Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 5.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligida Shayboniylar hukumronligi davri tarixi

Купить
“Buxoro xonligida Shayboniylar hukumronligi davri tarixi ” mavzusida tayyorlagan KURS ISHI 1 Reja: Kirish I Bob. Buxoro xonliging tashkil topishi 1.1. Shayboniylar Movarounnahrni zabt etishi 1.2. Ubaydullaxonning Buxoro xonligini tashkil etishi II Bob. Buxoro xonliging XVI asrning 40- yillaridan keyingi siyosiy ahvoli 2.1. XVI asr o’rtalarida siyosiy vaziyat 2.2. Abdullaxon II hukumronligi davrida Buxoro xonligi 2.3. Shayboniylar hukumronligi barham topishi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Ilovalar 2 Kirish Mavzu dolzarbligi : O‘zbekiston tarixida Buxoro xonligi va Shayboniylar sulolasi muhim o‘rin tutadi. Bu davr nafaqat Markaziy Osiyoda siyosiy barqarorlik va davlat boshqaruvi sohasida o‘ziga xos sahifa, balki milliy madaniyat va iqtisodiy hayot rivojida muhim bosqich hisoblanadi. Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrida Buxoro xonligi o‘zining siyosiy mustahkamligini mustahkamlab, hududda kuchli davlat tuzilmasini yaratdi. Shu sababli, ushbu mavzuni o‘rganish milliy tariximizni chuqurroq anglash va yosh avlodga yetkazish borasida katta ahamiyat kasb etadi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bizning buyuk ajdodlarimiz tarix sahifalarida o‘z izlarini qoldirishgan. Har bir davr o‘ziga xos voqealar va qahramonlar bilan to‘la. Milliy tariximizni chuqur o‘rganish, o‘tmishimizni hurmat qilish bugungi kunimiz va kelajagimiz uchun asosdir 1 ”. Shuningdek, davlat rahbari tarix va madaniyat haqida shunday degan: “O‘zbek tarixining turli davrlari – qadimiy davlatlardan tortib mustaqillik davrigacha – bizning boy madaniy va ma’naviy merosimizdir. Shu tarixiy davrlarni o‘rganish orqali, biz millatning ruhini va kuchini yanada mustahkamlaymiz 2 ”. Shu jihatdan, Buxoro xonligida Shayboniylar sulolasi hukmronligi davrini o‘rganish nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki milliy g‘urur va madaniyatni rivojlantirishda ham muhim omil hisoblanadi. Mavzuning obyekti: Buxoro xonligida Shayboniylar hukumronligi va bu davrdagi siyosiy vaziyat. Mavzuning predmenti: Shayboniylar davrida Buxoro xonligining siyosiy boshqaruvi, asosiy tarixiy shaxslarning faoliyati, hamda ichki va tashqi siyosatdagi o‘zgarishlar. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2016 yil 14 dekabr. 2 Shavkat Mirziyoyev, “Yangi O zbekiston taraqiyot strategiyasi ”, Toshkent- 2017.ʻ 3 Mavzuning o’rganilish darajasi : Buxoro xonligida Shayboniylar hukmronligi davri O‘rta Osiyo tarixshunosligida alohida o‘ringa ega bo‘lib, bu borada bir qator ilmiy izlanishlar amalga oshirilgan. Jumladan, V.V. Bartold 3 , A.M. Mirzoev 4 , M.G. Vohidov 5 , Sh. Kamoliddin 6 , X. Ziyoyev 7 va D. Muqimova.R 8 ,A.Zamonov 9 kabi yetuk tarixchilar tomonidan Shayboniylar sulolasining siyosiy faoliyati, davlat boshqaruvi va tashqi siyosati chuqur o‘rganilgan. Ularning tadqiqotlarida Shayboniy hukmdorlarining harbiy yurishlari, ichki siyosiy islohotlari va diplomatik aloqalari keng yoritilgan. Biroq, bu davrda yuz bergan ayrim ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, hududiy boshqaruv shakllari va mahalliy tarixiy voqealar hanuz to‘liq ochilmagan bo‘lib, mavzuni zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida yanada chuqurroq tadqiq etish dolzarb hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi: Shayboniylarning siyosiy tarixini va Shayboniylar davlati, Buxoro xonligiga asos solinishi shuningdek Shayboniylar davlatining yakunlanishini o rganish.ʻ Mavzuning manbashunosligi: Shayboniylar davri haqida ko plab manbalar ʻ yozilgan bo lib ular orasida ʻ Hofiz Tanish al-Buxoriy 10 Muhammadyor ibn Arab Qatag’an, 11 Muhammad Solih 12 , Ro zbexon ʻ 13 , Zahiriddin Bobur 14 asarlari muhim ahamiyat kasp etgan. Kurs ishing vazifasi: Shayboniylarning Movarounnahrdagi hokimiyatining qaror topishi o’rganish. Ubaydullaxonning Buxoro xonligini asos solishini tahlil qilish. 3 V.V. Bartold. Turkiston: musulmonlar zamonida. 2-jild. Toshkent: 2003. — 174–178-betlar 4 Mirzoev. A “Shayboniylar davrining siyosiy tuzilmasi”. // Sharq yulduzi, 1982, №4. — 65–72-betlar 5 Vohidov. M Buxoro xonligi tarixidan sahifalar. Samarqand: Ilm, 1992. — 54–66-betlar. 6 Kamoliddin. Sh Shayboniylar va Movarounnahr: XVI asr manbalari asosida. Toshkent: FAN, 2005. — 101–120- betlar 7 Ziyo yev. X Movarounnahrning siyosiy tarixi (XVI–XVII asrlar). Toshkent: , 1998. — 83–89-betlar. 8 Muqminova R., Agzamova G. Buxoro xonligi (amirligi). – B. 106.. 9 Zamonov. A Buxoroxonligida ijtimoiy – iqtisodiy hayot. T., – B. 14. 10 Hofiz Tanish al-Buxoriy “Abdullanoma” / fors tilidan S.Mirzayev tarjimasi. Ilmiy muharrir, nashrga tayyorlovchi, so’zboshi va izohlar muallifi B.Axmedov. – T.: “Sharq”. 1-kitob, 1999. – B.137-138. 11 Muhammadyor ibn Arab Qatag’an “Musaxxir al-bilod” / Fors tilidan tarjima va izohlar muallifi I.Bekjonov. D.Sangirova. – T., Yangi asr avlodi, 2009. –B. 228-229. 12 .Мухаммад Солих,. Шайбонийнома. - Т.: 1961 B . 34-51 13 Fazlulloh ibn Ro ʻ zbexon . Mehmonnomayi Buxoro . – T 2018. B : 152-189 14 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Тошкент: Ўқитувчи нашриёт- B 75-88 4 XVI asr o’rtalaridagi Buxoroning siyosiy ahvolini yoritish. Abdullaxon II hukumronligi davrini o’rganib chiqish. Shayboniylar sulolasining hokimiyatdan ketishi sabab va omillarini ko’rsatish. Kurs ishinging strukturasi : Kurs ishi ikki bob besh paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar va ilovadan iborat. 5 I BOB . BUXORO XONLIGINING TASHKIL TOPISHI 1.1 Shayboniylarning Movarounnahrni zabt etishi Temuriylar o’rtasidagi ichki nizorlar Movarounnahrdagi o’zaro urushlar va bularning barchasi Shayboniylarning bu hududlarning bosib olishiga sabab bo’ladi. Malumki 1485 yilda Toshkentdagi hokimiyatni mashhur diniy arbob Xoja Ahror yordami bilan Yunusxon egallagan bo‘lsa, uning vafotidan so‘ng, o‘g‘li Mahmudxon (1487–1503 yillar) Toshkent taxtini egallaydi,va aynan u Shayboniyxonga Movarounnahrni talon taroj uchun yodam beradi Temuriylarga qarshi kurashda Shayboniyxonni ittifoqchi qilishga uringan Mahmudxon 1495 yilda O’trorni Shayboniyxonga topshirdi. Mahmudxonning hujumi xavfi tufayli Andijon beklari o‘rtasidagi noroziliklardan cho‘chigan Farg‘ona hokimi Zahiriddin Muhammad Bobur o‘sha yili Mahmudxonning oliy hokimligini tan oldi. 1498 yilda Toshkent hokimi Mahmudxon 5 ming kishilik qo ‘ shini bilan Samarqandni egallashga harakat qilib ko ‘ rdi . Biroq , o ‘ z ittifoqchiligini buzib , shimoldan bostirib kelgan Shayboniyxon hujumidan so ‘ ng Samarqanddan chekinishga majbur bo ‘ ldi . 15 1500 yilda Farg ‘ ona hokimi Bobur Mirzo Samarqandga yurish qildi . Ammo Shayboniyxon undan oldinroq harakat qilib , Samarqandni egallab oldi . O ‘ sha davr Shayboniyxonning Samarqand va Buxoroni egallashida Toshkent hokimining qo ‘ shinlari faol ishtirok etganligi haqida ma ’ lumot berganlar . Toshkent hokimi Mahmudxon dastlab Temuriylarga qarshi kurashda Shayboniyxon bilan ittifoq tuzishga umid qilgan edi . Biroq , bu niyatiga erisha olmadi . Shayboniyxonning mavqei yil sayin mustahkamlanib borayotganini anglagan Mahmudxon undan xavotir olib , yana Temuriylar tomoniga o ‘ tishga qaror qildi . Siyosatda uzoqni ko ‘ zlab ish yuritadigan Shayboniyxon esa , o ‘ z 15 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134 6 hokimiyatini to ‘ liq mustahkamlab olmaguniga qadar Movarounnahrning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim o ‘ rin tutgan amirlar bilan do ‘ stona munosabatlarni saqlashga intildi . Movarounnahrda Temuriylardan bo ‘ shagan hududlarda hokimiyatni o ‘ z qo ‘ liga olgan Shayboniyxon va uning ittifoqchilari mahalliy kuchlar yordami bilan siyosiy ustunlikni mustahkamlashga muvaffaq bo ‘ lishdi . Ayniqsa , Mahmudxonning ikki tomonlama siyosati natijasida , Shayboniyxon Samarkandni hech qanday katta qarshiliksiz egallab oldi . Bu esa Movarounnahrni bosib olishda Shayboniyxon foydalangan muhim strategiyalardan biri bo ‘ ldi . Shu bilan birga , Shayboniylar Movarounnahrni egallash yo ‘ lida Temuriylardan norozilik bildirgan kuchlarni , ayniqsa ko ‘ chmanchi elatlarga asoslangan harbiy kuchlarni o ‘ z taraflariga tortishga harakat qilgan . Jumladan , Abdul Ali Tarxon Shayboniylar foydasiga xizmat qilgan va manbalarda “ katta va kichik Shayboniylar uning navkarlari edi ” deb qayd etilgan . Abdul Ali Tarxon o ‘ zining elatlashgan lashkarlari safini Muhammad Shayboniyxon qo ‘ mondonligiga topshirgan . 16 Ma ’ lumki , 1498–1500 yillarda Samarqandda Temuriylardan bo ‘ lgan Sulton Ali Mirzo hukmronlik qilgan . U siyosat va davlat boshqaruvi borasida zaif va kaltabin shaxs bo ‘ lib , Samarqanddagi hokimiyat amalda Muhammad Mazid tarxon va Xoja Ahrorlarning ( Xoja Ahrorniing o ‘ g ‘ li ) qo ‘ lida edi . Ular yuritayotgan siyosat mahalliy aholi noroziliklarini kuchaytirganligi tufayli Muhammad Shayboniyxon bu vaziyatdan foydalangan . 1498 yili Samarqandga yurish qildi . U yerda Temuriylarga qarshi ko ‘ chmanchilar , xususan , Muhammad ibn Arab Qatag ‘ on bilan birlashgan Shayboniylar lashkari bilan birga yurish qilgan . Shu tariqa Samarqand hokimiyatining zaiflashgan kuchidan foydalangan Shayboniyxon shaharga yurish qildi . Sulton Ali Mirzo esa qarshilik ko ‘ rsata olmay , shahardan chiqib ketishga majbur bo ‘ ldi . Ayrim saroy shoirlari , jumladan , shoir va tarixchi 16 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134 7 Muhammad Solih ham Shayboniyxon hokimiyatini tan oldi . Keyinroq esa , Shayboniyxon Muhammad Solihga “ amirlar amiri va shoirlar podshosi ” degan unvon beradi . 1500 yilning kuzida Bobur Mirzo Samarqand taxtini egallagan bo ‘ lsa - da , uzoq vaqt uni qo ‘ lida saqlab qola olmadi . 1501 yilda Shayboniyxon va Bobur Mirzo bilan Saripul jangi bo’lib o’tadi. Bu jangda Shayboniyxon tomonidan to’lg’anma uslubida Boburni yengadi. Bobur Samarqanga chekinadi Shayboniyxon tomonidan shahar qamal qilinadi noiloj Bobur Mirzo shaharni topshiradi.Shu tariqa Samarqand qayta egallanadi. 17 1500 yilning iyunida Shayboniyxon Buxoro hukmdori Muhammad Boqi tarxon ustiga yurish qildi. U 3 kunlik qamaldan so‘ng Buxoro zodagonlari sovg‘a- salomlar bilan shahardan chiqib, Muhammad Shayboniyxon hokimiyatini tan oldilar. Shundan so‘ng Shayboniyxon Samarqand tomoniga yurish qildi. Muhammad Boqi tarxon Buxoro hokimiyatini yana qayta qo‘lga olishga harakat qildi. Ammo, u muvaffaqiyatga erisha olmadi. Shayboniyxon kuchlari Buxoroda qarshilik ko‘rsatgan barcha amaldor va zodagonlarni yengib o‘tdilar 18 . Muhammad Shayboniyxonning hokimiyat tepasiga kelishi haqida ma’lumotlar beruvchi manbalardan tarixchi Muhammad Solih yozadi: Temuriylar hukmdorlaridan xalq bezgan tufayli tinchlikni qayta tiklash va hokimiyatni kuch bilan bo‘lsa-da, bir qo‘lda jamlashga ehtiyoj tug‘ilgan edi. Temuriylar siyosiy maydondan butunlay siqib chiqarilgan davrda, Shayboniyxon o‘z hokimiyatini mustahkamlashga intildi. Temuriy zodagonlarining bir qismi va zodagon aristokratiyasining katta qismi ko‘chib ketdi, qolgan viloyatlar safarbarlik bilan qo‘shilmay, Temuriy hukmronlikdagi tizimni tark etdi. Ko‘pchilikning fikriga ko‘ra, tarixiy zarurat Muhammad Shayboniyxon hokimiyatini kuch bilan o‘rnatgan. Unga tazyiq ko‘rsatgan, dushman bo‘lgan Temuriy amaldorlari va harbiylariga qarshi qat’iy siyosat yuritildi, ularning aksari qatl etildi yoki qochishga majbur bo‘ldi. Qolganlari hokimiyatni Shayboniylarga topshirdi. Undan tashqari doimiy urushlar, soliqlar zodogonlarning haddidan oshishi ularning aysh- 17 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. Тошкент: Ўқитувчи нашриёт- B 75-88 18 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134 8 ishrat, maishatga berilishi tufayli aholing temuriy hukumdorlariga nisbatan ishonchi ancha susayib ketgan edi. 19 Shayboniyxon 1503-yilda asosiy qo’shini bilan Toshkent hokimi Mahmudxon va Farg’ona hokimi Ahmadxonlarga qarshi yurish qilib Toshken viloyatidagi Shohruhiya va boshqa ko’pgina qalalarni bosib olishga erishdi. Farg’onadagi Arxian qalasi yonida bo’lgan shafqatsiz jangda Mahmudxon halok bo’ladi. Toshkenda qoldirilgan uning o’g’li Muhammad sulton Shayboniyxon qo’shinlari yaqinlashishi bilan Toshkentdan qochib ketadi. 20 Toshkentga mustahkam o‘rnashib olgan Shayboniyxon qo‘shinlarining katta qismi uning ukasi Mahmud Sulton boshchiligida Xorazmga yo‘l olishadi. Kat va Buldumsoz qal’alarini egallagan Mahmud Sulton bu hududlardagi bir qism aholini majburan Buxoroga ko‘chirishga buyruq beradi. 1505 yilda o’n yillik qamaladan so‘ng shayboniylar Urganch shahrini egallaydilar. S hayboniyxonning o‘zi katta kuchi bilan 1504 yilda Hisor viloyatiga yurish qiladi. Bu paytda Hisor viloyatining hokimi Husravshoh ancha katta harbiy kuchga ega bo‘lsa-da, Shayboniyxonga jiddiy qarshilik ko‘rsata olmaydi. Buning natijasida Hisor viloyati barcha tog‘li tumanlarni bilan birga Shayboniyxon ixtiyoriga o‘tadi. Shundan so‘ng Qunduz, Toliqon, Badaxshon hamda Balx viloyatlari ham ishg‘ol etiladi. 21 Shayboniyxonning markazlashgan davlat tuzish yo‘lidagi raqiblaridan biri Dashti Qipchoqdagi qozoq sultonlari bo‘lgan. XVI asrning boshlarida qozoq sultonlarining Shayboniylarning janubga qilgan yurushlaridan foydalanib, Movarounnahrga bir necha marta bosqinchilik yurushlarini uyushtirib, Samarqand, Buxoro hududlarini talab aholini ma’lum qismini asr qildilar. 1509-yilda Shayboniyxonning qo’shinlari qozoq sultonlari Jonish suton va Burunduqxon va Qosim sultonlarga zarba berdi. Buning natijasida Sig’noq, Yassi, Sabron shaharlari Shayboniylar qo’liga o’tdi. Shuningdek u “Xalifa ul Rahman’’ unvoni 19 Зие А. Узбек давлатчилиги тарихи. - T: Шарк, 2001- B .234 20 Сиёев C . Дашти кипчок лочини. Тошкент: Навруз-2021. B 21 Тураев Х. Бухоро тарихи. Тошкент: Durdona-2020. B .295 9 oldi, buning ma’nosi Ollohning xalifasi degani edi. Bu bilan Shayboniyxon butun musulmonlar olamining halifasi demoqchi bo’lib eng avvalo u Eronni zabt etishni o’ylagan edi. 1507-yilda Shayboniyxon bilan Ismoil Safaviy o’rtasida maktublar almashuvi bo’lib o’tib, unda Eron shohiga nisbatan kamsituvchi so’zlar bo’ladi. Lekin Eronning harbiy salohiyat jihatdan Shayboniylardan kuchsizligi urushning 3 yil kechikishiga sabab bo’ladi. 22 Shayboniyxon 1509 yilning yozida Marvni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Uning bu davrga qadar bo‘lgan yurishlari natijasida Dashti Qipchoq, Xorazm, Movarounnahr va Xurosonning katta qismi Shayboniylar qo‘l ostida birlashtirildi. Marv shahrini egallagan Shayboniyxon Eronning shimoliy viloyatlariga yurish qildi hamda Mashhad va Tus shaharlari ni egallab, u yerdagi muqaddas joylarni ziyorat qildi. U mazkur shaharlardagi ba’zi me’moriy inshootlarni ta’mirlashga ham buyruq beradimalumki bu hududlar Shia mazhabing muqaddas ziyorat gohi edi. Mashhad va Tus shaharlari ni egallagan Shayboniyxon Erondagi Shoh Ismoil asos solgan Safaviylar davlatiga xavf solar edi. Shoh Ismoil davrida mavqei endi mustahkamlanib borayotgan Eron Shayboniyxonning janubga bo‘lgan ishtiyoqiga tabiiyki, qarshi edi. Shubhasiz, Shoh Ismoil Shayboniyxonning butun musulmon dunyosiga hukmronlik da’vosiga qarshi bo‘lib, o‘z davlatini diniy mazhabchilik asosida dushman deb e’lon qilinganligidan juda norizo ham edi. 1510 yili Marvga kelgan Shayboniyxon bu yerda turib janub tomonga jiddiy yurish qilish taraddudini boshladi. Qish sabab Shayboniyxoning asosiy qo’shinlari Movarounahrga qaytga Shayboniyxoning o’zi esa 10 minglik qo’shin bilan Marvda qishlayotgan edi. Lekin unga shoh Ismoil kata qo’shin bilan kelayotganini eshitib Movarounnahrga elchilarini yuborib uning o’ziham chekinadi. Shoh Ismoil tomonidan ishlatiladigan hiyla natijasida Shayboniyxon ortga qaytadi.Pistirmaga tushgan Shayboniyxon qo’shini o’rab olinib va amrlari bilan birgalikda 1510 yilning dekabr oyida,qirib tashlanadi. 23 22 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134-145 10 Shayboniyxon O zbek davlatchiligi tarixiga muhim burulish yasadi.ʻ Shuningdek Movarounnahr hududidagi temuriylarning urushiga chek qo yib o z ʻ ʻ davlatini Movarounnahrga ko chirdi.Uning bu hududga kirib kelishi o zbek ʻ ʻ etnogenziga ham muhim rol o ynadi. ʻ 1.2 Ubaydullaxonning Buxoro xonligi tashkil etish. Ubaydullaxon Shayboniylar sulolasida Muhammad Shayboniyxondan keyingi eng yirik shaxs hisoblanadi. U amakisi Shayboniyxon davrida biror hududning hokimi sifatida boshqarib, harbiy yurishlarda qatnashib, sayqal topib bordi. Ubaydullaxon 1486—1487-yillar oralig‘ida Xorazmdagi Yamanitirsak mavzesida dunyoga kelgan. Ushbu hudud hozirgi Amudaryoning so‘l tomoniga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda Shayboniyxon va uning ukasi Mahmud Sulton mulksiz, yurtsiz sargardonlikda hayot kechirar edi. Ubaydullaxon Mahmud Sultonning yagona farzandi hisoblanadi. Buni tasdiqlovchi faktlar bor. Ubaydullaxonning faoliyatini to‘rtta xronologik bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi davr – bu Ubaydullaxonning amakisi Shayboniyxon qo‘l ostida sayqal topish davri hisoblanadi. Bunda Ubaydullaxon amakisining yoki otaliqlarining ko‘rsatmasi asosida faoliyat yuritgan. Masalan, Shayboniyxon Movarounnahrni egallaganida, u 15 yosh bo‘lgan. Bu yosh O‘rta asrlarda balog‘at yoshi bo‘lib, shahzodalar harbiy muhorabalarda jonbozlik ko‘rsatadigan vaqt bo‘lgan. Ikkinchi davr – 1504-yildan boshlanadi. Chunki bu vaqtda Ubaydullaxonning otasi Mahmud Sulton Qunduz shahrida vafot etadi. Shundan so‘ng Buxoro merosiy mulk sifatida Ubaydullaxonga o‘tadi. U 1512-yilgacha Buxoro hokimi sifatida faoliyat yuritadi. O‘sha vaqtda Buxoro hokimi bir vaqtning o‘zida viloyat qo‘shinlarining qo‘mondoni ham hisoblangan. 23 Замонов А. Ўрта асрлар тарихий шахслари хаётининг айрим номалум сахифалари. Т oshkent.: Bayoz-2020. B.99-102 11 Uchinchi davr – 1512-yildan 1533-yilgacha bo‘lgan vaqtni qamrab oladi. Bu vaqtda Ubaydullaxon mamlakatni noib sifatida boshqaradi. Shayboniylar sulolasida o‘zidan oldin yoshi ulug‘ bo‘lgan shahzodalarni olib chiqib, o‘zi noib vazifasida mamlakatni boshqarayotgan shaxs ikkita. Birinchisi, Ubaydullaxon. Ikkinchisi, Abdullaxon. Turkiy to‘ra an analariga muvofiq taxtga sulola ichidagiʼ yoshi katta shahzoda chiqishi kerak edi. To‘rtinchi davr – 1533—1540-yillar hisoblanadi. Bu davrda Ubaydullaxon rasman xon sifatida taxtni egallaydi. Chunki 1533-yilda Ko‘chkunchixonning o‘g‘li Abu Said vafot etgach, sulola ichida Ubaydullaxondan yoshi katta shahzoda qolmaydi. U mamlakatni Buxorodan turib boshqaradi. Ayni shu vaqtda Buxoro xonligining tamal toshi qo‘yiladi. 24 Yuqorida sanab o‘tgan davrlarimiz oralig‘ida Ubaydullaxon O‘rta Osiyo tarixida yirik sarkarda, davlat arbobi, din ulamosi, shoir va adabiyotshunos bo‘lib yetishib, kamol topdi. Ubaydullaxon 54 yil umr ko‘rgan va shu vaqt oralig‘ida o‘zidan katta iz qoldirdi. Bu izlarni topib, o‘rganish ishlari uzoq vaqtdan beri davom etib kelmoqda. Chunki Ubaydullaxon “shaxslar panteoni” (tarixda o‘tgan shaxslarni o‘rganish uchun tuzilgan ro‘yxat – tahr) ro‘yxatidan bir tushib, bir ro‘yxatga qayta kiritilib kelinayotgan shaxslardan biri hisoblanadi. 25 Muhammad Shayboniyxon 1510-yilda Marv yaqinidagi Shoh Ismoilga qarshi jangda halok bo‘ladi. Mana shundan so‘ng Shayboniylar orasida katta bir tahlika yuzaga keldi. Hatto sulola vakillari Movarounnahrni tashlab chiqib ketishdi. Shunday bir murakkab vaziyatda o‘zbek sultonlarni qanday qilib birlashtira oldi? Marv jangi 1510-yil 2-dekabr kuni sodir bo‘lgan. Ushbu jangda shayboniylar juda katta yo‘qotishga uchragan, ko‘plab shayboniy sarkardalar halok bo‘lgan. Shundan so‘ng shayboniylar dastlab Movarounnahrga, keyin esa Turkiston (hozirgi Sirdaryoning shimoli – tahr.)ga chekinishgan. 1511-yilda Zahiriddin Muhammad Bobur Eron hukmdori Shoh Ismoildan 7 ming lashkar olib, 24 Кандахаров. А. Бухоро хонлиги ва унда Карманалик шайхлар фаолияти.- Т.: Тафаккур каноти. 2018 25 Akbar Zamonov , Qurultoy podkastida intervyu , YouTube .2024- yil 9- fevral 12 Samarqandni egallaydi. Albatta, Samarqand egallanishidan oldin Bobur shayboniylarni Hisor dalasida mag‘lub etadi. Samarqand egallangach, kelishuvga ko‘ra Bobur Movarounnahrda Shoh Ismoilning noibi bo‘lishi kerak edi. Shuningdek, Bobur Samarqandda Shoh Ismoil nomiga xutba o‘qitgan. Shundan so‘ng Movarounnahr va Samarqand xalqining Boburga nisbatan kayfiyati o‘zgardi. Shu kayfiyat natijasi o‘laroq xalq Turkistonda turgan Ubaydullaxonga “bizni Eron istibdodidan ozod qiling” degan mazmunda maktub yo‘llashadi. Bu maktubga Ubaydullaxon darrov javob bera olmagan. Chunki bu vaqtda shayboniy sultonlar tarqoq bo‘lib ketgan edi. Buni Ubaydullaxonning o‘z she’rida ifoda etgan. 26 Movarounnahrdan bo‘layotgan chaqiriqlar va yirik ulamo Abdulla Yamani (Mir Arab)ning da vatlari natijasida Ubaydullaxon Turkistondagi bor qo‘shiniʼ bilan Movarounnahrga keladi. Manbalarda yozilishicha, uning qo‘shinning soni 1500-1800 nafar bo‘lgani yozilgan. Hatto kamonchilarni o‘qidagi sadoqlarining pati ham yo‘q bo‘lgani aytiladi. Ya ni Ubaydullaxonning qo‘shini xarob holda ʼ bo‘lgan. 27 Buni bilgan Zahiriddin Muhammad Bobur o‘z diplomatiyasini ishga solib, Eron sarkardalariga katta-katta o‘ljalar berib, ularni tezroq ortga qaytarib yuborish payiga tushadi. Bu orqali Bobur xalqning va aristokratiyaning muhabbatini o‘ziga qaytarmoqchi edi. Buning uchun u xutbadan Shoh Ismoil nomini olib, zarb etilgan tangalarni yig‘ib olishni boshladi. Ammo bugungi kungacha numizmatikamizda Shoh Ismoil nomiga zarb etilgan tangalar topilmagan. Shuningdek, Bobur o‘zini Samarqandda mustaqil hukmdor deb e lon qilib, o‘ziga xutba o‘qitadi, lekin yoy ʼ kamondan chiqib bo‘lgan edi. Bu vaqtda Erondagi Shoh Ismoilga Bobur bergan va dasiga vafo qilmagani ʼ haqida xabar yetib boradi. Shundan keyin Shoh Ismoil devonbegi (bosh vazir) Najimiddin Yor-Ahmad (laqabi Najmi Soniy) boshchiligidagi 15 minglik lashkarni Boburni jilovlab kelish uchun Movarounnahrga jo‘natadi. Najmi Soniy boshliq qo‘shin Xurosonda o‘ziga katta miqdorda lashkar qo‘shib oladi. 26 Akbar Zamonov, Qurultoy podkastida intervyu, YouTube.2024-yil 9-fevral 27 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134-145 13 Bu vaqtga kelib Ubaydullaxon boshchiligidagi shayboniylar lashkari G‘ijduvon orqali Buxoroga kelib, shaharni qamal qilishni boshlaydi. Bobur esa shayboniylarni quvib yuborish uchun Samarqanddan Buxoro tomon yo‘lga tushadi. Sababi shayboniylar qo‘shini katta bo‘lmagan. Boburni kelayotganini Ubaydullaxon harbiy hiyla ishlatib, Buxoroni qamal qilishni to‘xtatib, ortga chekinishgan. Bobur bo‘lsa Shayboniylar ortga chekindi deb, qo‘shindagi jangovar shaylik holatini bekor qilib, Buxoro tomonga yurishni davom ettiradi. Biroq kutilmaganda Ubaydullaxon Ko‘li Malikda Boburga hujum qiladi va Bobur Hisorga chekinadi. Ushbu jang 1512-yilning aprel oyiga to‘g‘ri keladi. Bu vaqtda Erondan yo‘lga chiqqan Najmi Soniy boshchiligidagi qo‘shin Amudaryo bo‘yiga kelib qolgand. Najimiddin Yor-Ahmad Boburning mag‘lubiyatidan xabar topib, Shoh Ismoildan olgan buyrug‘ini esdan chiqarib, mustaqil harakat qilishni boshlaydi. Najmi Soniy o‘z oldiga Hisorga chekingan Boburni chaqirib olib, u bilan birgalikda shayboniylarga qarshi yurishni boshlaydi. Eron qo‘shini Chorjo‘y yaqinidan Amudaryoni kechib o‘tib, Qarshi shahrini qamal qilishni boshlaydi. Manbalarda Najimiddin Yor-Ahmad 15 mingga yaqin aholini qatl etgani haqida ma lumotlar bor. Hatto Eron sarkardalar shaharda begunoh insonlar, sayidlarʼ hamda ahli ilm vakillari borligini, ularni omon qoldirishni aytishadi. Biroq Najmi Soniy bunga ko‘nmaydi. Bu qatliom ko‘zlangan maqsad – butun Movarounnahrni tahlikaga solish edi. 28 Qarshidagi qatliomdan so‘ng Zahiriddin Muhammad Boburning Najmiddin Yor-Ahmaddan ixlosi qaytadi. Najmi Soniy doim Shoh Ismoilga Boburni tiyib turish kerakligini uqtirib kelgan. Tarixchi Zayniddin Vosifiy o‘zining “Badal ul- Boqiy” asarida Najmi Soniy “Temur poytaxti Samarqandni yer bilan bitta qilib, poliz dalasiga aylantirib, undan olingan ilk qovunni Shoh Ismoilga yetkazaman. Shundan keyin Xitoyga qo‘shin tortaman”, deb qasam ichgani haqida yozadi. Bundan xabar topgan Movarounnahr xalqi Ubaydullaxonda atrofida birlashishni boshladi. 28 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134-145 14 1512-yilning kuzida G‘ijduvonda Najmiddin Yor-Ahmad va Boburning birlashgan qo‘shinlari bilan Ubaydullaxon boshchiligidagi shayboniylar o‘rtasida jang bo‘lib o‘tadi. Jang boshlanishidan oldin Bobur Najmi Soniyni tark etadi. Shuningdek, bir nechta Eron sarkardalari ham Najmiddin Yor-Ahmaddan yuz o‘girishadi. Boisi Shoh Ismoil ularga boshqacha topshiriq bergan edi. Eron lashkaridagi tarqoqlikdan Ubaydullaxon foydalangan holda Najmi Soniyni mag‘lub etadi. Jang vaqtida Najmi Soniy asirga olinadi. Shunda Ubaydullaxon Najmiddin Yor-Ahmadga “asirga tushganlar qatl bilinmasligini bilmasmiding”, deb savol beradi. U esa “yo‘q bilmasdim” deb javob beradi. Ubaydulla sulton “axir bu narsa Qur onda yozilgan” deganida, Najmi Soniy “men Qur onniʼ ʼ o‘qimaganman” deb javob qaytaradi. Shunda Ubaydullaxon “nahotki, Shoh Ismoil musulmon podshoh bo‘la turib, shariatni va Qur onni bilmagan insonni bunday ʼ katta lavozimga qo‘ydi” deb taajjublangan. Ubaydullaxon keyinchalik davlat boshqaruvida har doim shariatdan xabari bor, Qur onni o‘qishni biladigan ʼ insonlarni lavozimga qo‘ygan. 29 Najmi Soniy Ubaydullaxonga jonini saqlash evaziga 50 ming oltin tanga berishni taklif qiladi. Ammo Ubaydullaxon buni rad etadi va Najimiddin Yor- Ahmadni qatl qildiradi. Shunday qilib shayboniylar davlatini asrab qoladi. Mana shu bilan biz Ubaydullaxonning o‘zbek davlatchiligida tutgan o‘rnini belgilashimiz zarur. Ya ni u bu yerlarni Eron istibdodidan saqlab qolgan shaxs hisoblanadi. Agar ʼ Najimiddin Yor-Ahmad bu yerlarni qo‘lga kiritganida, bugun o‘zbek davlatchiligi bu yerda bo‘lmasligi mumkin edi. Ba zi amalga oshirilgan ishlar yaxshilikka xizmat qilib ketadi. ʼ Ubaydullaxonning taxtga kelishiga din ham katta rol o‘ynagan. Chunki aynan din omili tufayli Movarounnahr xalqi Bobur tomonga emas, balki shayboniylar tomonga o‘tadi. Sababi Bobur Eron bilan hamkorlikda harakat qilayotgandi. 29 Akbar Zamonov , Qurultoy podkastida intervyu , YouTube .2024- yil 9- fevral 15 Bundan tashqari, Shoh Ismoil Eronda sunniy mazhabni taqiqlab, shia mazhabini yoyishga qilgan harakatlari Movarounnahrdagi siyosiy jarayonlarda ta sir ko‘rsatadi.ʼ Shayboniy sultonlar orasida Erondan qo‘rquv juda kuchli bo‘lgan. Chunki ular Shayboniyxonni o‘ta qudratli zot sifatida ko‘rishgan. Shayboniyxon Marv jangida boshi kesilib, o‘ta tahqirli o‘lim topishi boshqa shayboniy sultonlarga qattiq ta sir qilgan. Shundan keyin barcha sultonlar o‘z mulklarini asrash payiga ʼ tushishgan. Amir Abdulla Yamaniyning o‘zi har bir o‘zbek sultonlarining oldiga borib, ularni da vat qilgan. O‘sha vaqtda 20 ga yaqin sulton bo‘lgan. ʼ G‘ijduvon jangidan keyin qo‘lga tushgan mablag‘ning bosh sarkardaga teggan qismini Ubaydullaxon amir Abdulla Yamaniyga beradi. Abdulla Yamaniy esa bu mablag‘ evaziga Mir arab madrasasini qurdiradi va shu madrasaga vaqf mulkini tashkil qiladi. Ya ni G‘ijduvon jangining ma naviy ahamiyati ham bor. ʼ ʼ 30 Eron hujumi bartaraf etilgach, endilikda asosiy vazifa mamlakatni tartibga solishdan iborat edi. U sulola vakillari orasida eng yoshi katta hisoblangan, Ko chkinchixonni taxtga o tqazib, amalda noib sifatida o’zi davlatni idora etardi. ʻ ʻ Ko'chkinchixondan so'ng taxtga o'g'li Abu Said (1530 - 1533) o'tirdi. Undan keyin esa hukmdorlik Shayboniyxonning ukasi Mahmud sultonning o'g'li Ubaydullaxon (1533 - 1540) qo'liga o'tdi. Ubaydullaxon poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko'chirtirdi. Ubaydullaxon Buxoroga otameros mulk deb qarardi, chunki Shayboniyxon hayotligidayoq Buxoro hokimligini ukasi Mahmud sulton Ubaydullaxonning otasiga bergandi. Shu tariqa shayboniylarning Movarounnahrda tashkil etgan davlati endilikda rasmiy ravishda Buxoro xonligi deb ataladigan bo'ldi. 1533-yilda Ko‘chkunchixonning o‘g‘li Abu Said vafot etgach, Shayboniylar sulolasining yoshi ulug‘ vakili sifatida Ubaydullaxon taxtga chiqdi. U o‘zining ota 30 https://daryoz.uz- Zamonov.A intervyu-asosida 16 merosi bo‘lgan Buxoroni poytaxtga aylantirdi. Shu tariqa, Shayboniylar davlati rasmiy ravishda "Buxoro xonligi" deb atala boshlandi . Ubaydullaxon mamlakat ichkarisidagi siyosiy tarqoqlikka barham berishga harakat qildi. U o‘z davlatining chegarasini Shayboniyxon davridagi sarhadlarda qayta tiklashga intildi. Ubaydullaxon ilmli, shoir tabiatli hukmdor edi. Uning davrida obodonchilik va ilm-fanga xazinadan mablag‘ ajratildi. U Mir Arab madrasasini qo‘llab- quvvatladi va Buxoroda miniatyura san'ati rivojiga hissa qo‘shdi. Uning "Devon-i Ubaydi" nomli she'riy to‘plami mavjud bo‘lib, u arab, fors va turkiy tillarda ijod qilgan. 1540-yilda Ubaydullaxon vafot etdi. Uning o‘g‘li Abdulazizxon Buxoroda, Ko‘chkunchixonning o‘g‘li Abdullatifxon esa Samarqandda hokimiyatni egalladi. Bu davrda mamlakat mayda qismlarga bo‘linib ketdi va siyosiy tarqoqlik kuchaydi, bu esa shayboniylar davlatini ichki ziddiyat, qo sh hokimiyatni,ʻ shuningdek mamlakatni zaiflashuviga olib keldi. 31 Ubaydullaxon hukumronligi nafaqat Buxoro xonligiga asos solishi shuningdek u yerdagi imoratlar Ubaydullaxonning din peshvozi bo lishi Eronga ʻ qarshi yurishlar bilan o zbek tarixchiligiga muhim o rin egallaydi. ʻ ʻ II BOB. BUXORO XONLIGINING XVI ASRNING 40- YILLARIDAGI SIYOSIY AHVOLI 31 https://daryoz.uz- Zamonov.A intervyu-asosida 17 2.1. XVI asr o’rtalarida siyosiy vaziyat XVI asrning o’rtalaridan boshlab Movarounnahrda siyosiy tarqoqlik va ichki ziddiyatlar nihoyatda avj olib ketadi. Movarounnahrda merosiy mulk talashish tufayli rasman Buxoroga bo’ysunadigan lekin amalda mustaqil bo’lgan uchta xonlik – Samarqand (Ko’chkunchixon avlodlari), Buxoro (Mahmud Sulton avlodlari) va Toshkent (Suyunchxo’ja avlodlari) xonliklari vujudga kelgan edi 32 . Ichki ziddiyatlar Ubaydullaxon vafot etgandan so’ng yanada kuchayib ketdi. Ko’chkunchixonning o’g’li Abdullaxonning hukumronligi olti oydan (1540) oshmadi. Uning vafotidan so’ng mamlakatda qo’sh xokimlik xukm surdi: Buxoroda Ubaydullaxonning o’g’li Abdulazizxon (1540-1550), Samarqandda esa Ko’chkunchixonning uchinchi o’g’li Abdulatif (1540-1551) hokimiyatni qo’lga oldi. Shu yillari shayboniy sultonlarning toj-u taxt uchun talashishlari shu qadar kuchaydiki, na Abdulaziz va na Abdulatif kun sayin o’sib borayotgan siyosiy tarqoqlikning oldini olishga va viloyat xokimlarining boshboshdoqligiga barham berishga qodir bo’lmay qoldilar . Bu vaqtda Toshkent va Turkistonda Navro’z Axmad (Baroqxon), Miyonqolda Abdullaxonning otasi Iskandarxon, Balxda uning amakisi Pirmuxammadxon, Nasaf viloyatida Abdullaxonning amakivachchasi Qilich Qora Sulton, Xisor va Badaxshonda Ubaydullaxonning o’g’li Burxon Sulton xokim edilar. 33 1550-yil Buxoro hukmdori Abdulazizxon vafot etgach, shayboniylar o‘rtasida Buxoro taxti uchun kurash boshlanib, qariyb ikki yilcha davom etdi. Lekin uning o’rniga xon qilib ko’tarilgan Muxammadiyor sulton (Shayboniyxonning nabirasi Po’lod Sultonning o’g’li) xokimiyatni qo’lda tutib qololmadi. Bu orada Pirmuhammadxon Balxdan ot surib kelib, Buxoroni egalladi. Ammo uning hukmronligi ham uzoqqa bormadi. Bu paytdaoradan bir yilcha o’tgach, 1551-yili Toshkent xokimi Baroqxon va Samarqand xokimiAbdulatifxonlar boshqa bir necha sultonlar, xususan, Sulton Sayid, Muxammadiyor Sulton va Burxon sulton bilan ittifoqlashib, Nasaf, Miyonqolni 32 Мукумов. З "Шайбонийлар давлати ва хукуки" Т-2007- B .56-61 33 Muqminova R., Agzamova G. Buxoro xonligi (amirligi). – B. 106. 18 qo’lga kiritish uchun kurash boshladilar. Iskandar Sulton Karmanani tashlab ketdi va Amudaryodan o’tib Andhud va Shibirg’on tarafga qarab qochdi. Mana shunday og’ir kunlarda yosh Abdullaxon (u o’sha vaqtda 18 yoshda edi) Miyonqol qal asiniʼ mustahkamlab, ittifoqchilarga qarshi kurashdi. Yosh Abdulla sulton o’zini hukumdor sifatida 1551- yil Karmanada bo’lgan jangda ilk bornamoyon qilgan. Lekin 12 kun davom etgan qamal sulh tuzish bilan tugadi. 1551-1552-yillar davomida Abdullaxon Miyonqolni qaytarib olish uchun xarakat qildi, lekin bu kurash biror natija bermagach, yana Balxga ketishga majbur bo’ldi. Shu tariqa Abdullaxon ibn Iskandar Sulton ham siyosat maydoniga kirib kela boshladi. Pirmuxammadxon esa Buxoroni Muhammadiyor Sultonga topshirib, o’zi Balxga qaytdi 34 . Harbiy yurishlarida Abdullaxon dastlab amakisi Pirmuhammadxonning yordamiga ham tayangan. Keyinchalik, Pirmuxammadxon yosh Abdullaxonning tobora kuchayib borishidan cho’chidi va unga qarshi zimdan kurashdi. Pirmuxammadxon 1552-yili Abdullaxonni turli baxonalar bilan Balxda tutib qoldi, Nasafni esa O’zbek Sultonga in’om qildi. Lekin Abdullaxon yashirincha Balxdan chiqdi va o’sha yili Nasafni oldi. 1553- yil iyun oylarida Abdullaxon bilan Qilich Qora Sulton o’rtasida Avg’onak mavzesida jang bo’lib o’tadi va bunda Abdullaxonning qo’li baland keladi 35 . Ammo bir necha kundan so’ng Toshkent va Samarqand sultonlarining birlashgan qo’shini bu yerga yetib kelgach, Qarshini ularga topshirib Balxga chekinishga majbur bo’ladi. To’g’ri, Navro’z Ahmadxon Muhammadiyor Sulton va Burxon Sulton bilan birlashib Abdullaxonni Nasafda qamal qilganida, Pirmuhammadxon unga yordamga keldi, ammo qamal bartaraf qilingach, Abdullaxonning bo’lajak yurishlarida qatnashmay, yana Balxga qaytib ketdi. Asta-sekin Abdullaxon kuch to’plab, atrofiga o’z tarafdorlarini yig’a boshladi. 1551-1554-yillarda Buxoroda qo‘shhokimiyatchilik hukm surdi, ya ni ʼ Buxoroni ikki shayboniyzoda Muhammadyor sulton va Burhon sultonlar 34 Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019.- B .134-145 35 Muhammadyor ibn Arab Qatag ’ an “ Musaxxir al - bilod ” / Fors tilidan tarjima va izohlar muallifi I . Bekjonov . D . Sangirova . – T ., Yangi asr avlodi , 2009. – B . 228-229. 19 boshqarishdi. Har jihatdan noqulay bo‘lgan bunday boshqaruv usuli uzoq davom etmasligi muqarrar edi. Uch yil o‘tgach, ikki hukmdor o‘rtasidagi pinhona xusumat Burhon sulton foydasiga intiho topdi. Shu davr mobaynida Burhon sulton tarafdorlari orta borib, uni Muhammadyor sultonga qarshi qayraydi. Bir shaharda ikki hukmdor nima qiladi, toj-taxt sizga yarashadi” kabi so‘zlar bilan uni yakka hukmronlikka da vatʼ etdilar. Nihoyat, Burhon sulton 1554-yil bir guruh tarafdorlari hamrohligida Buxoro Arkiga qilich yalang‘ochlab kirib, Muhammadyor sultonni qatl etdi hamda shaharning yakka hukmdoriga aylandi. Lekin oradan uch yil o‘tib bu qilmishi o‘ziga qaytishini, o‘zini bundan ham og‘irroq qismat kutayotganini bilmasdi. Burhon sulton uchun Buxoroni ushlab turish oson bo‘lmadi. Buxoro da vosini qilgan shayboniyzodalardan Sayyid Sulton, Navro‘z Ahmadxon, ʼ Abdullaxonlar hujumiga bardosh berishga to‘g‘ri keldi. Sayyid sulton va Navro‘z Ahmadxonlar hujum qilganda esa, Balxda turgan Abdullaxonga yordam so‘rab murojaat qildi va buning evaziga unga Buxoroni topshirishini va da qildi. ʼ Abdullaxon bu taklifni qabul qilib Buxoro tomonga qarab ot surdi. 1555-yil iyun ʼ oyida Burhon sulton bir guruh arkoni davlatlar, nomdor savdogarlar va boshqa tabaqalar hamrohligida Shahri Islom mavzeida Abdullaxonga peshvoz chiqib, unga Buxoroning kalitini topshirdi. O‘zi esa Qorako‘l tomonga yuzlandi va bir muddat shu yerda turdi. Oradan 15 kun o‘tgach, Abdullaxonga nisbatan xoinlik yo‘liga o‘tib, itoat halqasidan chiqqanligini e lon etdi hamda Buxoroni qayta qo‘lga ʼ kiritish uchun kurash boshladi. Romitan qal asiga berkinib olib, qattiq qarshilik ʼ ko‘rsatdi. Biror natijaga erisha olmagan Abdullaxon Buxoroni tashlab, Maymanaga qarab yo‘l oldi. Burhon sulton esa Buxoroni egalladi. 36 Buxoroda hukmronlik qilgan yillarda o‘zi uchun kuchli ijtimoiy qatlam yarata olmadi. Xo‘ja Islom Jo‘yboriyga nisbatan esa ixlosi yo‘q edi. Hatto bir bor Xo‘ja Islom sultondan qattiq ranjib Xorazmga ketib qoldi. Lekin Burhon sulton qilgan ishiga pushaymon bo‘lib, uni yana Buxoroga olib keldi. Bu kabi omillar esa uning hokimiyat tepasida uzoq vaqt hukmronlik qilishiga to’sqinlik qilardi. 36 Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. Toshkent:Bayoz-2021 ʻ 20 Bundan tashqari yosh va shijoatli Abdullaxon ham hokimiyatni undan tortib olish uchun mahkam bel bog’lagandi. Abdullaxon ibn Iskandarxon 1551-1556 yillar mobaynida bir necha bor Amudaryodan o’tib, Movarounnahrni qo’lga kiritishga urindi. Lekin Baroqxon uni har gal mag’lubiyatga uchratdi. U o’z hokimiyati hududini Buxoro tomonga va janubi-sharqda Qarshi va Shahrisabz tomonga kengaytirishga intilgan. Bu sa’y-harakat dastlab muvaffaqiyatsiz chiqqan, hatto 1556 -yil ota mulkini tashlab Maymanaga qochishga majbur bo’gan. U amakisi Balx hokimi Pirmuhammaddan harbiy yordam olib, piri jo’ybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom ko’magida Navro’z Ahmadxon, keyinchalik uning o’g’illari Darveshxon va Bobo Sultonlarga qarshi uzoq muddat kurash olib bordi. 1556-yil bahorida Abdullaxon Buxoroni egallash taraddudini ko‘ra boshladi. Bundan voqif bo‘lgan Burhon sulton endi sobiq muxolifi Navro‘z Ahmadxonga yordam so‘rab murojaat qildi. Navro‘z Ahmadxon ikki ming kishilik qo‘shin hamrohligida Buxoro tomonga yuzlanib, Durbay mavzeiga kelib to‘xtadi u yerda Burhon sulton bilan muzokara boshladi. Uchrashuv paytida Burhon sulton Navro‘z Ahmadxonni ko‘pdan-ko‘p sovg‘alar bilan siyladi. Buning evaziga Navro‘z Ahmadxon Burhon Sultonning o‘ziga nisbatan tutgan g‘animlik yo‘lini, bevafoligini kechirdi. Shundan so‘ng ular ittifoq bo‘lib Abdullaxon qo‘shinlariga qarshi kurash boshladilar. Lekin bo‘lib o‘tgan to‘qnashuvlardan biror natija chiqmagach, urushuvchi tomonlar jang harakatlarini to‘xtatdilar. Buxoro yana Burhon sulton qo‘lida qoldi. 37 Navro’z Ahmadxon 1556 -yil vafot etgach, Abdullaxon darhol Shahrisabzda o’z hukumronligini tiklaydi va Movarounnahrni qisman bo’lsa-da birlashtirish yo’lida kurashni davom ettiradi. Bu kurashda bir qancha ko’chmanchi o’zbek qavmlari, jumladan, qushchi, o’torchi, kenagas, yuz, jaloyir, mojor, qipchoq, ming, bahrin va boshqa ko’chmanchi o’zbek qavmlari, ruhoniylar va din peshvolari, xususan, Jo’yboriy xojalar uni qo’llab-quvvatladilar 38 . Abdullaxonning bu g’alabasiga Movarounnahrdagi boshqa shayboniy sultonlar bilan Navro’z Ahmadxon va uning avlodlari o’rtasida kuchayib ketgan 37 Muqminova R., Agzamova G. Buxoro xonligi (amirligi). Т :2001- Шарк B.106 38 Hofiz Tanish al-Buxoriy “Abdullanoma” / fors tilidan S.Mirzayev tarjimasi. Ilmiy muharrir, nashrga tayyorlovchi, so’zboshi va izohlar muallifi B.Axmedov. – T.: “Sharq”. 1-kitob, 1999. – B.137-138. 21 ziddiyatlar ham yordam berdi. Abdullaxon Baroqxonning o’g’li Bobo sulton va Ko’chkunchixonning nabirasi Javonmardalixon o’rtasida Samarqand uchun boshlanib ketgan o’zaro urushlardan ham ustamonlik bilan foydalandi. U Gadoy Sulton va Javonmardalixon bilan ittifoqlashib, Bobo Sulton va unga ko’makka kelgan Toshkent hokimi Darvishxonni Ilono’tti mavzesida tor-mor keltirdi . Bu g’alaba Abdullaxonga Nasaf, Chorjo’y va Movarounnahrning boshqa viloyatlarini egallashi uchun yo’l ochib berdi. 1557-yil yozida Buxoro yana Abdullaxon tomonidan qamal etildi. Burhon sulton uchun endi hayot-mamot boshlandi. Qamal uzoqqa cho‘zilavergach, Burhon sulton o‘z mahramlari bilan kengashib, Abdullaxondan sulh so‘rashni va bu ishda Xo‘ja Islomni vositachi qilishni rejalashtirdi. Xo‘ja Islomning Burhon sultonga xayrixohligi yo‘q edi. Manoqib sa diya qo‘lyozma asarida qaydʼ etilishicha, Xo‘ja Islom o‘z yoron va mahramlari huzurida: Burhon sultonni Buxoro taxtidan chetlashtirmasam padarimdan bo‘lgan emasman degan ekan. Xo‘ja Islomning Burhon sultonga bo‘lgan xusumati qanchalik kuchli bo‘lmasin, u fuqaro osoyishtaligini ta minlash zarurligini chuqur anglab, ikkala tomonni ʼ murosaga keltirishga bel bog‘ladi va Burhon sulton taklifini qabul qildi. qo‘lyozma asari ma lumotlariga ko‘ra, Burhon sulton Xo‘ja Islomdan Abdullaxon oldiga ʼ borib sulh so‘rashni iltimos qilganda u shunday degan ekan: Musulmonlar osoyishtaligi uchun oralaringda sulh tuzmoqchimiz. Sulhni qabul qilmasang Xo‘ja Bahouddin Naqshband pirlariga giriftor bo‘lasan. Shunday deb ko‘rsatkich barmog‘ini xuddi nayzadek qilib Burhon sultonning bo‘yniga qo‘ydi, so‘ng Buxoroning Mozor darvozasidan chiqib Abdullaxon qarorgohiga ravona bo‘ldi. Abdullaxon huzuriga kelib sulh tuzishga ko‘ndirdi. Erta saharda Burhon sultonning o‘ldirilganligi to‘g‘risida xabar tarqaldi. Xo‘ja Islom muzokara olib h uchun Abdullaxon huzuriga kelgan paytida qushchi urug‘idan bo‘lgan Mirzabiy degan kishi Burhon sulton oldiga borib, uni turli yo‘llar bilan aldab o‘z uyiga kelishga ko‘ndirdi va uyiga olib kelib kallasini tanasidan judo qildi. Hukmdorning kesilgan boshi bir necha muddat Ark darvozasi tepasiga osib qo‘yildi. Keyinchalik nayzaga 22 ildirilib, Abdullaxon oldiga olib kelindi va uning oyog‘I ostiga tashlandi. Bu voqea 1557-yil sha bon oyining juma kuni sodir bo‘ldi, Burhon sulton kimning maxfiyʼ buyrug‘I bilan o‘ldirilganligi to‘g‘risida tarixiy manbalarda aniq ma lumot ʼ uchramaydi. Lekin hukm qanchalik shafqatsiz bo‘lmasin, u adolatli edi. Zero, Burhon sulton qatlidan so‘ng hokimiyatni egallagan Abdullaxon Buxoro tarixida yangi davrni boshlab berdi. Cho‘zilavergach, Burhon sulton o‘z mahramlari bilan kengashib, Abdullaxondan sulh so‘rashni va bu ishda Xo‘ja Islomni vositachi qilishni rejalashtirdi. Xo‘ja Islomning Burhon sultonga xayrixohligi yo‘q edi. Manoqib sa diya qo‘lyozma asarida qayd etilishicha, Xo‘ja Islom o‘z yoron va ʼ mahramlari huzurida: Burhon sultonni Buxoro taxtidan chetlashtirmasam padarimdan bo‘lgan emasman degan ekan. Xo‘ja Islomning Burhon sultonga bo‘lgan xusumati qanchalik kuchli bo‘lmasin, u fuqaro osoyishtaligini ta minlash ʼ zarurligini chuqur anglab, ikkala tomonni murosaga keltirishga bel bog‘ladi va Burhon sulton taklifini qabul qildi. qo‘lyozma asari ma lumotlariga ko‘ra, Burhon ʼ sulton Xo‘ja Islomdan Abdullaxon oldiga borib sulh so‘rashni iltimos qilganda u shunday degan ekan: Musulmonlar osoyishtaligi uchun oralaringda sulh tuzmoqchimiz. Sulhni qabul qilmasang Xo‘ja Bahouddin Naqshband pirlariga giriftor bo‘lasan. Shunday deb ko‘rsatkich barmog‘ini xuddi nayzadek qilib Burhon sultonning bo‘yniga qo‘ydi, so‘ng Buxoroning Mozor darvozasidan chiqib Abdullaxon qarorgohiga ravona bo‘ldi. Abdullaxon huzuriga kelib sulh tuzishga ko‘ndirdi. Erta saharda Burhon sultonning o‘ldirilganligi to‘g‘risida xabar tarqaldi. Xo‘ja Islom muzokara olib borish uchun Abdullaxon huzuriga kelgan paytida qushchi urug‘idan bo‘lgan Mirzabiy degan kishi Burhon sulton oldiga borib, uni turli yo‘llar bilan aldab o‘z uyiga kelishga ko‘ndirdi va uyiga olib kelib kallasini tanasidan judo qildi. Hukmdorning kesilgan boshi bir necha muddat Ark darvozasi tepasiga osib qo‘yildi. Keyinchalik nayzaga ildirilib, Abdullaxon oldiga olib kelindi va uning oyog‘I ostiga tashlandi. Bu voqea 1557-yil sha bon oyining juma ʼ kuni sodir bo‘ldi, Burhon sulton kimning maxfiy buyrug‘I bilan o‘ldirilganligi to‘g‘risida tarixiy manbalarda aniq ma lumot uchramaydi. Lekin hukm qanchalik ʼ 23 shafqatsiz bo‘lmasin, u adolatli edi.Zero, Burhon sulton qatlidan so‘ng hokimiyatni egallagan Abdullaxon Buxoro tarixida yangi davrni boshlab berdi. 39 Ichki ziddiyatlar asosiy sabablari Shayboniylardagi mulklarni qarindoshlari orasida taqsimlanishi, Asosiy hukumdor yaniy Ubaydullaxondan so ng bu urushlarʻ avj olishiga sabab bo ladi.Bu urushlar sabab ko plab taxt nomzodlari o limiga ʻ ʻ ʻ sabab bo’ladi. Bu urushlar Abdullaxon ibn Iskandar taxtga kelgunga qadar davom etadi. 2.2. Abdullaxon II hukumronligi davrida Buxoro xonligi. Abdullaxon ibn Iskandarxon Buxoroni qo’lga kiritgach, uni o’z poytaxtiga aylantiradi. 1557-1561-yillarda amakisi Pirmuhammadni, 1561-1583-yillarda esa otasi Iskandarxonni oliy hukmdor darajasiga ko’tarib, o’zi esa 1583-1598-yillarda rasman “xon” rutbasi bilan mamlakatni boshqaradi. Garchand faoliyatining dastlabki yillaridan o’zini xon deb e’lon qilmagan bo’lsa-da, amalda hokimiyat to’laligicha Abdullaxon qo’lida edi. Abdullaxon (1557-1598 yillar) xon bo‘lib turgan davrda Buxoroni Shayboniylar davlatining poytaxtiga aylantiradi. Mohir sarkarda va diplomat bo‘lgan Abdullaxon mamlakatning tarqoqligini tugatishga va o‘z yerlarini kengaytirishga intiladi. Mamlakatning hududini kengaytirish uchun 1574- yil Balxni, 1578- yil Samarqandni, 1582-yil Toshkent, Sayram va Turkistonni, 1583-yili esa Farg’onani egallaydi. Asta-sekin hujumini kengaytirib 1582- yil Dashtga yurish qilib Ulug’ tog’ga qadar cho zildi. 1583-yil Iskandar ʻ Sulton vafot etgach, mamlakatni o’z nomidan boshqara boshlaydi. Markaziy hokimyatga qarshi 1583-yil ko’tarilgan Maymana, shuningdek 1584-1585-yillarda Badaxshondagi tartibsiz g’alayonlar bostirildi va bu hududlar ham Abdullaxon boshqaruvi ostiga o’tdi. Xorazmga esa ikki marta yurish uyushtirildi. 1594-1596- yillarda Xorazmga qo’shin tortadi va u yerda markaziy hokimiyat qayta tiklandi. 40 Mamlakat sarhadlarini kengaytirish bilan bir qatorda Abdullaxon tashqi siyosatga ham etibor qaratadi. Rossiya Eron Hindiston Usmoniylar kabi davlatlar 39 Тураев Х . Бухоро тарихи . Тошкент : Durdona-2020 B.131-151 40 O’zbekistn Milliy ensklopidiyasi . I tom . “Dav milliy nashriyoti” T. 2000. – B. 32. 24 bilan o zaro diplamatik aloqalar o’rnatiladi.Bunda mamlakatlar manfaatlariʻ kesushuvi ham ro l o ynaydi misol tariqasida Hindiston hukumdori Akbarshoh va ʻ ʻ Abdullaxonning davlatlarini kengaytirish siyosati, Rossiya bilan Buxoro xonligi hoji tarxon bo yicha elchilik almashuvlarini misol keltirish mumkin ʻ 41 . Abdullaxon hukumronligi davrida nafaqat mamlakat sarhadlari dahlsizligi balki me’morchilikda ham o z hissasini qo shgan va o’z davri uchun juda ko p ʻ ʻ ʻ inshootlarni qurdirib, tamir talab me’moriy yodgorliklarni qayta tiklatganini ham eslab o tish lozim. Hususan Abdullaxon davrida xonlikda me’morchilik sohasida ʻ ko’zga ko’rinarli tadbirlar amalga oshirildi. Uning davrida Buxoro shahristoni kengaytirilib, shahar devorlari va darvozalarini qayta qurdirgan. XVI asrning ikkkinchi yarmida shahar kengaytirilib Jo‘ybor shayxlari hisoblanmish shaharning g‘arbiy qismi ham devor bilan o‘rab olingan. Bu davrda me’morchilikning o’ziga xos jihati shundan iboratki, binolarni ansambl tarzida joylashtirishga e tibor berilib, shahar strukturasi qayta tuziladi. ʼ Chunonchi, asosiy chorrahalarda Toqi Ordfurushon, Toqi Zargaron, Toqi Telpaurushon va Toqi Tirgaron nomli beshta Chorsu tipidagi gumbazli savdo inshootlari bunyod etilgan. Bu savdo gumbazlarining birinchisi va oxirgisi bizning asrimizgacha vayrona holiga kelganligi tufayli buzib tashlangan. Qolgan uchtasi hozirgi kunda ham salobat to‘kib, shahar asosiy yo‘nalishlarini belgilab turibdi. Bu savdo gumbazlari bugungi kunda aholi orasida birinchi, ikkinchi, uchinchi gumbaz (ba zilar “kumpol” deyishadi) ʼ 42 yoki toq deb yuritiladi. Shulardan “uchinchi gumbaz yoki “Toqi Zargaron” deb nomlanadigani qadimiy shahriston chorrahasida joylashgan bo‘lib, XV asr boshlarida ham bu joy Chorsu deb nomlanganligi ma lum. Toqi Zargaron deb atalishining o‘zi o‘z nomi bilan zargarlar savdo ʼ qiladigan joy ekanligidan dalolat berib turibdi. Abdullaxon Timi kamyob va qimmatbaho gazmollar savdosiga mo‘ljallab qurilgan. Bu imorat tarhi ham kvadrat shaklida bo‘lib, binoning bosh kirish yo‘llari Toqi Zargarondan Toqi Telpakfurushonga boriladigan savdo ko‘chasiga qaratilib, 41 Зие А. Узбек давлатчилиги тарихи. - T : Шарк, 2001. B 252-255 42 Bu ruscha “ kupol ” so ’ zining mahalliy xalq orasida buzilib ishlatilgan ko ’ rinishidir . 25 ko‘chaning sharqiy betida qurilgan. Bino tarz (fasad)ining markazida bir asosiy va ikki chekkasida yana ikkita kichikroq peshtoqli eshiklar o‘rnatilgan. Imorat markazida sakkiz burchakli pastak ustivorga katta asosiy gumbaz o‘rnatilgan. Uning sharq va g’arbida asosiy yo‘lak ustiga cho‘zinchoq shakldagi tuynukli gumbazchalar qurilgan. Shuningdek, katta gumbazda ham yoritgich tuynuklar mavjud. Bino ichida jami 55 ta savdo ravoqlari joylashgan. Abdullaxon Timidan janubga qarab yo‘nalgan ko‘chaning ikki tomoniga rasta, do‘kon va ustaxonalar qurilgan bo‘lib, mazkur ko‘chazich holda sharq tomonga nisbatan singan yo‘nalish bo‘ylab Bozori Kord hammomi yonidan o‘tib, Toqi Telpakfurushonga olib chiqadi. Abdullaxon davrining yana bir muhim va o’z davrining mashhur savdo gumbazlaridan biri bu oldingi ikkitasidan janubiy sharqroq tomonda joylashgan Toqi Sarrofondir. Bu savdo gumbazi oldingi ikkitasidan kichikroq bo‘lib, uning asosini “linga zarba” usulida o‘zaro kesishgan to‘rt katta toq tepasidagi dumaloq ustivorga o‘rnatilgan ancha tik ko‘rinishli gumbaz tashkil etadi. Gumbaz yuqorisida sakkizta kichikroq pilpoyalar ustiga yana bir kichik gumbazcha o‘rnatilgan. Binoning shimoli g‘arbiy burchagidan uning yonidan oqib o‘tuvchi Shahrud arig‘iga zinapoyali tushish yo‘lagi o‘rnatilgan. Bulardan tashqari Abdullaxon ibn Iskandarxon tashabbusi bilan va uning homiyligi ostida Buxoroda ko‘pdan – ko‘p saroylar, madrasalar, xonaqohlar, masjidlar qurilgan. Masalan, 1570-yilda qurilgan Hoji Sa’diyga qarashli Gavkushon nomli karvonsaroy va 1560-yilda qurilgan Liysak masjidiga yaqin joydagi saroy ham xonlikka boshqa yurtlardan kelgan savdogarlarga xizmat qilardi. Shuningdek, Jome’ masjidi, Mir Arab, Abdullaxon, Modarixon, Gavkushon, Ko‘kaldosh madrasalari, hammomi sarrofon kabilar bino qilindi. Shayboniylar hukmronligi davrida Buxoroning zodagon tabaqalari musiqaga qiziqar edilar. Bu yillarda o‘zbek va tojik tilidagi poeziya ravnaq topadi. Diniy fanlar, musavvirlik, kalligrafiya, san’ati qadrlanardi. Abdullaxonning mamlakat ichki siyosatidagi davlat boshqaruv tizimini mustahkamlashi, ayniqsa, pul islohoti 26 o’tkazish yo’lidagi faoliyati natijalari, hozirgi davrlarda ham saqlanib qolgan. U ko’plab turli inshootlar qurdirgan. Abdullaxon davrida Buxoro yaqinidagi Sumiton (Jo’yibor) mavzesida Jo’ybor xojalaridan Abu Bakr Said (970/ 971 – yil vafot etgan) mozori atrofiga madrasa, masjid, xonaqoh va chorbog’ qurdirgan, Buxoroda Abdullaxon madrasasi, hamom, Govkushon, Fathulla Qo’shbegi, Mirakan Xoja Muhammad Porso, Yangi Chorsu 1569 – 1570 yillarda, tim (Abdullaxon timi ), Karmana yaqinida Zarafshon daryosi ustiga ko’prik 1582 – yilda va boshqa inshootlar qurildi. Bunday inshootlar va karvonsaroylar Samarqand, Toshkent, Balx kabi bir qancha shaharlarda ham bunyod etilgan. Shu jumladan karvon yo’llariga sardobalar, rabotlar, kanallar, suv ombarlari va Iskandar ko’prigi bilan mashhur bo’lgan G’isht ko’prik bunyod ettiradi. 43 Yuqorida zikr qilingan me’moriy obidalarning barchasi Abdullaxonning Milliy davlatchiligimizning nafaqat siyosiy hayotida, balki madaniy-ma’rifiy hayotida ham ko’plab ishlarni amalga oshirganligi va tariximizda o’chmas iz qoldirganligining yorqin dalilidir. Abdullaxon Buxoro xonligi tarixiga tutgan o rni beqiyos Shayboniylarningʻ taniqli vakili mamlakat yerlarini kengaytirishdan tashqari obodonchlik madaniyatga ham katta etibor beradi. Shu bilan birgalikda taxt uchun nomzodlarga qarshi ayovsiz kurash olib boradi. Buning natijasida sulola vakillarining ko’pchiligi qirilib ketadi. Bu esa Shayboniylarning yakunlanishi havfini oshiradi.. 2.3. Shayboniylar hukumronligi barham topishi Abdullaxon ibn Iskandarxon Buxoroni qo’lga kiritgach, uni o’z poytaxtiga aylantiradi. 1557-1561-yillarda amakisi Pirmuhammadni, 1561-1583-yillarda esa otasi Iskandarxonni oliy hukmdor darajasiga ko’tarib, o’zi esa 1583-1598-yillarda rasman “xon” rutbasi bilan mamlakatni boshqaradi. Garchand faoliyatining dastlabki yillaridan o’zini xon deb e’lon qilmagan bo’lsa-da, amalda hokimiyat to’laligicha Abdullaxon qo’lida edi. Abdullaxon (1557-1598 yillar) xon bo‘lib turgan davrda Buxoroni Shayboniylar davlatining poytaxtiga aylantiradi. Mohir sarkarda va diplomat bo‘lgan Abdullaxon mamlakatning tarqoqligini tugatishga va 43 Axmedov M.Q. O rta Osiyo me’morchiligi tarixi. “O zbekiston” nashr. T., 1995. – B.61-68 ʻ ʻ 27 o‘z yerlarini kengaytirishga intiladi. Mamlakatning hududini kengaytirish uchun 1574- yil Balxni, 1578- yil Samarqandni, 1582-yil Toshkent, Sayram va Turkistonni, 1583-yili esa Farg’onani egallaydi. Asta-sekin hujumini kengaytirib 1582- yil Dashtga yurish qilib Ulug’ tog’ga qadar ooris. 1583-yil Iskandar Sulton vafot etgach, mamlakatni o’z nomidan boshqara boshlaydi. Markaziy hokimyatga qarshi 1583-yil ko’tarilgan Maymana, shuningdek 1584-1585-yillarda Badaxshondagi tartibsiz g’alayonlar bostirildi va bu hududlar ham Abdullaxon boshqaruvi ostiga o’tdi. Xorazmga esa ikki marta yurish uyushtirildi. 1594-1596- yillarda Xorazmga qo’shin tortadi va u yerda markaziy hokimiyat qayta tiklandi. 44 Abdullaxon II mamlakatni yaxlit holda tiklash uchun qo’shni davlatlarga ham qarshi hujumlar qilgan. Turkiya Movaraunnahrda o’z ta’sirini kuchaytirish maqsadida Abdullaxon ibn Iskandarxonga qarshi Bobo sultonga yordam bergan. Shuningdek, Bobo sulton turk askarlari yordamida Abdullaxonga qarshi Nasaf yonida jang qilgan. Bundan tashqari, Abdullaxon safaviylar bilan Xurosondagi G’ilon shahri uchun kurashib, uni ham o’z davlati tasarufiga qo’shib oladi. Shu o’rinda Sharqiy Turkistonga qilingan yurishlari natijasida Qashqar va Yorkent viloyatlarini tasarufiga o’tkazgan. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, Boburiylar ham Badaxshon, Shimoliy Afg’oniston va Xuroson uchun Abdullaxonga qarshi ilg’or kurashlar olib borganlar. Ayni damda Abdullaxon ham ularga qarshi Sind va Kashmirni 1583- 1586- yillarda egallab, davlatning janubiy chegaralarini mustahkamlaydi. Shunday qilib, XVI asr oxiriga kelib Buxoro xonligi Abdullaxon davrida markazlashgan ulkan davlatga aylandi. Mamlakat hududi sharqda Qashqar bilan chegaradosh bo’lgan, G’arbiy chekkasi Orol va Kaspiy dengizi sohillarigachaborib tutashgan, xonlikning shimoliy chegaralari Turkiston va Sayramdan, Janubda Xurosonning sharqiy qismgacha bo’lgan yerlardan iborat edi. Abdullaxon davrida Buxoro haqiqatdan ham O’rta Osiyoning siyosiy va madaniy markaziga aylana boradi. 44 Эшов . Б . Одилов . А "Ўзбекистон тарихи" 2 кисм Тошкент-2024 B .144 28 Abdullaxon hukumronlikka chiqishi vaqtda malum ediki o zaro urushlar avjʻ olgandi, shu sababli ham Sdiruvchihayboniylarning ko’pgina vakillari bu urushlarda nobut bo’ldilar.Hususan Abdullaxonning ichki ziddiyatlarga qarshi olib ooris kurashi natijasida ham shunday voqealar boshlanadi. Sulolalaning hukumronlikka davo qiluvchi yoki xonlikning taxtiga havf tug diruvchi nomzodlar ʻ Abdullaxon tomonidan ularga qarshi ayovsiz kurash olib borildi. Abdullaxon hayotining so’ngi yillarida o’g’li Abdulmo’min bilan chiqishmay qolishi tufayli Abdulmo’min 1582 – yilning kuzida Balxni otasi nomidan boshqara boshlaydi. Iskandarxon davrida Abdullaxon haqiqiy amalda hukumdor bo’lgani kabi, Abdulmo’min ham keksaygan otasiga nisbatan shunday mavqeini egallamoqchi edi. Faqat ulomalarning aralashuvi tufayli ota-bola o’rtasida ochiq kurash harakatlari boshlanmagan va Abdulmo’min otasiga bo’yin egishga majbur bo’lgan. Ular o’rtasidagi munosabat keskinlashganidan xabar topgan qozoq xonlaridan Tavakkalxon Toshkent viloyati va Toshkent – Samarqand oralig’idagi yerlarga bostirib kirib, unga qarshi yuborilgan qo’shinni yenggan. Unga qarshi safarga otlangan Abdullaxon Samarqandga yetganda vafot etgan 45 . Undan bitta o’g il qolgan bo lib uning ismi Abdulmo’min edi. Uning aqliy ʻ ʻ jihatdan nosog lom ekanligi taxtga uning uzoq vaqt qola olmasligini taminlaydi. ʻ Undan so’ng taxtga Shayboniylar vakilari orasidan munosib voris deb Abdullaxoning jiyani Pirmuhammadni o’tqazishadi. Pirmuhammad (1598-1601) yillar davomida o z hokimiyatiga ega bo lgan bo lsada, uning hukumronlik yillari ʻ ʻ ʻ jang va jaddalar osdida kechdi. Bu davrda Qozoq sultonlariga qarshi shiddatli jang olib borildi. Va ularni mamlakat hududidan haydab chiqardi. Shuningdek Pirmuhammad turli nizo va isyonlarga ham qarshi kurashdi mamlakatni ichki ziddiyatlar girdobidan olib chiqishga hamurundi,1601-yil shunday nizolarning birida, Samarqand yaqinida Bog i shamol degan joyda Boqimuhammad va uning ʻ 45 https :// uz . wikipedia 29 tarafdorlari tomonidan qo lga olindi va 80 yoshga yetgan keksa kishi bo’lishigaʻ qaramasdan Ashtarxoniylarning vakili Boqimuhammad tomonidan qatl etiladi. 46 Shunday qilib bir asrlik hukumronlikdan so ng Shayboniylar sulolasining ʻ oxirgi vakili Pirmuhammadning o limi bilan bu sulolaning yakunlanishi va ulardan ʻ so ng aynan chingiziylar vakillarida Ashtarxoniylar sulolasi Buxoro xonligida o z ʻ ʻ hukumdorligini o rnatishdi, va Shayboniylar nomi tarixga qoldi. ʻ Abdullaxondan so ng taxt vakili sifatida o tirgan o’g’li ko p vaqt taxtga ʻ ʻ ʻ qololmaydi. Bu paytdagi Eron va Qozoqlar hujumida o zlarini yaxshi ko rsatgan ʻ ʻ Ashtarxoniylar vakillari taxt uchun munosib ko riladi.Shunday qilib bir asrlik ʻ Shayboniylar davlati o rnini yangi Ashtarxoniylar egallaydi. ʻ Xulosa Buxoro xonligida Shayboniylar sulolasi hukmronligi davri Markaziy Osiyo tarixining muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, siyosiy, madaniy va ijtimoiy jihatdan 46 Эшов. Б. Одилов. А "Ўзбекистон тарихи" 2 кисм Т-2024. B-144 30 katta ahamiyatga ega. Shayboniylar Movarounnahrni egallash orqali bu hududda o‘z ta’sirini o‘rnatish bilan bir qatorda temuriylarning o rtasidagi ichki ziddiyatlar,ʻ shuningdek Eron hujumini ham bartaraf etishdi va yangi davlat boshqaruvi tizimini yaratdi. Ubaydulla Sulton Buxoro xonligini barpo etib, mintaqada markazlashgan hokimiyatning mustahkam poydevorini qo‘ydi. Bu esa davlatning siyosiy birligini ta’minlashda katta rol o‘ynadi. 15-asr o‘rtalarida Ubaydullaxonning o limidan so ng Buxoro xonligida ʻ ʻ yuzaga kelgan siyosiy vaziyat ko‘plab ichki nizolar sulolaviy urushlar va tashqi tahdidlar bilan murakkablashdi. Ammo Abdullaxon davrida mamlakat siyosiy barqarorlikka erishib, iqtisodiy va madaniy va me’morchilik taraqqiyotga zamin yaratildi. Abdullaxon o‘z hukmronligi davrida Buxoroda ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga katta e’tibor qaratganligi, shuningdek, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgani tarixiy manbalarda yaqqol ko‘rinadi. Shayboniylar sulolasining tugashi esa Buxoro va umuman Movarounnahrda yangi siyosiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Bu davrda yangi sulolalar va hokimiyat markazlari paydo bo‘lib, siyosiy maydonni yangidan taqsimlash jarayoni boshlandi. Shayboniylar davrining yakuni markaziy Osiyoda siyosiy kuchlar almashinuvi va yangi davlat tizimlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Shu o’rinda aytish joizki, Milliy davlatchiligimiz rivojida Buxoro xonligiga asos slogan va uni har tomonlama yuksaltirgan shayboniylar sulolasi vakillari, ayniqsa, Abdullaxon ibn Iskandarxon nomi bilan mashhur bo’lgan hukmdorning hissasi benihoya kattadir. Aynan uning hukmronligi davrida Movarounnahrda nafaqat kuchli markazlashgan davlat tashkil topdi, balki ilm-fan, madaniyat, iqtisodiyot, hunarmandchilikning ko’plab tarmoqlari yuksaldi va rivojlandi. Qo’shni mamlakatlar bilan faol tashqi siyosat olib borildi, bir so’z bilan aytganda davlatchilik tarixida o’chmas iz qoldirgan davrga aylandi. Shu boisdan ushbu davrni o’rganish, tadqiq qilish va shayboniy Abdullaxon davrida erishilgan yutuqlar istiqbollaridan foydalangan holda, hozirgi kunda mamlakatimizni har jabhada rivojlanitirish uchun o’z hissamizni qo’shishimiz kerak. Buning uchun esa 31 bizdan tarixni yanada chuqurroq o’rganish, fikrlash, tinimsiz izlanishlar olib oorish talab qilinadi. Ko’rinib turibdiki, O zbekiston tarixining Buxoro xonilari Ubaydullaxon,ʻ Abdullaxon kabi hukumronlari hukmronligi davri rang-barang va qiziqarli ma’lumotlarga boy. Uning ilm-ma’rifatga homiylik qilishi, o’sha davrda yaratgan kutubxonasi, qurdirgan me’moriy obidalari-yu suv inshootlari o’z davrining yuksak me’moriy obidalari hisoblangan. Hattoki ularning ayrimlari, xususan Abdullaxon madrasasi nomli qo’sh ansambl hozirgacha o’z mahobatini yo’qotmagan. Bu esa Shayboniylar davrining milliy davlatchilik tarixini o’rganishda naqadar muhim bosqich ekanligini yana bir karra isbotlab beradi. Xulosa qilib aytganda, Shayboniylar sulolasi hukmronligi davri Buxoro xonligining shakllanishi va rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Bu davrda davlat siyosiy barqarorlikka erishib, madaniy va iqtisodiy jihatdan o‘sish yo‘lini bosib o‘tdi. Shayboniylarning tarixiy merosi bugungi kunda ham O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixini chuqur tushunishda, milliy o‘zlikni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 32 I.O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI SH.M. MIRZIYOYEV ASARLARI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2016 yil 14 dekabr. 2. Mirziyoyev.Sh , “YANGI O ZBEKISTON TARAQQIYOT ʻ STRATEGIYASI”, Toshkent- 2017 II.MANBALAR 1.Hofiz Tanish al-Buxoriy “Abdullanoma” / Ilmiy muharrir, nashrga tayyorlovchi, so’zboshi va izohlar muallifi B.Axmedov. – T.: “Sharq”. 2-kitob, 2000. 2. Мухаммад Солих ,. Шайбонийнома . - Т .: 1961. 3.Muhammadyor ibn Arab Qatag’an “Musaxxir al-bilod” – T., Yangi asr avlodi, 2009. 4. Fazlulloh ibn Ro zbexon. Mehmonnomayi Buxoro. – T 2018. ʻ 5. Захириддин Мухаммад Бобур “Б обурнома ” O qituvchi Н ʻ аширёт -М атбба ижодий уйи Т ошкент – 2008 III. ASOSIY ADABIYOTLAR 1.Эшов Б. Одилов. А. Ўзбекистон тарихи. 2 кисм.Тошкент ;2024 2.Мукумов З. Шайбонийлар давлати ва хукуки. Тошкент:.-2007 3.Кандахаров. А. Бухоро хонлиги ва унда Карманалик шайхлар фаолияти.- Т.: Тафаккур каноти. 2018 4.Зие А. Узбек давлатчилиги тарихи. - T: Шарк, 2001 5. Bo ronov M. O zbekiston tarixi. 7 jild.-Toshkent:Manaviyat-2023 ʻ ʻ 6.Тураев Х. Бухоро тарихи. Тошкент: Durdona -2020 7.Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошкарув тарихи. 2 кисм Тошкент: 2019 33 8.Замонов А. Ўрта асрлар тарихий шахслари хаётининг айрим номалум сахифалари. Т oshkent .: Bayoz -2020 9.Сиёев C . Дашти кипчок лочини. Тошкент: Навруз-2021 10.Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: metodik qo llanma. Toshkent:Bayoz-2021ʻ 11. Вамбери X Бухоробхуд Мовароуннахр тарихи . - Т .: Г . Гуломномидаги Адабиёт ва санъат нашриёти , 1990. 12. Muqminova R ., Agzamova G . Buxoro xonligi ( amirligi ).Т:Шарк-2001 13. Axmedov M.Q. O rta Osiyo me’morchiligi tarixi. “O zbekiston” nashr. T., ʻ ʻ 1995. IV. INTERNET MA’LUMOTLARI. 1. https://daryoz.uz 2. https://uz.wikipedia 3. https://ziyouz.com 4. https://econferenceseries.com 5. https://oyina.uz 6.https://youtube.com 34 ILOVALAR 1-rasm. Shayboniylar gullagan davri xaritasi. 35 36 2-rasm. Muhammad Shayboniyxon 3 -rasm. Abdullaxon ibn Iskandar 37 4 -rasm. Abdullaxon timi 38 39

MUNDARIJA

Kirish

I Bob. Buxoro xonliging tashkil topishi

1.1. Shayboniylar Movarounnahrni zabt etishi

1.2. Ubaydullaxonning Buxoro xonligini tashkil etishi

II Bob. Buxoro xonliging XVI asrning 40- yillaridan keyingi siyosiy ahvoli

2.1. XVI asr o’rtalarida siyosiy vaziyat

2.2. Abdullaxon II hukumronligi davrida Buxoro xonligi

2.3. Shayboniylar hukumronligi barham topishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Ilovalar

Купить