Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligida yer-suv munosabatlari

Купить
MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................................... 2-3 I BOB. SHAYBONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI 1.1 Shayboniylar davrida yer suv munosabatlari …………….……………….. 4-12 1.2 Shohrud kanalining Buxoro suv ta‘minoti tizimida tutgan tarixiy ahamiyati ………………………………………………………………………….…. 13-17 II BOB. ASHTARXONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI 2.1 Ashtarxoniylar davrida yer-suv munosabatlari …………………….…… 18-24 2.2 Ashtarxoniylar davrida qishloq xo‘jaligi va yer egaligi shakllaridagi islohotlarning rivoji ………………………………………………………….. 25-31 XULOSA ……………………………………………………………………. 32-33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …..………………………………. 34-35 1 KIRISH. O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ta‘kidlaganlaridek: ―Tashqi siyosatimizning asosini tinchlikparvarlik, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik, yuzaga keladigan ziddiyat va qarama- qarshiliklarni faqat tinch, siyosiy yo‘l bilan hal etish, barcha xorijiy davlatlar va jahon hamjamiyati bilan amaliy hamkorlik tashkil etadi. Mamalaktimiz hech qanday harbiy-siyosiy bloklarga qo‘shilmaydi, boshqa davlatlarning harbiy baza va obyektlari O‘zbekiston hududida joylashishiga, shuningdek, harbiy xizmatchilarimizning mamlaktimiz hududidan tashqarida bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Biz tashqi siyosatni amalga oshirishda barcha davlatlar, birinchi navbatda, qo‘shni mamlakatlar bilan do‘stona munosabatlar va o‘zaro manfaatli hamkorlikni yanada mustahkamlashni o‘zimizning birinchi darajali vazifamiz deb bilamiz. Aynan shunday siyosatni davom ettirishni bugungi kunda dunyoda vujudga kelayotgan murakkab vaziyatning o‘zi taqozo etmoqda . ‖ 1 Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Ushbu kurs ishida Buxoro xonligining shayboniylar va ashtarxoniylar sulolasi davridagi yer-suv munosabatlari tarixi yoritilgan. Kurs ishining ob’ekti. Buxoro xonligining olib borgan ijtimoiy siyosati, hamda Ashtarxoniy lar sulolasining qishloq xo‘jalik, savdo-sotiq va hunarmandchilik sohalariga oid ma‘lumotlar keltirilgan. Kurs ishining predmeti. Buxoro xonligida qishloq xo‘jaligi va yer-suv munosabatlari tarixi yoritilgan. Ularni tahlil qilgan holda yondashish kurs ishining predmeti hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi. Qishloq xo‘jaligida amalga oshirilgan islohotlar, kanallar qurilishi va yer-suv munosabatlari haqida adabiyotlarni tahlil qilgan holda o‘rganish asosiy vazifa qilib belgilandi. Kurs ishining usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik 1 Shavkat Mirziyoyev Milliy Taraqqiyot Yo‘limizni Qat‘iyat Bilan Davom Ettirib, Yangi Bosqichga Ko‘taramiz. T. ―O‘zbekiston - 2017. 91-92 B. ‖ 2 tamoyillaridan foydalanildi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‗yxatidan iborat bo lib,ʻ tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. 3 I BOB. SHAYBONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI 1.1Shayboniylar davrida yer suv munosabatlari. Shayboniylar davrida sug‗orma dehqonchilik tizimiga alohida e‘tibor qaratilgan. O‗rta Osiyo sug‗orma dehqonchiligining muhim manbalari — Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Murg‗ob daryolari va ularning irmoqlaridan samarali foydalanishga harakat qilingan. «Mehmonnomai Buxoro» asarining muallifi Sirdaryo haqidagi ma‘lumotida, bu daryoning kechuv joylaridan, irmoqlaridan ko‗plab anhorlar qazilgani va ularning su6dan atrofdagi ekinzorlar sug‗orilganini ta‘kidlab o‗tgan. Shuningdek, Shayboniyxon davrida Zarafshon daryosiga qurilgan (1502-yili) ko‗prik — suvayirg‗ich vodiy bo‗ylab suv taqsimotini yaxshilashga xizmat qilgan. XVI asrning 80-yillarida Abdullaxon II ning farmoni bilan Nurota tumani markazidan 65 km sharqda, eski Oqchob qishlog‗i yaqinidagi Beklarsoy darasida bunyod etilgan to‗g‗on («Abdullaxon bandi») o‗z davrining murakkab muhandislik inshooti bo‗lib, u suv to‗planishi va sarfini tartibga solib turgan. To‗g‗on slanets toshlardan qurilgan bo‗lib, ular suvga chidamli maxsus ganch qorishmasi —qir bilan biriktirilgan. To‗g‗onning uzunligi asosida 73 m, yuqorisida 85 m, balandligi 14,5 m bo‗lgan. Bunda suv bosimi hamda uning ag‗daruvchi kuchi hisobga olingan holda to‗g‗on asosining qalinligi 15,3 m, ustki qismi 4,5 m qilinib, zinapoya shaklida qurilgan. Suv omborining uzunligi 1,5 km, eni 75—125 m. Abdullaxon bandida taxminan 1,2 mln. kubometr suv to‗nlangan. Suv ombori quyida joylashgan Jilon, Tamg‗ali, Kamar, Oqchob, Ravot, Soykechar va O‗rganjiy qishloqlari aholisiga tegishli qariyb 1,2 ming ga yerlar sug‗orilgan 2 . XVI asrning II yarmida, asosan Abdullaxon II hukmronligi davrida, Zarafshon daryosiga qurilgan Puli Karmana, Puli Mehtar, Puli Jondor va boshqa sug‗orish inshootlari, Zarafshon daryosidan Jizzax vohasiga tomon qazilgan 2 Очилов С., Эргашева Ш.Т. Қишлоқ ва сув хўжалиги статистикаси. –Тошкент: Yangiyul poligraph service, 2008. -Б.3. 4 Tuyatortar kanali, Murg‗ob vohasidagi Hovuzxon suv ombori, Murg‗ob daryosidan Marv atroflariga suv chiqarish maksadida tortilgan kanallar sug‗orish tizimi va daryolar suvlari taksimotini yaxshilashda katta ahamiyatga ega bo‗lgan. Bu davrda Jo‗ybor shayxlariga tegishli yerlarni kengaytirish va bu yerlardan olinadigan daromadlarni oshirish maqsadida Vaxsh daryosidan bir necha yil davomida kanallar chiqarilgan. Katta kuch talab qilgan bunday kanallar qurilishida, asosan mahalliy mehnatkash aholi ishlashga majbur qilingan. Bu davrda irrigatsiya inshootlarining qurilishi va eskilarining ta‘mirlanishi ham qishloq xo‗jaligida sodir bo‗lgan jonlanishga ma‘lum darajada ijobiy ta‘sir ko‗rsatdi. Shayboniylar istilosidan keyin O‗rta Osiyoda yerlarning asosiy qismi davlat ixtiyorida bo‗lib, bunday yerlar «Amloki podshohiy» yoki «Amloki sultoniy» deb atalgan. Tarixda ilgaridan «Mulki devoniy» nomi bilan mashhur bo‗lgan bunday yerlar Buxoro amirligi va Xiva xonliklarida ular tugatilguncha qadar mavjud bo‗lgan. Amlok yerlarga ekin ekiladigan yerlar va yaylovlardan tashqari, shaharlarda jamoatchilik tomonidan foydalaniladigan yerlar, ba‘zan undagi inshootlar ham kirgan. Davlat yerlariga ishlov berilmaydigan yoki tashlandiq, xo‗jasiz «o‗lik yerlar» («zamini mavat, zamini mayiti») ham kiritilgan. Bunday yerlardan xonning ruxsati bilan ayrim feodallar foydalanishi mumkin bo‗lgan. Bulardan tashqari, urug‗ yoki qishloq jamoasi ixtiyoridagi yaylovlar, to‗qaylar ham mavjud bo‗lgan 3 . Davlat yerlaridan olinadigan soliqlar evaziga tushgan daromadlar xonlar saroylari ta‘minotidan tashqari, mustaqillikka intilgan bekliklar va urug‗ boshliqlarini bo‗ysundirishda, shuningdek mamlakatni tashqi dushmanlardan himoya qilishda, harbiy yurishlar qilib qo‗shni viloyatlarni egallab olishda xonlarga ko‗rsatgan sadoqatlari uchun harbiylar, ko‗chmanchi aslzodalar, din rahnamolari va feodallarni mukofotlashda sarflangan. Amlok yerlarni sotish, birovga taqdim etish yoki biron diniy muassasaga vaqf qilib berishga ruxsat berilmagan. Lekin, tarxda davlat yerlari bunday yerlarda qurilgan uskunalarni sotish bahonasida sotilib, boshqa bir shaxs qo‗liga o‗tganligi 3 Шульц В.Л. Гидрография Средней Азии. –Ташкент,1958. -С.59 5 ma‘lumdir. Davlat yerlarining katta qismini qo‗llariga kiritib olgan mulkdorlar o‗zlariga tegishli yerlarni dehqonlarga turli shartlar asosida ijaraga berganlar. Shunday qilib, mulkdor shaxs amlokning nominal egasi bo‗lgan feodal davlat bilan dehqon o‗rtasida vositachi bo‗lib, daromadning katga qismiga egalik qilgan. Xususiy mulk egalariga tegishli bo‗lgan «Mulkiy yerlar»ning asosiy qismi katta yer egalari qo‗lida to‗plangan. Mulkiy yerlar erkin sotilgan. Katta yer egalari o‗zlarining xususiy mulklaridan kelgan daromadga bevosita egalik qilganlar. Mulkiy yerlardan davlatga qanday soliq to‗langanligi haqida aniq ma‘lumotlar mavjud emas. Biroq, ayrim hujjatlarning guvohlik berishicha, XVI asrning II yarmidan boshlab mulk egalari yerlarining bir qismini bo‗lsa —da, davlat solig‗idan ozod qilishga uringanlar. Buning uchun xonning maxsus farmoniga muvofiq mulk egasi yerining katta qismi (ko‗pincha 3/4 qismi)ni davlat foydasiga berishi, ya‘ni amlokka aylantirishi, qolgan kichik qismi (1/4 qismi) yer egasining ixtiyorida qolishi shart bo‗lgan. Bunday yerlar «Mulki hurri —holis» yoki «Mulki holis» deb atalgan. Mulki hurri-holisdan yer egasi davlatga hech narsa to‗lamagan. Yerga egalik qilishning uchinchi shakli — vaqf yerlari bo‗lib, bu yerlar diniy muassasalar — masjid, madrasa, mozor va hokazolar ixtiyoriga berilgan. Vaqf yerlarini idora qilish huquqi dastlab dindorlar orasidan tayinlangan mutavalliga berilgan. Biroq, keyinchalik bunday yerlardan ruhoniylar ko‗proq o‗z manfaatlari yo‗lida foydalanganlar. XVI asrda diniy muassasalar foydasiga katta miqdorda vaqf yerlarining ajratilishi, ruhoniylarning katta yer egalariga aylanishiga qulay sharoit yaratdi. Shayboniy hukmdorlarning ko‗proq ruxoniylarga suyanishlari natijasida vaqf yerlarining daxlsizligi saqlab qolinishidan tashqari, qo‗shimcha ravishda yana ko‗plab vaqf yerlari ajratilgan. Masalan, Sirdaryo bo‗yidagi Shohruxiyada yashagan Amir Asadulla Abduvali eshon va uning yaqinlari foydasiga Abdullaxon 5500 gektardan ortiqroq yerni vaqf qilib bergan 4 . 4 Шмидт М.А. Геологическийигидро шансконкотловины.— «Материалыпогидрогеологиии инженернойгеологииУзССР». вып.V,Ташкент,-C.28 6 Shayboniylar davlati. Barcha turkiy xalqlarda bo‗lgani kabi shayboniylar davlatida ham hokimiyat masalasi, qo‗shinlarning tuzilishi masalalarida odat huquqlari nisbatan ustunroq bo‗lgan. Ushbu davlat tashkil topgan dastlabki davrda unda asosan Abulxayrxon davlatining tuzilishi hamda an‘analari saqlanib qolindi. Undan tashqari yer-mulk masalasida temuriylar davlatida shakllangan xizmat evaziga yer-mulk in‘om qilish shakllaridan shayboniylar davlatida ham qo‗llanilgan. Tadqiqotchilarning xulosalariga ko‗ra, bu davrda Buxoro xonligida er huquqi masalalarida: davlatga qarashli yerlar, ushr yerlari, xurri xoris yerlar, vaqf yerlari, xon va amaldorlarga tegishli yerlar, ko‗chmanchi qabila va uruglarga tegishli yerlar, suyurg‗ol yerlari, tanho yerlar hamda tarxonlik yerlari mavjud bo‗lgan. Iqto atamasi XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab garchi muomaladan chiqib, o‗z o‗rnini turkiycha ―suyurg‗ol atamasiga bo‗shatib bergan bo‗lsa-da,‖ shayboniylar davri ayrim manbalari va hujjatlarida ―iqto atamasini uchratish ‖ mumkin. Chunki, iqto‗, suyurgol, tanho atamalari va shu shakldagi yer mulki huquqining mazmuni bir-biriga deyarli yaqin bo‗lgan. Ya‘ni, bunday yer mulklari davlat oldidagi ma‘lum bir xizmatlari uchun ma‘lum hadya yoki in‘om ma‘nosini anglatgan 5 . Suyurg‗ol shayboniylar davrida ham keng qo‗llanilgan bo‗lib, shaxzodalar, yirik zodagonlar va nufuzli din peshnolariga ma‘lum shart va imtiyozlar asosida berilgan yer mulki bo‗lib, u nasldan naslga o‗tgan. Suyurgol egasi davlatga to‗lanadigan soliqlardan ozod qilingan bo‗lib, o‗z suyurgolidan oladigan daromaddan o‗z ixtiyoricha foydalangan. Bunday imtiyozli suyurg‗ol ―Darubast suyurg‗ol deb atalgan. Shaharlar, tumanlar va katta viloyatlar ham alohida xizmat ‖ ko‗rsatgan shaxslarga suyurg‗ol qilib berilgan. Misol uchun XVI asrning boshlarida Qarshi Xudoyberdi Sultonning suyurg‗ol mulki bo‗lgan. Davlat yerlari dehqonlarga muddatsiz merosiy foydalanishga ijara sifatida berilgan. Darubast sifatida mulk va yer berish, Abdullaxon II davrida ayniqsa 5 7 rivojlanib, u o‗zining pirlari Xoja Islom va uning avlodlaridan Xoja Saa‘dga hamda boshqa Jo‗ybor xojalariga butun-butun bosib olingan viloyatlarni darubast sifatida hadya qilgan. Tadqiqotchilarning fikricha, ushbu mulk merosiy suyurg‗ol (hadya) bo‗lib, u barcha soliqlardan ozod qilish haqidagi imtiyozlar bilan birga vorislikka qoldirish huquqi bilan berilgan yer va boshqa mulklardan iborat bo‗lgan. Jo‗ybor xojalarining Buxoro, Samarqand, Nasaf (Qarshi), Marv va boshqa viloyatlarda katta yer maydonlari bo‗lib, bu mulklar meros tariqasida avloddan avlodga o‗tgan va barcha soliqlardan ozod etilgan. Xonlar va boshqa yirik amaldorlar tomonidan ularga xadya etilgan yer mulklaridan tashqari ular Movarounnahr va Xurosonning serunum yaylovlariga, behisob podalarga, katta shaharlarda joylashgan o‗z hunarmandchilik do‗konlariga, savdo rastalariga, tegirmonlar, hammom va karvonsaroylardan keladigan daromadlarga ham ega bo‗lganlar. Kattadan-katta boyliklarga ega bo‗lgan jo‗ybor shayxlari o‗z xususiy yerlaridan tashqari vaqf yerlardan keladigan daromadni ham nazorat qilganlar. Xojalarning davlat ishlaridagi mavqeyi shunchalik kuchli ediki, ular hatto, amaldorlarni yuqori mansablarga tayinlash yoki chetlatishda ham katta ta‘sirga ega bo‗lganlar. Shayboniylar davrida yer egaligining quyidagi asosiy turlari mavjud edi: 1. Mulki sultoniy yoki mulki mamlaka (manbalarda mamlakai devon, mamlakai podshohiy, zamini mamlaka, mamlakati sultoniy, mamlaka atamalarida ham uchraydi) davlatga qarashli yerlar bo‗lib, bu yerlarni sotish, xadya etish, vaqfga berish faqat xonning ixtiyorida bo‗lgan. 2. Mulki xolis yoki mulki xurri xolis - ma‘lum shaxslarga tegishli bo‗lib, hukmdor tomonidan davlat oldidagi xizmatlari uchun berilgan shaxsiy yerlar (suyurgol, iqto, tarxon, tiyul va bosh.) Bunday yerlar va ularning egalari daftardor tomonidan maxsus daftarga qayd etib borilgan 6 . Vaqf yerlari-hukmdor yoki boshqa shaxslar tomonidan diniy muasasalarga mulk qilib berilgan yerlar va sug‗orish inshootlari. Bunday yerlardan kelgan daromadning asosiy qismi mutavallilar, qozilar va musulmon dindorlariga tushgan. 6 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2000. 154 b 8 Shayboniylar davrida dehqonchilikka alohida e‘tibor qaratilgan bo‗lib, avvalo, sug‗orish tizimini tartibga keltirish uchun qator tadbirlar amalga oshirilgan. Bu jarayonda mintaqadagi yirik suv manbalari Zarafshon, Chirchiq, Sirdaryo, Amudaryo, Vaxsh, Murgob kabi yirik daryolar va ko‗plab kichik daryolar hamda qo‗llar, tog‗ suvlarining imkoniyatlaridan keng foydalanilgan. Shayboniyxon davrida, siyosiy beqarorlik yillarida, Abdullaxon II davrida sun‘iy sug‗orish ishlarining ahamiyati yo‗qolmagan. Undan tashqari shayboniylar davrida dehqonchilikning taraqqiyotini ta‘minlovchi islohotlar o‗tkazilgan. Xususan, qarovsiz va lalmi yerlarni davlat mulkiga kiritib, bunday yerlarda dehqonchilikni rivojlantirish, dehqonchilik qilishni hoxlaganlarga har tomonlama yordam berish, ma‘lum muddat soliqlardan ozod etish, yerdan olinadigan soliqlarni yig‗ishdan mahalliy amaldorlarning o‗z mansablarini suiste‘mol qilishlariga yo‗l qo‗ymaslik uchun ham tegishli tadbirlar amalga oshirilgan. Shayboniyxon davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlash yo‗lida qator islohotlar o‗tkazdi 7 . Birinchidan, u davlat ― boshqaruvida suyurg‗ol tizimini joriy etdi. Ya‘ni zabt etilgan hududlarni boshqarish ishini o‗z farzandlariga, qarindosh-urug‗lariga, birodarlariga, qabila boshliqlari bo‗lgan sultonlarga topshirdi. Samarqand poytaxt sifatida xon taxtiga o‗tkaziladigan joy hisoblangan. U yerda xon sharafiga xutba o‗qitilgan va pul zarb etilgan. Lekin suyurg‗ol mulklar markaziy hokimiyatdan mustaqil bo‗lishga intilar edilar. Ikkinchidan, mamlakatda yer-suv qaytadan taqsim qilindi. Ko‗chmanchi qabila zodagonlari yengilgan mahalliy mulkdorlar mol-mulkini musodara qilish, sotish, egasiz qolgan yerlarni o‗zlariniki qilib olish yo‗li bilan mulklarini ko‗paytirib oldilar. Uchinchidan, mamlakat ichida ijtimoiy hayotni tartibga solishga imkon beruvchi islohot ham o‗tkazildi. Keyingi 10 yil ichida soliqlar og‗irligidan va mulkdorlar jabr-zulmidan yer-suvlarini tashlab ketgan xo‗jaliklar yerlarini ishga tushirish masalasi ko‗rib chiqildi. To‗rtinchi dan, 1507-yilda pul islohoti o‗tkazildi. Bunga ko‗ra, 7 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I – jild. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014. 256 b 9 mamlakatning hamma katta shaharlarida vazni bir xil — 5,2 gramm bo‗lgan yangi kumush tangalar hamda mis chaqa pullar zarb qilinib, muomalaga chiqarildi. Bu islohot iqtisodiyotni tartibga solish va savdo-sotiqni jonlantirish maqsadida o‗tkazilgan edi. Ayni paytda, bu islohot dehqonlarning soliq to‗lash imkoniyatini oshirishga, davlat va xon mulkini ko‗paytirishga imkon berdi. Shayboniyxon tomonidan amalga oshirilgan bu va boshqa tadbirlar, o‗z mohiyatiga ko‗ra, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga xizmat qilishi zarur edi. Muhammad Shayboniyxon vafotidan so‗ng boshlangan o‗zaro toj-u taxt kurashlari hamda Eron bosqinchilariga qarshi kurash mamlakat iqtisodiy hayotiga salbiy ta‘sir ko‗rsatdi. Bu hol, o‗z navbatida, pulning qadrsizlanishiga olib kelgan. Natijada, oliy hukmdor Ko‗chkinchixon 1515-yilda navbatdagi pul islohotini o‗tkazishga majbur bo‗lgan. 1527-yilga kelgandagina ahvolning bir maromga tushishiga erishilgan. Shayboniy Abdullaxon II o‗tkazgan pul islohoti Buxoro xonligi tarixida muhim ahamiyatga ega voqea bo‗lgan. U oltin pul zarb etishni yo‗lga qo‗ygan va uning tarkibiga qiymati past bo‗lgan boshqa ma‘danlar aralashtirmasligini qattiq nazorat ostiga olgan. Bu pullar xonlikning butun hududida muomalaga kirdi. Bu hol, o‗z navbatida, hokimiyatning yanada markazlashuviga, xazinaga katta daromad tushishiga olib keldi, savdo-sotiq yanada jonlandi 8 . Shayboniylar davrida ham iqtisodiy hayotda sun‘iy sug‗orish bilan bog‗liq muammolarni hal etish ishiga jiddiy e‘tibor bilan qaralgan. Shayboniyxon avlodlari keyinchalik Qashqadaryoning irmoqlaridan Kesh viloyati yerlarini sug‗orish uchun 10 dan ortiq kanallar qazitganlar. Sun‘iy sug‗orish ishlari, ayniqsa, Abdullaxon II davrida keng rivojlangan. Masalan, 1556 1585-yillar oralig‗ida Zarafshon daryosida Karmana, Mehtar Qosim, Chahorminor, Jondor suv ayirg‗ichlari; Murg‗ob vohasida Sangzor, Hovuzixon suv omborlari qurilgan. Bundan tashqari, Sangzor daryosidan Jizzax vohasiga Tuyatortar kanali, Somonjuq dashtini obodonlasht irishga xizmat qilgan Xoja Ka‘ab kanali, Afshona kanali, Amudaryodan Chorjo‗yga, Murg‗obdan Marvga, Vaxshdan uning atrof vohalariga 8 Bartold V.V. – Turkiston tarixi (O‗zbek tiliga tarjima), Toshkent: Fan, 1993. 215 b 10 suv chiqarishga imkon beruvchi kanallar qazilgan. Bundan tashqari, Abdullaxon II karvon yo‗llarini qayta jonlantirish, sardobalar, karvonsaroylar qurish va ta‘mirlashga ahamiyat berdi. 1577-yilda Buxoroda yirik usti berk savdo rastasi ― Abdullaxon timi qurildi. Nurota tumanidagi Oqchob yaqinida Beklarsoy darasida joylashgan qadimgi to‗g‗on qoldiqlari o‗rnida ulkan band qurdirdi. Abdullaxon bandi uning ravoqlarini to‗g‗on tepasida turib ochishi yoki bekitishi mumkin edi. Maqsad esa o‗sha atrofdagi bo‗z yerlarni sug‗orib dehqonchilikni rivojlantirish va yurmi obod qilish edi. Ayni paytda ko‗plab mahalliy ahamiyatga ega suv inshootlari ham qurilgan. Bu tadbirlar, o‗z navbatida, qishloq xo‗jaligi tarmoqlarining rivojlanishini ta‘minlagan. Shayboniylar davrida ishlab chiqarish tarmoqlari bo‗lgan tikuvchilik, kulolchilik, temirchilik, qurolsozlik, zargarlik, qog‗oz va qurilish ashyolarini ishlab chiqarish rivojlangan. Ichki ziddiyatlar. Shayboniylar davlatidagi ichki ziddiyatlar markaziy hokimiyat bilan mahalliy hokimiyat o‗rtasidagi ziddiyatlarda to‗la namoyon bo‗lgan. Shayboniylar davrida yer egaligining iqto, suyurg‗ol, tanho va jogir turlari bo‗lgan. Shayboniyxon davrida davlatni kichik-kichik mulklarga (suyurg‗olga) bo‗lib idora qilinardi. Bu hol hokimiyatdan ajralib chiqishga sharoit yaratar edi. Shayboniyxon bu xatoni tuzatishga urinib, bo‗ysunishni istamagan mahalliy hukmdorlar mustaqilligini tugatishga, ayrim hukmdorlarni almashtirishga harakat qildi. Bu esa mahalliy hukmdor va zamindorlarning keskin noroziliklariga sabab boldi. Shayboniylar davrida mehnatkashlarning iqtisodiy ahvoli nochor edi. Ko‗pchilik omma yersiz bo‗lib, ijaraga yer olib ishlashga majbur edi. Aholidan 20 turdan ortiq soliq va to‗lovlar olinardi. Asosiy soliq sug‗oriladigan yerdan olinadigan xiroj bo‗lib, daromadning 30-40 foizini tashkil qilardi 9 . Davlat muassasalari, qo‗shin va xon xonadoni xarajatlarini qoplash uchun to‗lanadigan soliq ixrojot deb atalardi. Davlat pulga muhtoj bo‗lganida favqulodda soliqlar ham joriy etilgan. Aholi soliq va jarimalar to‗lashdan tashqari, mehnat majburiyatini ham o‗tashi kerak edi. Bu majburiyat aholini kanallar, zovurlar 9 Qayumov A. – Buxoro amirligi tarixidan lavhalar, Toshkent: Fan, 1991. 215 b 11 qazishga, yo‗l va ko‗priklar qurishga, em-xashak yig‗ishga jalb etishni nazarda tutardi. 12 1.2Shohrud kanalining Buxoro suv ta’minoti tizimida tutgan tarixiy ahamiyati Shohrud kanali Eronning Semnan viloyatida joylashgan qadimiy yer osti suvlarini boshqarish tizimidir. Kanal eramizning III-VII asrlarigacha davom etgan Sosoniylar davrida qurilgan deb taxmin qilinadi. Tarixchi olim H. To‗rayevning fikricha, Mozori sharif darvozasi yonidan Buxoroning mashhur Shohrud arig‗i oqib o‗tgan. Shohrud kanali suvni tog manbalaridan qishloq xo jaligi yerlariga vaʻ ʻ shaharlarga tashish uchun qurilgan qanotlar yoki yer osti suv o tkazgichlarining ʻ murakkab tarmog ining bir qismidir. Kanal taxminan 40 kilometr uzunlikda bo lib, ʻ ʻ Shohrud shahri atrofidagi qishloq xo jaligi yerlarini suv bilan ta minlaydi. Shohrud ʻ ʼ kanali o zining butun tarixi davomida qishloq xo jaligini ta minlash va qurg oqchil ʻ ʻ ʼ ʻ Semnan hududidagi aholi punktlarini qo llab quvvatlashda muhim rol o ynagan. ʻ ʻ Kanalning muhandisligi va qurilishi gidravlik tizimlar va suvni boshqarish texnikasi haqidagi qadimgi fors bilimlarini aks ettiradi. Bugungi kunda Shohrud kanali mintaqada sug‗orish va dehqonchilik uchun muhim suv manbai bo‗lib qolmoqda, bu uning Eron tarixidagi o‗zgarmas merosi va ahamiyatini yoritib beradi. Buxoro xonligi davrida Shohrud kanali qishloq xo jaligini suv bilan ʻ ta minlash va mintaqadagi aholi punktlarini ta minlashda hal qiluvchi rol ʼ ʼ o ynagan ʻ 10 . XVI-XX asrlarda mavjud bo lgan O rta Osiyo davlati bo lgan Buxoro xonligi ʻ ʻ ʻ o z ta sirini hozirgi Eronning ayrim qismlariga, jumladan, Shohrud kanali ʻ ʼ joylashgan Semnan viloyatiga ham kengaytirdi. XVI asrda Erondagi yirik qanot tizimining bir qismi bo lgan Shohrud kanali qishloq xo jaligini suv bilan ʻ ʻ ta minlashda, jamoalarni qo llab-quvvatlashda va Semnan viloyatida aholi ʼ ʻ punktlarini rivojlantirishda muhim rol o ynagan. Shohrud kanali bir qismi bo‗lgan ʻ qanot tizimi ming yillar oldin mavjud bo‗lib, suvni boshqarishning murakkab va barqaror usulini ifodalaydi. 10 Шишкин В.А. Варахша. -М.,1963.-С.8 13 XVI asrda Shohrud kanali qurg oqchil hududi Semnanda qishloq xo jaligiʻ ʻ ishlarini osonlashtirishda muhim rol o ynagan. Kanal orqali ishonchli suv ta‘minoti ʻ dehqonlarga bug‗doy, arpa, meva va boshqa qishloq xo‗jaligi mahsulotlari yetishtirish imkonini berdi. Bu jamoalarga boshqa qiyin sharoitlarda o‗sishi va rivojlanishiga imkon berdi, mahalliy iqtisodiyot va oziq-ovqat xavfsizligiga hissa qo‗shdi. Bundan tashqari, Shohrud kanali XVI asrda Semnan viloyatidagi aholi punktlari va shaharchalari uchun asosiy infratuzilma bo lib xizmat qilgan. ʻ Kanaldan suvning mavjudligi nafaqat qishloq xo‗jaligini qo‗llab-quvvatladi, balki uning yo‗nalishi bo‗ylab jamoalarning o‗sishini rag‗batlantirdi va mintaqaning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga yordam berdi. XVI asrdagi Shohrud kanalining madaniy va tarixiy ahamiyati ham diqqatga sazovor edi, chunki u qadimgi Eron sivilizatsiyalarining texnologik yutuqlari va muhandislik tajribasini aks ettirdi. Kanalni saqlash va undan foydalanish qurg‗oqchil hududlardagi aholi punktlarining barqarorligini ta‘minlashda an‘anaviy suv xo‗jaligi tizimlarining muhimligini ko‗rsatdi 11 . Shohrud kanalining XVI asrdagi ahamiyati uning Semnan viloyatida qishloq xo jaligi, aholi punktlari va jamoalar rivojlanishi uchun muhim manba sifatidagi ʻ rolidadir. Bu suvdan foydalanishning qadimiy usullarining zukkoligi va ularning mintaqa ravnaqi va madaniy merosiga doimiy ta‘siri ramzidir. Buxoro xonligi davrida Shohrud kanalini boshqarish va unga texnik xizmat ko‗rsatish hamda qishloq xo‗jaligi ehtiyojlari uchun barqaror suv ta‘minotini ta‘minlash uchun asosiy ustuvor vazifa bo‗lgan edi. Kanalning ishonchli suv manbai qishloq xo‗jaligi ekinlari va aholi punktlarining o‗sishiga yordam berib, hududning iqtisodiy farovonligiga xizmat qilgan. Buxoro xonligining Semnan va uning atrofidagi hududlarni nazorat qilishi, ehtimol, Shohrud kanalini boshqarish va undan foydalanishga ta‗sir ko‗rsatgan bo‗lishi mumkin, uning o‗sha davrda dehqonchilik amaliyoti va mahalliy aholining turmush tarzidagi rolini shakllantirgan. Shohrud kanalini boshqarish va unga texnik xizmat ko‗rsatish Buxoro amirligining qurg‗oqchil hududi Semnanda 11 To‗rayev H. Buxoro tarixi. -Buxoro: ―Sadriddin Salim Buxoriy Durdona nashriyoti, 2020. -B.147. ‖ 14 sug‗orish va dehqonchilik uchun doimiy suv ta‘minotini ta‘minlash uchun zarur bo‗lgan. Kanal suvi qishloq xo‗jaligi ishlab chiqarishini qo‗llab-quvvatlash, ekinlar yetishtirish va mahalliy iqtisodiyotni ta‘minlash uchun juda muhim bo‗lgan. Shohrud kanali XVI asr davomida mintaqadagi aholi punktlari va shaharchalarini rivojlantirish uchun asosiy infratuzilma bo lib qoldi. Kanaldagiʻ suvning mavjudligi uy xo‗jaliklari, sanoat va jamoat obyektlarini ishonchli suv manbai bilan ta‘minlash orqali urbanizatsiya va aholi o‗sishini qo‗llab-quvvatladi. Kanalning jamiyat taraqqiyotiga qo‗shgan hissasi Semnan viloyatining ijtimoiy va iqtisodiy manzarasini shakllantirishda muhim rol o‗ynadi. O‗rta Osiyoda, jumladan, Buxoro davlatida ham qishloq xo‗jaligining taqdiri sun‘iy sug‗orish ishlari sug‗orishning qanchalik to‗g‗ri hal etilganligiga bog‗liq edi. Shuning uchun ham XVIII asrda sug‗orish tarmoqlarining kengaytirilishiga alohida e‘tibor berildi. Madaniy va tarixiy nuqtai nazardan, XVIII asrdagi Shohrud kanali Erondagi suvni boshqarishning qadimiy amaliyoti va muhandislik tajribasining doimiy merosini ifodalagan. Kanalni saqlash va undan foydalanish suv resurslarini boshqarish va qurg‗oqchil hududlarda aholi punktlari barqarorligini ta‘minlashning vaqt sinovidan o‗tgan usullarini o‗zida aks ettirdi. Buxoro amirligi hukmronligi davrida Shohrud kanali boshqaruvi uning samarali ishlashi va suv ta minotidan ʼ foyda ko ruvchi qishloq xo jaligi yerlari o rtasida taqsimlanishi uchun tashkil ʻ ʻ ʻ etilgan edi. Kanalning qishloq xo‗jaligini suv bilan ta‘minlashdagi roli amirlikning mintaqadagi iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka ko‗maklashish harakatlarida markaziy o‗rin tutgan edi 12 . XIX asrda Shohrud kanali mintaqa dehqonlari uchun hayot manbai bo lib ʻ xizmat qilgan, sug orish uchun suv yetkazib bergan va Semnan viloyatining ʻ qurg oqchil landshaftida qishloq xo jaligi ishlarini rivojlantirish imkonini bergan. ʻ ʻ Kanal bug‗doy, arpa va meva kabi ekinlarni qo‗llab-quvvatlashda muhim rol o‗ynagan, mahalliy iqtisodiyot va oziq-ovqat xavfsizligiga hissa qo‗shgan. Bundan tashqari, Shohrud kanalining madaniy va tarixiy ahamiyati XIX asrda e‘tirof 12 Nazirov B.S., Yaqubova D.T. O‗zbekistonda yer-suv munosabatlar tarixi. ―Bekshox print servis nashriyoti. – ‖ Termiz: 2023. -B. 233-234. 15 etilgan, bu uning Eronning an‘anaviy suv xo‗jaligi amaliyoti va muhandislik merosining ramzi sifatidagi rolini aks ettiradi. Eronning boy madaniy merosining bir qismi sifatida kanalni saqlashga harakat qilingan. XX asr davomida Shohrud kanali Eronning Semnan viloyatidagi qishloq xo jaligini suv bilan ta minlash va jamoalarni qo llab-quvvatlashda hal qiluvchi rolʻ ʼ ʻ o ynashda davom etdi. Kanalning qadimiy qanot tizimining asosiy qismi sifatidagi ʻ tarixiy ahamiyati uning muhandislik zukkoligi va barqaror suvni boshqarish amaliyoti bilan tan olingan. XX asrda Shohrud kanali mintaqada qishloq xo jaligi ʻ faoliyatini davom ettirishga yordam berib, dehqonlarga ekin yetishtirish va tirikchilik qilish imkonini berdi. Kanalning ishonchli suv ta‘minoti tizimi sug‗orish uchun juda muhim bo‗lib, Semnan viloyatining qurg‗oqchil landshaftidagi qishloq xo‗jaligi yerlarining hosildorligiga hissa qo‗shdi. Bundan tashqari, Shohrud kanalining madaniy va tarixiy ahamiyati XX asrda tan olingan va bu kanalni Eronning boy merosining bir qismi sifatida saqlab qolish va himoya qilishga qaratilgan sa‘y-harakatlarga olib keldi 13 . Kanalning ahamiyatini e‗tirof etish an‘anaviy suv boshqaruvi tizimlarining ahamiyati va ularning qurg‗oqchil hududlardagi jamoalarni saqlab qolishdagi roli haqida xabardorlikni oshirishga yordam berdi. XXI asrda Shohrud kanali Eronning Semnan viloyatida qishloq xo jaligini suv bilan ta minlash va jamoalarni ʻ ʼ ta minlashda muhim rol o ynashda davom etmoqda. Kanal asrlar davomida ishlatib ʼ ʻ kelinayotgan qadimiy qanot tizimining bir qismi bo‗lib, o‗tmishdagi barqaror va samarali suvni boshqarish usullarini namoyish etadi. Shohrud kanali sug‗orish uchun muhim suv manbai bo‗lib qolmoqda va mintaqadagi qishloq xo‗jaligi faoliyatini qo‗llab-quvvatlash va mahalliy iqtisodiyotga hissa qo‗shishga yordam beradi. Suv resurslari iqlim o zgarishi va aholi sonining ko payishi kabi omillar ʻ ʻ ta sirida ortib borayotgan bosimga duchor bo lganligi sababli, Shohrud kanalining ʼ ʻ qishloq xo jaligini suv bilan ta minlashdagi ahamiyati yanada kuchaydi. O‗sib ʻ ʼ borayotgan suv resurslariga bo‗lgan talabning qondirilishi uchun har bir tarmoq va 13 Муҳаммаджонов А.Р. Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. Тошкент,1972. 51-52 b 16 umuman xalq xo‗jaligi iqtisodiyoti manfaatlarini o‗zaro mahkam bog‗langan holda hal etilishi zarur bo‗lgan bunday obyektlarni barpo etish, kam suv iste‘mol qiladigan paxta va boshoqli don navlarini joriy qilish hamda suv ishlatilmaydigan texnologiyalarni tashkil etish xalq xo‗jaligi turli tarmoqlari uchun g‗oyat muhimdir. Shohrud kanali 2016-yil 28-iyulda YUNESKOning Butunjahon merosi ro‗yxatiga kiritilgan. Kanal o‗zining tarixiy ahamiyati bilan qurg‗oqchil joylarda sug‗orish va suv ta‘minoti uchun foydalaniladigan yer osti suv o‗tkazgich tizimi bo‗lgan qadimgi fors qanot tizimining noyob namunasi sifatida e‘tirof etilgan. Shohrud kanalining Butunjahon merosi obyekti sifatidagi yozuvi uning madaniy ahamiyati va asrlar davomida mintaqadagi qishloq xo‗jaligi va aholi punktlarini qo‗llab-quvvatlashdagi rolini ta‘kidladi. Xulosa qilib aytganda, Shohrud kanali o‗tmishdagi barqaror suv boshqaruvi amaliyotlarini eslatib turadi hamda aholi va qishloq xo‗jaligi uchun qimmatli manba bo‗lib qolmoqda. Kanalni asrab-avaylash va uni muhofaza qilish bo‗yicha olib borilayotgan sa‘y-harakatlar uning ahamiyati va kelajak avlodlar uchun foydali bo‗lishini ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. 17 II BOB. ASHTARXONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI 2.1 Ashtarxoniylar davrida yer-suv munosabatlari XVII —XVIII asrlarda ham Turkiston xonliklarida ilgarigi davrlardagidek yer mulklari va sug‗orish tizimlari asosan hukmron tabaqalar va yirik feodallar ixtiyorida bo‗lib, ular o‗z yer — mulklarida asosiy ishlab chiqarish vositalaridan mahrum bo‗lgan dehqonlar kuchidan keng foydalanar edilar. Bu davrda yerga egalik qilishda o‗zgarish sezilmaydi. Faqat Buxoro xonlari davlat mulkidan «tanho» olishni kuchaytirish bilan bir qatorda, davlatga tegishli yerlarning ma‘lum qismini ayrim farmonlar bilan yirik yer egalariga sotishgan yoki hadya etishgan. Masalan, 1620-yilda Imomqulxon Miyonqoldagi bir necha qishloqlarni ularga tegishli yerlari bilan o‗zining amaldorlaridan biri Raximbek parvonachiga 15000 tangaga sotgan 14 . 1657-yilda Abdulazizxon Buxoro yaqinidagi Komot mavzeidagi davlatga tegishli yerlardan 2700 tanobini Xo‗jakalon degan shaxsga 10000 tangaga, 1670- yilda Samarqand viloyatidagi katta yer maydoni (bir necha ming tanob yer)ni Hojimqul yasovulga 50000 tangaga, 1655-yili Buxoro atrofidagi katta yer maydonlarini Mahmudbek degan shaxsga 10000 tangaga sotgan. 1702-yili Subhonqulxon Nodirmuxammadxonning qizi Shamsiyabonuxonimga G‗uzor tumanidagi 30000 tanob yerni hadya etgan. Bu faktlar o‗sha davr hujjatlaridan keltirilgan ayrim misollar bo‗lib, keyingi xonlar ham davlatga tegishli minglab gektar yerlarni turli yo‗llar bilan sotganlar yoki taqdim qilganlar. Hujjatlarning ko‗rsatishicha, davlatga tegishli yer — suvni sotgan xonlar, sotilgan yerning 2/3 qismini hiroj hisobida davlat ixtiyoriga qaytarib olishgan, 1/3 qismi sotib olgan shaxsning xususiy mulkiga aylantirilgan, ya‘ni mulki xurri — xolis kategoriyasiga o‗tkazilib, davlat solig‗idan ozod qilingan. XVI asrda boshlangan bu tartib qisqa vaqt ichida ancha keng tarqalgan. Bu davr hujjatlarida davlat mulkiga xonning xususiy mulki sifatida qaralganligi 14 Sagdullayev B.S. – O zbekiston tarixi: qadimgi davrlardan hozirgi kungacha, Toshkent: ―Sharq , 2000. 248 ʻ ‖ b 18 tufayli, xonlar ularni sotish hukuqiga egaligi, shariat esa unga keng yo‗l berishi ko‗rsatilgan. Xususiy mulkni sotish, almashtirish, hadya qilish mumkiy bo‗lgan. Xususiy mulk egalariga tegishli yerlarning eng kattalari minglab tanoblarni tashkil etgan bo‗lib, bunday yer egalari o‗z yerlariga ishlov berishda minglab dehqonlar kuchidan foydalanishgan. Mulki holisning bir qismi ilgaridan nasldan — naslga o‗tib kelgan bo‗lsa-da, bu davrda davlat mulkining katta qismlari xususiy mulk qilib berilgan. Bunga qo‗shimcha ravishda «tanho» yerlar berilganligi ham hisobga olinadigan bo‗lsa, yirik feodallarning nakadar kuchayganliklarini va buning evaziga davlatning iqtisodiy jihatdan shunchalik zaiflashganligini ko‗rish mumkin. Bu davrda vaziyat shu darajaga borganki, ayrim feodallar yer - suvlarining kattaligi va o‗zlarining tutgan mavqeyi jihatdan ba‘zi xonlardan kam bo‗lmagan. Abdulazizxon davrida va undan keyin ham ko‗p yillar mobaynida Samarqand shahrini boshqargan Yalangtushbiy otaliq yirik amaldor va katta yer egalaridan biri bo‗lgan. Buxoro xonligining XVII asrga oid agrar munosabatlari tarxiga oid hujjatlarida ko‗rsatilishicha, katta mablag‗ga ega bo‗lgan Yalangto‗shbiyning 300 tagacha qullari bo‗lib, u qullarining mehnati bilan shaharda mahobatli Tillakori va Sherdor madrasalarini qurdirgan, o‗ziga tegishli maxsus qo‗shinlar yordamida qo‗shni mamlakatlarga yurishlar qilgan. Hujjatlarda ko‗rsatilishicha, 1606-yili Yalangto‗shbiy Samarqand tumanidagi Ofarinkent qishlog‗ida Xo‗ja Axrorning avlodi vakilasidan 4300 tangaga yer sotib olgan. Hujjatda yer maydoni ko‗rsatilmagan. Biroq, 4300 tanga o‗sha davrga nisbatan nihoyatda katta pul miqdori bo‗lib, Yalangto‗shbiy ko‗p daromad keltiradigan katta mulkka ega bo‗lganligini bildiradi 15 . Hujjatda sotib olingan erlar mulki xolis bo‗lib, sug‗oriladigan va dehqonchilik uchun yaroqli ekanligi ko‗rsatilgan. Yalangto‗shbiyning yer sotib olganligini tasdiqlovchi yorliqda Imomqulxonning buyrug‗i ham bo‗lib, unda Yalangto‗shbiyga tegishli barcha yerlar soliqdan ozod qilinganligi ta‘kidlangan. Bu 15 19 Yalangto‗shbiyga o‗z yerlarini yanada kengaytirish imkonini bergan. Jumladan, 1650-yili u Samarqand tumanining Shovdor qishlog‗ida Ashur qushbegining o‗g‗illariga tegishli yerlarni ham sotib olgan. Yalangto‗shbiyning boshqa tumanlarda ham katta-katta yerlari bo‗lgan. Jumladan, 1631-yili u 52500 tangaga Shaxrisabzda 1100 tanob yer sotib olgan. Hujjatlarda Yalangtushbiy keyinchalik vaqf yerlarini ham sotib ola boshlaganligi ko‗rsatilgan. Masalan, unga berilgan vaqf yorlig‗iga ko‗ra, Sherdor va Tillakori madrasalari foydasiga Ofarinkent, Totkent, Shovdor tumanlaridagi bir qancha qishloqlarga tegishli yerlar ajratilgan. Mazkur yorliqqa ko‗ra, 26 ta mulkiy yerlar Sherdor va Tillakori madrasalariga tegishli bo‗lgan vaqf yerlariga aylantirilgan». XVII - XVIII asrlarda berilgan yorliqlarda boshqa yirik yer egalari bo‗lib, ular orasida Olloberdibiy parvonachi va uning o‗g‗li Olloyorbiy yetakchi o‗rin tutadi. Yalangtushbiy kabi Olloberdibiy parvonachi ham o‗z vaqtida Samarqand hokimi bo‗lgan. U o‗z mulklarini bir joyda to‗plash maqsadida 1700-yili Buxoro viloyati hududidagi Hasanxo‗ja qishlog‗i yaqinida joylashgan va 30000 tangaga baholangan yerlarini Shovdor tumanidagi yerlarga almashtirgan. 1716-yilgi hujjatda ko‗rsatilishicha, bu vaqtga kelib Olloberdibiyning o‗g‗li Olloyorbiyga tegishli 45 ta yer egaligi bo‗lgan. Bu erlarning bir qismi Olloyorbiyga meros sifatida o‗tgan bo‗lsa, qolgan qismini u «tilla» bahosida sotib olgan. Shu yo‗sinda, XVII —XVIII asrlarda davlat yerlarining katta qismining feodallar qo‗liga o‗tib ketishi oqibatida davlat xazinasi katta zarar ko‗rdi 16 . Ba‘zi xonlar yirik feodallar qo‗liga o‗tib ketgan davlat yerlaridan olinadigan soliqlarning o‗rnini to‗ldirish maqsadida yangi yerlar ochishgan, bu yerlarga suv keltirish uchun ariqlar qazishgan yoki ko‗milib ketgan eski ariqlarni tiklashgan. Jumladan, Abulg‗ozxon va Anushaxon davrlarida Xorazmda Amudaryoning chap qirg‗og‗idan eski Madra, Vadak, Buva ariqlari tiklangan. G‗azovot, Shohobod, Yormish ariqlari bunyod etilgan. Imomqulxon farmoni bilan Qo‗shqo‗rg‗onda yangi ariq qazilgan. Geografik shartlarga va irrigatsiya tizimlarining rang- barangligiga qarab, asrlar davomida Turkiston xalqlari tomonidan kanallarning 16 Xoldorov N., To‗raev S. – O zbekiston tarixi: feodalizm davri, Toshkent: O‗qituvchi, 1994. 132b ʻ 20 qismlarini bir- birlaridan ajratish uchun turli nomlar bilan atalgan. Jumladan, daryodan chiqarilgan bosh kanal rudi kom, kanalning boshi — daxan va sari rud yoki sari jo‗y deb atalgan. Daryodan kanal chiqarilgan joyda qurilgan to‗g‗on varaq yoki band deb atalgan. Turkistonda sug‗orish inshoatlarining bunyod etilishi va kanallarning ko‗payishi, ekin maydonlarining kengayishiga imkon yaratdi. Biroq, bu yerlardan tushadigan daromadlar, asosan davlat xazinasi va hukmdorlar cho‗ntagiga tushgan. XVI — XVII asr boshlarida yangi sug‗oriladigan yerlarning asosiy qismi Jo‗ybor shayxlariga berilgan. 1637-yilda Imomqullixon tomonidan chiqarilgan yorliqqa ko‗ra, sayid Burxoniddin Qilich avlodlariga tegishli yerlardan o‗tadigan ariqlar ularning xtiyoriga berilgan. Shariat qonunlariga ko‗ra, suvni sotish va sotib olish mumkin emasligiga qaramasdan, yirik yer egalari (ularning diniy yoki dunyoviy bo‗lishlaridan qatiy nazar) sug‗orish kanallarini egallab olganlar 17 . XVII asrning 80-yillarida Xiva xonlari tomonidan uyushtirilgan hujumlar natijasida dalalarni suv bilan ta‘minlashning buzilishi natijasida Ashtarxoniylar davlatining ko‗pgina viloyatlari (ayniqsa Samarqand, Qarshi va Farg‗ona) da ocharchilik avj oldi. Dehqonlarning «yegani arpa yoki bug‗doy noni yo‗q edi». XVII asr oxiri - XVIII asr boshlarida mamlakat iqtisodiyotidagi umumiy tushkunlik qishloq xo‗jaligiga ham jiddiy ta‘sir ko‗rsatdi. Markaziy hukumatning kuchsizlanishi, Xiva xonligi bilan bo‗lgan urushlar va Eron shohi Nodirshoh qo‗shinlarining bostirib kirishi ko‗plab sug‗orish tarmoqlarining buzilishiga va ekin maydonlarining kamayishiga olib keldi. Bundan tashqari, o‗sha davrda yashagan kishilarning ta‘riflariga ko‗ra, Subhonqulxonning vaziri «Mirza Beklarning o‗zboshimcha harakatlari bechora fuqarolardan nihoyatda og‗ir soliqlarni undirish eshiklarini ochib yuborishi» natijasida xalqning turmushi chidab bo‗lmas darajaga keldi. Suv ta‘minotining buzilishi ekinlarning halokatiga sabab bo‗ldi. Tabiiy ofatlar natijasida siyosiy beqarorlikning xo‗jaliklarga ta‘siri yanada chuqurlashdi. Jumladan, 1689-yilgi 17 Bobojonov Sh. – O rta Osiyoda yer egaligi va suvdan foydalanish tizimi (XIX asr oxiri – XX asr boshlarida), ʻ Toshkent: Fan, 2007. 256 b 21 qurg‗oqchilik oqibatida Qarshi viloyatiga chigirtkalarning hujumi natijasida xalqning ahvoli yanada og‗irlashdi. Daryolarda suv hajmi keskin kamaydi, hovuzlar quridi, «dehqonlarning jazirama issiqda qurib qolgan ekinlarini shamollar uchirib ketdi». Ashtarxoniylar davlatining turli qismlarida avj olgan o‗zboshimchaliklar va g‗alayonlar yanada kuchaydi. Abulfayzxon hukmronligi davrida mamlakatning ko‗pchilik viloyatlari batamom xonavayron bo‗ldi. E‘tiborga loyiq tomoni shundaki, har qanday og‗ir sharoitga qaramasdan, dehqonlar o‗z xo‗jaliklarini saqlab qolish va uni tebratishga harakat qilganlar. Ashtarxoniylar davrida davom etgan siyosiy parokandalik, urushlar va o‗zaro kurashlar mamlakat iqtisodiyotining asosi bo‗lgan qishloq xo‗jaligiga ham ta‘sir etmasdan qolmadi. XVIII asrga oid ayrim manbalar Zarafshon va Farg‗ona vodiysidagi dehqonlarning o‗z yerlaridan qochib ketishi holatlari haqida ham ma‘lumotlar beradi. Hukmdorlar soliq va o‗lponlarni o‗z vaqtida va doimiy yig‗ib olish uchun ham mamlakat iqtisodiyotini ko‗tarishga harakat qilsalarda, bu harakatlar aksariyat hollarda samarasiz tugardi. XVIII asrning boshlariga kelib ko‗plab sug‗oriladigan yerlar jo‗ybor shayxlariga berilgan. Shariat qonunlariga ko‗ra, suv sotilmasligi va sotib olinishi mumkin bo‗lmasada, boy amaldor va ruhoniy yer egalari sug‗orish kanallarining xo‗jayinlari edilar 18 . XVIII asr 80 yillarining oxirlarida Xiva hukmdorlarining ko‗plab hujumlari natijasida kelib chiqqan suv ta‘minotining buzilishi Ashtarxoniylar davlatidagi ko‗pgina viloyatlarda, ayniqsa, Samarqand, Qarshi, Farg‗ona viloyatlarida ocharchilikka sabab bo‗ldi. Manba tili bilan aytilganda, ―dehqonlarda tariq va bug‗doy noni yo‗q edi . Siyosiy beqarorlik va o‗zaro urushlar davom etib turgan‖ og‗ir sharoitlarda ham dehqonlar o‗z xo‗jaliklarini davom ettirishga harakat qilganlar. Buxoro xonligining asosiy dehqonchilik hududi Zarafshon vohasi edi. So‗nggi o‗rta asrlar mualliflari boshqa viloyatlarda ham ekinlar va bog‗-rog‗lar mavjudligi haqida ma‘lumotlar beradilar. Misol uchun, Farg‗onaning ―ajoyib bog‗lari va dalalari , Qarshining sug‗oriladigan yerlari , Toshkent vohasining ‖ ‖ 18 Ishakov B. – Buxoro xonligi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixi, Toshkent: Fan, 1989. 218 b 22 ―tog‗li g‗allakor tumanlari , Termizning ―yaxshi qovunlari va g‗allasi , ‖ ‖ Shahrisabzning ―hosil beruvchi yerlari haqida ma‘lumotlar bor. ‖ Ashtarxoniylar davrida sug‗oriladigan yerlarga O‗rta Osiyo mintaqasi uchun an‘anaviy bo‗lgan bug‗doy, arpa, jo‗xori, loviya, mosh, sholi, paxta, sabzavot va poliz ekinlari, dasht va tog‗oldilaridagi adirlardagi lalmi yerlarda bug‗doy arpa, qovun, tarvuz va boshqalar ekilib dehqonchilik qilingan. O‗zaro urushlar dehqonchilik taraqqiyotini birmuncha orqaga surib turgan bo‗lishiga qaramasdan, tinchlik davrlarida yerlardan ancha yuqori hosil olingan. Bu davrda hozirgi O‗zbekiston hududlarida poliz ekinlari yetishtirish ancha rivojlangan. Bu ekinlar orasida qovun ayniqsa ko‗p yetishtirilgan. Bu haqida ―Boburnoma da shunday ‖ ma‘lumot beriladi. ―Movarounnahrning hech qayerida Buxorodagidek ko‗p va xo‗b qovun bo‗lmaydi. Farg‗ona viloyatida, Axsida Buxoronikidan ham shirinroq miri timuriy navli qovun bo‗lsada, Buxoroda qovunlarning navi ko‗p ular ham juda shirin . Mahmud Ibn Vali (XVI asr) ham hozirgi O‗zbekistonning ko‗pgina ‖ hududlarida qovun yetishtirilga nligi haqida ma‘lumotlar beradi poliz mahsulotlaridan asosan, pul ko‗rinishida soliqlar olingan 19 . Sug‗oriladigan yerlarning ko‗pchilik qismini bog‗lar va uzumzorlar tashkil qilgan. Samarqand , Buxoro, Toshkent kabi shaharlar atrofida bog‗lar, chorbog‗lar mavjud bo‗lgan. Bu davrda chorvachilik ham qishloq xo‗jaligining yetakchi tarmog‗i sifatida katta ahamiyatga ega edi. Xon va yirik saroy amaldorlari, din peshvolari, qabila boshliqlari, yirik chorvador boylarga tegishli katta-katta yaylovlarda, dasht hududlarda ming-minglab qo‗ylar, podalar, yilqilar, tuyalar boqilgan. Bobur ma‘lumotlariga ko‗ra, yirik zodagonlarning 30-40 mingtacha qo‗ylari bo‗lgan. Andijon beklaridan biri, qal‘a himoyasi paytida bu yerdagi askarlarga 18 mingta qo‗y tarqatgan. Ayrim hududlarda, masalan, Qoraqo‗lda qorako‗l terisi, Qarshida qora va ko‗kimtir kulrang teri ishlab chiqarish rivoj topgan. Qo‗ychilik yarim ko‗chmanchi aholining asosiy boyligi hisoblangan. O‗troq dehqonchilik tumanlarida an‘anaviy uy chorvachiligi sut-qatiq uchun sigir, semirtirib boqish uchun buqa va qo‗y boqish 19 Ziyoev H.N. – O rta asrlar Markaziy Osiyo tarixida yer va suv munosabatlari, Toshkent: Fan, 1972. 112 b ʻ 23 davom etgan. Ho‗kizlar va otlardan dehqonchilikda omoch tortib yer haydashda keng foydalanilgan. Chorvachilik ishlab chiqarish ichki va tashqi bozorda talab katta bo‗lgan qo‗ylar, yirik shoxli hayvonlar, qorabayir otlar, ikki o‗rkachli tuyalar hamda jun, teri va boshqa mahsulotlar yetkazib beradigan asosiy tarmoq sifatida ashtarxoniylar davrida ham o‗z mavqeyini saqlab qoldi. Ayrim ashtarxoniy hukmdorlari davrida mamlakatning asosiy boyligi hisoblangan yerni taqsimlash rasman oliy hukmdor qo‗lida bo‗lsada, amalda ko‗plab davlat yerlari yirik amaldorlar va din peshvolari qo‗lida edi. Ayniqsa, XVI asrdan boshlab, yarim ko‗chmanchi qabilalar boshliqlari bo‗lgan amirlar va beklarning hokimiyati kuchayib, ular amalda yirik hududlarning xo‗jayinlari edilar. Shayboniylar davrida bo‗lgani kabi ashtarxoniylar davrida ham davlat yerlari mamlakai devon, mamlakai podshohi, zamini mamla, mamlakai sultoni, mamlaka kabi nomlar bilan atalgan. Oliy hukmdor yerni sotish, hadya etish yoki vaqf mulkiga o‗tkazish huquqiga ega bo‗lgan. Shartli yer egalari suyurg‗ol, iqto, tanho, tiyul kabi nomlar bilan atalgan. Ta‘kidlash lozimki, XVII-XVIII asrlarga kelib suyurg‗olning mazmuni o‗zgaradi. Bu davrga kelib suyurg‗ol asosan, hukmdor xizmatida bo‗lgan ruhoniylar sayyidlar, xo‗jalar, shayxlar, ulamolar, shuningdek shoirlarga hadya qilingan. Mahmud ibn Vali shunday ma‘lumot beradi: Agar podsho yerni kimgadir hadya tariqasida bersa, bunday yerlar ulamolar va sayidlarga berilsa, suyurg‗ol deyiladi, agar harbiylarga berilsa, u holda tanho deyiladi. 24 2.2 Ashtarxoniylar davrida qishloq xo’jaligi va yer egaligi shakllaridagi islohotlarning rivoji Ashtarxoniylar davriga kelib Buxoro xonligi hududlari keskin qisqarib ketdi. XVIII asr boshlariga oid manbalarda xonlikka bo‘ysunuvchi oltita viloyat: Buxoro, Samarqand, Sagaraj, O‘ratepa, Shahrisabz va Xuzor tilga olinadi. Imomqulixon hukmronligi davrida Hisor, Turkiston, Farg‘ona va Balx viloyatlari vaqtinchalik qayta birlashtirilgan bo‘lsada, Abulfayzxon davriga kelib Xiva (viloyati) va Qo‘qon xonliklari alohida davlat edi. Ashtarxoniylar davrida ham davom etgan siyosiy parokandalik, urushlar va o‘zaro kurashlar mamlakat iqtisodiyotining asosi bo‘lgan qishlok xo‘jaligiga ham ta‘sir etmasdan qolmadi. XVIII asrga oid ayrim manbalar Zarafshon va Farg‘ona vodiysidagi dehqonlarning o‘z yerlaridan qochib ketishi holatlari haqida ham ma‘lumotlar beradi. Hukmdorlar soliq va o‘lponlarni o‘z vaqtida va doimiy yig‘ib olish uchun ham mamlakat iqtisodiyotini ko‘tarishga harakat qilsalar-da, bu harakatlar aksariyat hollarda samarasiz tugardi. XVII asrning boshlariga kelib ko‘plab sug‘oriladigan yerlar jo‘ybor shayxlariga berilgan. Shariat qonunlariga ko‘ra, suv sotilmasligi va sotib olinishi mumkin bo‘lmasada, boy amaldor va ruhoniy yer egalari sug‘orish kanallarining xo‘jayinlari edilar. XVII asr 80-yillarining oxirlarida Xiva hukmdorlarining ko‘plab xujumlari natijasida kelib chiqqan suv ta‘minotining buzilishi Ashtarxoniylar davlatidagi ko‘pgina viloyatlarda, ayniqsa, Samarqand, Qarshi, Farg‘ona viloyatlarida ocharchilikka sabab bo‘ldi. Ayrim ashtarxoniy hukmdorlari davrida mamlakatning asosiy boyligi hisoblangan yerni taqsimlash rasman oliy hukmdor qo‘lida bo‘lsada, amalda ko‘plab davlat yerlari yirik amaldorlar va din peshvolari qo‘lida edi 20 . Ayniqsa, XVIII asrdan boshlab, yarim ko‘chmanchi qabilalar boshliqlari bo‘lgan amirlar va beklarning hokimiyati kuchayib, ular amalda yirik hududlarning xo‘jayinlari edilar. Ilgarigi davrlarda bo‘lgani kabi so‘nggi o‘rta asrlar davrida ham jamiyat hayotidagi shaharlarning roli aslo pasaymagan. Savdo-sotik va 20 Mirzayev E. – Amirlik davrida suv inshootlari va sug‗orish tizimi, Toshkent: O‗zbekiston, 2004. 136 b 25 hunarmandchilik asosan shaharlarda markazlashgan bo‘lib, fan va madaniyat ham shu yerda taraqqiy etgan. Yirik iqtisodiy, siyosiy-ma‘muriy va madaniy markazlar bo‘lgan Samarqand, Buxoro va Toshkent shaharlari Movarounnahrning iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynaganlar. Toshkentda va uning atroflarida turli mamlakatlardan kelgan savdogarlar to‘xtashlari uchun karvonsaroylar mavjud bo‘lgan. Shuningdek, karvonsaroylar Chirchiq daryosi bo‘ylab ketuvchi tog‘ yo‘li bo‘ylarida ham qad ko‘targan. Toshkentning keng dasht hududlari chegarasidagi vohada joylashganligi bu davrda ham shahar xo‘jaligining rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan bo‘lsada, manbalar ko‘chmanchilarning ko‘plab hujumlar uyushtirganliklari haqida ham ma‘lumotlar beradilar. Shu bilan birga Toshkentning himoya devorlari ko‘p martalab shahar aholisining himoyasini ta‘minlaganligi haqida ham ma‘lumotlar bor. Shayboniylar davridayoq poytaxtga aylantirilgan Buxoro shahri ham yirik harbiy siyosiy, ma‘muriy va madaniy markazlardan bo‘lib, ashtarxoniy hukmdorlarning qarorgohi shu yerda joylashgan edi. Bu davrda hunarmandchilikning asosiy markazlari shaharlar bo‘lib kelgan bo‘lsada, o‘zaro iqtisodiy munosabatlarning zaiflashuvi hamda natural xo‘jalikning rivojlanishi sababli eng kerakli xunarmandchilik mahsulotlari yetishtirish ko‘pgina yirik qishloqlarda ham rivojlana boshlaydi. Mamlakatning hunarmandchilik mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoji asosan mahalliy hunarmandlar mahsulotlari hisobiga qondirilardi. Bu davrda to‘qimachilik va u bilan bog‘lik hunarmandchilik turlari rivojlanishda davom etadi. Ashtarxoniylar davrida ham davom etgan siyosiy parokandalik, urushlar va o‘zaro kurashlar mamlakat iqtisodiyotining asosi bo‘lgan qishloq xo‘jaligiga ham ta‘sir etmasdan qolmadi 21 . XVIII asrga oid ayrim manbalar Zarafshon va Farg‘ona vodiysidagi dehqonlarning o‘z yerlaridan qochib ketishi holatlari haqida ham ma‘lumotlar beradi. Hukmdorlar soliq va o‘lponlarni o‘z vaqtida va doimiy yig‘ib olish uchun ham mamlakat iqtisodiyotini ko‘tarishga harakat qilsalarda, bu harakatlar aksariyat 21 Naimov N. – Sug‗orish tizimining shakllanishi va rivojlanishi (Buxoro xonligi misolida), Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2012. 213 b 26 hollarda samarasiz tugardi. XVII asrning boshlariga kelib ko‘plab sug‘oriladigan yerlar jo‘ybor shayxlariga berilgan. Shariat qonunlariga ko‘ra, suv sotilmasligi va sotib olinishi mumkin bo‘lmasa-da, boy amaldor va ruhoniy yer egalari sug‘orish kanallarining xo‘jayinlari edilar. To‘g‘ri, sohada ma‘lum ishlar amalga oshirildi. Masalan, Imomqulixon davrida, 1614-1615 yillarda Qarshi qamali, 1633-1634 yillarda Qo‘shqo‘rg‘onda kata kanal qazilib, yon-atrofga suv chiqarilgan. Lekin bu kabi ishlar hajmi shunchalik kam darajada bo‘ldiki, dehqonchilik sohasida amaliy natijalarga olib kelmadi. XVII asr 80-yillarining oxirlarida Xiva hukmdorlarining ko‘plab hujumlari natijasida kelib chiqqan suv ta‘minotining buzilishi Ashtarxoniylar davlatidagi ko‘pgina viloyatlarda, ayniqsa, Samarqand, Qarshi, Farg‘ona viloyatlarida ocharchilikka sabab bo‘ldi. Manba tili bilan aytilganda , ―dehqonlarda tariq va bug‘doy noni ham yo‘q edi . Siyosiy beqarorlik va o‘zaro urushlar davom etib turgan‖ og‘ir sharoitda ham dehqonlar o‘z xo‘jaliklarini davom ettirishga harakat qilganlar. Buxoro xonligining asosiy dexqonchilik hududi Zarafshon vohasi edi. So‘nggi o‘rta asrlar mualliflari boshqa viloyatlarda ham ekinlar va bog‘-rog‘lar mavjudligi haqida ma‘lumotlar beradilar. Misol uchun, Farg‘onaning ―ajoyib bog‘lari va dalalari , ‖ Qarshining ―sug‘oriladigan yerlari , Toshkent vohasining ―tog‘li g‘allakor ‖ tumanlari , Termizning ―yaxshi qovunlari va g‘allasi , Shahrisabzning ―yaxshi ‖ ‖ hosil beruvchi yerlari haqida ma‘lumotlar bor. Ashtarxoniylar davrida ‖ sug‘oriladigan yerlarga O‘rta Osiyo mintaqasi uchun an‘anaviy bo‘lgan bug‘doy, arpa, jo‘xori, loviya, mosh, sholi, paxta, sabzavot va poliz ekinlari, dasht va tog‘oldi adirlaridagi lalmi yerlarda bug‘doy , arpa, qovun, tarvuz va boshqalar ekilib dehqonchilik qilingan. O‘zaro urushlar dehqonchilik taraqqiyotini birmuncha orqaga surib turgan bo‘lishiga qaramasdan, tinchlik davrlarida yerlardan ancha yuqori hosil olingan. Bu davrda poliz ekinlari yetishtirish ancha rivojlangan. Bu ekinlar orasida qovun ayniqsa ko‘p yetishtirilgan. Bu haqida ―Boburnoma da shunday ma‘lumot ‖ beriladi. ―Movarounnahrning hech qaerida Buxorodagidek ko‘p va xo‘b qovun bo‘lmaydi. Farg‘ona viloyatida, Axsida Buxoronikidan ham shirinroq miri timuriy navli qovun 27 bo‘lsada, Buxoroda qovunlarning navi ko‘p, ular ham juda shirin‖ 22 . Mahmud ibn Vali (XVII asr) ham ko‘pgina hududlarda qovun yetishtirilganligi haqida ma‘lumotlar beradi . Poliz mahsulotlaridan asosan pul ko‘rinishida soliqlar olingan. Sug‘oriladigan yerlarning ko‘pchilik qismini bog‘lar va uzumzorlar tashkil qilgan. Samarqand , Buxoro, Toshkent kabi shaharlar atrofida ko‘plab bog‘lar, chorbog‘lar mavjud bo‘lgan . Bu davrda chorvachilik ham qishloq xo‘jaligining yetakchi tarmog‘i sifatida katta ahamiyatga ega edi. Xon va yirik saroy amaldorlari, din peshvolari, qabila boshliqlari, yirik chorvador boylarga tegishli katta-katta yaylovlarda, dasht hududlarida ming- minglab qo‘ylar, podalar, yilqilar, tuyalar boqilgan. Bobur ma‘lumotlariga ko‘ra, yirik zodagonlarning 30-40 mingtagacha qo‘ylari bo‘lgan. Andijon beklaridan biri, qal‘a himoyasi paytida bu yerdagi askarlarga 18 mingta qo‘y tarqatgan. Ayrim hududlarda, masalan Qorako‘lda qorako‘l terisi, Qarshida qora va ko‘kimtir kulrang teri ishlab chiqarish rivoj topgan. Qo‘ychilik yarim ko‘chmanchi aholining asosiy boyligi hisoblangan. O‘troq dehkonchilik tumanlarida an‘anaviy uy chorvachiligi sut-qatiq, uchun sigir, semirtirib boqish uchun buqa va qo‘y boqish davom etgan. Ho‘kiz va otlardan dehqonchilikda omoch tortib yer haydashda keng foydalanilgan. Chorvachilik ishlab chiqarish ichki va tashqi bozorda talab katta bo‘lgan qo‘ylar, yirik shoxli hayvonlar, qorabayir otlar, ikki o‘rkachli tuyalar hamda jun, teri va boshqa mahsulotlar yetkazib beradigan asosiy tarmoq sifatida ashtarxoniylar davrida ham o‘z mavqeini saqlab qoldi. Ayrim ashtarxoniy hukmdorlari davrida mamlakatning asosiy boyligi hisoblangan yerni taqsimlash rasman oliy hukmdor qo‘lida bo‘lsada, amalda ko‘plab davlat yerlari yirik amaldorlar va din peshvolari qo‘lida edi. Ayniqsa, XVIII asrdan boshlab, yarim ko‘chmanchi qabilalar boshliqlari bo‘lgan amirlar va beklarning hokimiyati kuchayib, ular amalda yirik hududlarning xo‘jayinlari edilar. Ashtarxoniylar hukmronligi davrida yerga egalik qilishning mulki sultoniy, mulk (xususiy yer), vaqf yerlari shakllari bo‘lgan. Mulki sultoniy 22 Raximov R. – Buxoro xonligida agrar munosabatlar va dehqonchilik, Toshkent: Fan, 1998. 152 b 28 davlat yerlari bo‘lib hisoblanib, undan keladigan daromad xon xazinasiga tushgan. Davlat yerlaridan o‘sha joylarda yashagan dehqonlar foydalangan, ular yerdan foydalanib, olingan hosildan xiroj solig‘i to‘laganlar. Xon davlat ixtiyoridagi yerlarni, aholi yashaydigan qishloqlarni shahzodalarga, yirik din vakillari, ulamolar, sayyidlarga suyurg‘ol shaklida, harbiy qism boshliqlari, saroy amaldorlariga tanho shaklida in‘om etilgan. Suyurg‘ol qilingan katta yer egalari xon xazinasiga soliq to‘lamaganlar. Tanho shaklida in‘om etilgan yerlar tanhodorlarning xususiy mulki bo‘lmay, o‘sha yerlarda ishlayotgan dehqonlardan soliq olish huquqi berilar edi. Xon ayrim shaxslarga hukmdorga ko‘rsatgan alohida xizmatlari uchun ham yer- mulklar in‘om etgan. Bunday mulklar soliqlardan ozod qilinib, ular ―mulki xurri xolis deb atalgan‖ 23 . Xususiy mulk egalari odatda yerlarni yersiz dehqonlarga ijaraga berib, undan katta daromad olishgan. Diniy mahkamalarga berilgan yerlar vaqf mulklari bo‘lib, ular soliqlardan holi bo‘lganlar. Oliy hukmdor yerni sotish, hadya etish yoki vaqf mulkiga o‘tkazish huquqiga ega bo‘lgan. Shartli yer egalari suyurg‘ol, iqto, tanho, tiul kabi nomlar bilan atalgan. Ta‘kidlash lozimki, XVII-XVIII asrlarga kelib suyurg‘olning mazmuni o‘zgaradi. Bu davrga kelib suyurg‘ol asosan hukmdor xizmatida bo‘lgan ruhoniylar sayidlar, xo‘jalar, shayxlar, ulamolar, shuningdek shoirlarga hadya qilingan. Mahmud ibn Vali shunday ma‘lumot beradi: ―Agar podsho yerni kimgadir hadya tariqasida bersa, bunday yerlar ulamolar va sayidlarga berilsa, suyurg‘ol deyiladi, agar harbiylarga berilsa, u holda tanho deyiladi. So‘nggi o‘rta asrlar ‖ davrida ham jamiyat hayotidagi shaharlarning o‘rni aslo pasaymagan. Savdo-sotiq va hunarmandchilik asosan shaharlarda markazlashgan bo‘lib, fan va madaniyat ham shu yerda taraqqiy etgan. Yirik iqtisodiy, siyosiy ma‘muriy va madaniy markazlar bo‘lgan Samarqand, Buxoro va Toshkent shaharlari Movarounnahrning iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynaganlar. Samarqand o‘zining ixtisoslashgan bozorlari va savdo qatorlari bilan ajralib turgan. Manba tili bilan aytganda , ―bu 23 29 shaharning bitta o‘ziga xos xususiyati borki, bu xususiyat boshqa shaharlarda kam uchraydi, ya‘ni, har bir mahsulot uchun alohida bozor bo‘lib , ular biri-biri bilan aralashib ketmaydi. Bu ajoyib an‘anadir . ‖ Darhaqiqat, Ashtarxoniylar davriga oid turli manbalar Samarqanddagi ko‘zagarlar , temirchilar , zargarlar , chopondo‘zlar, do‘ppido‘zlar , baqqollar , qassoblar , cho‘yanchilar , chitpazlar, bo‘yoqchilar, nonfurushlar kabi ko‘plab alohida bozorlar haqida ma‘lumotlar beradilar. Bu davrdagi ko‘plab me‘moriy inshootlarning qurilishi tufayli shaharning ko‘rinishi ham o‘zgardi. Misol uchun, o‘zbek amirlarining mavqei kuchaygan davrda Yalangto‘shbiy tomonidan Registon maydonida Sherdor va Tillakori(1631-1642yy.) madrasalari bunyod etildi. Samarqand atroflarida bog‘-rog‘lar bilan bir qatorda suv tegirmonlari ham mavjud bo‘lgan. Siyob kanalidan chiqarilgan ariqlar bo‘ylarida butun dunyoga mashhur bo‘lgan Samarqand qog‘ozi ishlab chiqarish ustaxonalari joylashgan. Shayboniylar davridayoq poytaxtga aylantirilgan Buxoro shahri ham yirik harbiy siyosiy, ma‘muriy va madaniy markazlardan bo‘lib, ashtarxoniy hukmdorlarning qarorgohi shu yerda joylashgan edi 24 . Mamlakatning iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega bo‘lgan Buxoro shahri manbalarga ko‘ra ,bu davrda, ―bir nechta darvozasi bo‘lgan baland devor bilan o‘rab olingan va uch qismga bo‘lingan. Uning ikki qismi hukmdorga, bir qismi esa savdogarlar va bozorga tegishlidir . Shaharda zich qurilgan turar -joylar ‖ hamda xo‘jalik inshootlari (karvonsaroylar, timlar, hammomlar va hokazo) juda ko‘p bo‘lib, uncha aniq bo‘lmagan ma‘lumotlarga ko‘ra, uning hududi va atrofida dehqonchilik qilinadigan yerlar bo‘lgan . Bu davrda hunarmandchilikning asosiy markazlari shaharlar bo‘lsada, o‘zaro iqtisodiy munosabatlarning zaiflashuvi hamda natural xo‘jalikning rivojlanishi sababli eng kerakli hunarmandchilik mahsulotlari yetishtirish ko‘pgina yirik qishloqlarda ham rivojlana boshlaydi. Mamlakatning hunarmandchilik mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoji asosan mahalliy hunarmandlar mahsulotlari hisobiga qondirilardi. Bu davrda to‘qimachilik va u bilan bog‘liq hunarmandchilik turlari (ip yigirish, gazlamalar tayyorlash, kiyimlar 24 Bartold V.V. – Turkiston tarixi (O‗zbek tiliga tarjima), Toshkent: Fan, 1993. 212 b 30 tikish va boshqalar) rivojlanishda davom etadi. Samarqand va Buxorodagi hunarmandchilik aholisining katta qismi mato bilan shug‘ullanuvchi kichik ishlab chiqaruvchilar bo‘lgan. Mamlakatning boshqa shaharlarida ham turli-tuman matolar tayyorlangan. Mato tayyorlash ularni mahsuloti sifati, ipagining turi, qayta ishlanishi, rang berilishi, jihatlari bilan farqlanib turgan. Matolarning asosiy xomashyosi paxta, ipak, kam hollarda jun hisoblangan. Samarqand, Buxoro, Qarshi, Shahrisabz kabi shaharlar va ularning atroflaridagi yirik qishloqlar olacha, bo‘z, chit, duxoba kabi matolar bilan shuhrat qozongan. Bu davrda hunarmandchilikning eng rivojlangan tarmoqlaridan biri bo‘lgan kulolchilik mamlakatning barcha yirik shaharlarida, ko‘pgina qishloqlarida mavjud bo‘lib, bu sohaning rivojida butun O‘rta Osiyoga xos an‘analar bilan birga, mahalliy xususiyatlar ham alohida ajralib turadi. Kulolchilik mahsulotlari tayyorlovchi hunarmandlar asosan uch toifaga: kosagarlar (eguliklar, mevalar, shirinliklar uchun idishlar), ko‘zagarlar (suyuqliklar uchun idishlar, xumlar) va qurilish ashyolari (silliqlangan g‘ishtlar, tandirlar) tayyorlovchilarga bo‘lingan. Ichki bozorda kulollarning mahsulotiga talabning yuqoriligi, xomashyo manbai bo‘lgan gil tuproqning ko‘p joylarida mavjudligi kulolchilikning taraqqiyotini ta‘minlagan edi 25 . Yog‘ochga ishlov beruvchi hunarmandlar yog‘och xomashyosidan turli tuman mahsulotlar tayyorlaganlar. Bunday hunarmandlar eshiklar va deraza romlari, aravalar va g‘ildiraklari, sandiqlar, beshiklar, mehnat qurollariga dastalar va soplar, qayiqlar (Amudaryo va Sirdaryo bo‘ylarida) kabi ko‘plab mahsulotlar tayyorlaganlar. Eng yaxshi ustalar yog‘ochga naqsh berish bilan shug‘ullanganlar. Boy zodagonlar uylarining peshtoqlari, eshiklari, ustunlar shuningdek, masjid va madrasalar ustunlari, xonaqolar eshiklari boy jimjimador va murakkab bo‘lgan shakldagi naqshlar bilan bezatilgan. Birgina Buxorolik savdogarlarning o‘zi 200 ga yaqin kasb turlari bilan shug‘ullanganlar. 25 Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I – jild. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014. 261 b 31 XULOSA Buxoro xonligida yer-suv munosabatlari davlatning agrar tuzumini, iqtisodiy taraqqiyotini va ijtimoiy-iqtisodiy qatlamlar o‗rtasidagi munosabatlarni belgilab beruvchi asosiy omillardan biri hisoblangan. Yer va suv resurslari asosan hukmron tabaqa qo‗lida bo‗lgan bo‗lib, ular davlat, din vakillari yoki boy zodagonlar foydasiga xizmat qilgan. Yerlar mulk shakliga qarab xoniy (davlat), mulk (shaxsiy), vakuf (diniy muassasalarga tegishli) va ijo (ijaraga berilgan) tarzida tasniflangan. Bu yer egalik shakllari orqali yerga egalik qilish va undan foyda olish huquqi qat‘iy belgilangan. Suv resurslari esa Buxoro xonligining qishloq xo‗jaligi uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‗lgan. Amudaryo va uning irmoqlari, shuningdek, ariq va kanallar orqali suv taqsimoti amalga oshirilgan. Suv ustidan nazorat odatda davlat tomonidan tashkil etilgan bo‗lib, suv inshootlari qurilishi, ularni ta‘mirlash va ulardan foydalanish jamoaviy mehnat asosida bajarilgan. Biroq suv ham, yer kabi, ijtimoiy tengsizlikni aks ettirgan holda taqsimlangan. Ko‗pincha qudratli va boy insonlar suv resurslariga ustuvor huquqqa ega bo‗lib, kambag‗al dehqonlar bu borada ko‗plab cheklovlarga duch kelganlar. Yer-suv munosabatlarida ijarachilik keng tarqalgan bo‗lib, dehqonlar o‗zlari ishlayotgan yer uchun xonga yoki yer egasiga hosilning ma‘lum qismini soliq yoki to‗lov sifatida berishga majbur bo‗lganlar. Bu holat dehqonlarning iqtisodiy erkinligini cheklab, ularni ma‘lum darajada qaramlik holatiga olib kelgan. Ayniqsa, hosildor yerlar va unumdor suv manbalarining cheklangani, ularni boshqaruvchi zodagonlarning o‗z manfaatlarini ustun qo‗yishi natijasida dehqonlar hayoti og‗ir kechgan. Umuman olganda, Buxoro xonligida yer-suv munosabatlari feodal tuzumning asosiy belgilari sifatida namoyon bo‗lgan. Bu munosabatlar davlat tuzilmasi, ijtimoiy tabaqalanish, dehqonlarning ahvoli va umuman jamiyat ichidagi kuch muvozanatini belgilab bergan. Yer va suv ustidan egalik huquqining asosan hukmron tabaqalar qo‗lida bo‗lishi, xonlikda ijtimoiy tengsizlik va iqtisodiy 32 qaramlikning asosiy manbai bo‗lgan. Shu boisdan ham bu munosabatlar ko‗plab noroziliklar, ko‗chishlar va ba‘zida ijtimoiy qarama-qarshiliklarga sabab bo‗lgan. 33 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik nashrlar 1. Shavkat Mirziyoyev Milliy Taraqqiyot Yo‘limizni Qat‘iyat Bilan Davom Ettirib, Yangi Bosqichga Ko‘taramiz. T. ―O‘zbekiston - 2017. 91-92 B. ‖ II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar 2. Bartold V.V. – Turkiston tarixi (O‗zbek tiliga tarjima), Toshkent: Fan, 1993 3. Qayumov A. – Buxoro amirligi tarixidan lavhalar, Toshkent: Fan, 1991 4. Sagdullayev B.S. – O zbekiston tarixi: qadimgi davrlardan hozirgi ʻ kungacha, Toshkent: ―Sharq , 2000 ‖ 5. Xoldorov N., To‗raev S. – O zbekiston tarixi: feodalizm davri, Toshkent: ʻ O‗qituvchi, 1994 6. Bobojonov Sh. – O rta Osiyoda yer egaligi va suvdan foydalanish tizimi ʻ (XIX asr oxiri – XX asr boshlarida), Toshkent: Fan, 2007 7. Ishakov B. – Buxoro xonligi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixi, Toshkent: Fan, 1989 8. Ziyoev H.N. – O rta asrlar Markaziy Osiyo tarixida yer va suv ʻ munosabatlari, Toshkent: Fan, 1972 9. Mirzayev E. – Amirlik davrida suv inshootlari va sug‗orish tizimi, Toshkent: O‗zbekiston, 2004 10. Naimov N. – Sug‗orish tizimining shakllanishi va rivojlanishi (Buxoro xonligi misolida), Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2012 11. Raximov R. – Buxoro xonligida agrar munosabatlar va dehqonchilik, Toshkent: Fan, 1998 34 12. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – Toshkent: Sharq, 2000. 13. Eshov B.J., Odilov A.A. O‘zbekiston tarixi. I – jild. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014. 14. Шишкин В.А. Варахша. - М.,1963.-С.8. 15. To‗rayev H. Buxoro tarixi. - Buxoro: ―Sadriddin Salim Buxoriy ‖ Durdona nashriyoti, 2020. -B.147. 16. Nazirov B.S., Yaqubova D.T. O‗zbekistonda yer-suv munosabatlar tarixi. ―Bekshox print servis nashriyoti. – Termiz: 2023. - B. 233-234. ‖ 17. Очилов С., Эргашева Ш.Т. Қишлоқ ва сув хўжалиги статистикаси. – Тошкент: Yangiyul poligraph service, 2008. - Б.3. 18. Муҳаммаджонов А.Р. Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. Тошкент,1972. 19. Шульц В.Л. Гидрография Средней Азии. –Ташкент,1958. - С.59. 20. Шмидт М.А. Геологическийи гидрогеологический очерк западной части З срав шансконкотловин ы. инженернойгеологии УзССР». вып.V,Ташкент,-C.28. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAYBONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI

1.1 Shayboniylar davrida yer suv munosabatlari

1.2 Shohrud kanalining Buxoro suv ta‘minoti tizimida tutgan tarixiy ahamiyati

II BOB. ASHTARXONIYLAR HUKUMRONLIGI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA YER - SUV MUNOSABATLARI

2.1 Ashtarxoniylar davrida yer-suv munosabatlari

2.2 Ashtarxoniylar davrida qishloq xo‘jaligi va yer egaligi shakllaridagi islohotlarning rivoji

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить