Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 107.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligida yer-suv munosabatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI 60220300–Таrix (mamlak at lar v a y o‘nalishlar bo‘y icha) - Buxoro xonligida y er- suv munosabat lari MA VZUSIDA KURS ISHI Ilmiy rahbar: - Toshk ent – 2026 1 MUN DA RIJ A KIRISH......................................................................................................... .............3 I. BOB. BUX ORO X ON LIGIDA Y ER-EGA LIK TIZIMIN IN G SHA KLLA N ISHI VA RIVOJ LA N ISHI 1.1 Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi..................................................8 1.2 Buxoro xonligida agrar munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari.................14 I bob buyicha xulosa.................................................................................................19 II. BOB. BUX ORO X ON LIGIDA Y ER- MULK SHA KLLA RI VA SUG‘ORI SH TIZIMI. 2.1 Buxoro xonligida yer egaligi turlari va shakllari...............................................21 2.2 Buxoro xonligida sugʻorish tizimi va suv inshootlari....................................... 30 II bob buyicha xulosa............................................................................................... 33 X ULOSA ............................................................................................................. .....35 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ...............................................................37 2 KIRISH Kurs ishi mav zusi ning asoslani shi v a uning dolzarbl igi: Biz kelajagimiznio‘zqo‘limizbilanqurmoqdamiz.Bundaajdodlarimizningboy tarixiy merosi va milliy qadriyatlari biz uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.Harqaysixalqningma’naviyatinishakllantirishdaengkuchliqurolbu tarixdir 1 . BugungikundaO‘zbekistontarixinichuquro‘rganish,milliydavlatchili k tarixiniilmiyasosdatadqiqetishvaajdodlarimiztomonidanyaratilgansiyos iy, iqtisodiyhamdaijtimoiytizimlarnitahlilqilishmuhimahamiyatkasbetmoq da. Ayniqsa,Buxoroxonligidagiyer- suvmunosabatlarinio‘rganisho‘shadavrdagi iqtisodiyhayot,ijtimoiytabaqalanish,davlatboshqaruvivaxalqturmushtar zini anglashdamuhimmanbahisoblanadi.Chunkiyervasuvharqandayjamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri bo‘lib, Markaziy Osiyo hududida qadimdan sug‘ormadehqonchilikasosiyxo‘jalikturisifatidarivojlangan.Buxoroxonli gida yeregaligitizimi,sug‘orishinshootlari,suvtaqsimotivaulardanfoydalanish tartibidavlatiqtisodiyotiningasosinitashkiletgan.Yer- suvmunosabatlariorqali aholiningiqtisodiyahvoli,soliqqatortishtizimi,dehqonlarningmehnatfaoli yati hamda mulkdor tabaqalarning jamiyatdagi o‘rni shakllangan. Shu sababli mazkur mavzuni o‘rganis h nafaqat tarixiy jarayonl arni tushunishda,balkio‘shadavrdagiijtimoiy- siyosiymunosabatlarningmohiyatini ochibberishdahamkattaahamiyatgaega.Buxoroxonligidavridayervasuv dan foydalanishningo‘zigaxostizimimavjudbo‘lib,undadavlatyerlari,vaqfyerl ari, mulkyerlarihamdajamoayerlarialohidao‘rintutgan.Ushbutizimning o‘rganilishibugungikundahamyerresurslaridanoqilonafoydalanish,suv taqsimoti masalalarini tarixiy tajriba asosida tahlil qilish imkonini beradi. Ayniqsa, suvtanqisligimuammosikuchayibborayotganhozirgidavrdatarixiytajriba ni o‘rganishmuhimilmiyvaamaliyahamiyatgaega.Buxoroxonligidagiyer- suv munosabatlariorqalio‘shadavraholisio‘rtasidagiiqtisodiytengsizlik,feoda l munosabatlarningshakllanishivadehqonlarningijtimoiyahvolihaqidaha m 1 Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — Toshkent: Sharq, 1998. 3 muhimma’lumotlargaegabo‘lishmumkin.Yeregalarivaoddiydehqonlar o‘rtasidagimunosabatlar,soliqlarvamajburiyatlartizimijamiyatdagiijtimo iy munosabatlarnibelgilabbergan.Buesatarixiyjarayonlarningbugungikun bilan bog‘liqliginiko‘rsatadi.Mamlakatimizdatarixfanigabo‘lgane’tiborningorti b borayot gani, milliy qadriya t va tarixiy merosn i tiklash borasid a amalg a oshirilayotgan islohotlar ham ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Zero, tarixnibilmaganxalqningkelajagibo‘lmaydi.Shunuqtainazardan,Buxoro xonligidagiyer- suvmunosabatlariniilmiyjihatdano‘rganishyoshavlodnimilliy ruhdatarbiyalash,tarixiytafakkurnishakllantirishvaajdodlarmerosigahur mat tuyg‘usinimustahkamlashdamuhimo‘rintutadi.BugungikundaO‘zbekisto n Respublikasidaqishloqxo‘jaligi,yervasuvresurslaridansamaralifoydalanis h masalalaridavlatsiyosatiningustuvoryo‘nalishlaridanbirihisoblanadi.Shu bois tarixiy tajribani o‘rganish va undan xulosa chiqarish zamonaviy islohotlarni yanada takomillashtirishgaxizmatqiladi.Buxoro xonligidagiyer-suv tiziminitadqiq etish orqali o‘tmishdagi boshqaruv usullari, sug‘orish madaniyati va agrar munosabatlar haqida muhim ilmiy xulosalar chiqarish mumkin. Tadqiqot ningobek t i: Buxoroxonligidagiijtimoiy- iqtisodiyhayothamda unda shakllangan yer-suv munosabatlari tizimi. Tadqiqot ningpredmet i: Buxoroxonligidayeregaligishakllari,sug‘o rish tizimi,suvdanfoydalanishtartibi,yer- suvmunosabatlariningiqtisodiyvaijtimoiy hayotga ta’siri bilan bog‘liq jarayonlar. Tadqiqot ningmaqsadi: Buxoroxonligidagiyer- suvmunosabatlarining shakllanishi,rivojlanishivao‘zigaxosxususiyatlarinitarixiymanbalarasosid a o‘rganish hamda ularning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘rnini tahlil qilish. Tadqiqot ningv azifalari: Mazkurkursishidamavzunitulaqonliochib berish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Buxoro xonligidagi yer egaligi shakllarini o‘rganish; - Yer-suv munosabatlarining vujudga kelish omillarini tahlil qilish; - Sug‘orish tizimi va suv taqsimoti masalalarini yoritish; - Yer va suv bilan bog‘liq soliq tizimini tadqiq etish; - Dehqonlar va yer egalari o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilish; 4 - Yer-suv munosabatlarining xonlik iqtisodiy hayotiga ta’sirini ko‘rsatish; -Mavzugaoidtarixiymanbalarvailmiyadabiyotlarnio‘rganishhamda umumlashtirish. Tadqiqot ningilmiy y angiligiquy idagilardaniborat : mazkurkursis hida Buxoroxonligidagiyer- suvmunosabatlaritarixiymanbalarvailmiyadabiyotlar asosidakomplekstarzdatahlilqilindi.Tadqiqotdavomidaxonlikdavridagiy er egaligishakllari,sug‘orishtizimivasuvdanfoydalanishtartibiningo‘zigaxos jihatlariyoritibberildi.Shuningdek,yer- suvmunosabatlariningjamiyatijtimoiy- iqtisodiyhayotiga,dehqonlarturmushtarzigahamdaxo‘jalikfaoliyatigata’s iri ilmiyjihatdantahlilqilindi.Ishdayervasuvbilanbog‘liqsoliqtizimining mazmuniochibberilib,uningaholiturmushigako‘rsatganta’siriko‘rsatibo‘t ildi. Bundantashqari,Buxoroxonligidagiyer- suvmunosabatlariningjamiyatdagi tabaqalanish jarayonlari bilan bog‘liqligi yoritildi hamda tarixiy tajriba asosida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish masalalari umumlashtirildi. Tadqiqot mav zusibo‘y ichaadabiy ot larsharhi: Buxoroxonligidagi yer-suvmunosabatlarimasalasixonlikningijtimoiy- iqtisodiyhayotinio‘rganishda muhimmavzulardanbirihisoblanadi.Yeregaligishakllari,sug‘orishtizimi, suvdan foydalanishtartibi vaagrar munosabatlar masalasi ko‘plab tarixchiolimlar tomonidan tadqiq etilgan. Mavzuni o‘rganishda birlamchi tarixiy manbalar muhim ahamiyat kasb etadi. Jumladan,Abdullanoma 2 asaridaBuxoroxonliginingsiyosiyvaiqtisodiyhay oti, yeregaligihamdadavlatboshqaruvihaqidamuhimma’lumotlaruchraydi. Shuning dek, Bahr ul-asror 3 asarida xonlik hududid agi sug‘orish tizimi, dehqonchilik va yer munosabatlariga doir ma’lumotlar keltirilgan. Bundan tashqari, TarixiMuqimxoniy 4 asaridaBuxoroxonliginingijtimoiy- iqtisodiyhayotihamda agrar munosabatlari haqida muhim tarixiy ma’lumotlar berilgan Birinchiguruhgasovetdavritarixchilaritomonidanyaratilganilmiy adabiyotlar kiradi.Jumladan,Vasily Bartoldning 5 ilmiyishlariMarkaziyOsiyova 2 Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. – Тошкент: Шарқ, 1999. 3 Маҳмуд ибн Вали. Баҳр ул-асрор. – Тошкент: Фан, 1977. 4 Муҳаммад Юсуф Муним. Тарихи Мукимхоний. – Тошкент: Фан, 1969. 5 Бартольд В.В. Туркистон мўғуллар даврида. – Тошкент: Фан, 1963. 5 Buxoroxonligitarixinio‘rganishdamuhimo‘rintutadi.Olimo‘ztadqiqotlarid a Movarounnahrdagiagrarmunosabatlar,sug‘orishtizimivaiqtisodiyhayot ni tarixiy manbala r asosida tahlil qilgan. Shuning dek, Ya. G‘ulom ovning 6 tadqiqotlaridaO‘rtaOsiyodasug‘orishtiziminingtarixi,suvinshootlariva dehqonc hilik madaniy ati keng yoritilga n. Sovet davri tadqiqotl arida agrar munosabatlar asosan iqtisodiy nuqtai nazardan o‘rganilgan. Ikkinchiguruhgamustaqillikyillaridaamalgaoshirilgantadqiqotlarki radi. BudavrdaBuxoroxonligitarixinimilliydavlatchilikvatarixiymerosnuqtai nazaridano‘rganishgaalohidae’tiborqaratildi.Bo‘riboyAhmedovning 7 ilmi y ishlaridaBuxoroxonliginingsiyosiyvaiqtisodiyhayoti,jumladan,yeregaligi va agrar munosabatlar masalalari yoritilgan. Shuningdek, Azamat Ziyo 8 tadqiqotlarida o‘zbek davlatchili gi tarixi hamda xonliklar davridagi ijtimoiy- iqtisodiy munosabatlar ilmiy jihatdan tahlil qilingan Mustaqillik davri tadqiqotlarida yer-suv munosabatlariningtarixiyahamiyativaularningjamiyattaraqqiyotidagio‘r niga keng e’tibor berilgan. Uchinchi guruh xorijiymualliflar tomonidan yaratilgan ilmiy tadqiqotlardan iborat. Xerman Vamberi ning 9 ilmiy ishlarida Buxoro xonligi va Movarounnahrningijtimoiy- iqtisodiyhayotihaqidamuhimma’lumotlaruchraydi Shuningdek,SeymourBecker 10 o‘ztadqiqotlaridaMarkaziyOsiyoxonliklari ning iqtisodiyhayotivaagrarmunosabatlarinitahlilqilgan.Xorijiytadqiqotchilar asarlaridaBuxoroxonligidagiyeregaligi,sug‘orishtizimivaiqtisodiyboshq aruv masalalari Yevropa tarixshunosligi nuqtai nazaridan yoritilgan. Tadqiqot nat ijalariningnazariy v aamaliy ahamiy at i: mazkurtadqi qot natijalariBuxoroxonligidagiyer- suvmunosabatlaritarixinichuqurroqo‘rganish vaushbudavrningijtimoiy- iqtisodiyhayotiniilmiyjihatdantahlilqilishdamuhim nazariyahamiyatkasbetadi.Tadqiqotdavomidato‘planganma’lumotlarva chiqarilganilmiyxulosalarO‘zbekistontarixi,xususan,xonliklardavritarixin i o‘rganishda qo‘shimcha manba sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, ishda yoritilgan 6 Ғуломов Я. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. – Тошкент: Фан, 1959. 7 Аҳмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1991. 8 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2000. 9 Вамбери Х. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. – Тошкент: Шарқ, 1992. 10 Seymour Becker. Russia’s Protectorates in Central Asia. – Harvard University Press, 1968. 6 yeregaligi,sug‘orishtizimivasuvtaqsimotibilanbog‘liqmasalalartarixiy jarayonlarni kengroq tushunishga yordam beradi. Tadqiqotningamaliyahamiyatishundaki,undanoliyta’limmuassasal arida O‘zbekistontarixifaninio‘qitishda,kursishlari,referatlarvailmiytadqiqotlar tayyorlashdafoydalanishmumkin.Bundantashqari,tadqiqotnatijalaritari xiy merosni o‘rganish, yosh avlodda milliy tarixga hurmat va qiziqish uyg‘otishda ham muhimahamiyatgaega.Ishdagiayrimilmiyxulosalaryervasuvresurslarida n oqilonafoydalanishbo‘yichatarixiytajribanio‘rganishdahamfoydalibo‘lish i mumkin. Kursishit uzilishi :Mazkurkursishikirishqismi,2tabob,4taparagraf, harbirbobbuyichaxulosalar,umumiyxulosa,foydalanilganmanbalarva adabiyotlarro‘yxativamavzugadoirilovalardaniboratbo‘lib tadqiqotning umumiyhajmi 38 betni tashkil etadi. 7 I. BOB. BUX ORO X ON LIGIDA Y ER-EGA LIK TIZIMIN IN G SHA KLLA N ISHI VA RIVOJ LA N ISHI 1.1 Mav zuning manbashunosligi v a t arixshunosligi. YevropasayohatchilariorasidaBuxorohaqidakengvaishonchlima’lu mot qoldirga n manbala rdan biri kapitan Ser Aleksand r Byorns 11 (1805– 1841) tomonidanyozilganasarlardir.UShotlandiyada(Montrouzshahrida)tug‘il gan bo‘lib,yoshligidanOst- Indiyakompaniyasiharbiyxizmatigakirgan.Hindistonda xizmatqilgandavridauhindvaforstillarinimukammalo‘rganganhamda18 22- yildaSuratshahridatarjimonlikvazifasigatayinlangan.Keyinchalik1826- yilda Kutchhududidasiyosiyagentyordamchisisifatidafaoliyatolibborgan.Ush bu sayohatlarHindistongeneral- gubernatoritashabbusibilantashkiletilganbo‘lib, asosiymaqsadsavdo- iqtisodiyvasiyosiymasalalarnio‘rganishdaniboratedi. 1830- yildaAleksandrByornsOst-IndiyakompaniyasitomonidanHindiston daryolaribo‘yidayashovchiaholiningturmushtarzinio‘rganishuchuntanla b olinadi. ShujarayondauAfg‘onistonvaMarkaziyOsiyohaqidayanadakengro q ma’lumotgaegabo‘lishmaqsadidaDehlidanQobulvaBuxorogasayohatqili sh uchunruxsatso‘raydi.ByornsningMarkaziyOsiyogauyushtirgansayohatii ngliz mustamlakachiliksiyosatiningbirqismibo‘lib,mintaqaningsiyosiyvaiqtiso diy holatinio‘rganish,shuningdek,savdoyo‘llarinikengaytirishmaqsadidaam alga oshirilganedi.Shubilanbirga,buhududgaV.Murkroft,B.Trebek(1819– 1825) va D. Vud 12 (1837) kabi boshqa ingliz sayyohlari ham turli yillarda tashrif buyurib, O‘rtaOsiyoxonliklarihaqidamuhimma’lumotlarto‘plaganlar 13 .1831-yilda AleksandrByornsAfg‘onistonbo‘yichakattahajmdagima’lumotlarniyig‘ib, Qobulgayetibkelgan.1832-yiliyuloyidaesauQunduzgasafarqilganvabu jarayondaBuxorohamdaMarkaziyOsiyoningsiyosiy- iqtisodiyhayotihaqida qimmatlikuzatuvlarniqaydetgan.BalxvaQarshiorqaliBuxorogakelgan AleksandrByornsBuxorodaikkihaftadavomidabo‘lib,so‘ngrakarvonbilan 11 A. Burnes. Travels into Bokhara: Being the Account of a Journey from India to Cabool, Tartary and Persia. –London: John Murray, 1834. 12 D. Wood. Journey to the Source of the River Oxus. – London, 1872. 13 Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan: Namangan davlat universiteti, 2018. - 40 b. 8 sayohatini Mashhad tomon davom ettiradi. 1832-yil oktabr oyida u Tehronga yetib boradi, keyinchalik Sheroz va Busher orqali Hindistonga qaytadi. Byornsdan so‘ng BuxorogakelganP.I.Demezonningta’kidlashicha,uningso‘nggisayohati BuxorodaOst- Indiyasavdokompaniyasiningsavdouyiniochishmaqsadida amalgaoshirilgan.ByornstomonidanyozilgankitobRossiyahamdaG‘arbiy Yevropaaholisio‘rtasidakengqiziqishuyg‘otgan.Umumanolganda,ushbu asar uningQobul,TataristonvaFors(TurkistonvaEron)mamlakatlarigaqilgan sayohati haqidagi hisobot bo‘lib, ingliz, fransuz va nemis tillariga tarjima qilingan. MashhurnemisgeografivasayohatchisiAleksandrGumboldt(1841)Byorn sning mehnatlariniyuqoribaholab,uningasarlaridakattailmiyvamadaniyqadriy atlar mujassamekanliginita’kidlagan.AkademikV.V.Bartold 14 hamAleksandr Byornssayohatinifanuchunkattaahamiyatgaegamanbasifatidaqaydetga n. TarixchiG.A.Hidoyatovning 15 fikrigako‘ra,O‘rtaOsiyonio‘rganish,uning iqtisodiy va siyosiy imkoniya tlari, savdo yo‘llari hamda strategi k kommunikatsiyasinitahlilqilishborasidaAleksandrByornsengfaolvatajrib ali ingliz harbiy-sayyohlaridan biri bo‘lgan. U Ost-Indiya kompaniyasi doirasida O‘rta Osiyoni o‘rganishda yetuk mutaxassis sifatida ajralib turgan 16 . Byornstomonidanto‘planganma’lumotlarBritaniyarazvedkasiuchu nham muhimmanbabo‘libxizmatqilgan.UningkuzatuvlarivaxulosalaridanO‘rta Sharqdagimustamlakachiliksiyosatiniyuritishdafoydalanilgan.Shusababl iu 1837–1838- yillardaQobulgayuborilganinglizmissiyasitarkibigahamkiritilgan. Keyinchalik u Afg‘onistonda Angliya siyosiy maslahatchisi sifatida faoliyat yuritib, 1839–1841-yillardaQobuldaxizmatqilganva1841- yildainglizlargaqarshi ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘oloni vaqtida halok bo‘lgan. Aleksandr Byornsning sayohat kundaliklari“Buxorogasayohat”va“Qobul”nomlariostidaT.V.Golubkov tomonidanrustiligatarjimaqilingan.Ushbunashrlardaqaydetilishicha,XIX asrning40- yillaridaBuxoroaholisiinglizlarganisbatanko‘raruslarbilansavdo- iqtisodiy aloqalar ga ko‘proq moyil bo‘lgan. Buxorod a Aleksand r Byorns bozorlarniunchalikkattaqiziqishvabatafsilyondashuvbilantasvirlamagan, 14 В. В. Бартольд. Сочинения. Том I: Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – Москва: Наука, 1963. 15 Ҳидоятов Г. Ўрта Осиё тарихи (XIX аср охири – XX аср бошлари). – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. 16 Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan: Namangan davlat universiteti, 2018. - 42 b. 9 chunkiBuxorobozorlaridainglizmahsulotlarigaqaragandarusmahsulotla ri ko‘proquchragan.BuholatByornsgama’lumdarajadayoqmaganligiuning qaydlaridanseziladi.Shuningdek,ubuxoroliklarninginglizlarganisbatanr uslarga ko‘proq do‘stona munosabatda bo‘lganliklarini ham qayd etadi. U o‘z yozuvlarida: “Buxoro bozorida siz Ost-Indiya kompaniy asining barcha mahsulot larini ko‘rishingizmumkin.Ruslarmahsulotlariuchunesaxaridorlarjudako‘p.Bu xoro bilansavdovado‘stlikaloqalariniyaxshilashuchunKaspiyvaVolgadaryosi bo‘ylabBokugaolibboradigankemalarorqalibepulxizmatyo‘lgaqo‘yilishi kerak”,deganxulosagakeladi.YevropadaBuxoroxonligihaqidagimanbala rning vujudgakelishiBuyukgeografikkashfiyotlarnatijasidashakllanganilmiyva geografikyutuqlarbilanchambarchasbog‘liqbo‘lib,insoniyatningYersayy orasi haqidagigeografiktafakkurivadunyoqarashiningrivojlanishigakattahiss a qo‘shgan.Shuningdek,ushbuesdalikvahisobotlardaBuxoroxonligi,umu man O‘rta Osiyoxonliklariningiqtisodiy hayoti,tashqisiyosati hamdashaharlar hayoti haqida qimmatli ma’lumotlarni olish mumkin. XVI–XVII asrlar davrida Buxoroning ijtimoiy- iqtisodiy strukturasi , shuningdek,hukmdorlarningshaxsiyfazilatlarivaolibborganislohotlariha qida YaqinSharqhamdaUzoqSharqdavlatlariningyozmamanbalaridama’lumo tlar uchraydi.EronvaHindistonbilanolibborilgandiplomatikaloqalarnatijasida saqlanibqolganhujjatlarhambufikrnitasdiqlaydi.Mamlakatdagisiyosiyvaz iyat qandaybo‘lishidanqat’inazar,ashtarxoniylarilm- fan,madaniyat,san’atva me’morchilikkahomiylikqilganlar.ShusababliShayboniylardavridarivojla ngan fanvamadaniyatan’analariashtarxoniylardavridahamdavometgan.XVIIas rda ijodqilganolimlar, shoirlarvatarixchilarsoniilgaridavrlarganisbatan kamaymagan.1692- yildaMuhammadBadiiySamarqandiytomonidanyozilgan tazkiradashuasrdayashagan165nafarijodkorningnomitilgaolinganibufik rni tasdiqlaydi.Bundantashqari,xonlikhududidayuzellikdanortiqmadrasafao liyat yuritgani qayd etiladi. Qomusiy bilim sohibi Mahmud ibn Vali o‘zining 1636-yilda yozilgan“Bahrul- asror”asaridaSamarqandvaBuxoroshaharlaridayashagan20 nafar olim haqida ma’lumot beradi. Olim tilga olgan shoirlar orasida Saido Nasafiy, G‘ofur Samarqandiy, Kufiniy, Vohibiy va Buxoriy kabi ijodkorlar ham bor. Mirzo 10 SodiqMunshiyesaashtarxoniylarsulolasixonlariningkirdikorlarinifoshet uvchi“Dahmayishoxon”manzumasiniyozgan.MuhammadBalxiytomonid anyozilgan“Subxonqulinoma”masnaviysinibayonetuvchiMuhammadA minBuxoriyning“Muhitut- tavorix”(Tarixlardengizi),AbdurahmonTole’ning“AbulFayzxon tarixi”,MuhammadYusufMunshiyning“Muqimxontarixi”,Xojamqulixon Balxiyning“Qipchoqxontarixi”kabiasarlarushbudavrningmashhurmanb alari hisoblanadi.Subxonqulixonningzamondoshibo‘lganshoirTurdiy(1702- yilda vafotetgan)ijodio‘ziningo‘zigaxosligibilanajralibturadi.USubxonqulixonv a uningamaldorlarigaqarshixalqqo‘zg‘olonlaridaishtiroketganbo‘lib,she’rl arida xalqnizulmgaqarshibirlashishgavabirdamlikkada’vatetganjasurshoirsifa tida tanilgan.AshtarxoniylardavridaBoborahimMashrab(1640– 1711),So‘fiOlloyor (1644– 1723)kabitasavvufnamoyandalariijodihamxalqorasidakattahurmat qozongan. Ular insonni ulug‘lash, uning Haqqa yetishuvi g‘oyalarini targ‘ib qilgan tariqatvakillarisifatidama’naviyhayotdamuhimo‘rintutganlar.XojaSama ndar Termiziyning “Dastur ul-mulk” asari Subxonqulixon davri davlatchiligi, boshqaruv tizimivasiyosiyhayotiniyorituvchimuhimmanbahisoblanadi.Mutribiy tomonidanyozilgan“Tazkiratush- shuaro”,MalehoSamarqandiyning“Muzakkir ul- ashob”(1602),MullaSodiqSamarqandiyning“Riyozush-shuaro”kabi asarlardahamdavrmuhitivatarixiyjarayonlarbadiiyvatarixiyjihatdanaks ettirilgan.AhmadDonishMahdumibnNosir(1827–1897)o‘zdavriningyirik ma’rifatparvarolimi,faylasuf,yozuvchi,tarixchivamusavviribo‘lgan.Uning “Navodirul-vaqoe”(Noyobvoqealar),“Muntaxabul- azam”(Tanlanganqarorlar) hamda“RisolamuxtasaritarixisaltanatiamironiMang‘it”kabiasarlaribizga cha yetib kelgan 17 . UBuxoroamirielchisikotibisifatidabirnechaborRossiyadabo‘lib, amirlikdagiijtimoiy- iqtisodiytuzumnitanqidqilganhamdarusmadaniyativa taraqqiyotinio‘rganishnitarg‘ibetgan.MuhammadYusufBobojonbeko‘g‘li Bayoniy (1840–1923) esa o‘zbek adabiyotivatarixnavisligida muhim o‘rin tutgan ijodkorlardanbiribo‘lib,uningasarlaridaXorazm,BuxorovaQo‘qonxonlikla ri tarixi,madaniyatihamdaxorijiydavlatlarbilanaloqalariyoritilgan.Muham mad 17 Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan: Namangan davlat universiteti, 2018. - 23 b. 11 Yusuf Bobojon bek o‘g‘li Bayoniy (1840– 1923) asarlarid a turli xonlikla r o‘rtasidagimunosabatlarhaqidaishonarlivamuhimfikrlarbayonetilgan. Bayoniyningtarixiyasarlarinio‘rganishtarixiyvoqealar,adabiyotvamadani yat ahlininghayotihamdaijodibilantanishishdakattaahamiyatgaega.UMavlo no DarveshAhmadtomonidan1092(1681)- yildaarabtilidayozilgan“Shohoiful ahbor”,AliMuhammadal- Xivaqiyning“Shayboniynoma”,AbuJa’farat- Tabariyningarabtilidayozilganumumiytarixgaoid“TarixiTabariy”kabi asarlarnio‘zbektiligatarjimaqilgan.UshbutarjimaasarlaribilanbirgaBayo niy“ShajaraiXorazmshohiy”asarinihamyaratgan.XXasrning80- yillarioxiri–90-yillari boshlariga kelib, mamlakatimiz mustaqillik sari yo‘l tutishi va kommunistik tuzumningyemirilaboshlashinatijasidaxalqimizningijtimoiy- siyosiyhamda ma’naviyhayotidaijobiyo‘zgarishlaryuzberdi.Shudavrgakelibavvallari mafkuraasosidayoritilganmavzularniyangichayondashuv,oshkorafikrva ilmiy xolislik asosida tadqiq etish imkoniyati paydo bo‘ldi. Natijada tarixchi olimlar H. Ziyoev 18 , H. Bobobekov 19 , A. G. Ahmadjonov 20 vaboshqalarningilmiytadqiqotlariyuzagakeldi.UlarningishlaridaRossiya imperiyasiningTurkistonhududinibosibolishi,mustamlakasiyosatihamd a mahalliyaholiningungaqarshiolibborganmilliy- ozodlikharakatlariilkbor yangicha ilmiy qarashlar asosida yoritila boshlandi. Mustaqillik davrida H. Ziyoev, A.G.Ahmadjonov,Sh.Vohidov 21 ,G.A.Agzamova 22 ,K.Hakimova 23 ,F. Qosimov 24 ,Q.Rajabov 25 ,O.Masalieva 26 ,F.Ochildiev 27 ,A.Xoliqulov 28 ,M. Hamidova 29 ,B.Ergashev 30 ,Sh.Yusupov 31 ,A.Odilov 32 ,R.Xoliqova 33 vaboshq a 18 Зиёев Ҳ. Туркистонда Россия мустамлакачилиги ва миллий озодлик ҳаракати. – Тошкент: Шарқ, 1998 19 Бобобеков Ҳ. Ўзбекистон тарихи муаммолари. – Тошкент: Фан, 2001 20 Аҳмаджонов А.Г. Тарихшунослик масалалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2005 21 Воҳидов Ш. Бухоро хонлигида унвон ва мансаблар. – Тошкент: Фан, 2010 22 Агзамова Г.А. Бухоро шаҳарлари тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2012. 23 Ҳакимова К. Ўрта Осиё иқтисодий тарихи. – Тошкент: Фан, 2014. 24 Қосимов Ф. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2011. 25 Ражабов Қ. Бухоро хонлиги тарихининг долзарб масалалари. – Тошкент: Фан ва технология, 2016. 26 Масалиева О. Ўрта Осиё тарихий жараёнлари. – Тошкент: Университет, 2013. 27 Очилдиев Ф. XIX аср Бухоро тарихи. – Тошкент: Фан, 2015. 28 Холиқулов А. Марказий Осиё тарихшунослиги. – Тошкент: Фан ва технология, 2017. 29 Ҳамидова М. Тарихшунослик асослари. – Тошкент: Фан, 2010. 30 Эргашев Б. Ўзбекистон тарихида янги ёндашувлар. – Тошкент: Маънавият, 2018. 31 Юсупов Ш. Хонликлар даври тарихи. – Тошкент: Фан, 2012. 32 Одилов А. Бухоро ва Россия империяси муносабатлари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2014. 33 Холиқова Р. Ўзбекистон тарихи тадқиқотлари. – Тошкент: Фан ва технология, 2019. 12 olimlarningilmiytadqiqotlariyaratildi.UlarningasarlarivamaqolalaridaXI X asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Buxoro xonligi tarixining turli jihatlari o‘rganildi. Xususan, Sh. Vohidov Buxoro xonligi tarixiga oid tadqiqotlarida xonlikdagi unvon va mansablar, ularning vazifalari hamda davlat boshqaruvi tizimining ayrim jihatlarini yoritib bergan. H. Ziyoev esa Rossiya imperiyasi tomonidan Buxoroning yarim mustamlaka holatiga tushirilishi, uning sabablari hamda mustamlakachilikka qarshimilliy- ozodlikharakatlariniilmiyasosdatahlilqilgan. G.A.Agzamovao‘z asarlaridaBuxoroxonligishaharlari,ularningsiyosiyvaijtimoiytuzumdagi o‘rni, iqtisodiytaraqqiyoti,infratuzilmasihamdame’moriyrivojlanishihaqidake ng ma’lumotlarbergan.A.OdilovesaBuxorodaRossiyaimperiyasibosqinivau nga qarshi xalq harakati, jumladan Abdumalik To‘ra, Bobobek va Jo‘rabek kabi tarixiy shaxslarfaoliyatinitadqiqetgan.MustaqillikyillaridabuxoroliktarixchilarF. Qosimov,Sh.HayitovvaQ.RajabovlarhamBuxoroxonligitarixinio‘rganishd a kattahissaqo‘shdilar.F.Qosimovxonlikhukmdorlariningo‘zbekdavlatchili gi tarixidagio‘rninitahlilqilganbo‘lsa,Sh.Hayitovo‘zbekmuhojirligitarixi bo‘yichailmiyizlanishlarolibborgan.Q.Rajabov 34 esaBuxoroxonligitarixini ng ochilmagansahifalarinio‘rganib,xonlikhukmdorlariningshaxsiyhayoti,ul arning avlodlaritaqdirihamdasovetmustamlakachiligigaqarshiqurolliqarshilik harakatlarihaqidamuhimilmiynatijalarnie’lonqilibkelmoqda.Quvonarlisi shundaki,2018/2019o‘quvyilidanboshlabBuxorodavlatuniversitetida512 0300 Tarix(Buxorotarixi)bakalavriatta’limyo‘nalishiningochilishixonliktarixini o‘rganishni yangi bosqichga olib chiqdi 35 . 34 Ражабов Қ. Бухоро хонлиги тарихининг долзарб масалалари. – Тошкент: Фан ва технология, 2016. 35 Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan: Namangan davlat universiteti, 2018. - 43 b. 13 1.2 Buxoro xonligida agrar munosabat larning o‘ziga xos xususiy at lari. Buxoroxonligidaagrarmunosabatlarningo‘zigaxosxususiyatlarishu ndan iborat ediki, yerlarning asosiy qismi davlat (amloq) yerlaridan tashkil topgan bo‘lib, ularnixonbevositatasarrufetganvadehqonlargaijaragabergan;shubilanb irga vaqfyerlariningkattamavqegaegabo‘lishihamxosedi,ya’nidiniymuassasal ar ixtiyoridagibuyerlarsoliqdanozodqilinib,ularningdaromadimadrasava masjidlarehtiyojigasarflangan.Xonlikdaxususiyyeregaligihammavjudbo‘l ib, boylarvaamaldorlaryerlarnisotishyokimerosqoldirishhuquqigaegabo‘lga n, lekinularhamdavlatgasoliqto‘lashdanozodetilmagan.Bundantashqari,ag rar tizimningyanabirmuhimxususiyatisifatidasuyurg‘olvatanhotizimikeng tarqalganbo‘lib,bundayeryokiuningdaromadixizmatevazigaamaldorlarv a harbiylarga berilgan, bu esa yirik yer egaligining kuchayishiga olib kelgan. Xonlik agrarmunosabatlaridadehqonlarningasosiyqismiyeregasiemas,balkiijar achi yokiqaramishlabchiqaruvchibo‘lib,ularhosilningkattaqisminiyeregalarig a topshirgan,buesafeodalqaramlikningkuchlibo‘lishiniko‘rsatadi.Yanabir muhimjihatshuki,dehqonchilikto‘liqsug‘orishgabog‘liqbo‘lganligisababli kanalvaariqlartiziminisaqlashvaqurishagrarhayotningajralmasqismibo‘l gan hamdabuishlarko‘pinchamajburiyhasharorqaliamalgaoshirilgan.Shusab abli Buxoroxonligidaagrarmunosabatlaryerningdavlatqo‘lidato‘planishi,vaqf va xizmatevazigaberiladiganyerlarningkengtarqalishihamdadehqonlarnin g iqtisodiy qaramligi bilan ajralib turgan. Agrar munosabatlar qat’iy feodal ierarxiya asosida shakllangan bo‘lib, yerga egalikqiluvchiyuqoritabaqa xon,amirlar,beklarvayirikruhoniylarbutun iqtisodiyfoydaningasosiyqisminio‘zlashtirgan,oddiydehqonlaresafaqatis hlab chiqaruvchikuchsifatidaqolgan.Natijadaqishloqxo‘jaligidaijtimoiytengsiz lik chuqurlashib,dehqonlarqarzgabotish,yeregalarigabog‘lanibqolishholatl ari kengtarqalgan.Agrartizimningo‘zigaxosligisifatidanaturalxo‘jalikustunlig i ham muhimo‘rintutgan,ya’nimahsulotlarasosanpulbilanemas,balkihosilning o‘ziyokimahsulotko‘rinishidato‘lovsifatidaolinibberilgan.Buesabozor munosabatlariningsustrivojlanishigaolibkelgan.Sug‘oriladigandehqonc hilik 14 ustunbo‘lganiuchunyerunumdorligito‘liqsuvtizimigabog‘liqedi,shusaba bli suvmanbalariustidannazoratqilishhamiqtisodiyvasiyosiykuchmanbai hisoblangan.Kanalvaariqlarningbuzilishiyokisuvtaqchilligiko‘pinchabut un qishloqxo‘jaligiinqirozigasababbo‘lgan.Buxoroxonligidaagrarmunosab atlar markazlashganyeregaligi,feodalqaramlik,sug‘orishgaasoslangandehqo nchilik vaog‘irsoliqtizimibilanajralibturganbo‘lib,buholatjamiyatningijtimoiy- iqtisodiyrivojlanishinisekinlashtirganasosiyomillardanbiriedi.Manbalar ga ko‘ra,yerlarningasosiyqismidavlatmulkihisoblanganbo‘lib,xontomonida n amaldorlargaxizmatevazigataqsimlabberilgan.Xonlikningdastlabkidavrl aridan boshlabShayboniylarsulolasi(XVIasr)yer- suvmunosabatlarinitartibgasolishga alohidae’tiborqaratgan.Jumladan,Ubaydullaxondavridadavlatyerlarini boshqarish tizimimustahkamlanib,soliqlarni yig‘ishtartibi tartibga solindi.Uning davridaxirojvazakotyig‘ishtizimianiqbelgilabberilib,markaziyxazinaga tushumlaroshirilgan.Ubaydullaxondavridayersoliqtiziminimarkazlashtir ishva tartibga solishga e’tibor kuchaydi 36 . Xususan,xirojvaboshqaagrarsoliqlarniyig‘ishtartibiqat’iynazoratga olinib,mahalliyhokimlarningo‘zboshimchaliginikamaytirishgaharakatqili ndi. Buesa davlat xazinasiga tushumlarni ngbarqarorl xizmat qilgan. Suyurg‘oltizimiustidannazoratkuchaytirildi.Yirikamaldorlargaberilganye rlar (suyurg‘ol)ko‘pinchamustaqilboshqaruvhududigaaylanibketishixavfima vjud edi. UbaydullaxonIbuholatnicheklashga uringanvaayrimhududlardasuyurg‘ol egalarivakolatlariniqisqartirishsiyosatiniolibborgan.Dehqonchilikyerlari ni kengaytirishvasug‘orishtiziminitiklashgahame’tiborqaratilgan.Shayboni ylar ichkiurushlarivasiyosiybeqarorliksababayrimsug‘orishinshootlarizarar ko‘rganedi.UbaydullaxondavridaZarafshonvodiysivaBuxoroatroflaridae ski ariqlarni tiklash va kichik kanallarni qayta ishga tushirish ishlari amalga oshirilgan. Budavrdadehqonlarningyergabiriktirilishijarayonikuchaygan.Ya’niko‘chi b yuruvchiyokiijarachidehqonlarnimuayyanyeruchastkalarigabiriktirishor qali ishlabchiqarishnibarqarorlashtirishgaharakatqilingan.Buholatagrartizi mda mehnatresurslariningtartibliishlatilishigaolibkelgan. Harbiyehtiyojlarbilan 36 Буриев О. Бухоро хонлиги иқтисодий тарихи. – Тошкент: Фан, 2008.- 168 б. 15 bog‘liqyertaqsimotiedi.UbaydullaxonIdavridadavlatxizmatidagiharbiyla rga vaamaldorlargayerin’omqilishdavometganbo‘lsa- da,ularningdaromadlariva majburiyatlarianiqroqbelgilabqo‘yilgan.UbaydullaxonIdavridaagrarsoh adagi o‘zgarishlarasosanyer- soliqtiziminimarkazlashtirish,sug‘orishinshootlarini tiklash,suyurg‘oltizimininazoratqilishvadehqonchiliknibarqarorlashtiris hga qaratilganbo‘lib,bujarayonlarShayboniylardavlatiningiqtisodiyasoslarini mustahkamlashga xizmat qilgan 37 . AbdullaxonII(1557–1598)davridaagrarsiyosatyanadarivojlanib,yirik irrigatsiyainshootlariqurilishigakattae’tiborqaratildi.Tarixiyma’lumotlarg a ko‘ra, uning farmoni bilan Zarafsh on vodiysid a yangi kanallar qazilib, sug‘oriladiganyerlarmaydonikengaytirildi.Natijadadehqonchilikmahsul otlari, ayniqsag‘allavapaxtayetishtirishhajmisezilarlidarajadaoshdi.Xonlikdaye r egaligining asosiy shakllari davlat yerlari (amlok), xususiy mulk va vaqf yerlaridan iboratbo‘lgan.Davlatyerlariningbirqismiharbiyvama’muriyxizmatevazig a amaldorlargaberilganbo‘lib,butizimShayboniylardavridakengtarqalgan. XVII asrga kelib Ashtarxoniylar davrida bu tizim yanada murakkablashib, yerlar ko‘proq xizmatevazigataqsimlanaboshlagan.AbdullaxonIIdavridaBuxoroxonligi da agrarmunosabatlarvaqishloqxo‘jaligitizimiengrivojlanganbosqichga ko‘tarilgan.BudavrShayboniylardavlatiningsiyosiyvaiqtisodiyjihatdan kuchaygandavribo‘lib,yer- suvmunosabatlarinitartibgasolish,sug‘orishtizimini kengaytiri sh va dehqonch ilikni rivojlantiri shga alohida e’tibor qaratilga n. AbdullaxonIImarkaziyhokimiyatnikuchaytirishorqaliyer-soliqtiziminiqat’iy nazoratgaoldi.Xirojvaboshqasoliqlarniyig‘ishtartibianiqbelgilandi,soliq yig‘uvchilarningsuiiste’mollarikamaytirildi.Natijadadavlatxazinasidaroma dlari barqarorlashdivaiqtisodiyboshqaruvtizimimustahkamlandi.Uningagrar siyosatidagi eng muhim yo‘nalishlardan biri keng ko‘lamli irrigatsiya ishlari bo‘ldi. Tarixiymanbalargako‘ra,AbdullaxonIIdavridaZarafshonvodiysi,Buxoro, Karmanavaboshqahududlardayiriksug‘orishinshootlaribarpoetilganham da eskikanallarqaytatiklangan.Xususan,suvta’minotiniyaxshilashorqaliyangi ekinmaydonlario‘zlashtirildi.AbdullaxonIIdavridadehqonchilikmaydonlari ni 37 Буриев О. Бухоро хонлиги иқтисодий тарихи. – Тошкент: Фан, 2008.- 170 б. 16 kengaytirishsiyosatiolibborildi.Sug‘oriladiganyerlarko‘payishinatijasida bug‘doy, arpa, sholi, paxta va boshqa ekinlar yetishtirish hajmi oshdi. Bu esa ichki bozordamahsulotta’minotiniyaxshilab,savdoaloqalariningrivojlanishiga ham turtkiberdi.Yeregaligitiziminitartibgasolishbo‘ldi.Davlatyerlari(amlok), suyurg‘ol va tanho tizimlari ustidan nazorat kuchaytirilib, ayrim hollarda markaziy hokimiyatmanfaatlarigamosravishdaqaytataqsimlashamalgaoshirilgan .Bu orqalimahalliyhokimlarningiqtisodiymustaqilligibirozcheklangan.Abdul laxon IIdavridako‘chmanchivayarimko‘chmanchiaholiningdehqonchilikkajalb etilishihamkuchaygan.Ularuchunsug‘oriladiganvalalmikoryerlarajratilib , agrar ishlab chiqarish tizimiga integratsiya qilish siyosati yuritilgan. Abdullaxon II davridaagrarsohamarkazlashganboshqaruv,kengirrigatsiyaishlari,soliq tiziminingtartibgasolinishivayermaydonlariningkengayishibilanajralibt uradi. BuislohotlarBuxoroxonligiiqtisodiyqudratinioshirib,unimintaqadagieng kuchli davlatlardan biriga aylantirgan 38 . Imomqulixon(1611– 1642)davridaagrarmunosabatlardabarqarorlikni ta’minlashgaharakatqilinib,suv taqsimotinitartibgasoluvchimahalliy boshqaruv tizimikuchaytirildi.Budavrdasug‘orishinshootlarinita’mirlashvayangilarin i qurish ishlari kengayib, dehqonchilik maydonlari nisbatan barqarorlashdi. Imomqulixon davrida Buxoro xonligida agrar munosabatlar nisbatan barqarorlashganbosqichgakirgan. Ashtarxoniylar sulolasi davriningushbu hukmdoriichkitartibnimustahkamlashvaqishloqxo‘jaliginitiklashgaalohi da e’tiborqaratganbo‘lib,agrarsohadavlatiqtisodiyotiningasosiytayanchisifa tida saqlanibqolgan.Imomqulixondavridasug‘orishtiziminitiklashvakengaytir ish ishlarimuhimo‘rintutgan.Siyosiybeqarorlikvaichkinizolarnatijasidazarar ko‘rganayrimkanallarvaariqlarqaytatiklangan,yangisuvinshootlaribarpo etishga harakat qilingan. Bu esa dehqonchilik yerlarining nisbatan kengayishiga va hosildorlikningoshishigaxizmatqilgan.Imomqulixondavridayer- soliqtizimini barqarorlashtirish siyosati yuritilgan. Xiroj va boshqa agrar soliqlarni yig‘ish tartibi aniqroq shakllantirilib, davlat xazinasiga tushumlarni tartibga solish kuchaytirilgan. Buorqalimarkaziyhokimiyatiqtisodiyasoslarinimustahkamlashgaharakat 38 Ходжаев А. Шайбонийлар давлати тарихи. – Тошкент: Фан, 2005.-103 б. 17 qilingan.Imomqulixondavridadehqonlarningjoylashuvivayergabiriktirili shi jarayonidavometgan.Aholiningko‘chmanchivayarimko‘chmanchiqismini sug‘oriladi gan hududlar ga yaqinlasht irish orqali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishinikengaytirishmaqsadqilingan.Yeregaligitizimidahaman’anavi y shakllardavlatyerlari(amlok),suyurg‘olvatanhotizimisaqlanibqolganbo‘ls a- da,Imomqulixondavridaularningustidandavlatnazoratinisbatankuchayt irilgan. Buesamahalliyamaldorlarningortiqchamustaqilliginicheklashgaqaratilg anedi. Imomqulixondavridaagrarmunosabatlarasosansug‘orishtiziminitiklash, soliq yig‘im ini tartibg a solish va dehqonchilikn i barqarorlashti rish yo‘nalishida rivojla ngan bo‘lib, bu jarayonlar xonlik iqtisod iy hayotining nisba tan mustahkamlanishiga olib kelgan. XVIII asr boshlarida Buxoro xonligi ichki siyosiy beqarorli kka qaramay , agrar tizimda an’anavi y shakllar saqlanib qoldi. UbaydullaxonII(1702–1711)davridasoliqtiziminitartibgasolishva xazinaga tushumlarni ko‘paytirish maqsadida ayrim hududlarda soliq yig‘ish tartibi qaytako‘ribchiqildi.Budavrdayerlarasosantanhovasuyurg‘olshaklida taqsimlanishdadavometdi.Agrarmunosabatlarningmuhimxususiyatlari danbiri dehqonlarningyergato‘liqegalikqilmasligiedi.Dehqonlarasosanijarachiy oki foydalanuvchi sifatida yerda ishlagan bo‘lib, hosilning ma’lum qismini davlat yoki yer egasiga topshirishga majbur bo‘lganlar. Soliqlar asosan xiroj shaklida undirilib, uning miqdori hosilga qarab o‘zgarib turgan. Xonlik iqtisodiyotida sug‘orish tizimi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan 39 . 39 Йўлдошев М. Ўрта Осиё хонликлари тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2004.- 194 б. 18 I bob buy icha xulosa Buxoro xonligi sharoitida agrar munosabatlarning shakllanishi va rivojlanish jarayonlaritarixiymanbalarhamdailmiyadabiyotlarasosidayoritildi.Tahlill ar shuniko‘rsatadiki,xonlikiqtisodiyotiningasosiytayanchiqishloqxo‘jaligibo‘ lib, uningrivojibevositasug‘orishtizimivayer- suvmunosabatlarigabog‘liqbo‘lgan. Xonlikdavridayeregaliginingasosiyshakllaridavlatyerlari(amlok),xususiy mulkvavaqfyerlaritizimishakllanganbo‘lib,ularo‘zaromurakkabijtimoiy- iqtisodiymunosabatlarniyuzagakeltirgan.Davlatyerlariasosanxizmatevaz iga suyurg‘olvatanhoshaklidataqsimlanganbo‘lsa,xususiyvavaqfyerlari jamiyatning turli qatlamlari va diniy muassasalar iqtisodiy ta’minotini tashkil etgan. ShayboniylarvaAshtarxoniylardavridaolibborilganagrarsiyosatnatijasida sug‘orishinshootlarinitiklashvakengaytirishgaalohidae’tiborqaratilgan. AbdullaxonIIdavridayirikirrigatsiyaishlariamalgaoshirilib,dehqonchilik maydonla ri kengaytiril gan bo‘lsa, Imomquli xon davrida mavjud sug‘orish tizimlarini barqarorlashtirish vaqishloq xo‘jaligini tiklash ishlari davom ettirilgan. UbaydullaxonIdavridaesasoliqtiziminitartibgasolishvayermunosabatlari da markaziy hokimiyat nazoratini kuchaytirishga urinishlar kuzatilgan. Agrarmunosabatlarningmuhimjihatisifatidadehqonlarningyergat o‘liq egalikqilmasligi,hosilningkattaqismixirojvaboshqasoliqlarshaklidadavla t yokiyeregalarigatopshirilishiqaydetildi.Buesaxonlikagrartiziminingfeod al xarakteriniyanadayaqqolnamoyonetgan.Buxoroxonligidaagrarmunosa batlar sug‘orishgaasoslangandehqonchilik,murakkabyeregaligitizimivaog‘irso liq siyosatibilantavsiflanib,buomillarxonlikningiqtisodiyvaijtimoiyhayotida hal qiluvchio‘rinegallagan.Buxoroxonligidagiagrarmunosabatlarnafaqatiqti sodiy tizimningasosinitashkiletgan,balkidavlatningsiyosiybarqarorligivaijtimo iy tuzilma siga ham bevosit a ta’sir ko‘rsatg an. Yer va suv resursl arinin markazlashganboshqaruvixonlikhokimiyatiningkuchayishigaxizmatqilg an bo‘lsa-da,ayrimdavrlardayerlarningsuyurg‘olvatanhoshaklidako‘plab amaldorlargataqsimlanishimarkaziyhokimiyatningzaiflashishigahamsa bab bo‘lgan.Shubilanbirga,agrartizimdagiog‘irsoliqyukivadehqonlarningyer ga 19 to‘liqegalikqilmasligiijtimoiytabaqalanishnikuchaytirgan.Natijadajamiya tda yeregalarivaishlabchiqaruvchidehqonlaro‘rtasidagiiqtisodiyfarqkengayi b borgan.Buholatba’zidavrlardanorozilikharakatlariningpaydobo‘lishigah am zaminyaratgan.Biroqirrigatsiyatiziminingdoimiyravishdatiklanishiva kengaytirilishi, shuningdek, yangi yerlarning o‘zlashtirilishi xonlik iqtisodiyotining uzluksizdavometishinita’minlagan.Ayniqsa,AbdullaxonIIdavridaboshlan gan yiriksug‘orishishlarikeyingihukmdorlardavridahamdavomettirilganiagr ar sohaningbarqarorliginiko‘rsatadi. Buxoroxonligidagiagrarmunosabatlar murakkab,ko‘pbosqichlivao‘zarobog‘liqtizimsifatidashakllanganbo‘lib,u davlatningiqtisodiyqudrati,siyosiyboshqaruvihamdaijtimoiyhayotininga sosiy tayanchi bo‘lib xizmat qilgan. 20 II BOB. BUX ORO X ON LIGIDA Y ER- MULK SHA KLLA RI VA SUG‘ORI SH TIZIMI. 2.1 Buxoro xonligida y er egaligi t urlari v a shak llari Shayboniylaristilosidankeyinyerlarningasosiyqismidavlatixtiyorida bo‘lib,ular«Amlokipodshohiy»yoki«Amlokisultoniy»debyuritilgan.Bunda y yerlarekinmaydonlari,yaylovlarhamdaayrimshaharhududlaridagiumum iy foydalanishdagi yerlardan iborat bo‘lgan. Bu tizim keyingi davrlarda ham saqlanib qolganvaagrarmunosabatlarningasosiyhuquqiypoydevorinitashkiletga n. Amlok yerlar tarkibiga ekin ekiladigan yerlar va yaylovlardan tashqari shaharlarda jamoatchiliktomonidanfoydalaniladiganyerlarhamdaba’zanulardagiayri m inshootlarhamkirgan.Shuningdek,davlatyerlarigaishlovberilmaydigany oki tashlandiqholdagi“o‘likyerlar”“zaminimavot”,“zaminimayit”hamkiritilga n bo‘lib,bundayyerlardanxonruxsatibilanayrimfeodalqatlamvakillari foydala nish huquqi ga ega bo‘lgan. Bundan tashqar i, urug‘ yoki qishlo q jamoalarigategishliyaylovlarvato‘qayzorlarhammavjudedi.Davlatyerlari dan olinadigansoliqlarhisobigashakllangandaromadlarxonsaroyinita’minlas hbilan birga,mustaqillikkaintilganbekliklarvaurug‘boshliqlarinibo‘ysundirish, mamlakatnitashqidushmanlardanhimoyaqilishhamdaharbiyyurishlaror qali qo‘shnihududlarniegallashkabisiyosiyvaharbiymaqsadlaruchunsarflang an. Shubilanbirga,xonlargasadoqatko‘rsatganharbiylar,ko‘chmanchizodag onlar, dinvakillarivafeodalqatlamvakillarihamushbudaromadlarhisobidan mukofotlangan. Amlokyerlarnisotish,birovgataqdimetishyokidiniymuassasalargav aqf qilib berish rasmiy jihatdan taqiqlangan bo‘lsa-da, tarixiy jarayonda ayrim hollarda bundayyerlarturlibahonalarbilan,xususan,undagiinshootlarsotilishiorq ali boshqashaxslarqo‘ligao‘tganligikuzatilgan.Davlatyerlariningkattaqismi ni o‘zlashtirganmulkdorlarushbuyerlarnidehqonlargaturlishartlarasosidai jaraga berganlar.Natijadamulkdorshaxsamlokyerlarningnominalegasibo‘lgan davlat bilandehqono‘rtasidavositachisifatidadaromadningkattaqisminio‘zlasht irgan. Xususiymulkegaligigategishli“mulkiyyerlar”asosanyirikyeregalariqo‘lida 21 to‘planganbo‘lib,ularerkinsotilganvato‘liqmulkdortomonidanboshqarilg an. Buyerlarningdaromadibevositayeregasigategishlibo‘lgan.Ayrimmanbal arga ko‘ra,XVIasrningikkinchiyarmidanboshlabmulkegalario‘zyerlariningbir qisminidavlatsolig‘idanozodqilishgaharakatqilganlar.Buninguchunxon farmonigako‘ra,yerningkattaqismidavlatixtiyorigao‘tkazilib,amlokka aylantirilgan,qolgankichikqismiesamulkegasidaqolgan.Bundayyerlar“m ulki hurri- xolis”yoki“mulkixolis”debyuritilganvaularningegasidavlatgasoliq to‘lashdan ozod etilgan 40 . Yergaegalikqilishninguchinchishaklivaqfyerlaribo‘lib,ushbuyerlar diniymuassasalarmasjid,madrasa,mozorvaboshqadiniytashkilotlarixtiy origa berilgan. Vaqf yerlarini boshqari sh huquqi dastlab mutavall i zimmas iga yuklatilgan bo‘lib, u odatda dindorlar orasidan tayinlangan. Biroq vaqt o‘tishi bilan ruhoniylarushbuyerlardano‘zmanfaatlariyo‘lidakengfoydalanishgahara kat qilganlar.XVIasrgakelibdiniymuassasalarfoydasigakattamiqdordavaqf yerlariningajratilishiruhoniylarningyirikyeregalarisifatidashakllanishiga qulay sharoityaratdi.Shayboniyhukmdorlartomonidanruhoniylargatayanishsi yosati natijasidavaqfyerlariningdaxlsizligisaqlabqolindivahattoqo‘shimchayerl ar hamvaqfsifatidaberildi.Masalan,Sirdaryobo‘yidagiShohruxiyahududida yashagan Amir Asadulla Abduvali eshon va uning yaqinlari foydasiga Abdullaxon tomonidan5500gektardanortiqyervaqfqilibberilganligiqaydetiladi. Shayboniylardavlatiboshqaruvtizimidayermunosabatlariodathuquqiva an’anaviytartiblarasosidashakllanganbo‘lib,hokimiyatvaqo‘shintuzilmas ida hamushbutamoyillarustunlikqilgan.Davlattashkiltopgandastlabkibosqi chda Abulxayrxondavlatian’analarisaqlanibqolganhamdaTemuriylardavrida shakllanganyer- mulknixizmatevazigain’omqilishtizimihamdavomettirilgan. Tadqiqotlargako‘ra,Shayboniylardavridayerhuquqitizimimurakkabbo‘lib ,u quyidagishakllarnio‘zichigaolgan:davlatyerlari,ushryerlari,xurri- xolis(ozod mulk)yerlar,vaqfyerlar,xonvaamaldorlargategishliyerlar,ko‘chmanchiqa bila vaurug‘largategishliyerlar,suyurg‘olyerlari,tanhoyerlarihamdatarxonlik 40 Nazirov Baxtiyor. Yaqubova Dilorom. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023.- 200 b. 22 yerlari.Shuningdek,XIVasrningikkinchiyarmidanboshlabmuomaladanch iqib ketgan“iqto”atamasio‘rniga“suyurg‘ol”atamasikengqo‘llanilaboshlagan bo‘lsa- da,Shayboniylardavriayrimmanbalarida“iqto”tushunchasihamuchrab turadi.Buatamalarmazmunanbir- birigayaqinbo‘lib,davlatoldidagixizmatlar evazigaberiladiganyer- mulkin’omlarinianglatgan.Suyurg‘olShayboniylar davridahamkengqo‘llanilganyer-mulkshaklibo‘lib,shahzodalar,yirik zodagonlarvanufuzlidinpeshvolarigama’lumshartlarasosidaberilganha mdau ko‘pincha merosiy huquq bilan avloddan avlodga o‘tgan. Suyurg‘ol egasi davlatga to‘lanadigansoliqlardanozodetilganbo‘lib,o‘zigategishliyerdaromadidan mustaqilravishdafoydalangan.Bundayimtiyozlisuyurg‘olshakli“darubast suyurg‘ol”debatalgan.Ba’zihollardashaharlar,tumanlarvayirikviloyatlarh am alohida xizmat ko‘rsatgan shaxslarga suyurg‘ol sifatida berilgan. Masalan, XVI asr boshlaridaQarshishahriXudoyberdiSultonningsuyurg‘olmulkibo‘lganligi qayd etiladi.Davlatyerlaridehqonlargaodatdamuddatsiz,merosiyfoydalanish uchun ijaragaberilgan.Ayniqsa,AbdullaxonIIdavridadarubastshaklidamulkvay er berishkengrivojlanganbo‘lib,uo‘ziningpirlariXojaIslomvauningavlodlari XojaSa’dhamdaboshqaJo‘yborxojalarigabosibolinganayrimviloyatlarni darubast tarzida hadya qilgan 41 . Tadqiqotchilarningfikricha,bundaymulklarmerosiysuyurg‘olshakli da bo‘lib,ularsoliqlardanto‘liqozodetilganhamdaavloddanavlodgao‘tish huquqigaegabo‘lganyervamulklarnio‘zichigaolgan.Jo‘yborxojalarining Buxoro,Samarqand,Nasaf(Qarshi),Marvvaboshqahududlardakengyer maydonlarimavjudbo‘lib,bumulklarmerossifatidaavloddanavlodgao‘tga nva barchasoliqlardanozodetilgan.Xonlarvayirikamaldorlartomonidanberil gan yerlar bilan bir qatorda ular Movarounnahr va Xurosonning unumdor yaylovlariga, ko‘plabchorvapodalariga,shuningdekshaharlardagihunarmandchilikdo‘ konlari, savdo rastalari, tegirmonl ar, hammom va karvonsar oylardan olinadiga n daromadlargahamegalikqilganlar.Kattaiqtisodiyqudratgaegabo‘lganJo‘ ybor xojalari nafaqat xususiy yerlar, balki vaqf yerlaridan tushadigan daromadlarni ham41 Nazirov Baxtiyor. Yaqubova Dilorom. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023.- 204 b. 23 nazoratqilganlar.Ularningdavlatsiyosatidagimavqeyijudayuqoribo‘lib,ay rim hollardaamaldorlarningtayinlanishiyokilavozimdanolinishijarayonlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatganlar. Shayboniylar davrida yer egaligining quyidagi asosiy turlari mavjud bo‘lgan: Mulki sultoniy yoki mulki mamlak a (manbal arda mamlak ai devon, mamlakaipodshohiy,zaminimamlaka,mamlakatisultoniykabiatamalarbil an hamuchraydi)davlatgaqarashliyerlarhisoblanadi.Ushbuyerlarnisotish,ha dya etishyokivaqfsifatidaberishfaqatxonningixtiyoridabo‘lgan.Mulkixolisyoki mulki hurri xolis esa ma’lum shaxslarga tegishli bo‘lib, hukmdor tomonidan davlat oldidagixizmatlarievazigaberilganshaxsiyyerlarhisoblanadi.Butoifaga suyurg‘ol,iqto,tarxon,tiyulkabiyeregaligishakllarikiradi.Bundayyerlarva ularning egalari daftardor tomonidan maxsus davlat ro‘yxatiga (daftarga) qayd etib borilgan.Vaqfyerlariesahukmdoryokiboshqashaxslartomonidandiniy muassasalarga mulk sifatida ajratilgan yerlar hamda sug‘orish inshootlaridan iborat bo‘lgan. Ushbu yerlarning daromadi asosan mutavallilar, qozilar va diniy ulamolar ta’minotiuchunsarflangan.Sug‘oriladiganyerlardabug‘doy,sholi,beda,ku njut, sedana,paxta,tamaki(asosanQarshiatroflarida),kanopvaboshqaekinlar yetishtirilgan.Engmuhimekinlardanbiripaxtabo‘lib,uninghosildorligi1,5 millionpudgachayetganvaasosiyqismiRossiyabozorigachiqarilgan.Iqlim sharoitiqulaybo‘lganhududlardaekinlartezpishibyetilganligisababliayrim maydonlardanyiligaikkimartahosilolishimkoniyatihammavjudbo‘lgan.En g ko‘psuvtalab qiladiganekinsholiuchun doimiysuvbilan ta’minlanadiganyerlar tanlangan.Aholifaqatsug‘oriladiganyerlardaemas,balki4–8mingfut balandlikdagilalmikoryerlardahamdehqonchilikqilgan.Buyerlardaasosa n bug‘doyvaarpayetishtirilganbo‘lib,ularyomg‘irvaqorsuvlarihisobiga sug‘orilgan.Buxorodavlatidayer- suvmulkchiligininguchasosiyshaklimavjud bo‘lgan:davlatyerlari(amlok),xususiymulkyerlarivavaqfyerlari.Davlat yerlariningsuvsizdashtvato‘qayzorqismiko‘chmanchijamoalargabo‘lib berilganbo‘lib,ularbuyerlardanfoydalanganliklariuchundavlatgaxiroj to‘laganlar. Bunday yerlar sotilmagan va ayirboshlanmagan. Davlat yerlarining bir qismiesahukmronsulolaa’zolari,yirikamaldorlarvalashkarboshilargadavl at 24 oldidagixizmatlarievazigasuyurg‘olshaklidain’ometilgan.Suyurg‘olegasi yer ustidanboshqaruvhuquqigaegabo‘lib,davlatxazinasigaxirojto‘lashhamd a harbiy yurishlarda ishtirok etish majburiyatini bajargan. XVI asrdan boshlab davlat yerlarini “tanho” shaklida berish tizimi ham keng tarqalgan. Tanho egalari yerning o‘zigaemas,balkiundanolinadigansoliqdaromadigaegalikqilgan.XIXasrn ing birinchichoragidatanholarsoni12mingdan36mingnafargachayetganbo‘l ib, engkichiktanhoyerlari3– 5gektarnitashkiletgan.Davlatyerlariningyanabir qismidehqonlargaijaraga berilganbo‘lib, bu tizim orqalixazina uchun muntazam daromadolinibturilgan.Xususiyyerlar(mulk)ningbirqismixususiyshaxsla rga tegishlibo‘lib,ularningushbuyerlargaegalikqilishidavlatxizmatlaribilan bevositabog‘liqbo‘lmagan.Bundayyerlarasosanamirlikhududidaasrlar davomida yashab kelayotgan arab aholisiga tegishli bo‘lgan 42 . Ushbu yerlar uchun odatda hosilning 1/10 qismi miqdorida o‘lpon to‘langan. Mulk yerlarining ikkinchi turi “mulki hur” yoki “mulki hurri xolis” bo‘lib, u davlat xizmatlaribilanbevositabog‘liqedi.Bundayyerlarurushlardajasoratko‘rsa tgan yokihukmdorningmaxsustopshiriqlarinibajarishdaalohidaxizmatqilgan shaxslargaberilgan.Ulargamaxsusyorliqlartaqdimetilib,ularsoliqlardan ozod etilgan. Vaqf yerlari esa masjid, madrasa, xonaqoh, maqbara va qabristonlar uchun ajratilgan yerlar hisoblangan.Bunday yerlar musodaraqilingan yokidavlat hamda yirikyeregalaritomonidanhadyaetilganyerlarhisobidanshakllantirilgan.V aqf yerlaridantushgandaromadmasjid,madrasavaboshqadiniymuassasalar ning xarajatlariniqoplash,shuningdek,talaba,mudarrisvamutavallilarnita’min lash uchunsarflangan.Vaqfmulkinimutavalliboshqargan.XV– XVIIasrlardazakot solig‘iasosanbeva- bechoralarvamusofirlarfoydasigaolinganbo‘lsa,XVIII asrdanboshlabudavlatxazinasifoydasigaundiriladiganbo‘lgan.Kanallar, inshootlar,qal’alar,ko‘priklarvayo‘llarnita’mirlashishlariasosanhasharyo‘l i bilan amalga oshirilgan. Dastlab hasharchilar oziq-ovqat bilan ta’minlangan bo‘lsa, XVIIIasrdanboshlabularo‘zlaribilanoziq- ovqat,ishqurollarivatransport vositalariniolibkelishishartbo‘lgan.O‘rtaOsiyoda,jumladanBuxorodavlati da hamqishloqxo‘jaliginingrivojiasosansun’iysug‘orishtiziminingto‘g‘ritash kil 42 Botirova Sevara.O‘rta Osiyo xonliklarida irrigatsiya tizimi. – Namangan, 2012. - 25 b. 25 etilishigabog‘liqbo‘lgan.ShusababliXVIIIasrdasug‘orishtarmoqlarini kengaytirishgaalohidae’tibor qaratilgan.Zarafshondaryosidan XurmovaSarazm nahr(ariq)larichiqarilganbo‘lib,ulardanbirito‘rtchaqirim,ikkinchisiesauch chaqirimuzunlikdabo‘lgan.Buxoroxonligidaagrarmunosabatlarasosany erga egalikshakllariningmurakkabtizimi,sug‘orishdehqonchiliginingustuvorli gi hamdadavlatningyer- suvsiyosatidagimarkaziyo‘rnibilantavsiflanadi.Xonlik davridaiqtisodiyotningasosiytarmog‘iqishloqxo‘jaligibo‘lib,uningrivoji bevosita irrigatsiya tizimiga va yer taqsimotiga bog‘liq edi 43 . Asht arxoniy lardav ri .XVII— XVIIIasrlardahamTurkistonxonliklarida ilgarigidavrlardagidekyermulklarivasug‘orishtizimlariasosanhukmron tabaqalarvayirikfeodallarixtiyoridabo‘lib,ularo‘zyer—mulklaridaasosiy ishlab chiqarish vositalari dan mahrum bo‘lgan dehqonl ar kuchidan keng foydalanaredilar.Budavrdayergaegalikqilishdao‘zgarishsezilmaydi.Faqa t Buxoroxonlaridavlatmulkidan«tanho»olishnikuchaytirishbilanbirqatord a, davlatgategishliyerlarningma’lumqisminiayrimfarmonlarbilanyirikyer egalarigasotishganyokihadyaetishgan.Masalan,1620-yildaImomqulxon Miyonqoldagibirnechaqishloqlarniulargategishliyerlaribilano‘zining amaldorlaridanbiriRaximbekparvonachiga15000tangagasotgan.1657- yilda AbdulazizxonBuxoroyaqinidagiKomotmavzeidagidavlatgategishliyerlar dan 2700tanobiniXo‘jakalondeganshaxsga10000tangaga,1670- yildaSamarqand viloyatidagikattayermaydoni(birnechamingtanobyer)niHojimqulyasovul ga 50000tangaga,1655- yiliBuxoroatrofidagikattayermaydonlariniMahmudbek deganshaxsga10000tangagasotgandeganmalumotlarmavjud.1702-yili Subhonqulxon NodirmuhammadxonningqiziShamsiyabonuxonimgaG‘uzor tumanidagi30000tanobyernihadyaetgan.Bufaktlaro‘shadavrhujjatlarida n keltirilganayrimmisollarbo‘lib,keyingixonlarhamdavlatgategishlimingla b gektaryerlarniturliyo‘llarbilansotganlaryokitaqdimqilganlar.Hujjatlarnin g ko‘rsatishicha,davlatgategishliyersuvnisotganxonlar,sotilganyerning2/3 qisminihirojhisobidadavlatixtiyorigaqaytaribolishgan,1/3qismisotibolga n shaxsningxususiymulkigaaylantirilgan,ya’nimulkixurrixoliskategoriyasi ga 43 Йўлдошев М. Ўрта Осиё хонликлари тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2004.- 175 б. 26 o‘tkazilib,davlatsolig‘idanozodqilingan.XVIasrdaboshlanganbutartibqisq a vaqtichidaanchakengtarqalgan.Budavrhujjatlaridadavlatmulkigaxonnin g xususiymulkisifatidaqaralganligitufayli,xonlarularnisotishhuquqigaegali gi, shariat esa unga keng yo‘l berishi ko‘rsatilgan. Xususiy mulkni sotish, almashtirish, hadyaqilishmumkinbo‘lgan.Xususiymulkegalarigategishliyerlarningeng kattalariminglabtanoblarnitashkiletganbo‘lib,bundayyeregalario‘zyerlari ga ishlov berishda minglab dehqonlar kuchidan foydalanishgan 44 . Mulki holisning bir qismi ilgaridan nasldan naslga o‘tib kelgan bo‘lsa-da, bu davrdadavlatmulkiningkattaqismlarixususiymulkqilibberilgan.Bunga qo‘shimcharavishda«tanho»yerlarberilganligihamhisobgaolinadiganbo‘ lsa, yirikfeodallarningnaqadarkuchayganliklarinivabuningevazigadavlatnin g iqtisodiyjihatdanshunchalikzaiflashganliginiko‘rishmumkin.Budavrdava ziyat shudarajagaborganki,ayrimfeodallaryer- suvlariningkattaligivao‘zlarining tutgan mavqeyi jihatdan ba’zi xonlarda n kam bo‘lmaga n. Hujjatla rda ko‘rsatilishicha,1606- yiliYalangto‘shbiySamarqandtumanidagiOfarinkent qishlog‘ida Xo‘ja Axrorning avlodi vakilasidan 4300 tanga evaziga yer sotib olgan. Hujjatdayermaydonianiqko‘rsatilmagan.Biroq4300tangao‘shadavruchu n nihoyatda katta pul miqdori bo‘lib, Yalangto‘shbiy katta daromad keltiruvchi yirik mulkkaegabo‘lganinibildiradi.Hujjatdasotibolinganyerlarmulkixolisbo‘li b, sug‘orila digan va dehqonc hilik uchun yaroqli ekanligi qayd etilgan. Yalangto‘shbiyningyersotibolganinitasdiqlovchiyorliqdaImomqulxonni ng buyrug‘ihambo‘lib,undaYalangto‘shbiygategishlibarchayerlarsoliqdano zod qilinganligi ta’kidlangan. Bu holat unga o‘z yerlarini yanada kengaytirish imkonini bergan.Jumladan,1650- yiliuSamarqandtumaniningShovdorqishlog‘idaAshur qushbeginingo‘g‘illarigategishliyerlarnihamsotibolgan.Yalangto‘shbiyni ng boshqatumanlardahamkatta-kattayerlaribo‘lgan.Jumladan,1631- yiliu52500 tangagaShahrisabzda1100tanobyersotibolgan.HujjatlardaYalangto‘shb iy keyinchalikvaqfyerlarinihamsotibolaboshlaganiko‘rsatilgan.Masalan,un ga berilganvaqfyorlig‘igako‘ra,SherdorvaTillakorimadrasalarifoydasiga44 Nazirov Baxtiyor. Yaqubova Dilorom. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023.- 217 b. 27 Ofarinkent, Totkent, Shovdor tumanlaridagi bir qancha qishloqlarga tegishli yerlar ajratilgan.Mazkuryorliqqako‘ra,26tamulkiyyerSherdorvaTillakori madrasalarigategishlivaqfyerlarigaaylantirilgan.XVII– XVIIIasrlardaberilgan yorliqlardaboshqayirikyeregalarihamtilgaolinadi,ularorasidaOlloberdib iy parvonachivauningo‘g‘liOlloyorbiyalohidao‘rintutadi.Yalangto‘shbiykabi Olloberdibiyparvonachihamo‘zvaqtidaSamarqandhokimibo‘lgan.Uo‘z mulklarinibirjoydato‘plashmaqsadida1700- yiliBuxoroviloyatihududidagi Hasanxo‘jaqishlog‘iyaqinidajoylashganva30000tangagabaholanganyerl arini Shovdor tumanidagi yerlarga almashtirgan. 1716-yilgi hujjatda ko‘rsatilishicha, bu vaqtga kelib Olloberdibiyning o‘g‘li Olloyorbiyga tegishli 45 ta yer egaligi mavjud bo‘lgan. Bu yerlarning bir qismi unga meros orqali o‘tgan bo‘lsa, qolgan qismini u“tilla”bahosidasotibolgan.ShutariqaXVII– XVIIIasrlardadavlatyerlarining kattaqisminingfeodallarqo‘ligao‘tibketishinatijasidadavlatxazinasisezila rli zarar ko‘rgan 45 . Ashtarxoniylardavridadavometgansiyosiyparokandalik,urushlarva o‘zarokurashlarmamlakatiqtisodiyotiningasosibo‘lganqishloqxo‘jaligiga ham ta’siretmasdanqolmadi.XVIIIasrgaoidayrimmanbalarZarafshonvaFarg‘o na vodiysidagidehqonlarningo‘zyerlaridanqochibketishiholatlarihaqidaha m ma’lumotlarberadi.Hukmdorlarsoliqvao‘lponlarnio‘zvaqtidavadoimiyyig ‘ib olishuchunmamlakatiqtisodiyotiniko‘tarishgaharakatqilsalar- da,buharakatlar aksariy at hollard a samara siz tugardi. XVIII asr boshlari ga kelib ko‘plab sug‘oriladiganyerlarjo‘yborshayxlarigaberilgan.Shariatqonunlarigako‘r a,suv sotilmasligivasotibolinmasligikerakbo‘lsa- da,amaldaboyamaldorlarva ruhoniy yer egalari sug‘orish kanallarining asosiy nazoratchilariga aylangan edilar. XVIIIasr80- yillariningoxirlaridaXivahukmdorlariningko‘plabhujumlari natijasidayuzagakelgansuvta’minotiningbuzilishiAshtarxoniylardavlatid agi ko‘pginaviloyatlarda,ayniqsaSamarqand,QarshivaFarg‘onahududlarida ocharchilikkasababbo‘ldi.Manbatilibilanaytganda,“dehqonlardatariqva bug‘doynoniyo‘qedi”.Siyosiybeqarorlikvao‘zarourushlardavometibturga n og‘irsharoitlardahamdehqonlaro‘zxo‘jaliklarinidavomettirishgaharakat45 Botirova Sevara.O‘rta Osiyo xonliklarida irrigatsiya tizimi. – Namangan, 2012. - 55 b. 28 qilganlar.BuxoroxonliginingasosiydehqonchilikhududiZarafshonvohasi bo‘lgan.So‘nggio‘rtaasrlarmualliflariboshqaviloyatlardahamekinlarvabo g‘- rog‘larmavjudligihaqidama’lumotlarberadilar.Misoluchun,Farg‘onaning “ajoyib bog‘lari va dalalari”, Qarshini ng sug‘orila digan yerlari, Toshke nt vohasining “tog‘li g‘allakor tumanlari”, Termizning “yaxshi qovunlari va g‘allasi”, Shahrisab zning “hosil beruvchi yerlari” haqida ma’lumotl ar mavjud. Ashtarxoniylardavridasug‘oriladiganyerlardaO‘rtaOsiyomintaqasiuchun an’anaviybo‘lganbug‘doy,arpa,jo‘xori,loviya,mosh,sholi,paxta,sabzavotv a polizekinlariyetishtirilgan.Dashtvatog‘oldihududlardagilalmiyerlardaes a bug‘doy,arpa,qovun,tarvuzvaboshqaekinlarekilgan.O‘zarourushlar dehqonchiliktaraqqiyotinima’lumdarajadaorqagasurganbo‘lsa- da,tinchlik davrlarida yerlardan ancha yuqori hosil olingan 46 . 46Nazirov Baxtiyor. Yaqubova Dilorom. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023.- 219 b. 29 2.2 Buxoro xonligida sugʻorish t izimi v a suv inshoot lari. Buxoroxonligiaholisiningasosiymehnatmashg‘ulotidehqonchilikva chorvachilikhisoblangan.Xonlikningtekislikhududlaridayashovchiaholia sosan dehqonchilik bilan shug‘ullangan bo‘lsa, ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi o‘ziningqishkiturarjoylariyaqinidagiyerlargaishlovberib,ekinekishbilan shug‘ulla ngan. Xonlik hududini ng katta qismi unumdo r tuproqli bo‘lib, dehqonchilikqilishuchunqulaysharoitgaegaedi.Buyerlargayetarlichaishl ov berilgandayuqorihosilolishmumkinbo‘lgan,biroqayrimhollardahosilnin g kamayishigaasosiysababsifatidasug‘oriladiganyerlardasuvyetishmasligi ko‘rsatilgan.Xonlikhududidaissiqvaquruqiqlimhukmronbo‘lganisababli sun’iysug‘orishinshootlariniqurishzaruredi.Bundaysharoitdasug‘orish tizimlarinibarpoetishvaularnisamaraliishlatishmuhimahamiyatkasbetga n. Hosildorlikni oshirish maqsadida ekin maydonlarining bir qismiga ikki martagacha hosilberuvchiekinlarekilgan.Xonlikhududidanoqibo‘tuvchiasosiysuv manbalari Amudaryo,Surxon,KofirnixonvaVaxshdaryolarisuvlarisug‘orish ishlarida keng qo‘llanilgan 47 . Biroqbudaryolardanfoydalanishkattavamurakkabsug‘orishinshoo tlarini qurishni talab etgan. Shayboniylar davrida sug‘orma dehqonchilik tizimiga alohida e’tiborqaratilganbo‘lib,O‘rtaOsiyohududidaqishloqxo‘jaliginingrivojiaso san yirikdaryotizimlariAmudaryo,Sirdaryo,ZarafshonvaMurg‘obhamdaularn ing irmoqlaridansamaralifoydalanishgaasoslanganedi.Tarixiymanbalardaq ayd etilishicha, bu davrda irrigatsiya inshootlarini kengaytirish va yangi kanallar qazish ishlaridavlatsiyosatiningmuhimyo‘nalishlaridanbiribo‘lgan.Mehmonno mai Buxoro 48 asaridaSirdaryohaqidaberilganma’lumotlardaushbudaryoning turli kechuvjoylarivairmoqlaridanko‘plabanhorlarqazilgani,ularningsuviorqa li atrofdagiekinzorlarsug‘orilganita’kidlanadi.BuesaShayboniylardavridas uv resurslari dan foydalanis h ancha faol bo‘lganini ko‘rsatadi. Shuning dek, Shayboniyxondavrida(1502-yil)Zarafshondaryosiustidaqurilganko‘prik- suvayirg‘ichsuvtaqsimotinitartibgasolishdamuhimahamiyatkasbetgan. XVI 47 Botirova Sevara.O‘rta Osiyo xonliklarida irrigatsiya tizimi. – Namangan, 2012. - 23 b. 48 Фазлуллоҳ ибн Рўзбехан Исфаҳоний. Меҳмонномаи Бухоро. – Теҳрон: 1962. 30 asrning80-yillaridaAbdullaxonII(1557– 1598)davridairrigatsiyatizimiyanada rivojlantirildi.Xususan,Nurotatumanidan65kmsharqdajoylashganBeklar soy darasida qurilgan «Abdulla xon bandi» o‘z davrinin g yirik muhan dislik inshootlaridan biri hisoblanadi.Ushbu to‘g‘on suvni to‘plash va uni tartibga solish vazifasinibajarganbo‘lib,uslanetstoshlardanqurilib,maxsusganchqorish masi bilanmustahkamlangan.To‘g‘onninguzunligipastqismida73m,yuqoriqis mida 85m,balandligi14,5mbo‘lgan.Suvomboridataxminan1,2mlnkubometrsu v to‘planganbo‘lib,natijadaqariyb1,2minggektaryersug‘orilgan.XVIasrning ikkinchiyarmidaAbdullaxonIItashabbusibilanZarafshondaryosibo‘yidaPu li Karmana, Puli Mehtar, Puli Jondor kabi sug‘orish inshootlari qurilgan. Shuningdek, Jizzax vohasiga suv chiqarish uchun Tuyatortar kanali qazilgan, Murg‘ob vohasida esa Hovuzxon suv ombori va bir qator kanallar barpo etilgan. Bu inshootlar qishloq xo‘jaligiyerlariningkengayishigavasuvtaqsimotiningyaxshilanishigaxizm at qilgan.Shubilanbirga,irrigatsiyatiziminirivojlantirishjarayonidamehnatni ng kattaqismimahalliyaholizimmasigayuklatilganbo‘lib,kanalvainshootlar qurilishi ko‘pincha majburiy mehnat asosida amalga oshirilgan 49 . Biroq bu jarayon qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish ining nisbata n jonlanishigavaekinmaydonlariningkengayishigaolibkelgan.Shayboniylar davrida dehqonchilikka alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib,avvalo, sug‘orish tizimini tartibga keltirish uchun qator tadbirlar amalga oshirilgan.Bu jarayonda mintaqadagi yiriksuvmanbalariZarafshon,Chirchiq,Sirdaryo, Amudaryo,Vaxsh,Murgob kabiyirikdaryolarvako‘plabkichikdaryolarhamdaqo‘llar,tog‘suvlarining imkoniyatlaridankengfoydalanilgan.Shayboniyxondavrida,siyosiybeqar orlik yillarida, Abdullax on II davrida sun’iy sug‘orish ishlarini ng ahamiy ati yo‘qolmagan.Shayboniylardavridahamiqtisodiyhayotdasun’iysug‘orishbil an bog‘liqmuammolarnihaletishishigajiddiye’tiborbilanqaralgan.Shayboniyx on avlodlarikeyinchalikQashqadaryoningirmoqlaridanKeshviloyatiyerlarini sug‘orish uchun 10 dan ortiq kanallar qazitganlar. Sun’iysug‘orish ishlari, ayniqsa, AbdullaxonIIdavridakengrivojlangan.Masalan,1556-1585- yillaroralig‘ida Zarafsho n daryosid a Karmana , Mehtar Qosim, Chahor minor, Jondor suv 49 Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan: Namangan davlat universiteti, 2018. - 274 b. 31 ayirg‘ichlari;Murg‘obvohasidaSangzor,Hovuzixonsuvomborlariqurilgan. Bundan tashqari, Sangzor daryosid an Jizzax vohasiga Tuyatort ar kanali, SomonjuqdashtiniqaytatiklashgaxizmatqilganXojaKa’abkanali,Afshona kanali,AmudaryodanChorjo‘yga,Murg‘obdanMarvga,Vaxshdanuningatr of vohalariga suv chiqarishga imkon beruvchi kanallar qazilgan. Buxoroxonligidasug‘ormadehqonchilikningrivojlanishinafaqatyirik daryotizimlarigabog‘liqbo‘libqolmasdan,balkikichiksoylar,buloqlarva tog‘oldi suv manbalaridan ham samarali foydalanish bilan xarakterlangan. Ayniqsa, tog‘livatog‘oldihududlardasuvniyig‘ishvamavsumiyoqimlardanfoydalani sh orqali kichik irrigatsiya tizimlari shakllangan. Xonlik hududida suv taqsimoti faqat tabiiy oqimlar orqali emas, balki maxsus qurilgan gidrotexnik inshootlar to‘g‘onlar, suv omborlari va ariq tarmoqlari orqali ham boshqarilgan. Bunday inshootlar suvni faqat ekin maydonlariga yetkazib berish emas, balki uni mavsumiy tartibda saqlash va taqsimlash vazifasini ham bajargan. Shuningdek, irrigatsiya tizimining samarali ishlashi uchun maxsus suv boshqaruvchilarimiroblar faoliyati muhim ahamiyatga egabo‘lgan.Ularsuvningnavbatbilantaqsimlanishininazoratqilgan,dehqo nlar o‘rtasidasuvbilanbog‘liqnizolarnitartibgasolgan hamdasug‘orishkanallarining texnikholatinikuzatibborgan.Qishloqxo‘jaligiishlabchiqarishidasug‘orish tizimlariningrivojinatijasidafaqatdonliekinlaremas,balkibog‘dorchilikva polizchilikhamkengtarqalgan.Xususan,shaharatrofihududlaridaintensiv dehqonchilikshakllanib,bozorlargamahsulotyetkazibberishtizimikuchay gan. Sug‘orishinshootlariningkengayishiaholijoylashuvigahamta’sirko‘rsatga n. Yangiariqvakanallaratrofidayangiqishloqlarpaydobo‘lib,aholizichligi nisbatanyuqoribo‘lgansug‘oriladiganvohalarshakllangan.Buesaxonlik iqtisodiyot ining hududiy jihatdan notekis rivojlanish iga sabab bo‘lgan. Shayboniylarvakeyingidavrlardairrigatsiyatizimidavlatnazoratiningmuh im qismi sifatida qaralib, yirik suv inshootlarini qurish va ta’mirlash ishlari ko‘pincha markaziyhokimiyattashabbusibilanamalgaoshirilgan.Bujarayonagrar iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashga xizmat qilgan 50 .50 Nazirov Baxtiyor. Yaqubova Dilorom. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023.- 208 b. 32 II bob buy icha xulosa ShayboniylardavridaBuxoroxonligidayer-suvmunosabatlariasosan markazlas hgan davlat mulkchilig i asosida shakllang an bo‘lib, sug‘orm a dehqonchiliktizimidavlatsiyosatiningmuhimyo‘nalishisifatidarivojlangan .Bu davrdaAmudaryo,Zarafshon,Sirdaryokabiyiriksuvmanbalaridansamaral i foydalanis h uchun ko‘plab kanallar, ko‘prik- suvayirg‘ic va irrigatsiy a inshootlaribarpoetilgan.AbdullaxonIIdavridaesairrigatsiyatizimiyanada yuksalib,yirikto‘g‘onlarvasuvomborlariqurilishinatijasidaqishloqxo‘jaligi ma’lumdarajadabarqarorlashgan.Shubilanbirga,yeregaliginingturlishak llari (davlatyerlari,suyurg‘ol,tanho,vaqfvaxususiymulklar)shakllanib,agrar tizimning murakkablashuviga asos bo‘lgan.Shayboniylar davrida Buxoro xonligida yer-suv munosab atlari asosan markazlas hgan davlat mulkchilig i asosida shakllanganbo‘lib,sug‘ormadehqonchiliktizimidavlatsiyosatiningmuhim yo‘nalishisifatidarivojlangan.BudavrdaAmudaryo,Zarafshon,Sirdaryoka bi yiriksuvmanbalaridansamaralifoydalanishuchunko‘plabkanallar,ko‘prik- suvayirg‘ichlar va irrigatsiya inshootlari barpo etilgan. AbdullaxonIIdavridaesairrigatsiyatizimiyanadayuksalib,yirik to‘g‘onlarvasuvomborlariqurilishinatijasidaqishloqxo‘jaligima’lumdaraja da barqarorlashgan.Shubilanbirga,yeregaliginingturlishakllari(davlatyerlar i, suyurg‘ ol, tanho, vaqf va xususiy mulklar ) shaklla nib, agrar tizimni ng murakkablashishigaasosbo‘lgan.Shayboniylardavriningdavomidaesaus hbu tizimningasosiytamoyillarisaqlanibqolganholda,ayrimo‘zgarishlarham kuzatilgan.Xususan,irrigatsiyainshootlarinikengaytirishvayangilariniqur ish jarayonidavometganbo‘lib,qishloqxo‘jaliginirivojlantirishgadavlatdaraja sida e’tibor qaratilgan . Sug‘orish tizimlarini ng yanada takomillas huvi ekin maydonlariningkengayishigavahosildorlikningoshishigaxizmatqilgan.S hu bilanbirga,yer- suvmunosabatlaridafeodalyeregaliginingkuchayishivaayrim yerlarningyirikamaldorlarqo‘lidato‘planishijarayonihamkuchayibborgan . Ashtar xoniyl davriga kelib esa yer-suv munosab atlarida feodal munosabatlaryanadakuchayib,yirikyeregalarivadiniytabaqalarningmav qei 33 ortgan.Siyosiybeqarorlik,o‘zarourushlarvamarkaziyhokimiyatningzaifla shuvi sug‘orishtiziminingizdanchiqishiga,ayrimhududlardaesadehqonxo‘jaligi ning inqirozgauchrashigaolibkelgan.Shungaqaramay,sug‘oriladiganyerlarva an’anav iy dehqonchilik tizimi ma’lum darajad a saqlani b qolgan bo‘lib, iqtisodiyotning asosiy tarmo g‘i sifatida o‘z ahamiy atini yo‘qotmagan. Ashtarxoniylardavridaesayer- suvmunosabatlariningbundayholatiyanada murakkablashibbordi.Davlatmulkihisoblanganyerlarningbirqismiyirik amaldorlar,ruhoniylarvamahalliyzodagonlarqo‘ligao‘tishikuchaydi,natij ada yerga egalik qilishda ijtimoiy tengsizlik yanada chuqurlashdi. Sug‘orishtizimlariesa ayrimhududlardaqa ta’mir va boshqaruvningzaiflashuvisabablisamaradorliginiyo‘qotaboshladi.Shun ga qaramay,dehqonlarmavjudsharoitdanimkonqadarfoydalanib,an’anaviy dehqonchiliknidavomettirdilar.Ayrimhududlardasuvinshootlarinitiklash va kichikkanallarqazishorqaliekinmaydonlarinisaqlabqolishgaharakatqilin di. Lekinmarkaziyhokimiyatningkuchsizlanishivatez- tezyuzberadigansiyosiy nizolaragrartizimningbarqarorrivojlanishigato‘sqinlikqilib,iqtisodiyhayo tda beqarorlikni kuchaytirdi. 34 X ULOSA Buxoroxonligitarixigaoidyozmamanbalar,arxivmateriallari,sharq mualliflariningasarlarihamdazamonaviytarixshunosliktadqiqotlarimuhi m ahamiyat kasb etadi. Manbashunoslik tahlili shuni ko‘rsatadiki, yer egaligi va agrar munosabatlarhaqidagima’lumotlarasosantarixiyyilnomalar,soliqhujjatl ari hamdasayyohvaelchilarningqaydlaridaaksetgan.Tarixshunoslikyondas huvlari esaturlidavrlardaBuxoroxonliginingiqtisodiytizimiturlichatalqinqilingan ini ko‘rsatadi.Sovetdavritadqiqotlaridayermunosabatlariko‘proqsinfiykuras h nuqtayinazaridanyoritilganbo‘lsa,mustaqillikdankeyingiilmiyizlanishlar dabu masalako‘proqijtimoiy- iqtisodiytizimningkomplekselementisifatidatahlil qilinmoqda. Buxoroxonligidaagrarmunosabatlarjamiyatiqtisodiyhayotiningas osiy tayanchibo‘lib,ularyergaegalikshakllarivadehqonchilikishlabchiqarishtiz imi bilanchambarchasbog‘liqedi.Agrarmunosabatlarningasosiyxususiyatiy erning davlattomonidannazoratqilinishivauningturliijtimoiyqatlamlaro‘rtasida taqsimlanishidanamoyonbo‘lgan.Xonlikdadehqonlarasosanijarachiyoki foydalanuvchi sifatida faoliyat yuritgan bo‘lib, ular hosilning ma’lum qismini soliq vamajburiyatsifatidadavlatyokiyeregalarigatopshirgan.Buesaagrar munosabatlarning ijtimoiy tengsizlikka asoslanganligini ko‘rsatadi. Buxoroxonligidayeregaligitizimimurakkabvako‘pqatlamlibo‘lib,u asosanuchasosiyshaklgabo‘lingan:davlatyerlari(miri),xususiyyerlar(mul kiy yerlar)vavaqfyerlari.Harbiryerturio‘zigaxoshuquqiymaqomgaegabo‘lib, ular jamiyatn ing turli qatlamla ri manfaatl arini ifodalag an. Davlat yerlari xonlikningasosiyiqtisodiybazasinitashkiletganvaasosandavlatxazinasi manfaatigaxizmatqilgan.Xususiyyerlaresayirikyeregalarivaamaldorlar qo‘lidajamlanganbo‘lib,ularningiqtisodiyvasiyosiyta’sirikattabo‘lgan.Vaq f yerlariesadiniymuassasalarixtiyoridabo‘lib,ularjamiyatningma’naviyva ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qilgan. Buxoroxonligisharoitidasug‘orishtizimiiqtisodiyhayotningengmuh im omillaridanbiribo‘lgan,chunkihududningtabiiy- iqlimsharoitidehqonchilikni 35 sun’iysug‘orishgabog‘liqqilganedi.Shusababli,suvresurslariniboshqaris hva taqsimlashtizimidavlatvamahalliyboshqaruvningmuhimyo‘nalishlaridan biri sifatidashakllangan.Sug‘orishtizimiasosandaryolar,kanallar,ariqlarvakic hik suvinshootlariorqaliamalgaoshirilgan.ZarafshonvaAmudaryosuvtizimla ri xonlikiqtisodiyotiningasosiymanbaibo‘libxizmatqilgan.Buinshootlarnaf aqat qishloq xo‘jaligi rivojiga, balki aholi yashash joylarining shakllanishiga ham ta’sir ko‘rsatgan.Suvtaqsimotivasug‘orishtizimimahalliyjamoalarvamaxsussu v boshqaruvian’analariorqalitartibgasolingan.Buesasug‘orishtiziminingfa qat texnik emas,balkiijtimoiyinstitutsifatidaham muhim ahamiyatgaegabo‘lganini ko‘rsatadi. Buxoroxonligidayeregaligitizimi,agrarmunosabatlarvasug‘orishtiz imi o‘zarouzviybog‘liqholdarivojlanganmurakkabijtimoiy- iqtisodiytizimnitashkil etgan.Ushbutizimxonlikningiqtisodiybarqarorliginita’minlashbilanbirga , jamiyatningijtimoiytuzilmasivasiyosiyboshqaruvigahambevositata’sir ko‘rsatgan. 36 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R I. Manbalar 1. Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. – Тошкент: Шарқ, 1999. 2. Маҳмуд ибн Вали. Баҳр ул-асрор. – Тошкент: Фан, 1977. 3. Муҳаммад Юсуф Муним. Тарихи Мукимхоний. – Тошкент: Фан, 1969. 4. ФазлуллоҳибнРўзбеханИсфаҳоний.МеҳмонномаиБухоро.– Теҳрон: 1962. II. Ilmiy adabiy ot lar 1. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — Toshkent: Sharq, 1998. 2.Erqo‘z iyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Naman gan: Naman gan davlat universiteti, 2018. 3. Botirova Sevara.O‘rta Osiyo xonliklarida irrigatsiya tizimi. – Namangan, 2012. 4. NazirovBaxtiyor.YaqubovaDilorom.O‘zbekistondayer-suvmunosabatlari tarixi (qadimgi davrdan hozirgi kungacha): Darslik. – Termiz: Bekshox print servis, 2023. 5. Бартольд В.В. Туркистон мўғуллар даврида. – Тошкент: Фан, 1963. 6.Ғуломов Я. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. – Тошкент: Фан, 1959. 7.Аҳмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1991. 8.Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2000. 9.Вамбери Х. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. – Тошкент: Шарқ, 1992. 10. SeymourBecker.Russia’sProtectoratesinCentralAsia.– HarvardUniversity Press, 1968. 11.ЗиёевҲ.ТуркистондаРоссиямустамлакачилигивамиллийозодликҳ аракати. – Тошкент: Шарқ, 1998. 12. Бобобеков Ҳ. Ўзбекистон тарихи муаммолари. – Тошкент: Фан, 2001. 13. АҳмаджоновА.Г.Тарихшуносликмасалалари.– Тошкент:Ўқитувчи, 2005. 14. Воҳидов Ш. Бухоро хонлигида унвон ва мансаблар. – Тошкент: Фан, 2010. 37 15. ЗиёевҲ.ТуркистондаРоссиямустамлакачилигивамиллийозодликҳар акати. – Тошкент: Шарқ, 1998 16.Бобобеков Ҳ. Ўзбекистон тарихи муаммолари. – Тошкент: Фан, 2001 17.АҳмаджоновА.Г.Тарихшуносликмасалалари.– Тошкент:Ўқитувчи, 2005 18. Воҳидов Ш. Бухоро хонлигида унвон ва мансаблар. – Тошкент: Фан, 2010 19. Агзамова Г.А. Бухоро шаҳарлари тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2012. 20. Ҳакимова К. Ўрта Осиё иқтисодий тарихи. – Тошкент: Фан, 2014. 21.Қосимов Ф. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2011. 22. РажабовҚ.Бухорохонлигитарихинингдолзарбмасалалари.– Тошкент:Фан ва технология, 2016 23.МасалиеваО.ЎртаОсиётарихийжараёнлари.– Тошкент:Университет, 2013. 24. Йўлдошев М. Ўрта Осиё хонликлари тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи, 2004. 25. Буриев О. Бухоро хонлиги иқтисодий тарихи. – Тошкент: Фан, 2008. 26.Ходжаев А. Шайбонийлар давлати тарихи. – Тошкент: Фан, 2005. III. X orijiy manba v a adabiy ot lar 1. A. Burnes. Travels into Bokhara: Beingthe Accountof aJourney from Indiato Cabool, Tartary and Persia. – London: John Murray, 1834. 2. D. Wood. Journey to the Source of the River Oxus. – London, 1872. 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Buxoro xonligida yer egalik tizimining shakllanishi va rivojlanishi

1.1. Mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi

1.2. Buxoro xonligida agrar munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari

I bob bo‘yicha xulosa

II bob. Buxoro xonligida yer-mulk shakllari va sug‘orish tizimi

2.1. Buxoro xonligida yer egaligi turlari va shakllari

2.2. Buxoro xonligida sugʻorish tizimi va suv inshootlari

II bob bo‘yicha xulosa

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить