (1645-1681) uzoq hukumronligi yillarida kam bo‘lsada ma‘lumat uchraydi. 1669- yilda rus elchilari Onyushka Shaposhnikov va Nazir Nodirov Buxoroga jo‘natilgan. Bu elchilar Buxoroda ikki oy bo‘lishgan, bu vaqt ular Abdulazizxon huzurida bo‘lgan. Elchilar izzat-hurmat bilan yashagan va Abdulazizonning mulla Farrux nomli javob elchisi bilan qaytganlar. Bundan shunday xulosaga kelish mumkinki, rus podshosi o‘zining o‘sha elchilari orqali Abdulazizxonga yorliq yuborib, Sibir orqali o‘zora savdo- sotiq munosabatlarini davom etirish taklif etgan. Buxoro elchisi mulla Farrux o‘z hamrohlari bilan 1670 yilning 17 oktobrda Tabolskka kelgan bu yerdan o‘n kishidan iborat soqchi va ko‘zatuvchilar bilan 24 nayabrda Maskvaga yo‘borilgan. Mulla Farrux 16 kishidan iborat hamrohlari bilan 1671 yilning 27 yanvarida Maskvaga yetib keladi. Mulla Farruxning asosiy vazifalaridan biri, har ikki davlatlar o‘rtasida elchilik munosabatlarda bo‘lish va savdogarlarining o‘z davlatlari uchun zarur mollarni sotib olishlari uchun to‘sqinlik qilmaslik edi 2 . Buxoro xonligi va xonlikdagi hukmdor doiralar xonlik savdogarlarining manfaatini ko‘zlab rus davlatiga bir qancha elchilar yo‘borilgan. Abdulazizxon hukumronlik yillaridan yana biri 1674 yili Hoji Farruxni Sibirga elchi qilib yuborilgan bo‘lib. U 14 hamrohi bilan Tobolskka va bu yerdan Maskvaga boradi. Hoji Farruxning asosiy vazifasi har ikki mamlakat o‘rtasida o‘zora savdo elchilik munosabatlarni yo‘lga quyish bo‘lgan. Buxoro xonligi bilan aloqadan rus davlati qanchalik manfaatdor bo‘lsa, Sibir 1 Zamonov. A – Buxoro xonligi tarixi. Toshkent. 2021. B. 67. 2 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi., T.: “Sharq”., 2001. B.143. 9 va umuman Rassiya bilan aloqa qilish Buxoro xonligi ham shunchalik manfaatdor bo‘lganini bilish mumkin. Hoji Farrux Buxoro xonligining rus davlatiga bilan nisbatan munosabatni sharhlab o‘tar ekan, Abdulazizxon har ikki tamonning savdo kishilarining to‘xtovsiz qatnashlarini istaydilar deb, o‘qtirib o‘zi yani Hoji Farrux hozircha yengil-yelpi savg‘alar – 9 ta Buxoro o‘q yoyi va 9 ta bars terisi bilan kelganligi, vataniga qaytib borgach, xon u bilan rus podshosiga, 1 ta fil, 2 ta oq qo‘tos, 18 ta yo‘rg‘a ot, 2 ta tulpor, 2 ta chipar to‘ti, 2 ta qoplon, 2 ta arab bolasi, 2 ta silovsin, ipak va ip gazlamalar, sovuq qurollar, qimmatli toshlar va boshqa sovg‘alarni yo‘borajagini, shuningdek Abdilazizxon hamma rus asirlarini o‘z vatanlariga qaytarishni vada qilgani, hatto, rus hukumati Hindistonga elchi va savdogarlar yuborgan taqdirda, ularning yo‘lidagi havfsizligini taminlashni o‘z zimmasiga olishini aytadi. XVII asrlarda hududiy jihatdan chegaradosh bo‘lgan Buxoro va Rassiya davlati o‘rtasida olib borilgan savdo ikki davlatning o‘zaro diplomatik munosabatlarda muhim o‘rin tutgan. Buxoro xonligi Rassiyadan asosan qo‘rolyarog‘, porox, po‘lat va moynasiga xaridorgir bo‘lgan va import qilib olgan. Yo‘llarda esa tranzid vazifasini ot, tuya eshak va boshqa hayvonlar bajarib kelgan. Bu haqda Buxoroga tashrif buyurgan ingliz savdogari Antoni Jenkinsonning “…bu mamlakatda hamma odamlar faqat karvonlar bilan sayoxatga chiqadi…” degan ma‘lumoti tasdiqlaydi. Demak elchilik munosabatlari har ikki mamlakatni bir-biri bilan savdo tijorat aloqalarini samarali davom ettirishga yordam bergan. Natijada Sibir va Astiraxan orqali savdo ancha kuchayib, samarali natijalar berganligini bilish mumkin. Buxoro xonligidan Sibirga olib ketilgan tovarmaxsulotlarining turlari va miqdori ayrim qimmatli ma‘lumotlar keltirilgan. Ushbu ma‘lumo tda ko‘rinib turibdiki, asosan ipak, paxta tovar maxsulotlaridir. Undan tashqari savdo har ikki tamon ishlab chiqarish kuchlarni o‘stirishga ma‘lum rol oynagan. Buxoro xonligi shaharlaridan Sibirga gazlamalarining ko‘plab keltirib turilishi u yerda savdo- hunarmandchilikning sanoatining o‘sishiga hamda paxta maydonlarining ma‘lum darajada kengayishiga ta‘sir etgan. Sibirga keltirilgan Buxoro tovar maxsulotlarining narxi. Demak yo‘qori 10 jadvallarda keltirib o‘tilganidek Buxoro xonlik bozorlaridan asosan ip gazlama tovar maxsulotlari tashqi bozorlariga chiqarilganini va ichki bozorlarga esa muyna, qurol aslahalar sotib olinganligini bilishimiz mumkin. Shayboniylar va Ashtarxoniylar hukumronligi yillari davrida xolqora savdo dengiz yo‘llarida olib borilgan bo‘lsa-da, lekin buyuk ipak yo‘lini jonlantirishga qaratilgan bir qancha tadbirlar amalga oshirildi. Undan tashqari Buxoro hududida bir xil standartga ega og‘irlik o‘lchav birliklari ham bo‘lgan. XVIII asr boshlarida Buxoroda yaratilgan raqamlar to‘plami asaridir. Bu asarda to‘rtta afirmatik ifoda va ulardan soliq yig‘ish, yer maydonlarini hisoblash chog‘ida foydalanish keltirib o‘tilgan. Asarning eng asosiy qimmati shundaki barcha masalalar aniq bir mahalliy shart-sharoitlarda qo‘llash uchun keltirilgan bo‘lib unda Buxoroning ijtimoiy-iqtisodiy hayo’lni ifoda etuvchi ma‘lumotlar keltirilgan. Unda og‘irlik o‘lchamlari bir necha bor tilga olingan. Unda qonuniy bir man og‘irligi, qirq istar ekanligini keltirilib o‘tilgan. Har bir istar to‘rt yarim misqolga teng. Demak bir man, bir yuz sakson misqolga teng, bir sa -- sakkiz ratlga, bir ratl esa – yigirma istarga, bir misqol – olti danikga, bir danik esa – o‘n olti javga teng deb takidlangan. Keyingi sahifalarda misqolning quyidagi birliklarda bo‘lishi bilan keltiriladi. Mazkur holatda, maskur baytga ko‘ra bir misqolga jav ekanini takidlash joiz, shunday qilib keltirilib barchalarida ikki xil turli man, ratl, sa va istar namoyon bo‘ladi. Buxoro xonligida eng ko‘p tarqalgan og‘irlik birliklardan biri bu Bog‘dod ratli bo‘lgan. Har xil manbalarda ratlning hajmi ikki xil; 128 dirham va 130 dirhamga teng deb ko‘rsatilgan. Buxoroning 4,5 misqoli, 20 istar ratli mazkur Bog‘dod ratliga to‘liq mos kelgan. Bunda Bog‘dod ratli dirham asosida emas, balki misqollarda o‘lchami ham ma‘lum bo‘ladi. Bunda ko‘rinadiki Buxoro xonligi hududida bozor va shahar hududlarida savdo- sotiq ishlari boyicha sa, ratl, man, istar kabi o‘lchav birliklari bo‘lgan. Bunda Shayboniylar va Ashtarxoniylar hukumronlik yillarida Bog‘dod ratlining kelib chiqqan, misqoldan iborat birlik og‘irlik va hajm o‘lchav birligi sifatida qo‘llanilgan. “Raqamlar to‘plami” asariga binoan asosan Buxoroda o‘lchash misqollarda belgilangan. Maskur birliklarni gramlarga tenglashtirish uchun eng 11 avvola ularning asosini tashkel etuvchi misqol o‘lchavini bilish lozim. Buni bilish uchun raqamlar to‘plami asarida kerakli ma‘lumotlar berib o‘tilgan. Bunda sakkiz pudli yo’lman 4,8 gramli kichik misqollarda belgilangan va raqamlar to‘plamida‖ asarida turli misqollar to‘g‘risida gap boradi. Bu narsa har ikki holatlardalarda ham bir xil misqol nazarda tutiladi. Demak 90 misqolli ratl (90x4,8) 432 gram ga teng, 180 misqolli man esa (180x4,8) 864 gram ga85 teng ekanligi ko‘rsatilgan. Ushbu xulosa quydagi ifoda orqali o‘z tasqig‘ini topadi. Maskur ratl va manga mos misqollar to‘g‘risida qo‘lyozmada ular 6 danikka teng, bir danik esa 16 javga tenglashtirilgan. Demak ushbu misqollar 96 javga teng, 4,8 gramli misqolga 0,05 gramli javga teng. Biroq ayrim olimlar bir misqol 96 javga emas, 100 javga, yani (0,05x100) 5 gram ga teng deb talkidlaydi. Yo‘qorida isyo’llangani kabi ikki xil misqol mavjud bo‘lgan va biri ikkinchisiga 24, 25 nisbatda 4,8 va 5 gr ga teng bo‘lgan 1 . Yo‘qorida ko‘rsatilib o‘tilgan og‘irlik o‘lchavlari Buxoro xonligida hududi bozorlarda muomilada bo‘lganligi haqida muallifi na‘molum “raqamlar to‘plami” keng bayon etilgan. Shunday ekan Shayboniylar va Ashtarxoniylar hukumronlik yillarida savdo—sotiq, tijorat, soliq va tovar ayirboshlashda standart og‘irlik o‘lchavlaridan keng foydalanganligi bilish mumkin. 1794-yilda Buxoroda bo‘lgan T. S. Burnashev o‘g‘irlik o‘lchavlari to‘g‘risida juda qiziq ma‘lumotlar keltirilgan. Askar jangchi pul moashidan tashqari har yili 7 yo’lmondan bo‘g‘doy (56 pud) olganini takidlab o‘tib, shu o‘rinda Burnashev ma‘lumotida besh o‘lchov birligi ham keltirilgan. 1. 8 rus pudiga yaqin o‘lcham yo’lmon. 2. 56 rus funtiga teng pud. 3. 1/10 pudga teng, yani 5 rus funtiga teng chiriq. 4. chiriqning qandaydir qismi bo‘lgan funt. 5. o‘sha funtning 1/96 qismli qandaydir birlik. T. S. Burnashevning ma‘lumotida tub aholi asosan yo’lmon va pud og‘irlik 1 Низомиддинов. XVI-XVIII асрлада Ўрта Осиё – Ҳиндистон муносабатлари. – Т.: Фан. 1966. B.69. 12 o‘lchav birligidan foydalanilgan. Garchi mahalliy aholi bozorlarda savdo — sotiqda ishlarida, tovar maxsulotlarini ayirboshlashda o‘z zamonasining o‘ziga xos og‘irlik o‘lchav birliklari bo‘lgan. Shunday qilib Buxoro xonligida ichki savdoda, yirik savdo markazlari shahar va qishloqlarda, eng asosiysi o‘g‘irlik o‘lchav birliklari bo‘lib undan keng faydalanishgan. Bu esa ichki savdo—sotiq ishlarining jonlanishiga sabab bo‘lganligini bilishimiz darkor. 13 1.2 Buxoro xonligi v a qo’shni dav lat lar o’rt asida madaniy – sav do aloqlari. Tarixdan bizga ma‘lumki u yoki bu davlat har bir vaqtda rivojlanish davrida tashqi diplomatik aloqalar va savdo aloqalarisiz rivojlana olmagan. Bir so‘z bilan aytganda har qanday davlat ham o‘z qobig‘iga o‘ralib taraqqiy etmagan. Shu o‘rinda bunga istisno ravishda Buxoro xonligida Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulola hukumdorlari tomonidan bir qancha savdo va diplomatik munosabatlari amalga oshirilgan. Movoraunnahrda Shayboniylar hokimiyat tepasiga kelgan yillarda va ular hukumronlik yillarda qo‘shni mamlakatlar bilan elchilik, savdo tijorat ishlarini olib borganlar. Xonlikning tashqi savdoni tashkil etishda elchilarning xizmati katta bo‘lgan, chunki diplomatik aloqalarning yaqinligi savdo tijoratining rivojiga ijobiy ta‘sir o‘tkazgan 1 . Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolasining hukumdor vakillari ham bir qancha qo‘shni davlatlar bilan tashqi savdoni tashkil etish tadbirlarini amalga oshirgan. Chunonchi Rassiya, Hindiston, Yorkent xonligi, qisman Usmonli turklar bilan savdo sotiq ishlarini olib borgan. Shu o‘rinda xonlik dorgohida bir necha lavozimlar ham tashkil etilgan bo‘lib, ular elchilik vazifalarini va elchilarni qabul qilish xizmatlari yuklatilgan. Ulardan biri “naqibdir” dargohdagi xondan keyingi muhim davlat amaldori bo‘lib, rasmiy qabul marosimlarida oliy hukumdorning chap tomonida birinchi bo‘lib joy olishi naqibning dargohdagi tutgan yuksak maqomidan dalolatdir. “Naqibning asosiy vazifasi, mas‘ulyatli elchilik vazifasi yuklatilgan. Shu bilan birga harbiy yurishlarni uyushtirish, dovom ettirish, dushman harbiy imkoniyatlarini o‘rganish yumushlarini ham bajargan. Naqiblarning muhim jihatlaridan biri shundaki, bu lavozimga asosan payg‘ambar avlodlari hisoblanmish sayyidlar xonadoniga mansub kishilar tayinlangan” 2 . Demak, bundan ko‘rinadiki xon dargohdagi bu kabi ma‘suliyatli vazifa va 1 Мукминова Р.Г. К Истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. (по материалам «Вакфнаме») – Т.: Фан, 1966. C.58. 2 Муҳаммад Солиҳ. Шайбонийнома / Шашрга тайёрловчи ва сўз боши муаллифи Э.Шодиев – Т.: Ғафур Ғулом. 1989. B.97. 14 ishlarni xonning eng ishonchli kishilarini tayinlaganlar. Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri “dodgoh”dir. “Dargohga tushgan arzlarni qabul qilish, javobini berish hamda mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya qilish kabi yumush bilan birga, u elchilarni qabul qilish, elchilik yumushlarni tashkil etish va hotto shaxsan elchi sifatida boshqa mamlakatlarga borib kelish kabi tadbirlarni amalga oshirgan”. Bu lavozim mansabida ham ma‘lum bo‘ladiki xonlikdagi diplomatik va savdo sotiqni tashkil etish kabi nozik masalalarni bajargan. Dargohdagi yana bir muhim lavozimlardan biri bu shig’ovuldir. “Bu mansabdagi kishilar ham chet el elchilarini qobul qilish boyicha maxsus xizmat boshlig‘i bo‘lgan”. Demak xonlikning Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulola hukumronligi yillarida davlat dargohidagi bu lavozimlar tashqi elchilik munosabatlarni tashkil etish va xorij elchilarini qabul qilish kabi tadbirlarni bajarib kelgan. Bundan xulosa kelinadiki yo‘qoridagi kabi lavozimdagi shaxslarning xizmatlari xonlikdagi tashqi savdoni tashkil etilishi va qo‘shni davlatlar bilan elchilik munosabatlari yaxshi yo‘lga qoyilishida muhim ahamiyat kasb etganligidir. Endi Buxoro xonligining tashqi savdo tijorat va diplomatik aloqalari haqida so‘zlasak. Bunda Buxoro xonligiga yaqin bo‘lgan hududlardan biri, bu Usmonlilar davlatidir 1 . Usmonlilar davlati bilan Buxoro xonligi davlati o‘rtasida din birligi va qisman til yaqinligi hamdir, bu yaqinlik ikki davlatning yaqinlashuviga ijobiy ta‘sirini o‘tkazmasdan qolmasdi. Biroq Usmonlilar davlati bilan Shayboniylar davlati o‘rtasidagi diplomatik va savdo-tijorat munosabatlari haqidagi ma‘lumot kam o‘rganilgan mavzulardan biridir, ammo Azamat Ziyoning “O‘zbek davlatchilik tarixi” kitobida kam bo‘lsada ma‘lumot uchraydi. Manbada ta‘kidlanishicha, Muhammad Shayboniyxon bilan Usmonli turk sultoni Boyazid II o‘rtasida Eron safaviylariga qarshi kurash to‘g‘risida shartnoma tuzilgan. 1515-yilda turk sultoni Sulton Salim huzuriga shayboniylar elchisi borgan. Sulton Salimning elchisi Muhammadbek esa o‘sha yili Buxoro xonligiga sultonning maktubini olib kelagan. 1 Муҳаммадёр ибн Араб Қатағон. Мусаххир ал-билод / Форс тилидан таржима, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифлари Исмоил Бекжонов, Дилором Сангирова. – Т.: Янги аср авлоди. 2009. B.73. 15 Sulton o‘z maktubida Ubaydullaxonni «qizil boshlilar»ga qarshi kurashga chaqirgan. Bunda Shayboniylar davlati tomonidan Usmonli turklar davlatiga elchi bo‘lib kim borganligi, qancha kishi hamrohlik qilganligi aksincha Usmonli turklar tomonidan Shayboniylar davlatiga kim elchi bo‘lib kelganligi haqida ma‘lumot keltirilmagan. Nima bo‘lganda ham usmoniylar va shayboniylarning safaviylarga qarshi kurashida din bir niqob edi, xolos. Aslida esa bu g‘arbiy Eron, Kavkaz va Xuroson uchun olib borilayo’lgan siyosiy kurashning natijasi edi. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham dovom etgan. Shayboniylar davlatini markazlashgan davlatga aylantirgan Abdullaxon II davrida ham elchilik munosabatlari qisman yo‘lga qoyilgan. Unda quydagi ma‘lumotlarda ham o‘z tasdig‘ini topadi. Binobarin Usmoniylar sultoni Navro‘z Ahmadxonga yordam uchun harbiy kuch ham jo‘natgan. Navro‘z Ahmadxonning Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo‘lgan, qurol- aslaha bilan ham ta‘minlab turgan. Turk askarlari Navro‘z Ahmadxon tarafidan turib Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar. Binobarin, usmonlilar sultonligi safaviylarga qarshi kurashda shayboniylar kuchidan foydalanibgina qolmay, Buxoro xonligida o‘z siyosiy ta‘sirini kuchaytirish maqsadida ham bu ichki kurashlarda faol qatnashganligidir. Bu ma‘lumotda ham shuni bilish mumkinki, bunda ayniqsa Usmonlilar sultonligi Movoraunnahrda markazlashgan davlat vujudga kelishini hohlamagan, binobarin bu vaqtga kelib markazlashgan Buxoro xonligiga Movoraunnahr va Xurosonni Abdullaxon II o‘z davlati tarkibiga birlashtirgandi. Shu bilan birga o‘z siyosiy ta‘sirini qo‘shni davlatlarga o‘tkazayo’lgan edi. Yana Buxoro xonligiga qo‘shni bo‘lgan davlat bu, Boburiylar davlatidir. Boburiylar davlati Buxoro xonligining janubiy qo‘shni davlati bo‘lib, bu ikki davlat o‘rtasida siyosiy, iqtisodiy munosabatlar qizg‘in dovom etib kelgan. Ikki davlat o‘rtasidagi siyosiy iqtisodiy diplomatik munosabatlar asosan XVI-asrning 70 yillaridan boshlab muntazam ravishda dovom etib kelgan. Bu haqida Nizomiddinovning XVI-XVIII asrlarda O‘rta Osiyo va Hindiston munosabatlari kitobida diplomatik va iqtisodiy 16 munosabatlar haqida keng mulohaza yoritilgan. Ikki davlat o‘rtasida ilk elchilik munosabatlari bir necha marta bo‘lgan. Demak ulardan ―1572 yili Hindistonga Abdullaxonning birinchi elchisi Xo‘ja Oltamish yuboriladi. Keyingi ikkinchi elchilik ham Abdullaxon II tomonidan yuborilib. Bu safar Abdiraxm boshchiligidagi elchilar yo‘boriladi. Keyingi elchilar esa 1579 yili Abdullaxon saroyiga sunniy mahzabdagi Mirza Po‘lat boshchiligida hind elchilari yuborilgan. Uzoq yillardan so‘ng Akbar Buxoroga elchi yuborishga qaror qiladi. 1597 yili 17 mayda Hindistondan Buxoroga Xo‘ja Ashraf Naqshbandiy boshliq elchilar yo‘lga chiqadi. Demak XVI –asrning ikkinchi yarmidan XVII-asrning boshlarigacha, Shayboniylar so‘lola hukumronlik yillari yani Abdullaxon II davrida Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati o‘rtasida olib borilgan elchilik munosabatlar muntazam ravishda dovom etib turgan. Bunda har ikki davlat iqtisodiy va siyosiy munosabatlarining yo‘lga qoyilishida manfaatdar bo‘lganligini bilish mumkin. Keyingi elchiliklar esa Ashtarxoniylar so‘lolasi hukumronlik davri bilan bog‘liqdir. Ashtarxoniylar hukumronlik qilgan davrda ham Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasida qizg‘in diplomatik aloqalar mavjud bo‘lgan. Ulardan Hindistonga 1632 yili Vaqqos Hoji, 1633 yili Tarbiyatxon boshchiligida hind elchilari Balxgacha, uzoq vaqtdan so‘ng Buxoro xonligidan Xo‘ja Ahmad alHusayniy 1661-yili 27 nayabr, undan so‘ng esa Kuchakbek 1663-yili hind shohi qobulida bo‘lganlar. Buxoro xonligiga esa 1665 yili iyulda Mustafaxon Hofi elchiligi qabul qilingan. 1669 yili 11may Hindistonga Buxorodan Rustambiy boshchilik elchilar kelgan, unga javoban 1670 yili may oyi Hindistondan Yakkatozxon elchiligi, so‘ng 1671 yili Buxorodan Muhammad Sharif elchiligi Hindistonga, 1685 yili Buxoroga Zabardastxon, 1688-1989 yili Nazarbiy Hindistonga, 1714-1715 yili Sultonbiy elchiligi Hindistonga kelgan. Bu kabi oliy darajadagi elchilik munosabatlar esa, birinchi navbatda siyosiy, iqtisoiy savdo munosabatlarning manfaatlarini ko‘zda tutganligini bilish mumkin. Endi Buxoro xonligi bilan Boburiylar davlati iqtisodiy (savdo) munosabatlar haqida so‘z yuritsak. Unda asosan tovor maxsulotlarni Hindistondan dorivorlar, har xil boyoqlar, choy va Buxoro xonligidan esa quruq va 17 ho‘l mevalar asosiy maxsulotlar hisoblanganligini keltirib o‘tish joiz. Olimlarning aniqlashicha Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi savdo munosabatlar esa asosan 3 xil asosiy shakli mavjud ekanligini e‘tirof etiladi. 1. Xususiy savdo. 2. Xonlikning maxsus vakillari vositachiligida olib boriladigan savdo. 3. Podshohlar o‘rtasidagi bir-birlariga to‘hfa va hadiyalar yuborish yo‘li bilan mol ayirboshlash. Xususiy savdogarlar, asosan xalq extiyoji uchun zarur bo‘lgan tovor maxsulotlari bilan savdo qilganlar. Bunda quydagi ma‘lumotlarda ham tasdig‘ini topadi. Ular XVI-XVIII asrning ikkinchi yarmigacha bo‘lgan davrda, Hindistondan Buxoro bozorlariga turli xil matolari (jomavar, chire, gujorat,) lak va boyoqlar keltirilgan, Buxorodan Hindistonga ho‘l va quruq mevalar, ot, tuya, ipak matolari, sukno, qunduz terisi, har xil chinnilar, zig‘irpoyadan to‘qilgan rus matosi va boshqalar keltirilgan. Demak xususiy savdogarlar xalq orasida yurganligi bois raiyat xalqining extiyoji uchun zarur bo‘lgan tovor maxsulotlari bilan savdo qilishganligini tasavur qilish mumkin. Lekin u yoki bu davlat ularning havfsizligi taminlamagan. Yo‘qorida savdoning ikkinchi shakli esa birinchisidan tubdan farq qilgan. Bu xildagi savdogarlar maxsus farmon bilan boshqa bir o‘lkalarga yuborilganligidir. Ularga asosan xonlar, juyboriy shayxlar, saroy amaldorlari va mansabdor shaxslarga yuklatilgan. Demak quydagi asarda keltirilishicha bularga asosan saroy extiyojlari uchun turli xil quruq va ho‘l mevalar, shuningdek matolar (kimxob, zarbob,) nodir buyumlar, qo‘nduz po‘stinlari, morj tishi, chinni asboblar, qipchoq otlari, tez yurar tuyalar, ov qushlari va boshqalar buyum maxsulotlar bilan savdo qilishganini keltirib o‘tadi. Unda bu shalkda savdo esa saroy amaldorlari uchun savdo qilganligi ma‘lum bo‘ladi. Bundan tashqari bu shalkdagi savdogarlarga esa, keng imtiyozlar berilgan hamdir 1 . Uchunchi shakldagi savdoda esa xon, podshoh, yoki amirlar tomonidan 1 Zamonov. A. Buxoro xonligi tarixi., Toshkent.: 2021. B.92. 18 uyushtirilgan. Bu shakldagi savdo sovg‘a solom, hadya to‘hfalar yuborish yo‘li bilan olib borilgan, bu esa Buxoro xonligi va Boburiylar davlati o‘rtasidagi iqtisodiy savdo munosabatlarida muhim ahamiyat kasb etganligini bilish mumkin. Ulardan Hindistonga kelgan Imomqulixon elchisi Abdirahimxo‘ja turli savg‘a-salomlar bilan birga Johongirga bir yirik la‘l to‘hfa qilgan. Johongir ham Abdirahimxo‘jaga 40 ming rupiya pul va har biri 1500, 1000, va 500 misqol og‘irlikdagi uchta oltin kavkabi toli” hadya etgan. Demak yo‘qorida keltirilgan to‘hfalarda asosan qimmatboho, la‘l, olmos bilan almashinib turganligini bilish mumkin. Yana bir elchilik munosabatlarda Abdilazizxon tomonidan hadiya qilib yuborgan qimmati 40 ming rupiyalik la‘l evaziga, Avrangzeb elchisi Mustofoxon Abdilazizxon saroyiga bir lakx va ellik ming rupiya qimmatiga barobar oltin suvi yuritilgan egar jabduq, jamdar quroli, qimmatboho qilich, qalqon, o‘qdon, bir fil va turli matolar keltirgan. Endigi savdoda esa asosan qurollar, har xil matolar va xon uchun zarur moltovor maxsulotlar bilan savdo qilishganini bilish mumkin. Xulosa o‘rnida Buxoro xonligi va Hindiston (Boburiylar sulolasi hukumronligi davrida) o‘rtasida olib borilgan elchilik munosabatlar va iqtisodiy munosabatlar bir-biriga chambarchas holda olib borganligini bilish mumkin. Buxoro xonligining boshqa qushni mamlakatlar bilan iqtisodiy (savdo) va siyosiy (elchilik) munosabatlarda bo‘lganligiga tarix guvohdir. Bu mamlakatlardan biri Rossiyadir. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI-asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Buxoro xonligi oliy hukumdori Abdullaxon II va Rossiya podshosi Ivan Grozniy bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalarini yo‘lga quyilgan. Ivan Grozniy davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaygan davrni o‘z ichiga olgan edi. Chunki Qozon xonligi, Hojitarxon xonligi, Volga boylari va g‘arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hol Buxoro xonligining Rossiya orqali yevropa davlatlari bilan Rossiya esa Buxoro xonligi orqali Hindiston bilan savdo qilish imkoni ham vujudga kelgan edi. Manbalarda takidlanishicha Abdullaxon II tomonidan 1557- 1558- yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan Grozniy huzurida bo‘laganlar. Ular o‘z xonlari nomidan savdogarlarning Volga boylab erkin o‘tishlariga ijozat 19 so‘raydilar. Qaytib kelgan elchilar Moskvadan juda ko‘p o‘qdori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Demak Buxoro xonligi XVI-asrning ikkinchi yarmida davom etganidek elchilik va savdo munosabatlari butun XVII-asrda ham davom etgan. XVII asrda Ashtarxoniylar (Joniylar) hukumronligi davridagi xon, Imomqulixonning foaliyati xarakterlidir 1 . Chunonchi, Imomqulixon vaqtida Buxoro xonligidan rus davlatiga to‘qqiz marotaba elchilar yuborilgan. Shularning yettitasi bevosita, Astraxan, qolgan ikkitasi esa Sibir orqali yuborilgan. Demak Rossiya davlati bilan Ashtarxoniylar sulola hukumdorlari tomonidan ham elchilik va savdo munosabatlar izchillik bilan dаvom etgan. Ma‘lumot o‘rnida 1613-yili Imomqulixon rus davlatiga Navruzxo‘ja boshchiligida elchilar yuboriladi. Bu elchi 300 kishidan iborat savdo karvonlari bilan Qozon, Samara va boshqa joylarda mahalliy hokimiyat tomonidan qobul qilinadi. Ular shuningdek sovut, shunqor, moyna va ―xon extiyoji‘‘ uchun zarur bo‘lgan rus tovor maxsulotlarini sotib olish va xon mollari rus yerlarida bojsiz sotishga ijozat berilishiga rus podshosidan so‘ragan va bunga ma‘lum miqdorda imtiyozlar berilgan. Yo‘qoridagi ma‘lumotlardan ham ma‘lum bo‘ladiki har ikki davlat o‘rtasida bojsiz savdoda Buxoro xonligi ham va Rossiya davlati ham juda manfaatdor bo‘lgan. Chunki Buxoro xonligining asosan ipak, paxta kabi maxsulotlariga, Rossiyaning sovut, shunqor, moyna va qurol aslahalariga har ikki davlatning ichki bozorda talab bo‘lganligini bilish mumkin bo‘ladi. Keyingi elchilik munosabatlarda ham asosan yuqoridagi ko‘rsatilgan tovor maxsulotlar bilan almashinilganligi ko‘rsatiladi. Keyingi elchilar haqida to‘xtalsak, Buxorodan, Chobak Valikov 1622 yilda, Hoji Otaqul 1633 yilda, Xazziyan (Kozziyan) 1640 yilda, Xo‘ja Ibrohim 1642 yilda, Mulla Farrux 1670 yilda, kabi elchilar Rossiya mamlakatiga yuboriladi 2 . Bu kabi elchilik munosabatlarning yo‘lga quyilishi Buxoro xonligi va Rossiya savdosini rivojlantirishga qaratilgan tadbirlarning amalga oshirilishida muhim rol oynaganini 1 Мукминова Р.Г. К Истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. (по материалам «Вакфнаме») – Т.: Фан, 1966. C.69. 2 To’rayev. H. Buxoro tarixi. “Durdona” nashriyoti Buxoro. 2020. 139. 20 tushinish mumkin. Shunday qilib Buxoro xonligi qo‘shni davlatlar bilan, umuman olganda tashqi savdoda va elchilik munosabatlarda o‘tgan asrlardagiga nisbatan samaraliroq bo‘lganligini xulosa qilishimiz mumkindir. 21 II – BOB. Buxoro xonligida hurnarmanchilik ning sohasining o’rni. 2.1 Shay boniy lar huk umronligi dav rida hunarmanchilik ning riv ojlanishi Mahalliy manbalar va ilmiy tadqiqotlarda ko‘plab hunar turlari hamda hunarman dlar haqida bir qancha ma’lumotl ar uchraydi. Professs or G.A.Agzamovaning ta’kidlashicha, XVI asrga oid Samarqandda tuzilgan qozilik hujjatlarida 60 dan ortiq hunar turi qayd etilib, ular bilan mashg‘ul bo‘lgan shaxslar: kulollar - kulolgaron, bo‘yoqchilar - sabbog‘on, qog‘oz ishlab chiqaruvchilar - qog‘azgaron, tikuvchilar - darzion, to‘quvchilar - bofendegon, o‘q va nayza yasovchilar - tirgaron, duradgorlar - xarraton, namad bosuvchilar - namadmolon va boshqa ko‘plab hunarmandchilik sohalari bilan shug‘ullanuvchilar nomlari keltirilgan. Hunarmandchilikning eng rivoj langan asosiy sohalaridan biri to‘qimachilik bo‘lgan. To‘quvchi hunarmandlar tayyorlagan ko‘pdan- ko‘p mahsulot turlariga qo‘shni mamlakatlar va dasht aholisi orasida talab katta edi. Fazlulloh ibn Ro‘zbehxonning yozishicha, dasht ahliga kiyim va kafan, ko‘ylak va kiyim zarur bo‘lib, ulaming asosiy qismini karbas tashkil qilgan hamda bu mahsulotlami Movarounnahr shaharlaridan olib kelgan savdogarlardan olishar edi. XVI asr hujjatlarida ro‘mol to‘quvchi hunarmandlar - chahor-gulbofon, salla uchun mato to‘quvchilar - futabofon nomlari bilan atalganligi keltiriladi 1 . Shaharlarda rivoj langan hunarmandchilik turlaridan biri bo‘yoqchilik edi. Bu hunar turi to‘qimachilik va boshqa hunarmandchilik sohalari bilan uzviy bog‘langan edi. Bo‘yoqchilik bilan shug‘ullangan hunarmandlar Buxoro xonligiga oid manbalarda “sabbog‘lar” nomi bilan tilga olinadi. Xususan, XVI asrga oid hujjatlarda Do‘st Sabbog, Ibn Ali Sabbog, Mirak Sabbog, Sayid Islom Sabbog ’ lar nomlari keltiriladi. Matolami bo ’ yash odatda, maxsus ustaxonalar yoki hunarmandlaming uylarida amalga oshirilgan. Bo‘yoqchilik ustaxonalari ko‘pincha shaharlarda, asosan, bozor yaqinida yoki uning hududida joylashar edi. Shahar hunarmandchiligida tikuvchilik ham alohida o‘rin tutib, erkaklaming 1 To’rayev. H. Buxoro tarixi. “Durdona” nashriyoti Buxoro. 2020. 158. 22 barchasi bu ust kiyimni kiyganligi jihatidan ham kiyim turlari ichida eng ko‘p tarqalgani bu – to’n edi. To‘nlar tikilishi, bezalishi, xom- ashyosiga qarab qimmatlashib borgan. Xususan, XVI asr muarrixi Muhammad Solih sovuqqa chidamli to’nlar haqida “Ich-u tashi to 4 nlari borcha tuklik”, “Qoysining to‘ni erdi oltoyi, ul qizir erdi yurugan soyi” kabi tavsiflami keltiradi. Shuningdek, Movarounnahr shaharlarida po’stin tayyorlash ham keng yo‘lga qo‘yilgan bo’lib, ulaming ham o’ziga xos turlari mavjud edi. Qimmatbaho mo‘ynalardan po‘stin tikuvchilar - mo‘ynado‘zlar, ancha arzon mahsulot bo‘lgan qo‘y terisidan po‘stin tikuvchilar - po‘stindo‘zlar deb atalgan. Po‘stinlami tayyorlash uchun ko‘p hollarda tulki, suvsar mo‘ynasidan ham foydalanganlar. Muhammad Solih Shayboniyxon askarlarining ba’zilari “tulki”, ba’zilari “suvsar” liboslarga o‘ralganligini qayd etadi 1 . Kiyim-boshning ajralmas qismi bosh kiyimlari bo‘lib, Buxoroda keng tarqalgani taqiyalar bo‘Igan. Uni tayyorlovchi hunarmandlar “taqiyado‘zlar” deb atalib, XVI asr hujjatlarida Mir Hoshim Taqiyado‘z, Ustod Hovand Taqiyado‘z, Darvish Ali Taqiyado‘zlar qayd etib o‘tiladi. Shuningdek, manbalarda Buxoroda “Taqiyado‘zlar timi” bo‘lganligi haqida ham ma’lumotlar mavjud.Aholi orasida arzon va pishiq sopol idishlarga talab katta bo‘Igan. Bunday talabni qondirishda kulollar mehnati muhim bo‘Igan. Ular uy- ro‘zg‘or uchun muhim bo‘lgan turli- tuman idishlar, tandirlar, qurilishda ishlatiladigan koshinli g‘ishtlar ishlab chiqarganlar 2 . XVI asr manbalarida Buxoroda kulollar “kosagar”, sopol koşalar, tovoqlar ishlab chiqaruvchilar “kosataroshlar” tarzida keltiriladi. Sopol buyumlar yasash uchun mahalliy gil tuprog‘i istılahlar, odatda u Samarqand atrofidan olinar edi. Sayyohlar bu xususida o‘z asarlarida “dunyodagi eng yaxshi gil shu yerda”, deya qayd qilib o‘tganlar. Sopol buyumlar tayyorlashda g‘ijduvonlik ustalar o‘z uslublariga ega bo‘lganlar.Shaharlarda eng taraqqiy qilgan sobalardan yana bir bu - 1 Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома (Шарафномаи шоҳий) / Форс тилидан Содиқ Мирзаев таржимаси, илмий муҳаррир, нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Б.Аҳмедов. 2-китоб. – Т.: Шарқ. 2000. C.59. 2 Zamonov. A – Buxoro xonligi tarixi. Toshkent. 2021. B.137. 23 temirchilik edi. Metallning turli xillari - temir, mis, bronza, cho‘yan, kumush, oltin kabilardan turli-tuman uy-ro‘zg‘or buyumlari, mehnat qurollari, binolar qurilishida ishlatiladigan turli temir moslamalar, zeb- ziynat buyumlari ishlab chiqarilgan. G.A.Agzamovaning qayd etishicha, hunarmand ustalaming temirchilik sohasida turli mahsulotlami ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi ulaming nomlarida ham o‘z aksini topgan. Jumladan, XVI asr hujjatlarida Samarqandda temirchilar - ohangarlar, bronzadan buyum yasovchilar - rextagarlar, cho‘yan buyumlari quyuvchilar - cho‘yangarlar, mix yasovchi hunarmandlar - mexchagarlar tarzida keltirilgan. Temirchilaming taqachi-nag‘alchi vakillari haqida ham hujj atlarda ma’lumotlar keltirilgan. Manbalarda bu hunar egalari “na’lband” deb qayd etiladi. Shunday ustalardan biri “Ustod Tursun Na’lband” nomi Jo‘ybor xojalari tomonidan yuritilgan hujjatlardan birida eslatib o‘tiladi.Hunarmandchilikda harbiy aslahalar tayyorlash ham muhim ahamiyat kasb etgan. Chunki, davlatning qudrati harbiy tizimning rivojlanishi bilan bog‘liqligi jihatidan, harbiy aslahalar tayyorlashga alohida ahamiyat berilgan. Shaharlarda kamon o‘qlari tayyorlash yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bu hunar turi bilan mashg‘ul hunarmandlar “tirgar” deb atalgan. Kamon o‘qlarini tayyorlashda turli xom ashyodan foydalanganlar. XVI asr muarrixi Hofiz Tanish Buxoriyning guvohlik berishicha, kamon o‘qlari qayin va oq terak novdalaridan tayyorlangan. Shuningdek, kamon o‘qlari uchun sadoqlar yasash ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. “Tarkashdo‘zlar” deb atalgan sadoq ustalarining XVI-XVII asarlarda Buxorodagi maxsido‘zlar bozori yaqinida Timi bo‘lganligi bu hunaming qay darajada rivoj langanligini ko‘rsatadi. Shayboniylar davrida xonlikda hunarmandchilikning rivoj lanishi bilan hamohang ichki va tashqi savdo taraqqiy etib bordi. Ichki savdoning rivojlanishi natijasida Samarqand, Buxoro, Toshkent, Shahrisabz, Qarshi, Balx kabi shaharlaming iqtisodiy qudrati o‘sib bordi. 1558-yilda Buxoroda bo‘lgan Antoniy Jenkinson “Buxoro shahrida har yili unga qo‘shni bo’lgan Hindiston, Fors, Balx, Rossiya va boshqa turli mamlakatlardan, shuningdek, ilgarilari, xavf- xatarsiz o‘tib ketish mumkin bo’lgan davrlarda esa, Xitoydan ham yirik karvonlar bilan keluvchi 24 savdogarlaming qurultoyi bo’lib o‘tganligi”ni yozadi. Lekin muallif bu savdogarlaming kam mol olib kelishi hamda keltirilgan mahsulotlari uzoq vaqt sotilmay qolishiga ham urg‘u beradi. Bu ma’lumotda asos bor, albatta. Chunki, Antoniy Jenkinson Buxoroga kelgan 1558-1559-yillarda xonlikda siyosiy parokandalik hukm surayo’lgan bo’lib, bu savdoning rivojiga to‘siq bo’lar edi. Savdo birinchi galda hunarmandchilik bilan uzviy bog’langan edi. Hunarmandlar ishlab chiqargan turli-tuman mahsulotlar bilan savdo ko‘pincha muayyan shaxslar tomonidan amalga oshirilgan. Odatda, bunday shaxslar ismlariga ular sotadigan mahsulot nomiga “fiirush” (forscha - sotuvchi) so‘zini qo‘shib ishlatganlar. Xususan, Jo‘ybor shayxlari arxiviga oid hujjatlarda ipak sotuvchi “Xo‘ja Piri Abrishimfiirush”, “Ali Darvish Ranginfurush”, “Mavlono Qurbon Kafshfurush”, “Mavlono Sulton Ali Qog‘ozfurush” kabi nomlami uchratish mumkin 1 . Ichki savdo, asosan, aholining kundalik ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan edi. Bu savdo turida shahar va uning atrofidagi aholi uchun oziq-ovqat, kiyim-bosh, kundalik turmush uchun kerakli buyumlar bilan savdo-sotiq keng amalga oshirilar va undan holi tarzda shahar hayo’lini tasavvur etib bo’lmas edi. Oziq-ovqat mollari, xususan, bug‘doy va donli o‘simliklar, ulardan tayyorlangan turli mahsulotlar - un, guruch, non va boshqalar bilan amalga oshiriladigan savdo ichki savdoning asosini tashkil qilgan. Shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlaridan tashqari, turli ip va ipak matolar, ulardan tikilgan kiyim-bosh turlari, charm va undan tikilgan kiyimlar, poyafzallar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, zeb-ziynatlari, xo‘jalikda ishlatiladigan mehnat qurollari va boshqalar ham asosiy o‘rinda turgan. Professor G.A.Agzamovaning ta’kidlashicha, bu savdo turi, asosan, boylik orttirish manbai emas, balki kundalik hayo’l kechirish vositasi vazifasini o‘tagan. 1 Zamonov. A – Buxoro xonligi tarixi. Toshkent. 2021. B.198. 25 2.2 Buxoro xonligida A sht arxoniy lar huk umronligi dav rida hunarmandchilik sohasining o’sishi. Buxoro xonligida boshqa davrlarda bo‘lgani kabi hunarmandchilik sirlari otadan bolaga o‘tib kelgan. Hunar ahlining o‘z uyushgan tashkilotlari va risolalari (nizomlari) bo‘lib, XVI-XVII asrlarda ular orasida ustalar, oqsoqollar, xalifalar, shogirdlardan iborat ijtimoiy tabaqalanish mavjud edi. Boyroq ustalar o‘z ustaxonasi va xomashyosiga ega bo‘lgan, o‘rta hollari esa yirk hunarmandlaming ustaxonalarida ishlashgan. Hunarmandlaming o‘z tashkilotlari bo‘lib, ustaxonalar- sexlarda o‘z-o‘zini boshqarish qoidalari amal qilgan, ularda ishlab chiqarish shakllari hamda a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar qat’iy belgilab qo‘yilgan 1 . Hunarmandlar, odatga ko‘ra, ba’zi shakllari bo‘yicha darveshlik tariqatiga yaqin keluvchi diniy qarindoshlik xarakteriga ega jamoalarga birlashganlar. Movarounnahrda hatto arabcha “tahiya” nomi bilan atalgan bu jamoalar faoliyatini tartibga soladigan qoidalar “risola” deb yuritilib, deyarli har bir kasb, hunaming o‘z risolasi - qoidalar to‘plami bo‘lgan. Risolalar avloddan-avlodga o‘tib, ustalaming oilalarida saqlanib kelgan. Mazkur kasbdagi ustalaming ma’naviy, g‘oyaviy an’analari hamda usta va shogirdlar o‘rtasidagi munosabatlar o‘z ifodasini topgan nizomlar to‘plam holida ham ko‘chirilgan. Hunarmandchilikning ma’lum tartib-qoidalar asosida rivojlanib borishi shaharlar hayo’li va savdo munosabatlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. So‘nggi o‘rta asrlar davrida ham jamiyat hayo’lidagi shaharlaming о‘mi aslo pasaymagan. Savdo-sotiq va hunarmandchilik, asosan, shaharlarda markazlashgan bo‘lib, fan va madaniyat ham shu yerda taraqqiy etgan. 1697-yil Buxoroda bo‘lgan F.Skibinning yozishicha, “Buxoro odamlari hunarmand va savdogar” bo‘lishgan. Yirik iqtisodiy, siyosiy-ma’muriy va madaniy markazlar bo‘Igan Samarqand, Buxoro va Toshkent shaharlari Movarounnahrning iqtisodiy hayo’lida muhim rol o‘ynagan 2 . Shayboniylar davridayoq poytaxtga aylantirilgan Buxoro shahri ham yirik 1 Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ - Vatan tarixi (XVI-XIX asr boshlari). Ikkinchi kitob. - T. Sharq, 2010. B. 267. 2 Вамбери Х. Бухоро ёҳуд Мовароуннаҳр тарихи. Китобдан парчалар. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. B.94. 26 harbiy- siyosiy, ma’muriy va madaniy markazlard an bo‘lib, ashtarxoni y hukmdorlaming qarorgohi shu yerda joylashgan edi. Mamlakatning iqtisodiy hayo’lida katta ahamiyatga ega bo‘lgan Buxoro shahri manbalarga ko‘ra, bu davrda, “bir nechta darvozasi bo’lgan baland devor bilan o‘rab olingan va uch qismga yo’lingan. Uning ikki qismi hukmdorga, bir qismi esa, savdogarlar va bozorga tegishlidir”. XVI asrda Buxoroga tashrif buyurgan Antoni Jenkinson shahaming baland-baland devorlar bilan o‘rab olinganligini yozib qoldirgan. Shaharga 1721-yilda kelgan F.Beneveni Buxoro atrofidagi devor “loy va xom g‘ishtdan qurilgan’Tigini qayd etgan. Shu bilan birga, aynan XVIII asr 20-yillarida loydan bunyod etilgan shahar devori “tez-tez nurab turganligini ham ta’kidlaydi. XVIII asrga oid ma’lumotlarga ko‘ra, uzunligi 10-12 km.ni tashkil etgan Buxoro shahri devorining pastdagi qalinligi 2 sarjin (sag in - qadam ma’nosida), yuqoridagisi 1 sagin bo’lgan. Shaharda zich qurilgan turar-j oylar hamda xo‘jalik inshootlari (karvonsaroylar, timlar, hammomlar va hokazolar) juda ko‘p bo’lib, uncha aniq yo’lmagan ma’lumotlarga ko‘ra, uning hududi va atrofida dehqonchilik qilinadigan yerlar bo’lgan. Shahar devorlariga darvozalar ham o‘matilgan yo’lib, ulardan boshlangan yo’llar shahami turli hududlar bilan bog’lab, savdo, diplomatik va madaniy aloqalami o‘matish imkonini bergan. Darvozalar soni ko‘p hollarda shaharlaming katta-kichikligi, ulaming savdo-iqtisodiy ahamiyatidan kelib chiqqan holda turlicha yo’lishi mumkin edi. XVII asr oxiridagi ma’lumotlarga qaraganda, Subhonqulixon davrida Buxoro shahrining 12 ta darvozasi bo’lgan. XVIII asr birinchi choragida Buxoroda bo’lgan F.Beneveni ham bu ma’lumotni tasdiqlaydi. Bu darvozalar Mozor, Samarqand, Imom, O‘g‘lon, Talipoch, Shergaron, Qorako‘1, Shayx Jalol, Namozgoh, Sallaxona, Qarshi kabi nomlar bilan atalgan. Darhaqiqat, ashtarxoniylar davriga oid turli manbalar Samarqanddagi ko‘zagarlar, temirchilar, zargarlar, chopondo‘zlar, do‘ppido‘zlar, baqqollar, qassoblar, cho‘yanchilar, chitpazlar, bo‘yoqchilar, nonfurushlar kabi ko‘plab alohida bozorlar haqida ma’lumotlar beradilar. Bu davrdagi ko‘plab me’moriy inshootlaming qurilishi tufayli shaharning ko‘rinishi ham o‘zgardi. 27 Samarqand atroflarida bog‘-rog‘lar bilan bir qatorda, suv tegirmonlari ham mavjud bo‘lgan. Siyob kanalidan chiqarilgan ariqlar bo‘ylarida butun dunyoga mashhur bo‘lgan Samarqand qog‘ozi ishlab chiqarish ustaxonalari joylashgan. Bu davrda Toshkent mamlakatning ma’muriy boshqaruv va iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynagan bo‘lib, bu yerda ichki va tashqi bozor uchun ko‘plab mahsulotlar mavjud edi. Toshkent ham himoya devorlari bilan o‘rab olingan bo‘lib, uni doimo ta’mirlab turish maqsadida shahar ma’muriyati devomi qismlarga bo‘lib, aholiga taqsimlab bergan. Shahar devorlarini, ayniqsa, markaziy hokimiyat kuchli bo‘lgan yillarda ta’mirlash ishlari faol olib borilgan. Bu devorlar XIX asrga kelib nuray boshlagani manbalarda qayd etilgan. Toshkent ham bir qancha darvozalardan iborat edi. XVIII asr birinchi yarmida undagi darvozalar soni 8 ta deb ko‘rsatilgan. Bular - Samarqand, Beshyog‘och, Terserek, Shayhontohur, Taxtapul, Tarsaxan, Qatag‘on, Ko‘kcha. Shahar darvozalari asosan yo‘g‘ochdan qilingan. Bu haqda Muhammad Yusuf Munshiy Imomqulixonning Toshkentga yurishi va shahami qamal qilishi chogTda shahar darvozalaridan birini yoqib yuborganligi va u orqali qo‘shin shaharga kirganini yozadi 1 . Toshkent, ayniqsa, tog‘-kon sanoati mahsulotlari, qozoq dashtlari bilan savdo-sotiq munosabatlarida mashhur bo‘lganligi manbalarda eslatib oTiladi. Toshkent atroflarida bog‘lar va uzumzorlar mavjud bo’lgan. Toshkent qal’asi tashqarisida Kaykovus chorbog’ joylashgan. Manbalar bu chorbog‘ni “ulug‘ sultonlar taxtining joyi” va Toshkent hokimlarining qarorgohi sifatida eslatadilar. Toshkentda va uning atroflarida turli mamlakat lardan kelgan savdogarl ar to‘xtashlar i uchun karvonsaroylar mavjud bo’lgan. Shuningdek, karvonsaroylar Chirchiq daryosi bo‘ylab ketuvchi tog‘ yo’li bo‘ylarida ham qad ko’largan. Toshkentning keng dasht hududlari chegarasidagi vohada joylashganligi bu davrda ham shahar xo‘jaligining rivojlanis hi uchun katta ahamiya tga ega boTgan bo‘lsa- da, manbal ar ko‘chmanchilaming ko‘plab hujumlar uyushtirganliklari haqida ham ma’lumotlar beradilar. Shu bilan birga, Toshkentning himoya devorlari ko‘p martalab shahar 1 Низомиддинов. XVI-XVIII асрлада Ўрта Осиё – Ҳиндистон муносабатлари. – Т.: Фан. 1966. B.85. 28 aholisining himoyasini ta’minlaganligi haqida ham ma’lumotlar bor. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy hayotida boshqa shaharlar ham muhim ahamiyatga ega bo’lgan. XVII-XVIII asrlaming ba’zi yillarida Andijon Farg‘onaning markazi bo’lgan bo’lsa, ayrim paytlarda bu vazifani Axsi shahri baj argan. Bu davrda Qarshi, Shahrisabz, Termiz, Jizzax, Xo‘jand, Xorazmdagi shaharlar, keyinroq, Qo‘qon kabi ko‘plab yirik shaharlar mavjud bo’lgan bo’lsa-da, ayirmachi kuchlar hukmronligi sharoitida shaharlar o‘rtasida savdo-iqtisodiy aloqalar sust edi. Siyosiy tarqoqlik hamda yarim mustaqil mulklaming mavjudligi ulaming o‘zaro aloqalarini sezilarli darajada cheklab qo‘ygan. Samarqand va Buxorodagi hunarmandchilik aholisining katta qismi mato bilan shug‘ullanuvchi kichik ishlab chiqaruvchilar bo’lgan. Mamlakatning boshqa shaharlarida ham turli-tuman matolar tayyorlangan. Mato tayyorlash ulami mahsuloti sifati, ipagining turi, qayta ishlanishi, rang berilishi, jihatlari bilan farqlanib turgan. Matolaming asosiy xom ashyosi paxta, ipak, kam hollarda jun hisoblangan. Samarqand, Buxoro, Qarshi, Shahrisabz kabi shaharlar va ulaming atroflaridagi yirik qishloqlar olacha, bo‘z, chit, duxoba kabi matolar bilan shuhrat qozongan. 29 X ulosa Movarounnahrda hukmronlik qilayotgan qilishga intilganlar. Shu sababdan 1572- yiliAbdullaxon II Akbarshoh huzuriga o'zining elchilarini yubordi. Buxorolik elchilar o'z hukmdorining sovg'a-salomlari va mak-tubini olib borganlar. Bir qancha vaqtdan so'ng yana javob sovg'a-salomlari va maktubini olib, o'z vatanlariga qaytganlar. Abdullaxon o'z maktubida ikki davlat o'rtasida do'stlik munosabatlarini mustah kamlash istagini bayon qilgan edi. Bundan ko'zlangan maqsad boshqa davlatlar tomonidan bo'lishi mumkin bo'lgan hujum xavfiga j qarshi ittifoq tuzish edi. 1577- yili Abdullaxon II Hindistonga ikkinchi marta elchi yuborgan. Bu elchi almashishdan siyosiy maqsad ko'zlangan edi. Abdullaxon II to'g'ridan to'g'ri Eronni o'zaro taqsim- labolishnitaklifqildi. Lekin Akbarshohbungarozibo'lmadi. Chunkij bu davrda Hindistonning shimolidagi mustaqil knyazliklar — Sing va Kashmirni bosib olish uchun tayyorgarlik ko'rayotgan edi. Akbarshoh Sing va Kashmirni bosib olib, shayboniylar davlatining janubiy chegaralariga yaqinlashdi. Shunday sharoitda, 1584-yilij Badaxshon Abdullaxon II tomonidan egallandi. Abdullaxon II endi Akbarshoh huzuriga 1585- yilda uchinchi marta elchi yubordi. Elchi Buxoro xoni yuborgan maktubni Akbarshohga topshirdi. Maktubda Abdullaxon Badaxshonning fath etilish sabablarini tushuntirishga harakat qilgan edi. Abdullaxonning fikricha, musulmonlarning muqaddas shaharlari bo'lgan Makka va Madinaga boradigan yo'l Badaxshon orqali o'tardi. Bu shaharni g'ayridinlardan tozalash maqsadida u Badaxshonni egallaganini bildiradi. 1586-yikdng 23- avgustida Akbarshoh Abdullaxonning elchi-lariga qo'shib o'zining elchisini Buxoroga yuboradi. Akbarshoh o'z1 maktubida Abdullaxonga Turkiya Eronning bir qismini bosib olganligidan tashvishlanayotganligini, Buxoro va Hindiston birga-likda Eronga yordam ko'rsatishi zarurligini ma'lum qilgan edi. Akbarshohning asl maqsadi Balx va Badaxshonni, imkoni bo'lsa, Xurosonni ham o'ziga bo'ysundirish edi. Shu tufayli, Abdullaxon II bunday ittifoqqa rozi bo'lmaydi. Bu paytda Eron hukmdori shoh Eronni birlashtirishga, mustahkamlab olishga 30 erishgan edi. Ana shunday sharoitda Badaxshonda Abdullaxonga qarshi isyon ko'tarildi. Buxoroda isyonda Akbarshohning qo'li bor degan gumon paydo bo'ladi. Badaxshon hukmdori Abdullaxon II ning o'g'li Abdulmo'min Akbarshohga maktub yo'llab, undan boshpana beril- gan badaxshonlik isyonchilarni Buxoroga qaytarib yuborishini, qizini o'ziga nikohlab berishni, hatto Hindistonning bir qismini tortiq qHishini talab qildi. Natijada ikki davlat o'rtasidagi munosa-batlarga sovuqchilik tushadi. Keyinchalik Abdullaxon II Akbarshoh huzuriga navbatdagi elchisini yuborib, o'g'lining xatti-harakati uchun undan uzr so'ragan. Manbalarda ta'kidlanishicha, MuhammadShayboniyxon bUan Usmonli turk sultoni Boyazid II o'rtasida Eron safaviylariga qarshi" kurash to'g'risida shartnoma tuzilgan. Usmonli turk davlati bilan aloqalar Shayboniyxondan keyin ham davom etdi. 1515-yilda turk sultoni Sulton Salim huzuriga shayboniylar elchisi bordi. SultonSalimning elchisi Muhammadbek esa o'sha yili Buxoro xonligiga sultorming maktubini olib keladi. Sulton o'z maktubida Ubaydullaxonni „qizil boshlar"ga qarshi kurashga chaqiradi. Usmoniylar va shayboniylarning safaviylarga qarshi kurashida din bir niqob edi, xolos. Aslida esa bu G'arbiy Eron, Kavkaz va Xuroson uchun olib borilayotgan siyosiy kurashning natijasi edi. Shayboniyzodalarning Movarounnahr taxti uchun kurashida Usmoniylar Navro'z Ahmadx^nga yordam uchun harbiy kuch ham jo'natgan. Navro'z Ahmadxonning Toshkentdagi qarorgohida 300 nafar turk askari doimiy xizmatda bo'lgan, qurol- aslaha bilan ham ta'minlab turgan. Turk askarlari Navro'z Ahmadxon tarafidan turib Nasaf yonida Abdullaxon II ga qarshi janglarda qatnashganlar. Binobarin, usmonlilar sultonligi safaviylarga qarshi kurashda shayboniylar kuchidan foydalanibgina qolmay, Buxoro xonligida o‘z siyosiy ta'sirini kuchaytirish maqsadida ham bu ichki kurash-larda faol qatnashdi. Buxoro va Eron manfaatlari to'qnashgan asosiy nuqta Xuroson edi. Buning sababi - Xurosonning ham harbiy-siyosiy, ham savdo-iqtisodiy jihatdan muhim ahamiyatga ega ekanligida edi. Bundan tashqari, Xuroson Buxoro xonligi, Eron va Hindiston yo'nalishida o'ziga xos darvoza vazifasini ham o'tar edi. Xurosonni nazorat qilish masalasida shayboniylar va safaviylar o'rtasida keskin kurash ketgan. Bu masalada Muhammad Shay- boniyxon, Ubaydullaxon va 31 Abdullaxon II hukmronligi davrida shayboniylar ustunlik qildilar. Chunonchi, Abdullaxon II Xuro-sonning Marv, Nishonur va Mashhad kabi yirik shaharlarini egallagan. Buxoro xonligining Rossiya bilan munosabatlari XVI asrning ikkinchi yarmidan rivojlana bordi. Abdullaxon II Rossiya bilan savdo aloqalarini yaxshilashga harakat qilar ekan, bu orqali o'z davlatining siyosiy ahvoHni mustahkamlashga erishmoqchi edi. Chunki podsho Ivan Grozniy (1530—1584) davrida Rossiyaning mavqeyi kuchaya bordi. Ivan Grozniy davrida Qozon xonligi (1552 yil), Hojitarxon xonligi (1556), Volga bo'ylari'; va G'arbiy Sibir hududlari Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Bu hoi Rossiyaga savdo yo'llarini nazorat qilish imkonini berdi. Volga atrofidagi viloyatlarda savdo-sotiq ishlarini olib borish Buxoro xonligidan kelgan savdogarlar uchun ancha qulay edi. Ularga eng yaqin qo'shni mamlakat Rossiya bo'lib qolgandi. Bu hol ko'p jihatdan qozon tatarlari hamda boshqirdlar bilan din va til yaqinligi bilan izohlanar edi. Shuning uchun ham Abdullaxon II tomonidan 1557 —1558- yillarda Moskvaga elchilar yuborilgan. Elchilar Astraxan orqali Moskvaga borib Ivan Grozniy huzurida bo'ladilar. Ular 64 o'z xonlari nomidan savdogarlarning Volga bo'ylab erkin o'tishlariga ijozat so'raydilar. Qaytib kelgan elchilar Moskvada juda ko'p o'q, dori, ov qushlari va matolar bilan qaytganlar. Ayni paytda, Rossiya ham Buxoro xonligi bilan savdo-sotiq ishlarini rivojlantilishdan manfaatdor edi. Bu manfaatdorlik awalo Buxoroning Rossiya tovarlarini sotish uchun qulay bozorligida edi. Ikkinchidan esa Rossiya Buxoro xonligi orqali Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirish imkoniga ega bo'lardi. Bunda birinchi navbatda, Hindistonga chiqish maqsadi hisobga olingan edi. 1555- yili Moskvada tashkill etilgan „Moskva savdo kompaniyasi" vakili Antoniy Jenkinson boshliq elchilar rus podshosining guvohnomasi bilan 1558- yili Buxoroga yuboriladi. Elchi Antoniy Jenkinson Buxoro xoni Abdullaxon II tomonidan qabul qilindi. Elchi xonlikning xalqaro va ichki savdo imkoniyatlarini, Rossiyadagi Moskva shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahrigacha 1558- yilgi sayohat" nomli esdaliklarida bayon etadi. 32 Foy dalanilgan adabiy ot lar I. O’zbek ist on Respublik asi Prezident larining asarlari. 1.Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent.: “O`zbekiston”, 2017. 2.Каримов И.А. Узбекистан XXI аср бусагасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараккиёт кафолатлари. - Т., Узбекистан. 1997. II. Manbalar. 3.Вамбери Х. Бухоро ёҳуд Мовароуннаҳр тарихи. Китобдан парчалар. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. 4.Умников И. И. «Абдулла-наме» Хафиза Таниша и ее исследователи. «Записки коллегии востоковедов», V жилд, Ленинград, 1930. 5.Муҳаммадёр ибн Араб Қатағон. Мусаххир ал-билод / Форс тилидан таржима, изоҳлар ва кўрсаткичлар муаллифлари Исмоил Бекжонов, Дилором Сангирова. – Т.: Янги аср авлоди. 2009. 6.Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома (Шарафномаи шоҳий) / Форс тилидан Содиқ Мирзаев таржимаси, илмий муҳаррир, нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Б.Аҳмедов. 2-китоб. – Т.: Шарқ. 2000 7.Ҳасанхожа Нисорий. Музаккири аҳбоб / Таржимон, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Исмоил Бекжон. – Т.: Абдулла Қодирий, 1993. III. Ilmiy adabiy ot lar. 1.Ахмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т., «Ўқитувчи», 2001. 2.Ртвеладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаэв Э.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. Т.: “Адолат”, 2001. 3.Shamsutdinov. R., Karimov SH. Ubaydullayev. О‘. Vatan tarixi (XVI- XIX asr boshlari). Ikkinchi kitob.: - T.: Sharq, 2010. 33 4.Zamonov. A – Buxoro xonligi tarixi., Toshkent., 2021. 5.Мукминова Р.Г. К Истории аграрных отношений в Узбекистане XVI в. (по материалам «Вакфнаме») – Т.: Фан, 1966. 6.Низомиддинов. И. XVI-XVIII асрлада Ўрта Осиё – Ҳиндистон муносабатлари. – Т.: Фан. 1966. 34

MUNDARIJA

Kirish

I – BOB. Buxoro xonligida savdo – sotiq munosabatlarining rivojlanishi

1.1 Buxoro xonligida savdo munosabatlarining yo’lga qo’yilishi

1.2 Buxoro xonligi va qo’shni davlatlar o’rtasida madaniy – savdo aloqlari

II – BOB. Buxoro xonligida hurnarmanchilikning sohasining o’rni

2.1 Shayboniylar hukumronligi davrida hunarmanchilikning rivojlanishi

2.2 Buxoro xonligida Ashtarxoniylar hukumronligi davrida hunarmandchilik sohasining o’sishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyo’llar

Купить