Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 412.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligining Shayboniylar davrida davlat boshqaruvi tizimi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIX (MAMLAKATLAR VA MINTAQALAR BO‘YICHA) YO‘NALISHI “ O‘ZBEKISTON TARIXI ” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BUXORO XONLIGINING SHAYBONIYLAR DAVRIDA DAVLAT BOSHQARUVI TIZIMI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………... 3 I BOB. SHAYBONIYLAR DAVLATINING MA’MURIY TUZILISHI VA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI…………………………………………… 6 1.1. Buxoro xonligi davlat boshqaruvi………………………………………….. 6 1.2. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi…………………………………… 11 II BOB. BUXORO XONLIGINING SHAYBONIYLAR BOSHQARUV TIZIMIDAGI HARBIY MANSAB VA UNVONLAR ……………….. …….. 18 2.1. Shayboniylar boshqaruv tizimida ma’muriy-harbiy mansablar…………… 18 2.2. Shayboniylar davlat boshqaruvida harbiy soha va harbiy boshqaruv………. 26 XULOSA………………………………………………………………………. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………….. 35 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi kunda yangi O‘zbekiston - Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, inson manfaati va erkinliklarini ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar izchil davom ettirilmoqda. Ana shu islohotlar va o‘zgarishlar bilan bir qatorda el-yurt, xalqning porloq kelajagining kafolati bo‘lgan barkamol avlod tarbiyasiga katta e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, mamlakatimiz xalqining ko‘p ming yillik madaniyati, milliy qadriyatlari va urf-odatlarini tiklash hamda fuqarolarda o‘zlikni anglash xalqimizning boy moddiy va ma’naviy merosini tiklashb asrab-avaylash bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda. "Milliy o‘zligimizni anglash, Vatanimizning qadimiy va boy tarixini o‘rganish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlari faoliyatini har tomonlama qo‘llab-quvvatlashimiz lozim". Tarix ilmi umuminsoniy qadriyatlar ichida eng asosiysidir. Vatanimiz tarixi va madaniyatida katta o‘rin tutuvchi Shayboniyxon hukmronligi davrini o‘rganish, o‘sha davr voqea-hodisalarini, davlat negizini tashkil etgan boshqaruv tizimini haqqoniy o‘rganish bugungi tarix fanining dolzarb mavzularidan hisoblanadi 1 . O‘zbekiston davlatchiligi tarixining ajralmas qismi bo‘lgan - Shayboniyxon davrida Movarounnahr va Xurosonning davlatchiligi tarixi masalasini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur davr O‘rta Osiyo hududida temuriylar sulolasi qo‘lida bo‘lgan Movarounnahr davlatining inqirozga yuz tutishi oqibatida siyosiy kurash nihoyatda kuchaygan, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotida keskin o‘zgarishlar yuz bergan davr hisoblanadi. Shu bois, o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixini o‘rganishda nisbatan kam tadqiq etilgan hamda e’tibordan chetda qolib kelgan shayboniylar sulolasi hukmronligi davri ham o‘ziga xos o ringa ega. XVIʻ asrdagi O‘zbekiston davlatchiligi tarixi muammolari doimo tadqiqotchilarning diqqat markazida bo‘lib kelgan ersa-da, Shayboniyxon hukmronlik qilgan davrdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar tarixi bo‘yicha ilmiy tadqiqot natijalari sanoqli. Vaholanki, XVI asrda Shayboniyxon o‘z davrida qudratli bo‘lgan qo‘shni davlatlar safida turadigan markazlashgan davlat barpo etishga uringan va 1 Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - T.: "O'zbekiston", 2017. - 48 b. 3 shayboniylar bunga erishgan edilar. O‘zbek davlatchiligi tarixini o‘rganishga jiddiy e’tibor berilayotgan bugungi kunda Buxoro xonligining tashkil topishi, markazlashuvi, markaziy va mahalliy boshqaruv hamda unda faoliyat olib borgan mansablar transformatsiyasining o‘ziga xos jihatlari, mamlakatda faoliyat olib borgan mansabdor shaxslar hayoti, ijtimoiy-iqtisodiy sohada amalga oshirilgan tadbirlar, yer egaligi, uning taqsimlanishi bilan bog‘liq an’analar, suv inshootlari va ularning qurilish mexanizmlari, xorijiy mamlakatlar bilan olib borilgan diplomatik munosabatlar, savdo-sotiq va boshqa jarayonlarni tadqiq etish va ochib berishga ehtiyoj benihoya katta. Davlatchilikning muhim tayanchi bo‘lgan Shayboniyxon asos solgan xonlikning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy muammolari tarix fanida maxsus o‘rganilmaganligi bois mazkur ilmiy muammo tadqiqot mavzusi qilib olindi hamda tadqiqotda ushbu davlatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga oid masalalarni yoritish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o rganilganlik darajasi.ʻ Shuni ta’kidlash joizki, Buxoro xonligining siyosiy, ijtimoiy iqtisodiy tarixi xususida yozilgan manbalar yetarlicha. Ushbu ishda tayyorlashda, asosan, xonlikda tuzilgan turli hujjatlar asosida yaratilgan xrestomatiyalar, XVI-XVIII asrlarda Buxoro xonligiga tashrif buyurgan sayyohlar, elchilar va savdogarlarning kundaliklari, hisobotlari hamda mahalliy muarrixlarning asarlaridan, sovet va mustaqillik yillarida mavzuga doir amalga oshirilgan ilmiy tadqiqot natijalaridan keng foydalanildi. Birinchi guruh Sovet hukmronligi yillarida Shayboniylar davridagi siyosiy tuzum, davlat boshqaruv tizimining isloh qilinishi, harbiy tuzilma, shuningdek, Buxoro xonligining markazlashgan davlat tizimi hamda ma’muriy bo‘linmalar va ularning boshqaruvi xususida V.V. Bartold, A.I. Chicherov, B.D. Grekov, P.G. Bulatov, A.Yu. Yakubovskiy kabi bir qator olimlar tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Ikkinchi guruh Mustaqillik yillaridan so‘ng Shayboniylar davridagi davlat siyosati, joriy etilgan ma’muriy-hududiy tizim, Shayboniylar sulolasining davlat idoralarini shakllantirish jarayoni, devon tizimi, harbiy-siyosiy islohotlar hamda 4 Buxoro xonligining ichki boshqaruvi bo‘yicha S. Raxmonov, B. Ahmedov, D. Qurbonov, N. Jo‘rayev, H. To‘rayev, A. Zamonov, Z. Muqimov kabi tarixchi olimlarning ilmiy tadqiqotlari, shuningdek, yosh tadqiqotchilarning ilmiy-uslubiy ishlanmalaridan foydalanildi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti Buxoro xonligining Shayboniylar davrida davlat boshqaruvi tizimini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Ushbu kurs ishining predmeti Shayboniylar davlatining ma’muriy tuzilishi va davlat boshqaruv tizimi xususida ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish va yoritishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi Buxoro xonligining Shayboniylar davlat boshqaruv tizimidagi markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi hamda mansab va unvonlar xususida o‘zida aks etgan manbalar ham turli davrlardagi tadqiqotlar tahlili orqali ochib berish. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. - Buxoro xonligi davlat boshqaruvini o‘rganish; - Suyurg‘ol tizimi. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi ni o‘rganish; - Shayboniylar boshqaruv tizimida ma’muriy-harbiy mansablarini yoritib berish ; - Shayboniylar davlat boshqaruvida harbiy soha va harbiy boshqaruvi ni tahlil etish va o‘rganish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishiningʻ ʻ umumiy hajmi 36 betni tashkil etadi. 5 I BOB. SHAYBONIYLAR DAVLATINING MA’MURIY TUZILISHI VA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI 1.1. Buxoro xonligi davlat boshqaruvi Shayboniylar hukmronligi yillarida oliy davlat idorasi dargoh deb atalgan. Uning tepasida xon turgan. Xon - turkiy va mo‘g‘ul xalqlari hukmdorlari unvoni hisoblanib, dastlab qabila sardori, keyinchalik oliy hukmdorni anglatgan. Saljuqiylar va xorazmshohlar davrida xon unvoni viloyat, shahar hokimi yoxud darajasiga ko‘ra amir yoki malik lavozimlariga nisbatan yuqori hisoblangan, ayni paytda, mamlakat boshlig‘i sultonga tobe bo‘lgan turkiy boshliqni bildirgan. Qoraxoniylar davriga kelib, xon arslon, bug‘ra singari so‘zlar bilan birikib qoraxoniylar davlati hukmdorlarini anglatgan. Mo‘g‘ul imperiyasiga asos solgan Temuchin “Chingizxon” unvonini qabul qilgan. Imperiya hududida tashkil topgan ulus hukmdorlari ham xon deb nomlangan. Chingizxon vafotidan so‘ng, saltanat taxtiga o‘tirgan chingiziylarga qoon unvoni berilgan. Mo‘g‘ul hukmronligi davrida Eronda nomusulmon hukmdorlar xon, musulmon hukmdorlar esa, sulton deb atalgan. Temuriylarda Chingizxon sulolasiga daxldor shaxslar Xon unvoni bilan yuritilgan 2 . XVI asrga kelib, Movarounnahrga kirib kelgan Shayboniylarda xon hukmdor yoki taxt vorisini, sulton esa shahzodani ifodalagan. Safaviylar davrida xon unvoni viloyat boshliqlari – amirlarga berilgan va ular o‘z rutbalariga ko‘ra, 3 tabaqali zodagonlar sifatida e’tirof etilgan. Ayni vaqtda xon Eron va Afg‘onistonning turli ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi qabilalari orasida qabila yoki urug‘ sardori unvoni tarzida shuhrat topgan. Qo‘qon va Xiva xonligi hukmdorlari ham o‘zlarini xon deb atashgan. Bu nom ularning chingiziylar bilan qarindoshlik rishtalari mavjudligiga ham ishora hisoblangan. Eronda tashkil topgan Qojarlar davlatida (1796-1925) turli darajadagi harbiy va ma’muriy amaldorlar, Hindistondagi musulmon davlatlarida turli martabadagi mansabdorlar ham xon deb yuritilgan. 2 Zamonov А. T . Buxoro xonligi tarixi . – T .: Ва yoz , 2021. - 161 b . 6 Shayboniylar davri davlat boshqaruv masalasida ushbu suloladan avval hukm surgan temuriylar va ayniqsa chingiziylar bosqinidan avvalgi davrlarga o‘xshagan hokimiyatning davlat idoralararo taqsimotimavjud bo‘lmagan. Bunga sabab, ushbu davr tarixi tadqiqotlariining ko‘lami ozligi, shuningdek, yarim ko‘chmanchi turmush tarzi an’analarining mustahkam Jo‘chi ulusidagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning shaybniylar faoliyatida saqlanib qolganligidir. Shayboniylarning Dashti Qipchoqdan Movarounnahrga kirib kelishi bilan mazkur mintaqadagi mavjud ayrim an’analarning ham Turkiston markaziga tarqalishi uchun sharoit tug‘ilgan. Xuddi shu sabab ham o‘zbek davlatchiligining somoniylar, qoraxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar, anushteginiylar, temuriylar davrida mavjud bo‘lgan davlat boshqaruv taqsimoti shayboniylar zamoniga kelib konservativ yo‘nalishda rivoj topa boshlagan. Ya’ni, dargoh va uning atrofidagi xizmatlar mavqyei kuchayib borib, ijroiya hokimiyatdagi devonlar tizimi faoliyati chegaralanib qolgan 3 . Shayboniylar an’analari asosida oliy hukmdorlik otadan bolaga emas, balki suloladagi eng ulug‘ yoshdagi namoyondaga o‘tishi tartibi dastlabki shayboniylar davrida saqlangan bo‘lsa, asosan XVI asrning 40-yillaridan boshlab sulola ichidagi oilaviy an’ana ustun chiqa boshlagan. Abdullaxon II davriga kelib esa bu holat aniq bir shaklga tushgan. Taxt vorisi shayboniylarda navvob, qug‘ulxoniy, kichik xon deb ham atalgan. Abdullaxon II zamonida valiahdga Balx viloyati hokimligini topshirish an’anasi ham shakllanib borgan bo‘lsada, ammo shayboniylarning faoliyatiga tez orada chek qo‘yilishi sabab mazkur an’ana rivoj topmay qolgan. Dargohda xondan keyingi muhim davlat vazifasi naqib hisoblangan. Tarjimada sardor, boshliq, yetakchi ma’nosini beruvchi naqiblik mansabi amalda ancha keng mazmun va vakolatga ega bo‘lgan. Naqib xonning eng yaqin va ishonchli kishilaridan hisoblangan. Rasmiy qabul marosimlarida uning oliy hukmdor chap tomonidan birinchi bo‘lib joy olishi naqibning dargohda tutgan yuksak maqomidan dalolat beradi. Xonning farmoni, yorliqlarida ham naqib nomi birinchi bo‘lib zikr etilgan. Davlatning ichki va tashqi siyosati hamda harbiy 3 Зиё А. Узбекская государственность: c древнейших времён до российского вторжения. – Ташкент: Шарк, 2001. – 154 с. 7 masalalarida oliy hukmdorning birinchi maslahatchisi sifatida qaralgan. Masalan, 1570 yili Buxoroda yana bir bor hokimiyatini tiklarkan, buxoroliklar tomonidan o‘rtaga solingan mashhur Qosim shayx Azizon bilan muzokaraga Abdullaxon II o‘z naqibini yuboradi. Harbiy yurishlar uyushtirish, davom ettirish, dushman harbiy imkoniyatlarini o‘rganish yumushlarini ham xon naqibga yuklagan, uning maslahati bilan qaror qabul qilgan. Shuningdek, naqiblarga mas’uliyatli elchilik vazifalari ham yuklatilganki, ularning muhim jihatlaridan biri shuki, ular albatta, payg‘ambar avlodlari hisoblanmish sayyidlar xonadoniga mansub kishilar bo‘lishi talab etilgan. Bu holat siyosat va mafkura nazoratini dargoh doirasida tutib tutish, mafkuraviy hayot tizginini butunlay tariqatlar ixtiyorida mujassamlashishining oldini olish bo‘lgan. Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri otaliqdir. Otaliq qilmoq, otasining o‘rnini bosmoq mazmunini beruvchi mazkur lavozim markaziy hokimiyatning joylardagi, ya’ni viloyatlardagi siyosatini bnelgilashda katt ahamiyat kasb etgan. Oliy hukmdor viloyatlarni sulola namoyondalari shahzodalararo taqsimlab berar ekan, ularga otaliq, ya’ni o‘z nazoratchisini, ishongan kishisini tayinlagan. Ayniqsa, balog‘at yoshiga yetmagan shahzodalar viloyatlarga tayinlangan holllarda, ular to ulg‘ayib mustaqil faoliyat ko‘rsatish darajasiga yetgunliklariga qadar, davlat ishlarini boshqarishdek og‘ir yuk xuddi mana shu otaliqlar zimmasiga yuklatilgan. Bunday hollarda olatiq butun viloyat taqdirini, uning markaz bilan munosabatlarini qanday bo‘lishini hal etib berganlar. Otaliqlarning asosiy vazifasi joylar bilan bog‘liqligi viloyatlar taqdirida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan 4 . Oliy hukmdor chiqargan hukmlar, yorliqlar va boshqa rasmiy hujjatlarni o‘z egalari, mas’ullarga, ijrochilarga yetkazish tadbirlariga parvonachi javobgar bo‘lgan. Urush paytlarida esa ular harbiy yetakchilik vazifalari bilan shug‘ullanganlar. Dargohga tushgan arizalarni qabul qilish, javobini berish mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya etishning nazorati dodxoh mutasaddi etib 4 To’rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro.: Durdona, 2020. - 142 b. 8 belgilangan. Shuningdek, u elchilarni qabul qilish, elchilik yumushlarini tashkil etish va hatto shaxsan elchi sifatida boshqa mamlaktlarga borib kelish kabi tadbirlarni ham amalga oshirgan. Dargohdagi yana bir muhim lavozimlardan biri bu ko‘kaldosh hisoblangan. Mazmunidan ham ko‘rinib turganidek, ular oliy hukmdorga va rasmiy sulolaga eng yaqin kishilardan bo‘lgan. Ko‘kaldoshning ijtimoiy mohiyati rasmiy sulolaning biron vakili bilan bir onani emganlik bilan tushuntiriladi. Demak, ko‘kaldosh dargohning eng ishonchili kishilaridan hisoblanib, unga topshiriladigan vazifalar ham shu qadar nozik va mas’uliyatli bo‘lgan. Ko‘kaldosh vazifasi mamlakatda oliy hukmdor olib borayotgan siyosat daxlsizligi, unga kishilarning munosabatlarini aniqlash bilan bog‘liq yumushlardan iborat bo‘lgan. Abdullaxon II va Abdulmo‘min o‘rtasidagi qarama-qarshilikni bartaraf etishda, Abdulmo‘min harakatlari va maqsadlarini oldindan bilib, xonga to‘g‘ri ma’lumot berishda asosiy o‘rinni Qulbobo ko‘kaldosh asosiy rolni o‘ynagan. Shu sabab taxtga chiqqan kuniyoq dastlabki qilgan ishlaridan biri Qulbob ko‘kaldoshni qatl etish bo‘lgan. Sulola ichki munosabatlariga oid tadbirlar, oliy hukmdor va shahzodalar o‘rtasidagi aloqalar tegishli tartib asosida yo‘lga qo‘yish ishini xon yasovuli olib borgan. Shahzodalarni xon tomonidan qabul qilish, ularning peshkashlari, arzlari, iltimoslarini yetkazish kabi tadbirlar shular jumlasidandir 5 . Dargohdagi xavfsizlik, tartib, keldi-ketdidan xabardorlik kabi tadirlar eshikog‘aboshi boshliq xizmat bo‘ynida bo‘lgan. Chap eshikog‘asi, o‘ng eshikog‘asi, katta eshikog‘asi kabi ichki taqsimotlar bo‘lgan bu xizmat vakillari urush paytlarida oliy hukmdorning eng muhim harbiy topshiriqlarini ham bajarib borganlar. O‘sha zamonlarga mos ravishda davlatning biron-bir xizmat idorasi, xizmat turi namoyondalari urush paytida o‘zlarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri vazifalariga qo‘shimcha ravishda harbiy faoliyat bilan ham shug‘ullanib kelganlar. Harbiy harakatlar paytida miroxo‘r (oliy hukmdorning yilqi, ot-ulov, ularning ta’minoti mas’uli), shig‘ovul (chet el elchilarini qabul qilish bo‘yicha mas’ul), qushbegi 5 Zamonov А . Т ., To’xtabekov К . А . Buxoro xonligida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar (shayboniylar sulolasi davri). – Т .: Tafakkur, 2018. - 124 b. 9 (podshoh ov tadbirlarini uyushtiruvchi), chuhraboshi (maxsus harbiy qism boshlig‘i), bakovulboshi, dasturxonchi kabi lavozimlar yuzaga keladi. Dargoh bilan bog‘liq yana qo‘rchiboshi (quro-aslaha xizmati xodim), uning amaldorlaridan bo‘lmish jibochi, jarchi, tavochi, qorovulbegi, xazinachi, mehtar kabi lavozimlar ham mavjud bo‘lgan. Dargoh faoliyatida katta mavqyega ega bo‘lgan lavozimlardan yana biri shayxulislom bo‘lib, davlat va jamiyatdagi mafkuraviy hayotda uning o‘rni favqulodda edi. Din peshvolari va muassasalari nafaqat ijtimoiy hayotda, balki iqtisodiy munosabatlarda ham o‘z mavqyeini yo‘qotmaganlar. Shu sababdan vaqf mulklari bilan shug‘ullanuvi maxsus xizmatlar joriy etilgan bo‘lib, ularning mamlkat miqyosida bosh sadr, joylarda esa sadrlar boshqarganlar. Sud ishlariga kelganda, mamlakat miqyosida tizimda bosh qozi yetakchilik qilgan bo‘lsa, harbiylar hayotida yuz beradigan huquqiy masalalarni qoziaskar hal etib borgan. Shu bilan birga harbiy qozi ham, mahalliy qozilar ham bosh qoziga bo‘ysunganlar. Mamlakatdagi ahloqiy normalarga rioya qilish ayniqsa amaldorlar, hatto, din peshvolari orasidagi shu masalaga munosabatni bilib borish ishi bilan muhtasib (rais) shug‘ullangan 6 . Shayboniylar davrida devonbegi va qutvolning ish faoliyati va vazifasi ko‘lam jihatidan ancha keng bo‘lgan. Chunonchi, devonbegi mamlakatning muhim ishlaridan, mol-mulk, ya’ni moliya, soliq, yer-suv masalalari, viloyatlar bo‘ylab amaldorga ish taqsimlash, mansablarga tayinlash va bularning barchasi haqida hukmdorga har kuni hisobot berib turgan. Qutvol esa shayboniylar davrida qal’a boshlig‘i vazifasini bajargan bo‘lsada, keyinchalik u shahar hokimi maqomini ham kasb etgan. 6 Eshov B.J., Odilov A.A. O’zbekiston tarixi. II kitob (XVI asr o’rtalaridan – XIX asr ikkinchi yarmigacha).– T.: Donishmand ziyosi, 2020. - 162 b. 10 1.2. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi. Sulolaviy boshqaruv. O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida shayboniylar sulolasining hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi va bu nasl-nasab vakillarining hayoti, tarixi, ular bilan bog‘liq turli voqea va jarayonlar ilmiy tadqiqot ishlarida maxsus ravishda, ba’zan esa qisman o‘rganilgan hamda mazkur ilmiy-tadqiqot ishlarining natijalari ilmiy muomalaga kiritilgan. Ammo tor doiradagi ayrim masalalar tarixiy jihatdan tadqiq etilmagan, shu jumladan, shayboniylaming sulolaviy tarixi va uning о’ziga xos tomonlari genealogik nuqtai nazardan yoritilmagan va bu tadqiq etilishi lozim bo‘lgan masalalardan biridir. Xonlarning taxtga o‘tqazilishi Chingizxon (1206-1227) va Amir Temur (1370-1405) davlatlari boshqaruvi an’analariga asoslangan. Shunday bo‘lsa-da, Muhammad Shayboniyxon tomonidan dashtliklarga xos bo‘lgan ayr1m o‘zgarishlar kiritilgan. Shayboniy sultonlartemuriylardan farqli o‘laroq, egallab olingan yerlami boshqarishni faqat о’ z sulolasi vakillarigagina topshirgan. Davlat tepasida qabila va urug‘laming boshliqlari tomonidan saylab qo‘yilgan xon turgan. Lekin davlatni boshqarishda uning huquqlari qisman cheklangan edi. Urush va sulh masalalaridan tortib, to shahzodalaming tarbiyachi (otaliq, atka)larini tayinlashgacha bo‘lgan har qanday tadbir qabila va urug‘ boshliqlarining, ruhoniylaming, sultonlar va o‘g‘lonlar (Chingizxon naslidan bo‘lgan sarkardalar, harbiylar)ning maslahatisiz amalga oshmagan. Bundan ko‘rinib turibdiki, xon huzurida chaqirilib turiladigan bunday kengashlar shayboniylar davlati boshqaruvida katta rol o‘ynagan. Davlat boshqaruvi qoidalarida esa shariat qonun- qoidalariga, qadimiy to‘ra va yasoq qonunlariga qat’iy rioya qilingan 7 . Shayboniylarda mamlakat taxtining egallanish an’analari tartibini shartli ravishda ikki bosqichga bo‘lishimiz mumkin: Birinchi bosqich: Davlat tashkil topishidan (1500-1512), to XVI asrning 40- yillarigacha bo‘lgan davr. Ikkinchi bosqich: XVI asrning 40-yillaridan, to sulola barham topishigacha bo‘lgan davr (1601-yil). 7 Arminiy Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. – Т .: Info Capital Books, 2024. - 187 b. 11 Ubaydullaxon (1533-1540) vafotidan keyin mamlakatda boshlangan siyosiy nizo, oilaviy taxt talashlar va bu kurashda shayboniyzodalaming har biri taxtga da’vogarlik qilish imkoniyatlariga ega ekanliklari taxtning otadan bolaga o‘tish tartibini yuzaga keltirdi. Bu yerda Abdullaxon ibn Iskandarxon (1583-1598) tomonidan o‘zidan oldin amakisi Pirmuhammad va otasi Iskandar sultonning yoshi ulug‘ligi sababli taxt egasi sifatida e’lon qilishi (Abdullaxon ibn Iskandarxonning bи siyosiy tadblri bitta oila doirasida amalga oshirilib, sulola manfaatlarini inobatga olmagan edi) uning Movarounnahrda yakka hukmdor sifatidagi siyosiy intilishlaridan dalolat beradi. Vaholanki, о’sha davrda Movarounnahr va Xurosonda hukmronlik qilayotgan shayboniy sultonlar orasida Pirmuhammad (1556- 1561-yillarda Buxoro, 1567-yilgacha Balx xoni) va Iskandar sultonga (1561-1583) nisbatan yoshi katta shayboniy sultonlar bo‘lgan. Ko‘chkunchixonning nabiralari Javonmardali sulton (1572-1578- yillardaSamarqand xoni), Sulton Said ibn Abu Said (vaf. 1569-у.), Gadoy sulton ibn Abdulatifxon (vaf. XVI asr 70-yillari oxiri)lar Samarqand va uning atrof viloyatlarida hukmronlik qilgan. Ular Buxoroda hokimiyatni qo‘lga kiritgan Jonibek sulton (Shayboniyxonning amakivachchasi, Abdullaxonning bobosi) avlodlari bilan о’zaro kurash olib borganlar va ularga dushman nazari bilan qaraganlar. XVI asrning birinchi yarmida oliy hukmdorlar shayboniy sultonlar, urug‘ va qabila boshliqlari tomonidan saylab qo‘yilgan. Xon tomonidan belgilangan har qanday tadbir dastlab uning huzuriga chaqirilib turiladigan kengashda muhokama qilingan. Muhokamaga qo‘yilgan tadbir kengash ahli tomonidan yoqlangandagina kuchga kirgan 8 . Shayboniylar an’anasi bo‘yicha viloyatlami taqsimlash oliy hukmdor vakolatigagina taalluqli bo‘lib, u bu taqsimotni amalga oshirishda, avvalo, o‘zining eng yaqin odamlari manfaatini yuqori qo‘ygan. Chunki, mamlakatning tinchligi, markaziy hokimiyatning mustahkamligi mahalliy hokimlaming ishonchliligi va sodiqligiga bog‘liq bo‘lgan. Muhammad Shayboniyxon tomonidan Movarounnahr 8 Muhammad Tolib. Matlab ut-tolibin / Fors tilidan tarjima va izohlar mualliflari G’. Karimiy va E.Mirkomilov. – Т .: Movarounnahr. 2016. - 98 b. 12 hududi egallangach (1504-yilga kelib ), mamlakat viloyatlarini о’z sulolasining yirik namoyandalariga bo‘lib berdi. Hofiz Tanish Buxoriyning ma’lumot berishicha, yirik hududlar ishonchli shayboniy sultonlaming eng ziyrak va tadbirkor, shu bilan birga, siyosiy jarayonlarda mashhur bo‘lgan vakillariga berilgan. Bunday tartibdagi bo‘linishning egalik huquqi, hududlarning kengayib borishi, shayboniy sultonlarning ayrimlari to‘satdan vafot etishi yoki jangda halok bo‘lishi natijasida o‘zgarib borgan. Muhammad Shayboniy 1510-yil halok bo‘lgach, shayboniylarda ikki yil davomida boshqaruv amalda Jonibek sulton va Ubaydulla sultonlar qo‘lida bo‘lgan. Xususan, 1512-yil shayboniy sultonlar yig‘ilib, yoshi ulug‘ harbiy yo‘lboshchi bo‘lgan Jonibek sultonga hududlarni qayta taqsimlash vazifasini topshirishgan (u yosh jihatidan Kо’chkunchixon va Suyunchxo‘jaxonlardan keyin uchinchi о’rinda tursada, harbiy-siyosiy jarayonlarda yetakchi mavqeiga ega bо ‘lgan). Hududlarning yaqin qarindoshlarga bо’ lib berilishi mamlakatda yagona sulola ( oila) hukmronligini ta’minlagan bo‘lsa, ularning o‘z hududidagi harbiylarga ham yo‘lboshchi, sarkarda bo‘lishi, umumiy qo‘shinning yagona oilaga tegishli, oliy harbiy lavozimlar ham sulola vakillari qo‘lida bo‘lganligini ko‘rish mumkin. Harbiy yurishlar chog‘ida ham viloyat rahbarlari bo‘lgan shayboniy sultonlar o‘z qo‘shinlari bilan armiyaning asosiy qismini tashkil etgan va o‘ng qanot, so‘l qanot, qalb singari qo‘shinning asosini tashkil qilgan qismlarida joylashgan 9 . Taxt vorisini belgilashda ham ma’lum tartiblar amal qilgan. Masalan, Muhammad Shayboniyxon tomonidan Xuroson yerlari egallangach, uning katta o‘g‘li Muhammad Temur valiahd deb e’lon qilingan (1509-yil) va unga "xon" unvoni berilgan. Lekin Muhammad Shayboniy vafot etgach, barcha shayboniy sultonlar kengashib, eski to‘ra va yasoq qonuni bo‘yicha o‘sha davrdagi yoshi eng ulug‘ shayboniy Ko‘chkunchi ibn Abulxayrxonni oliy hukmdor etib saylagan. Shu davrdan boshlab Movarounnahrda "xon" bilan bir paytda valiahd ham 9 Ҳофиз Таниш ал - Бухорий . Абдулланома . ( Шарафномаи шоҳий ) Форс тилидан С . Мирзаев таржимаси . 1- китоб. – Т.: Шарқ, 1999. - 94 б. 13 belgilanadigan bo‘ldi. Shayboniylar davlatida valiahd "qolg‘a" deb atalib, 1512-yil yosh jihatdan xondan keyin ikkinchi o‘rinda turgan uning ukasi Suyunchxo‘ja "qolg‘a" sifatida belgilangan. 1525-yil Suyunchxo‘ja sulton bevaqt vafot etgach, xondan keyingi yoshi ulug‘ sultonlardan biri - Karmana va Miyonkol hokimi Jonibek sulton (mashhur shayboniylar - Abulxayrxonning nabirasi, Abdullaxon ibn Iskandarxonning bobosi) valiahd etib belgilandi. 1529-yil Jonibek sulton vafot etgach, eng katta shahzodalar Ko‘chkunchixonning o‘g‘illari Abu Said sulton va Abdullaxon I (1540-1541, Kо’chkunchixonning ikkinchi о’g‘il)lar birin-ketin "qolg‘a", undan keyin esa oliy hukmdorlik martabalariga ko‘tarilgan. Abdullaxon ibn Kо’chkunchixon ( Abdullaxon 1) vafotidan keyin mamlakatda ma’lum muddat qo‘shhokimiyatchilik yuzaga keldi va Ubaydullaxonning o‘g‘li Abdulaziz (1541-1550) Buxoroda, vafot etgan xon - Abdullaxon ibn Kо’chkunchixon ( 1540-1541 )ning ukasi Abdulatifxon (1541-1551) Samarqandda o‘z hukmronligini o‘rnatib oldi. XVI asrning 50-yillaridan boshlab esa siyosiy kurashning yanada kuchayishi natijasida, Samarqandda Ko‘chkunchixon avlodlari (1541-1578), Buxoroda Ubaydullaxon avlodlari (1541-1557), Toshkentda Suyunchxo‘ja sulton avlodlari (1540-1583), Karmana va Miyonkolda Jonibek sulton avlodlari (1512-1598) mustaqil ravishda hukmronlik qila boshlagan. 1557- yil Abdullaxon ibn Iskandarxon tomonidan mamlakat poytaxti Buxoroning egallanishi natijasida shayboniylar davlatining markazlashuvi jarayoni qaytadan boshlandi 10 . Sulola hukmronligining deyarli yarmi aynan Abdullaxon ibn Iskandarxon faoliyati bilan bog‘liqdir. U 1557-1561-yillarda amakisi Pirmuhammadxonni, 1561-1583-yillarda otasi Iskandarxonlami oliy hukmdor darajasida bo‘lishini ta’minlagan bo‘lsa, 1583-1598-yillarda o‘zi rasman "xon" rutbasi asosida mamlakatni boshqardi. Abdullaxonni qadimiy odat bo‘yicha oq kigizga o‘tqazishib, xon qilib ko‘tarishgan va kigizning to ‘rt uchidan mamlakatning to ‘rt ustuni sifatida е ‘tirof etilgan to‘rtta shaxs ko‘tarib borgan. Ular Abdullaxon ibn 10 Хожа Самандар Термизий. Дастур ул-мулук. Форс-тожик тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Ж.Эсонов. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1997. - 189 б. 14 Iskandarxonning eng yaqin kishilari bo‘lgan Qulbobo Ko‘kaldosh (xonning emikdoshi, yaqin maslahatchi), Turdaka sulton (harbiy qo ‘mondon), Sayyid Xoja naqib (bosh vazir darajasidagi shaxs) va Jo‘ybor shayxi Xoja Muhammad Islom (shayxulislom)Iardan iborat bo‘lgan. Agar bu jihatga ahamiyat beradigan bo‘lsak, qadimiy turkiy an’ana bo‘lgan ushbu udumda mamlakatning to‘rt sohasi bo‘yicha ustunlar xonning tayanchi ekanligi va ular davlatning ma’naviy-ma’rifiy, harbiy- siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarini qamrab olgan o‘ziga xos birlikni yuzaga keltirganligi namoyon bo‘ladi. Shayboniylar davlatining boshqaruv tizimida sulolaga mansub shaxslarning xonlik, valiahdlik, sarkardalik va boshqa lavozimlardagi faoliyatlariga oid ma’lumotlarni tahlil qilish natijasida quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin: ya’ni, biz yuqoridagi xonlik boshqaruvini davrlashtirish masalasidan kelib chiqiladigan birinchi davrda mamlakatda nisbatan barqarorlik ta’minlanganligini kuzatishimiz mumkin. Buning asosiy sabablaridan biri ma’lum qoida hamda intizom asosida yoshi eng ulug‘ sulola vakilining saylab qo‘yilishi natijasida taxt uchun talashishning kelib chiqmaganligidir; bu masalaning ikkinchi jihati esa, ushbu an’ana natijasida davlat asoschisi bo‘lgan Muhammad Shayboniyxonning birorta ham avlodi oliy hukmdor sifatida mamlakatni boshqarish imkoniga ega bo‘lmagan. Ма’muriy tuzilishi. XVI asrning boshlarida Movarounnahming Muhammad Shayboniyxon tomonidan bosib olinishi bu hududlaming xon urug‘i vakillari bo‘lgan o‘zbek sultonlari tomonidan bo‘lib olinishiga sabab bo‘ldi. Ayrim hollarda Shayboniyxon ba’zi qabila boshliqlariga ma’lum mulklami ham bergan. XVI asrning 30-yilllaridan boshlab Buxoro shayboniylar davlatining ma’muriy-siyosiy markazi sifatida е’tirof etilganidan so‘ng qonun kuchiga ega bo‘lgan barcha hujjatlar Buxorodan chiqarilgan. Davlatdagi murakkab boshqaruv apparatini tashkil etgan ko‘p sonli amaldorlar guruhi ham aynan Buxoroda markazlashgan 11 . Ma’muriy jihatdan Buxoro xonligi viloyatlar va tumanlarga bo‘lingan. Buxoro xonligining bu davrdagi asosiy ma’muriy birligi viloyat bo‘lib, manbalarda Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Hisor, Balx, Termiz, Karmana, Qorako‘l, 11 Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс-тожик тилидан А.Расулов таржимаси. – Т.: Фан, 1966. - 76 б. 15 Miyonkol, Shosh, Turkiston, Farg‘ona, O‘ratepa, Marv kabi viloyatlar tilga olinadi. Bu hududlar mutlaq chegara bo‘lmay, kengayib yoki qisqarib turgan. Ba’zi viloyatlar tashqi va ichki siyosiy vaziyatga qarab markaziy hokimiyatga bo‘ysunmay qo‘ygan. Mirzo Badi Devon (XVIII asr)ning ma’lumot berishicha, Buxoro xonligi boshqaruvida o‘ziga xos an’ana va qonunlar o‘matilgan bo‘lib, joylardagi yuqori mansabga ega bo‘lgan zodagonlar davlat boshlig‘i tomonidan hokimlikka ko‘tarilgan. Viloyat hokimlari xon tomonidan tayinlangan. Odatda bunday yuksak mavqega xonning yaqin ishonchli kishilari, qarindoshlari, yirik qabila boshliqlari, harbiy yurishlarda o‘zini ko ‘rsatgan о’ zbek sultonlari loyiq topilgan. Markaziy va mahalliy boshqaruv. Yirik hududlarda tashkil topgan shayboniylar davlati хоп tomonidan boshqarilgan. Xonlikning siyosiy tizimida o‘zbek davlatchiligining somoniylardan temuriylargacha bo‘lgan davrida qaror topgan davlat boshqaruvi qonun-qoidalari hamda xususiyatlari bilan birgalikda ko‘chmanchilarga xos an’analar ham mavjud bo‘lgan. Xon cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lib, u o‘z atrofida viloyat, tuman hokimlari hamda nufuzli qabila boshliqlarini birlashtirganidan so‘ng mustaqil siyosat olib borgan. Ammo, ayrim viloyat hokimlari mavqei kuchayib markaziy hokimiyatga bo‘ysunmay qo‘ygan holatlar ham bo‘lib turgan. Bunday holat, ayniqsa, Abdullaxon II davrida kuchayib bo‘lib, u bo‘ysunmas hokimlaming barchasini zo‘rlik bilan bo‘ysundirgan edi. Davlat boshqaruvida xon saroyidagi oliy darajali amaldorlardan tashkil topgan markaziy boshqaruv hamda viloyatlar va tumanlar qo‘lida mahalliy boshqaruv asosiy o‘rinda turar edi. Tabiiyki, xon ular yordamida hamda bevosita ishtirokida davlatdagi ma’muriy boshqaruvni amalga oshirgan 12 . Ilgarigi sulolalar davrida bo‘lgani kabi shayboniylar davrida ham eng oliy davlat idorasi - dargoh hisoblangan. Dargoh tepasida xon turgan bo‘lib, bu idora saroy devonida jamlangan hamda davlatning ichki va tashqi hayotiga oid barcha masalalami hal qilgan. Chunonchi, davlatning oliy darajali amaldorlari a’zo hamda odatda bosh vazir tomonidan boshqariladigan bu mahkama davlatning siyosiy, 12 Аҳмедов В. Тарихдан сабоқлар. – Т.: Ўқитувчи, 1994. -111 б. 16 moliyaviy, harbiy, tashkiliy va boshqa masalalarini ko‘rib chiqar edi. Bu yerda qabul qilingan qarorlar xonning tasdig‘i bilan kuchga kirib, hayotga tatbiq etilgan. Ta’kidlash joizki, ko‘plab ko‘kaldosh, otaliq, naqib, vaziri a’zam, vazir, devonbegi kabi oliy darajali saroy amaldorlari, nuyon, tug‘begi, kutvol, dorug‘a, qurchiboshi kabi harbiy amaldorlar, jo‘ybor shayxlari, sadrlar, shayxulislom kabi diniy ulamolaming fikrlari va manfaatlari ham qarorlar qabul qilinishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Ma’lumki, Muhammad Shayboniyxon barpo etgan davlat ko‘chmanchilik an’analarini tub o‘troq xalq an’analari bilan muvofiqlashtirishga asoslangan bo‘lib, bu narsa davlat boshqaruvida, siyosiy va harbiy tizimda xizmat vazifasini bajaruvchi harbiy va ma’muriy amaldorlar hamda ularning vazifalari, funksiyalari va ularning nomlanishida yaqqol ko‘zga tashlanadi 13 . Amaldorlarning asosiy daromad manbai xon tomonidan taqdim etiladigan va o‘zlari sotib oladigan yerlardan, nomuayyan (faqat harbiy harakatlar paytida to‘lanadigan) tarzda beriladigan maoshdan iborat bo‘lgan. Ma’muriy-harbiy amaldorlar yuqori lavozimlarga oliy hukmdor tomonidan tayinlangan. 13 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O’zbekiston tarixi. Qisqacha ma lumotnoma. – T.: Fan, 2007. - 308 b.ʼ 17 II BOB. BUXORO XONLIGINING SHAYBONIYLAR BOSHQARUV TIZIMIDAGI HARBIY MANSAB VA UNVONLAR 2.1. Shayboniylar boshqaruv tizimida ma’muriy-harbiy mansablar Davlat boshqaruvining o‘rta asr an’analariga ko‘ra, shayboniylar boshqaruvi tizimidagi mansab va unvonlarni nisbiy ravishda ikki turga bo‘lish mumkin: birinchisi - ma’muriy-harbiy mansablar; ikkinchisi - harbiy mansablar. Harbiy va ma’muriy-Harbiy amaldorlar 14 : Harbiy amaldorlar: Qo‘shbegi Chuhraboshi No‘yon, Tug‘begi, Qo‘rchi To‘pchiboshi Qorovulbegi Yasovul, Tavochi, Jevachi, Gibachi) Mingboshi Yuzboshi, Qozi askar, Qozi muftiy. Ma’muriy-Harbiy amaldorlar: Naqib, Ko‘kaldosh, Parvonachi, Mushrif, Shig‘ovul, Dorug‘a, Sohib ixtiyor, Miroxur, Mahram, Bakovul, Xon yasovuli, Qushbegi, Munshiy. Saroyning ma’muriy amaldorlari urush paytida harbiy soha boshqaruviga kirishganligiga ko‘ra, ularning mansab faoliyatini ma’muriy harbiy deb atash mumkin. Ma’muriy-harbiy boshqaruvga xos turli amal va ishlami bajaruvchi shaxslaming vazifalari nimalardan iborat bo‘lgan, davlat miqyosida ularning mavqei qanday bo‘lganligini quyidagi misollarda ko‘rib chiqamiz. Shayboniylar davlati ma’muriy-harbiy boshqaruvidagi muhim vazifalardan biri naqib hisoblangan. Naqib aslida sayyidlar va sayyidzodalardan tanlab olingan. Xalifalik davri va Movarounnahrda tashkil topgan ilk markazlashgan davlatlar faoliyat ko‘rsatgan kezlarda naqib asosan sayyidlar yashagan jamoalaming boshqaruvchisi, raisi sifatida tayinlangan. Ulami sayyidlar xonadonlari yashagan hududlaming oqsoqoli desak ham bo‘ladi. Naqiblik merosiylik xususiyatiga ham ega bo‘lgan va faqat Payg‘ambar avlodlari xonadoni vakillari bu lavozim sohiblari bo‘lishi mumkin edi. Musulmon jamiyatlarida qayerda naqiblik mansabi mavjud bо’lsa, о’sha yerda sayyidlar yashaganligiga yoki bu vazifa egalari shular orasidan tayinlanganligiga guvoh bo‘lamiz. Naqib temuriylar davrida diniy peshvolik, 14 Zamonov А.T. Buxoro xonligi tarixi. – T.: Ваyoz, 2021. - 162 b. 18 shariat qoidalarining sharhlovchisi, muqaddas qadamjolar va mozorlar ta’minotining rahbari vazifalarini bajargan bo‘lsa, shayboniylar davriga kelib xonning eng yaqin va ishonchli kishilaridan biriga aylangan. Rasmiy qabul marosimlarida uning oliy hukmdordan chap tomondan birinchi bo‘lib joy olishi naqibning dargohda tutgan yuksak maqomidan dalolat beradi. Xonning farmon, yorliqlarida ham naqib nomi birinchi bо’lib zikr etilgan. Davlatning ichki va tashqi siyosati hamda harbiy masalalarda oliy hukmdoming birinchi maslahatchisi sifatida qaralgan. Harbiy yurishlami uyushtirish, davom ettirish, dushmanning harbiy imkoniyatlarini o‘rganish yumushlarini ham xon naqibga yuklagan. Harbiy kengashlarda ham naqib mansabidagi shaxs birinchi bo‘lib gapirishga, rej asini aytishga haqli bо’ lgan, xon aksariyat hollarda uning maslahati bilan qaror qabul qilgan. Xiva xonligida esa, naqib mansabidagi kishi ba’zi hollarda qo‘shinning oliy bosh qo‘mondoni ham hisoblangan. Shuningdek, hukmdorlar о’rtasidagi deyarli barcha sulhlar naqiblar ishtirokida amalga oshirilgan. Hatto hukmdorlar qahr-u g‘azabga to‘lgan vaziyatlarda ham, din peshvosi bo‘lgan naqiblar aybdorlarni jazodan saqlab qolish darajasidagi qudratga ega bo‘lganlar. Asr oxiriga kelib esa, ularning nufuzi biroz pasayib (asosiy vazifa va vakolatlar shayx ul-islomga o‘tgan), bu mansab egalari o‘zidan keyin turuvchi mansab - harbiy sudya (muhtasib)ga aylanib borgan. XVII asrdan esa, u harbiy lavozimga aylanib, yurish, ko‘chish va urush paytida qo‘shinni tartibga solish, jang aslahalari bilan ta’minlash, joylashtirish bilan shug‘ullangan va ma’lum mansabga loyiq shaxslaming boshqa, o‘zlariga to‘g‘ri kelmaydigan o‘rinlarga tayinlanishlariga yo‘l qo‘ymaslikni nazorat qilgan 15 . Muhim mansablardan yana biri otaliq (atka, bek atka) bo‘lgan. U, avvalo, voyaga yetmagan shahzodaning tarbiyasi uchun mas’ul hisoblangan. Mazkur lavozim egasi shahzodaga otaliq sifatida, otasining o‘mini bosadigan darajada tarbiya bergan. Otaliqlar shahzodalarga mulk qilib berilgan viloyatlardagi xon hokimiyati siyosatini yurgizuvchilari bo‘lishgan. Ular xonning shahzodalami doimiy nazorat qiluvchi ishonchli kishilari edilar. Shu sababdan ham shahzodalar 15 Готье Ю. В. Дженкинсон Антоний. Путешествие в Среднюю Азию в 1558 –1560 гг. // Английские путешественники в Московском государстве в XVI веке – М.: ОГИЗ, 1937. – c. 154. 19 voyaga yetguniga qadar ma’lum viloyatlardagi boshqaruv ishlari asosan otaliqlar ixtiyorida bo‘lgan. Amalda ular butun bir viloyat taqdirini, uning markaziy hokimiyat bilan munosabatlarini hal qilishgan. Davlat ishlarida ko‘kaldosh (ma’nosi - bir onadan sut emgan) mansabi ham muhim ahamiyat kasb etgan. Odatda, ko‘kaldoshning ijtimoiy mohiyati rasmiy sulolaning biror-bir vakili bilan bir onani emganlikni anglatadi. Demak, ko‘kaldosh dargohning eng ishonchli kishilaridan hisoblanib, unga topshiriladigan vazifalar ham shu qadar nozik va mas’uliyatli bo‘lgan. Mazkur maqomga ega shaxsning vazifasi mamlakatda oliy hukmdor olib borayotgan siyosatning daxlsizligi, unga kishilaming munosabatlari bilan bog‘liq yumushlardan iborat edi. Ko‘kaldosh mansabi biror-bir davrda Abdullaxon ibn Iskandarxon davridagidek yuqori darajada bo‘lmagan. Buning boisi mazkur xon davrida ko‘kaldosh darajasiga ega shaxsning boshqalarga nisbatan yanada faol ish yuritishi bilan bog‘liq edi. Bu davming faol kishilaridan biri bo‘lmish Qulbobo Ko‘kaldosh (1534-1598)ning shaxsiy faoliyati ushbu mansab nufuzining nihoyat darajada ortishiga sabab bo‘lgan. Xon chaqirgan harbiy kengashlarda ko‘kaldosh naqibdan keyin, ikkinchi bo‘lib o‘z fikrini aytish huquqiga ega bo‘lgan. "Abdullanoma"da Abdullaxonning Qulbobo xususidagi quyidagi ta’rifi keltirilgan: "Kimki Qulbobo Ko‘kaldoshdek yana ikki kishisi bo‘lsa, har vaqt uning tirishqoqligi bilan yeming to‘rt burchagini olishi mumkin" 16 . Xon yasovuli lavozimidagi shaxs sulola ichki munosabatlariga oid tadbirlami boshqarib turgan. Chunonchi, oliy hukmdor bilan shahzodalar o‘rtasidagi munosabatlami o‘rnatilgan tartib asosida yo‘lga qo‘yish, xonning shahzodalarni qabul qilishi, ularning arzlari, iltimoslarini xonga yetkazish kabi tadbirlar shular jumlasidandir. Davlat dargohidagi xavfsizlikni ta’minlash, ichki tartib-qoidalar, keldi- ketdidan xabardorlik eshikog‘aboshi lavozimidagi shaxs zimmasiga yuklatilgan. Bu lavozim o‘z navbatida chap eshikog‘aboshi, o‘ng eshikog‘ aboshi, eshikog‘ aboshi kabi alohida lavozimlarga bо’lingan. Ular urush paytlarida oliy 16 Sagdullayev A., Mavlonov O’. O’zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o’rtalariga qadar). – T.: Akademiya. 2006. - 132 b. 20 hukmdorning eng muhim harbiy topshiriqlarini ham bajarganlar. Masalan, 1584- yili Abdullaxon Ko‘lob qal’asini qamal qilganida, barcha eshik og‘alarga (chap va o‘ng) murchal (okop yoki lahim) kovlashni buyurgan. Boshqa sulola hukmdorlari singari shayboniylar xonlari hayotida ham ovchilik muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shuning uchun ham xon huzurida qushbegi (qushchi) yoki amiri shikor lavozimi bo‘lib, u mas’uliyatli hisoblangan. Amiri shikor xon va sultonlaming ov hayvonlarini boqish, asrash va o‘rgatish ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan. Bundan tashqari, ov jarayonini uyushtirish, misol uchun, ov obyektiga yaqin atrofdagi qishloqlar aholisining o‘z ot-ulovi, qurol- aslahasi bilan kelib xon va sultonlaming ov o‘tkazishlarida ularga ko‘maklashishi, ular qo‘nib qolganlarida qo‘noq hamda oziq-ovqat bilan ta’minlash ishlarini tashkil etish ham qushbegining vazifasiga kirgan. Manba tili bilan aytganda, "turli ovchi qushlar, tozi itlar va boshqalar"ni tayyorlash ham amiri shikoming zimmasida bо’lgan 17 . Parvonachi (parvona - ruxsatnoma) - oliy hukmdor chiqargan hukmlar, yorliqlar va boshqa rasmiy hujjatlami o‘z egalari, mas’ullar, ijrochilarga yetkazish tadbirlariga parvonachi javobgar bo‘lgan. Shuningdek, davlat devonining mamlakatdan chiqish va kirish, xorijga mol chiqarish-kiritish kabi ruxsatnomalarini berish (bojxona xizmati boshlig‘i) bo‘yicha mutasaddisi ham bo‘lgan. Buxoro amirligi davrida esa, parvonachi amirlikdagi arablar yashaydigan hududlami ham boshqargan. Urush paytlarida esa, ular harbiy yetakchilik vazifalari bilan ham shug‘ullanishgan. Mushrif - o‘rganilayotgan davrda alohida mushrif devoni (devoni ashrof) mavjud bo‘lib, u xon tarafidan e’tiborli va imtiyozli kishilarga qi linadigan turli hadyalami hisob-kitob qiluvchi amaldorlar guruhidan tash kil topgan. Devoni ashrof xodimlari mushrif deb atalib, bu devon mamla katdagi barcha devonlar ishini taftish qilish bilan shug‘ullangan. Chet ellik mehmonlami kutib olish chog‘ida ularga to‘n kiygizuvchilami ham "mushrif’ deyishgan. Harbiy yurishlar 17 Muqimov Z. O’zbekiston davlati va huquqi tarixi – Т .: Adoalt, 2003. - 112 b. 21 vaqtida mushriflar jangda alohida jasorat ko‘rsatgan qo‘shin va uning sardorlariga beriladigan mukofot va ulufalami ro‘yxatga olib borishgan. Shig‘ovul (chet el elchilarini qabul qilish bо ‘yicha maxsus xizmat boshlig ‘i) mansabidagi shaxs xon saroyidagi qabul marosimlarini boshqarib va nazorat qilib turgan. Uning zimmasiga, asosan, elchi yoki choparlami xon huzuriga yetaklab kirish yuklatilgan. Abdullaxon davriga kelib esa, shig‘ovullar ko‘kaldosh nazoratiga o‘tkazilib, u ruxsat bergandan keyingina elchi xon huzuriga olib kirilgan. Harbiy yurishlarda shig‘ovullar qo‘shin sarkardasi bo‘lib, manbalarda Ko‘nji Ali shig‘ovul Abdullaxon qo‘shinida doimiy yurishlarda qatnashganligi yoziladi. Dorug‘a (kutvol) - shahar, viloyat yoki qal’alaming noiblari bo‘lib, ularning vazifasi o‘ziga biriktirilgan hududni idora qilish, aholini ro‘yxatga olish, soliq yig‘ish, o‘z hududidagi lashkarga qo‘mondonlik qilishdan iborat bo‘lgan. Urushlar paytida dorug‘alar o‘zlari hokimlik qilgan viloyat yoki qal’aning qo‘shini bilan oliy hukmdor lashkariga qo‘shilgan va jangda o‘z bo‘linmasiga rahbarlik qilgan. Buxoro amirligi davrida kutvol vaqt-vaqti bilan oliy hukmdoming majlislarida qatnashish huquqini olgan. Qashqadaryoning sharqiy qismida joylashgan qabrtosh yozuvlari o‘rganilishi jarayonida kutvol atamasiga duch kelingan. Shahrisabzdagi Dor ut-tilovat majmuasida aniqlangan mazkur qabrtosh bitigi XVII asrga oid. U otaliq lavozimida bo‘lgan Bo‘ri ismli shaxs sharafiga о’rnatilgan, uning otasi kutvol lavozimida turgan hamda XVI asrda qaysidir qal’aning kutvoli bo‘lganligi ehtimoldan xoli emas 18 . Sohib ixtiyor - xon saroyining mutasaddisi bo‘lib, uning zimmasiga saroy ahliga boshchilik qilish va qabul marosimlarini boshqarish topshi rilgan (Temuriylar saroyida bosh vazimi ham sohib ixtiyor deb atashgan). Jang vaqtlarida esa, harbiy bo‘linma rahbari bo‘lgan. Masalan, Abdullaxon ibn Iskandarxon j anglardan birida Bobishbiy ismli sohib ixtiyorini qo‘shinning so‘l qanotini boshqarishga tayinlaganligi haqida ma’lumotlar mavjud. 18 Zamonov А . Т ., O’rta asr tarixiy shaxslari hayotining ayrim noma’lum sahifalari. – Т .: Bayoz, 2020. - 93 b. 22 Mehmon xudoy. Dastlabki o‘zbek xonlari, aniqrog‘i, Shayboniyxon huzurida bunday lavozim bo‘lganligini faqat Fazlulloh ibn Ruzbehon aytadi, xolos. Uning so‘zlariga qaraganda, bu lavozim egasi xonning maxsus yig‘ilishlari (majlisi xumoyun)ni hozirlashga javobgar bo‘lishgan. Muboshirlar . Ular odatda, xonning choparlari vazifasini o‘tagan va uning yorliqlarini viloyatlarga yetkazish vazifasini bajargan. Munshiy - xonning kotibi bo‘lib, turli yozishmalar, biror-bir hudud egallansa, fathnomalar yozgan hamda lashkami ro‘yxatga olgan va ko‘rikdan o‘tkazishda ularning ta’minoti bilan bog‘liq hisobotlami yozib borgan. Mahram - xonning xususiy xizmatchisi bo‘lib, harbiy yurishlar paytida xonning chodir, hirgoh va saroparda (chodir ichida xonani ikkiga bo‘lib turuvchi katta parda)larini o‘rnatish ishlariga rahbarlik qilgan. Mahramlarga farroshlar bo‘ysungan hamda chodir qurish ishlari ular tomonidan amalga oshirilgan. Bakovul - saroyda xonning bosh oshpazi bo‘lib, harbiy yurishlar chog‘ida qo‘shinni ovqat va maosh bilan ta’minlash (XV asrdan boshlab) ham uning zimmasida bo‘lgan. Ularning qo‘l ostida bovurchilar bo‘lib, bu lavozimdagi shaxslar lashkaming ovqatlanishini tashkil qilish bilan shug‘ullangan. "Abdullanoma" asarida Abdullaxonning asirlar va harbiylarga qo‘ylarni so‘yib, osh tarqatish, qal’a qamali chog‘ida esa bandlar qurish haqida Do‘stim bakovul ismli sarkardaga buyruq berganligi aytiladi. Gumbazi sayyidon maqbarasi atrofidagi qabrtosh yozuvlaridan bakovul mansabi sohibi bo‘lgan Boymur ismli shaxs aniqlangan va u shayboniylar davrida shu vazifani ado etgan deyish mumkin 19 . Xazinachi - xonning mol-u dunyosi (noyob toshlar, oltin, aqcha va boshqa qimmatbaho buyumlar) saqlanadigan xazinaning boshlig‘i. Bu lavozimdagi shaxs ham harbiy yurishlarda xon lashkarida bo‘lgan va ma’lum ulufalar (sovg‘a, tortiq) berishda va boshqa xarajatlami hal qilishda asosiy vazifalami bajargan. Bundan tashqari, ular harbiy sarkardalik vazifasini ham o‘tab, Abdullaxonning 1571-yili Termiz qal’asini egallashida, 1579-yili Chirchiq daryosi bo‘yida Suyunchxo‘ja 19 Соколов Ю. А. К вопросу о причинах провала английских устремлений в Восточную Европу, Среднюю Азию и Персию (XVI – XVII вв.) // Труды САГУ. История стран Востока. – Т.: 1955. – c. 118. 23 (Abulxayrxonning о’g‘li, Shayboniyxonning amakisi) avlodlariga qarshi janglarida Do‘st mirzo xazinachining bо’ linmasi alohida xizmat ko‘rsatgan. Miroxur - oliy hukmdorga tegishli yilqi, ot-ulov, ularning ta’minoti kabilarga mas’ul amaldor bo‘lib, ular axtabegi deb ham atalgan. Miroxur amir va oxur degan so‘zlardan tarkib topgan. Otboqarlar boshlig‘i uning muhim funksiyalaridan biri sifatida tilga olinadi. Viloyatlardan yoki xorijiy mamlakatlardan sovg‘a tariqasida kelgan otlami mushrif ro‘yxatga olgandan keyin, miroxur qabul qilib olgan. Rikobdor (rikob - ot uzangisi) - xon va lashkarboshilaming jilov dori bо’ lib, hukmdor otga minishidan oldin uzangini tayyor holatga kelti ruvchi kichik mansab egasi bo‘lgan. Muhammadiyor ibn Arab Qatag‘on Abdullaxon lashkarida harbiy yo‘lboshchilaming barchasi chingiziy bo‘lganligi haqida ma’lumot beradi. Shayboniylar davlati boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlardan tashqari, ulamolar, shayxlar va xojalarning ham mavqei katta bo‘lgan. Eng kuchli hukmdorlar ham ulamolar bilan hisoblashishga majbur bo‘lganlar. XVI asrning boshlarida Shayboniyxon yirik din peshvolaming davlat ishlariga siyosiy ta’sirini anchagina pasaytirishga muvaffaq bo‘lgan va diniy hamda dunyoviy hokimiyatni o‘z qo‘l ostida birlashtirgan edi. Oradan ko‘p o‘tmasdan Buxoro xonliligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida, ayniqsa, Buxoro shahrida yirik din peshvolarining ta’siri yana kuchayadi. Bu davrda, ayniqsa, Buxoro yaqinidagi Jo‘ybor qishlog‘idan chiqqan xojalaming mavqei juda oshib ketadi 20 . XVI asrning o‘rtalaridan boshlab Jo‘ybor shayxlari oliy hukmdor taqdirini hal qilish darajasidagi mavqega ko‘tariladilar. Qishloqlarda katta katta yerlarga, shaharlarda esa, yirik ko‘chmas mulklarga ega bo‘lgan shayxlar yirik zodagonlar va amaldorlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazganlar. Manbalarga ko‘ra, zabardast shayboniylar hukmdorlaridan biri bo‘lgan Abdullaxon II ham avval Xoja Islom, keyin esa, Xoja Sa’dlarning siyosiy va xo‘jalik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘lgan. Shayx ul islom ham jo‘ybor shayxlari xonadonidan saylangan. Din peshvolari orasida shayx ul-islom, sadr, qozi kalon, mufti kabi diniy 20 Erqo ’ ziyev A . Buxoro xonligi tarixi . – Namangan .: “ Namangan davlat universiteti ” 2018. - 119 b . 24 mansablarning mavqei ancha yuqori bo‘lgan. Davlatning ijtimoiy-siyosiy hayotida ruhoniylaming o‘mi yuqori bo‘lgan. Shayboniyxon 1509-yil qozoq xonlariga qarshi yurish oldidan davlat kengashi chaqirib, egasi tashlab ketgan yer-suvni devon ixtiyoriga olish masalasini o‘rtaga tashlagan. Shunda bir guruh ruhoniylar, Samarqand viloyati qozisi mavlono Abdug‘affor va Ruzbehon xonga e’tiroz bildirib, faqat egasi qidirib topilmagan taqdirdagina, ya’ni o‘lgan bo‘lsa, bunday mulkni devon ixtiyoriga olish to‘g‘ri bo‘lishini aytganlarida, majlis ishtirokchilari xonning taklifini emas, balki ruhoniy ulamolaming taklifini qabul qilgan. Shayboniylar davrida ham ilgarigi davrlar (Chingizxon va Amir Temur davri)da bo‘lgani singari mansablar o‘z vakolatlarini saqlab qolgan. Faqatgina ularning vazifalariga ayrim o‘zgartirish va qo‘shimchalar qo‘shilgan. Davlat amaldorlarining nomlari ham ular egallab turgan mansab yoki harbiy unvoni bilan birga shaxsning atoqli ismiga ko‘chgan. Ya’ni musulmon antroponimiyasi qoidalariga ko‘ra, shaxsning egallagan lavozimi, mansabi, martabasi uning shaxsiy sifatlari yoki laqabi singari ismining tarkibiy qismiga aylangan. Ahmad tavochi, Iqim miroxur, Mirak yasovul, Mustafo to‘pchiboshi, Tursunbobo suvchi, Ahmad Qosim jibachi singari atoqli nomlaming manbalarda mavjudligi shundan dalolat beradi 21 . 21 Eshov B.J., Odilov A.A. O’zbekiston tarixi. II kitob (XVI asr o’rtalaridan – XIX asr ikkinchi yarmigacha).– T.: Donishmand ziyosi, 2020. - 251 b. 25 2.2. Shayboniylar davlat boshqaruvida harbiy soha va harbiy boshqaruv Shayboniylar sulolasiga mansub xonlar va sultonlar o’zlarining barcha rejalarini amalga oshirishda Dashti Qipchoqda yashayotgan ko’plab o’zbek urug’larining harbiy majburiyatlar asosida zarur xollarda tez to’planadigan ko’p sonli qo’shiniga tayanar edi. Buxoro xonligida qо‘shinni tashkil etish tartibi, askarlikka qabul qilish qonun-qoidalari, jangchilarning yoshi, kiyimlari. harbiy o’quv ma’lumotlari, xonlik xududida qo’shinning taqsimlanishi va joylashtirilishi, harbiy islohotlar va yangi turdagi harbiy bo’linmalarning tashkil etilishi singari bir qator masalalar doimo kun tartibida turgan. Xonlik qo’shinidagi dastalarda askarlar soni bir xilda bolmagan. Har qaysi urug’ va hududdan mavjud imkoniyatlardan kelib chiqib yoki davlatdagi nufuziga qarab qo’shin soni belgilangan. Bundan tashqari, qo’shin tarkibida harbiy asirlar, qullar va boshqa vakillari ham mavjud bo’lgan: Qo’shin asosan otliq va piyoda askarlardan tashkil topgan. Sardorlarning deyarli barchasi chingiziylar sulolasi vakillari bo’lishgan. O’rta asrlarda Movarounnahrlik jangchilar mohirligi va jasurligi bilan nom qozonganki “Movarounnahrdan lashkar qil, Rumdan xotin ol va Balxda makon qil” 22 , degan naql shundan paydo bo’lgan. Xonlikda qo’shin yeg’ishda mahalliy boshqaruv apparatning o’rni katta bo’lgan. Bu masalada bekliklar tarkibidagi amloklar boshliqlariga katta mas’uliyat yuklangan Tavochi va jarchi tomonidan yurish xabari aytilishi bilan mahalliy hokimlar qo’shin yeg’ishga kirishganlar 23 . Harbiy yurishga chaqirish va qo’shin yigilishidan oldin askarlarning miqdori hisoblangan, ya’ni har bir ma’muriy birlikdan qancha qo’shin kelishi oldindan xisob-kitob qilingan. Ba’zida esa askarlar xisobdan tashqari favqulodda ko’paygani yoki ma’lum viloyatning farmoniga boysunmasligi oqibatida belgilangan hisobdan kam qo’shin yigilganligini kuzatish mumkin. “Abdullanoma”da Abdullaxon qo’shiniga ko’p xollarda askarlarning “xisobdan tashqari" kelib qo’shilganligi xaqidagi ma’lumotlarni uchratish mumkin. Manbalarning dalolat berishicha, favqulodda vaziyatlarda eng qalts harbiy 22 Ўзбекистон давлатчилик тарихи очерклари / масул муҳарри Алимова . Д. Ртвладзе . Э – Т .; “ Шарқ ”., 2001. 224- б 23 Zamonov. A – Buxoro xonligining qo’shin tuzilishi va harbiy boshqaruvi (Shayboniylar sulolasi davri)., T.:2018., 75-b 26 vazifalarni bajarishga mo’ljallangan jangovar qismlar ham bo’lib, ular saralangan o’zbek jangchilaridan tashkil toptan. Xonning qo’riqchilari ham qo’shinda saralangan o’zbek navkarlaridan tuzilardi. Ularning ijtimoiy tarkibi turli- tuman bo’lib, xatto navkarlik xizmatiga ayrim yirik yer egalari ham qabul qilingan. Navkarlarning mansab darajasi ularning mulkiy xolatiga qarab ham belgilangan. Manbalar tadqiqidan shayboniylar qo’shinida turli yoshdagi jangchilar bo’lganligini kuzatish mumkin. Masalan. 1584-yilda Toshkent xoni Do’stim sulton (Navruz Ahmadxonning o’g’li) Abdullaxonga qarshi urushga chiqqanida uning qo’shini qo’lidan ish keladigan yoshlardan tortib, to keksalarga qadar mukammal qurollangan askarlardan iborat bo’lgan 24 . Bundan tashqari, bahor oilarida qo’shinda harbiy ko’rik o’tkazilgan. Jang oldidan lashkar qanday safga tizilsa, ko’rikda ham shuday shunday saf tashkil qilingan va shaxsan xonning uchi har bir qiysm askarlarini nazoratdan o’tkazgan (ko’zdan kechirgan). Ko’rik tartibi quyidagicha bo’lgan: xon yaqinlashib kelganda qo’shindagi har bir qism boshlashi otdan tushib, unga o’z qismini ko’rsatar, jangchilarning abjirligi va chaqqonligini namoyish qilar, keyin tiz cho’kib, hukmdor sha’niga duo o’qib, g’alabalarini olqishlar, unga jonini fido qilishga tayyorligini izxor etar edi. Buxoro hokimi Burxon sulton Muhammad Rahim sultonning o’g’li va Navruz Ahmadxonlarning Shahrisabzda bo’lgan to’qnashuvlarida rumliklarning bir qancha boshliqlari xalok bo’lgan. Shundan keyin rumliklarning boshliqlardan biri o’z yoniga bir qancha kishilarni olib Toshkent va Turkiston yo’li bilan Rumga jo’nagan bo’lsa yana bir Ahmad chovush ismli rumlik Buxoro va Xorazm yo’li bilan Rumga qaytgan. Bir qancha yanichari Burxon sulton yonida va bir qanchasi Navruz Ahmadning o’g’illari yonida qolgan. Xabarda Eron shohining Seydi Ali Raisdan “Sizlar bizga qarshi Buxoroga 300 harbiy yanichar yuborgansizlarmi”, deya so’raganligi hamda usmonli turklar sultoni Sulaymon tomonidan Navruz Ahmadxonga Eron bilan kurashda ko’maklashish maqsadida 300 kishilik yanichar va bir to’pchi bo’linma yuborilganligi ta’kidlanadi. Ammo bu suhbat 1555-yilda bo’lganligini e’tiborga olsak, keyingn yillarda turklar soni qo’shinda ko’pchilikni 24 Хофиз Таниш ал-Бухорий Абдулланома ки нтоб и . 198- б 27 tashkil qilgan. Masalan, Bobo sulton Abdullaxon himoya qilgan Nasaf qal’asini qamal qilganida (1554) qo’shinning o’ng qo’liga rumliklar joylashtirilgan. 1557-yili Abdullaxon Buxoroni qamal qilganida shahar hokimi Burxon sulton jangchilarinish aksariyati rumlik tufangdozlardan iborat bo’lgan. Keyinchalik, Abdullaxon barcha shayboniy sultonlarni yengdi, Movarounnahrni birlashtirganidan keyin rumlik tufangchilar uning qo’shini safida xizmat qilganligi va ularning soni 2000 dan oshganligi haqida manbalar xabar beradi. Bundan ko’rinadiki, turk yanicharlari Buxoro hukmdorlarining qo’shini tarkibida ko’pchilikni tashkil qilgan. Muhammad Shayboniyxon armiyasida unga xali tobe bo’lmagan xududlardan ham turli toifadagi jangchilar bo’lgan. Tarixchi Muhammad Xaydar mirzoning ma’lumotiga ko’ra, qo’shinda Movarounnahr va Xurosondan tashqari, Turkiston, Kirmon, Iroq va boshqa hududlardan kelganlar ko’pchilikni tashkil qilgan. Shayboniyxonning zafarli yurishlari bunga asosiy sabab bo’lgan. Chunki xar bir g’alabadan so’ng qo’shinning belgilangan maoshidan tashqari, ularga o’ljaning bir qismini olishiga ruxsat etilgan. Shayboniylar qo’shinida turli-tuman urug’ vakillari xizmat qilgan. Akademik A.Asqarovning ta’kidlashicha Shayboniyxon Movarounnahrga kirib kelganida, uning armiyasnda 92 qavm suvoriylari xizmat qilgan. Akademik B.Ahmedov “Tavorixi guzida. nusratnoma" asariga tayangan xolda Dashti Qipchoqdan 25 ta qabilaning bevosita Muhammad Shayboniyxon bilan birga Movarounnahrga kirib kelganligini ta’kidlaydi 25 . Bular: qushchi, nayman, qarluq, uyg’ur, o’tarchi. ichki kipchoq, do’rmon. ming, qiyot, qo’ng’irot, kenagas. tuman, tangut chimboy, burqut, shunqorli, mesit, shodbokli, yidjon, mang’it, xitoy va boshqalardir. Mahmud ibn Valining “Baxr ul-asror" asariga tayangan holda B.Ahmedov keyingi asr boshida yana 20 ga yaqin qabila qo’shilgailigini ta’kidlaydi. Bular: buyrak, qirq, qurama, dugdoq, yuz, kelachi, kulon, ayonlik, ko’ka arab, qush ayoq, uyrat, bo’lochi, maqrit, fulovchi, shabiyat, mesit va boshqalar. Shayboniylar ayrim davlatlar bilan ham harbiy ittifoqda bo’lishgan. Turk sultonlaridan tashqari, 25 Zamonov. А – Buxoro xonligining qo’shin tuzilishi va harbiy boshqaruvi (Shayboniylar sulolasi davri)., T.:2018., 69-b. 28 Yorkent xonligi, Kashmir xonligi va ayniqsa, Qozoq xonligi bilan ma’lum muddat harbiy ittifoqlar yuzaga kelib turgan. Bu ittifoqda qozoq xonligi yetakchi o’rinni egallagan. Tadqiqotchi olim I.Sultonovaning fikriga ko’ra, Abdullaxon ibn Iskandarxon va Qozoq xoni Xaqnazarxon o’rtasida “qasami ittifoq” mavjud bo’lgan hamda Xaqnazar umrining oxiriga qadar bu ittifoqqa hiyonat qilmagan. Mamlakatning siyosiy hayotida, davlat boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlar, yirik sarkardalar, qo‘shin boshliqlarining (umaro) ham o‘mi katta edi. Dargohdagi harbiy ishlar bilan bog‘liq chuhraboshi va qurchiboshi (qurol-aslaha xizmati boshlig‘i) vazifalaridan tashqari jibachi, jarchi, qorovulbegi, to‘pchiboshi, tug‘begi kabi xizmatlar ham bo‘lgan. Ichki va tashqi xavfni bartaraf etishda, yangi yerlami bosib olish uchun qilinadigan istilochilik yurishlarida qo‘shinlaming soni, harbiy tayyorgarligi, qo‘shin boshliqlarining qo‘mondonlik mahorati kabilar katta ahamiyat kasb etgan. Chuhraboshi - (tan qo‘riqchi) aslida "chuhra" aslzoda toifasidan chiqqan saroy xizmatidagi o‘spirin bo‘lib, o‘rta asr manbalarida shunga o‘xshash "uyo‘g‘lon" atamasi ham uchraydi. Chuhra sarkardalar farzandlaridan tuzilgan, xonni muhofaza qiladigan maxsus bo‘linma bo‘lib, uning rahbari chuhraboshi deb yuritilgan. Bobur o‘zining "Boburnoma" asarida bu lavozim egasini xossa tobin deb ta’riflaydi. Chuhraboshilar harbiy yurishlardagi uzoq yillik faoliyati va xonga shaxsiy sadoqati tufayli bu lavozimga tayinlangan 26 . Qo‘shbegi (qo‘shchi) - urush va harbiy safarlar paytida qo‘shin biror-bir manzilga kelib to‘xtab, qarorgoh va askargoh qilib joylashilgan, ya’ni qo‘sh tashlangan. Shunda lashkargohning atrofi xandaq bilan o‘rab olinib, uning ichki qismidan esa aravalar bir-biriga zanjir bilan bog‘lanib, shox-shabbalar bilan to‘silib, vaqtinchalik, o‘ziga xos qo‘rg‘on yuzaga keltirilar edi. Bunday tadbirlami tashkil etishga mas’ul amaldor qo‘shbegi deb yuritilgan. Ko‘pchilik adabiyotlarda qushbegi (qushchi) va qo‘shbegi (qo‘sh tashlash manzili mutasaddisi) mansablari bir xil mazmun kasb etishi aytilib, ma’lum xatoliklarga yo‘l qo‘yilgan. 26 Zamonov A.T. Buxoro xonligining qo shin tuzilishi va harbiy boshqaruvi (shayboniylar sulolasi davri). – T.: ʻ Bayoz, 2018. - 168 b. 29 No‘yon - (shahzoda, ulug‘ amir, tumanboshi) tuman, ya’ni o‘n minglik qo‘shinning qo‘mondoni bo‘lib, bu unvon ko‘p hollarda shahzoda va yirik amirlarga berilgan. No‘yonlar harbiy kengashlarda ishtirok etish huquqiga ega bo‘lgan. Tug‘begi - xon qo‘shinining asosiy bayrog‘ini qo‘riqlovchi va yurish vaqtida uni ko‘tarib yuruvchilarga boshchilik qiladigan harbiy mansabdor bo‘lib, 1573-yil Abdullaxonning Balxga qilgan yurishida Bikashbiy tug‘begi Balx qal’asining qamalida jonbozlik ko‘rsatgan. Qo‘rchi - qurol-aslaha ko‘chma ombori, ya’ni qo‘rni qo‘riqlovchi bo‘linma rahbari, bu mansab egasi o‘qchi, kamonsoz, qilichsoz va boshqa harbiy qurollar ustaxonalarini boshqargan. Amir Temur davrida ekinzorlami qo‘riqlovchi harbiy qism jangchisi bo‘lgan bo‘lsa, XVI asrdan xon o‘rdasini, qo‘rni (xonning shaxsiy buyumlari va harbiy anjom, oziq ovqatlar olib yuriladigan ko‘chma ombor) qo‘riqlovchi guruh boshlig‘iga aylangan. O‘rta asrlarda kamar, belbog‘lar ham "qo‘r" deb atalgan bo‘lib, saroy amaldorlari ichida hukmdoming kamar va belbog‘lari uchun qo‘rchilar mas’ul bo‘lgan 27 . To‘pchiboshi - qo‘shinda to‘pchilar bo‘linmasining rahbari bo‘lib, ular to‘p quyish va undan otish ishlariga bevosita rahbarlik qilganlar. XVI asrdan boshlab to‘pchilar va to‘fangdoz (miltiq otuvchi)lar soni va jangdagi ahamiyati ortishi bilan bu mansabning nufuzi oshib borgan. XVI asr o‘rtalarida shayboniy sultonlarga Usmonli turklar tomonidan yuborilgan to‘fangdozlar va to‘pchilarga umumiy qo‘mondonlik to‘pchiboshi zimmasida bo‘lgan. Bu mansab egasining janglarda alohida ahamiyat kasb etadigan harbiy faoliyati tufayli, o‘sha davr manbalarida Ustod Aliquli, Mustafo Rumiy, Ustod Ruhiy va Mirak yasovul singari to‘pchiboshilar nomlari bir necha marta tilga olinadi. То’pchiboshi lavozimiga yasovul mansabidagi shaxslar tayinlangan. Qorovulbegi - qorovullar, posbon va soqchilar boshlig‘i. Qorovulbegi davlat tinchligi va xavfsizligiga javobgar shaxs hisoblansa, harbiy harakatlar chog‘ida 27 Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Моварауннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. - 51 б. 30 unga tegishli kishilar qo‘shin xavfsizligi, uni qo‘riqlash, soqchi-posbonlar qo‘yish singari ishlarga mas’ul bo‘lishgan. Yasovul - ("Yaso" qonunlarining bajarilishini nazorat qiluvchi kichik amaldor) ular kichik harbiy amaldorlar bo‘lib, ma’muriy-politsiya idorasining topshiriqlarini bajargan (Abdullaxon davrida muboshir deb yuritilgan). Shu bilan birga, xonning shaxsiy topshiriqlarini ham bajargan. Harbiy yurishlar paytida tavochilarga ko‘makchi sifatida joylardan qo‘shin yig‘ib kelish va umumiy qo‘shinni safga keltirish bilan ham shug‘ullanganlar. Harbiy sarkardalar chuhra og‘asi lavozimidan keyin yasovullikka ko‘tarilgan. Qozi askar - harbiylar sodir etgan jinoyatlami taftish qilish va jazo tayinlash bilan shug‘ullanadigan amaldor. Ular shariat qoidalarini mukammal о’zlashtirgan, shu bilan birga, harbiy sohani ham yaxshi biladigan muftiylar orasidan tayinlangan. Chingizxon va Amir Temur davrida bu lavozim egalari yorg‘uchi deb atalgan. Ular harbiy mansabdorlar orasida ro‘y beradigan kelishmovchiliklar, qonun buzilishi holatlarini taftish qilib, shu asosda hukm chiqarishgan hamda uning ijro etilishini nazorat qilgan 28 . Buxoro qo‘shinidagi jangga hozirlash, jangchilarga maosh to‘lash va boshqa tashkiliy ishlar bilan maxsus amaldor - tavochi (tanmachi, tevachi - sarbon, tuyakash ma’nolarini anglatadi) shug‘ullangan. XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab tavochining vazifalari birmuncha kengaygan. Tavochining vazifalarini sanashdan oldin shuni aytish joizki, XIV-XVII asr manbalarida tavochi va jarchi atamalari birga, yonma-yon keladi. Manbalarda keltirilgan ma’lumotlami tahlil qilganda shu narsa anglashiladiki, tavochi va jarchilar harbiy yurish oldidan oliy hukmdor topshirig‘iga ko‘ra viloyat va tumanlarga birga yuborilgan. Hofiz Tanishning "Abdullanoma" asarida tavochi mansabidagi shaxsning bir qancha harbiy vazifalar bajarganligi tilga olinadi. Xususan, tavochi xon buyrug‘iga muvofiq tevarak-atrofga yuborilib, harbiy yurishga chaqirish va qo‘shin yig‘ish ishlarini bajargan. Yurish oldidan askarlami harbiy ko‘rikka tayyorlash bilan shug‘ullanishgan. Qamal xavfi tug‘ilganda tevarak-atrofdagi qishloq aholisini 28 Mirzo Salimbek. Kashkuli Salimiy tavorixi muttaqadimin va muttaaxirin. Fors-tojik tilidan tarjima, kirish so’z, izoh va ko’rsatkichlar muallifi N.Yo’ldoshev. – Buxoro.: Buxoro. 2003. - 156 b. 31 qal’aga ko‘chirib keltirishgan. Kezi kelganda, qal’alar qamali cho‘zilib, yordamchi kuchlarga muhtojlik sezilganda, boshqa bir ittifoqchiga xabar berish uchun elchilik ( chopar) vazifasini bajarishgan. Dushman qo‘shiniga yoki qamal qilinadigan qal’aga yaqinlashgach, qo‘shinlami joy-joyiga taqsimlash, jang maydonini tayyorlash bilan mashg‘ul bo‘lishgan. Askarlar yoki bo‘linmalaming o‘rinlarini belgilab, vazifasiga qarab joylashtirishgan. Qo‘shin qismlari o‘rtasida choparlik qilib, harbiy buyruqlami bo‘linma sardorlariga yetkazishgan. G‘alabadan keyin davlat markazi va viloyatlarga fathnomalami olib borish ularga topshirilgan. Ov uyushtirilishi bilan bog‘liq xabar va ko‘rsatmalarni tegishli mansab egalariga yetkazishgan. Qo‘shinni qurol-yarog‘ bilan ta’minlashga mas’ul bo‘lgan amaldor-jevachi (jibachi) bo‘lib, qurol-aslaha omborining mudiri va xonning qurol-aslahalariga ham javobgar hisoblangan. Harbiy yurishlar paytida ular harbiy sarkardalik vazifasini ham o‘tagan bo‘lib, manbalarda Abdullaxonning Ahmad Qosim jibachi ismli lashkar sardori ko‘p bora harbiy to‘qna shuvlarda qatnashganligi haqida ma’lumotlar mavjud 29 . Harbiy mansab egalarining yuqori pog‘onalarga ko‘tarilishi ulaming janglardagi alohida strategik muvaffaqiyatlari, shaxsiy harbiy jasoratlariga qarab bosqichma-bosqich amalga oshgan. Shuningdek, ayrim sarkardalar yoki harbiy amaldorlardan biri vafot etsa, u egallab turgan lavozim o‘g‘li yoki ukasiga topshirilgan. Bu an’ana bir tomondan, xizmatni sidqidildan o‘tagan harbiy boshliqning oilasiga ko‘rsatilgan yuksak ehtirom, uning izzatini o‘rniga qo‘yishni anglatsa, ikkinchi tomondan esa, otasi yoxud akasining o‘rniga tayinlanadigan shaxsning malakasi, layoqati va ko‘nikmasi qay darajada ekanligiga ko‘pam ahamiyat berilavermagan. Bu, o‘z navbatida, mazkur mansabning nufuzini pasaytirib, uning vakolatlari qisqarishiga olib kelgan. Kо’р hollarda biror-bir shaxsni harbiy mansablarning yuqori pog‘onasiga ko‘tarishda uning tasarrufidagi qo‘shini soni, ulaming intizomi va o‘z sarkardasiga sadoqati singari tamoyillarga ham amal qilingan. 29 Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий . Бухоро тарихи . Форс - тожик тилидан А . Расулов таржимаси . – Т .: Фан , 1966. - 76 б . 32 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Tarixga e’tibor qaratsak, Shayboniylar asli XI asrdan boshlab Balxash ko‘li va Sirdaryoning quyi oqimlaridan Dnepr daryosining quyi oqimlarigacha bo‘lgan hududlarda qipchoq va boshqa turkiy qabilalarning hukmronlik qilgan. Botuxon 1236-yilda asos solgan Oltin O‘rda davlati XIV asr boshlarida ikki qismga ajralib ketgan bo‘lib, uning sharqiy qismida ayrim tarixiy manbalarda “O‘zbeklar mamlakati” deb yuritilgan Oq O‘rda davlati tashkil topdi. Bu hududda Jo‘jixonning beshinchi o‘g‘li Shaybon urug‘idan bo‘lgan Abulxayrxon (1412-1468 yy.) 1428-yilda mustaqil davlatga asos soldi. Lekin urug‘ boshliqlarining mustaqil hukmronlikka intilishlari va 1468-yilda Abulxayrxon vafoti bu davlatning inqirozga uchrashiga sabab bo‘ldi. XV asrning 80-yillariga kelib, Abulxayrxonning nabirasi, Budoq Sultonning o‘g‘li Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon bobosining davlatini qayta tiklab, Shayboniylar sulolasiga asos soldi. Shayboniylar davlati o‘z mohiyatiga ko‘ra yirik davlat bo‘lib, oliy hokimiyat cheklanmaga huquqlarga ega bo‘lgan davlat boshlig‘i xon tomonidan boshqarilgan. Xonlikning siyosiy tizimida, boshqaruvida Amir Temur va temuriylar davrida qaror topgan tartib qoidalar, xususiyatlar bilan birga ko‘chmanchi o‘zbeklar davlatiga xos an’analar ham mavjud edi. Davlat boshqaruvida islomiy shariat va odat qonun qoidalariga amal qilingan. Davlatni boshqarishda xon saroyidagi oliy darajadagi amaldorlardan tashkil topgan markaziy boshqaruv va viloyat hokimlari qo‘lidagi mahalliy boshqaruv asosiy o‘rin tutib, ular mamlakatning amaldagi haqiqiy egalari edilar. Ular yordamida, bevosita ishtirokida xon ma’muriy boshqaruvni amalga oshirardi. Markaziy boshqaruv davlatning ichki va tashqi hayotiga bog‘liq barcha masalalami hal qiladigan dargoh-saroy devonida jamlangan edi. Davlatning oliy darajali amaldorlari a’zo bo‘lgan va odatda bosh vazir tomonidan boshqariladigan bu mahkama mamlakatning siyosiy, moliyaviy, harbiy tashkiliy va boshqa masalalami ko‘rib chiqar edi. Bu yerda qabul qilingan qarorlar xonning tasdiqi bilangina kuchga kirar va hayotga joriy etilardi. Ko‘kaldosh, otaliq, naqib, vaziri 33 a’zam, vazir, devonbegi va boshqa oliy darajali saroy amaldorlari, no‘yon, tug‘begi, kutvol, dorug‘a, qurchiboshi va boshqa harbiy amaldorlaming fikri va manfaatlari ham qarorlar qabul qilinishida katta ahamiyatga ega edi. Davlat boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlardan tashqari, ulamolar, din peshvolari, shayxlar va xojalaming, aynan Shayx ul-islom, qozi kalon, Mufti kabi diniy mansab egalarining ham ta’siri katta bo‘lgan. Bu davrda ayniqsa, Buxoro yaqinidagi Jo‘ybor qishlog‘idan chiqqan xojalaming mavqei juda oshib ketdi. Mahalliy boshqaruv viloyat hokimlari qo‘lida bo‘lib, ular ham o‘z boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Unga qo‘shinga boshchilik qiladigan, shariat qonunlarining to‘g‘ri bajarilishini nazorat qiladigan, aholidan soliqlami yig‘ib oladigan amaldorlar (rais)lar kirgan. Viloyatlar o‘z navbatida kichik ma’muriy birliklar: tuman, kasaba va mavzelarga bo‘linib idora qilingan. Mahalliy boshqaruvning eng quyi bo‘g‘ini oqsoqol (kalon taron) tomonidan boshqariladigan qishloq jamoalari edi. Xonlik viloyat (ulus)ga bo‘lib boshqarilgan. Manbalarda Samarqand, Qarshi, Shahrisabz, Xisor, Balx, Termiz, Karmana, Qorako‘l, Miyonkol, Shosh, Turkiston, Farg‘ona, O‘ratepa, Marv kabi viloyatlardan tashkil topganligi ko‘rsatilgan. Viloyat hokimlari xon tomonidan tayinlangan. Odatda bunday yuksak mavqega xonning yaqin va ishonchli kishilari, qarindoshlari, yirik qabila boshliqlari, harbiy yurishlarda o‘zini ko‘rsatgan o‘zbek sultonlari muyassar bo‘lgan. Xonlikni chegaralari doimiy bo‘lmay tez-tez o‘zgarib, kengayib yoki qisqarib turgan. Mamlakat siyosiy hayotida, davlat boshqaruvida yirik sarkardalar, qo‘shin boshliqlarining o‘mi katta edi. Ichki va tashqi xavfni bartaraf etishda, yangi yerlarni bosib olish uchun qilinadigan istilochilik yurishlarida qo‘shinlaming soni, harbiy tayyorgarligi, qo‘shin boshliqlarining qo‘mondonlik mahorati katta ahamiyat kasb etardi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T.: “ O‘zbekiston ” , 2017. - 462 b II. Ilmiy adabiyotlar 2. Arminiy Vamberi. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. – Т.: Info Capital Books, 2024. - 464 b. 3. Херман Вамбери. Бухоро ёхуд Моварауннахр тарихи. – Т.: Адабиёт ва санъат, 1990. - 96 б. 4. Хожа Самандар Термизий. Дастур ул-мулук. Форс-тожик тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Ж.Эсонов. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1997. - 210 б. 5. Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома. (Шарафномаи шоҳий) Форс тилидан С.Мирзаев таржимаси. 1-китоб. – Т.: Шарқ, 1999. - 1 58 б . 6. Bobobekov H., Karimov S h ., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. Qisqacha ma lumotnoma. ʼ – T .: Fan , 2007. - 458 b . 7. Erqo‘ziyev A. Buxoro xonligi tarixi. – Namangan.: “Namangan davlat universiteti” 2018. - 200 b. 8. Muqimov Z. O‘zbekiston davlati va huquqi tarixi – Т.: Adolat, 2003. - 194 b. 9. Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asr o‘rtalariga qadar). – T.: Akademiya. 2006. - 224 b. 10. To‘rayev H. Buxoro tarixi. – Buxoro.: Durdona, 2020. - 254 b. 11. Zamonov А.Т., O‘rta asr tarixiy shaxslari hayotining ayrim noma’lum sahifalari. – Т.: Bayoz, 2020. - 143 b. 12. Zamonov А.Т., To‘xtabekov К.А. Buxoro xonligida siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar (shayboniylar sulolasi davri). – Т.: Tafakkur, 2018. - 237 b. 13. Zamonov А.T. Buxoro xonligi tarixi. – T.: Ваyoz, 2021. - 264 b. 35 14. Zamonov A.T. Buxoro xonligining qo shin tuzilishi va harbiy boshqaruviʻ (shayboniylar sulolasi davri). – T.: Bayoz, 2018. – 208 b. III. Xorijiy adabiyotlar 15. Веселовский Н.И. Иван Данилович Хохлов: Русский посланник в Персию и Бухару в XVII веке. СПб., – M.: 1891. – c. 311. 16. Готье Ю. В. Дженкинсон Антоний. Путешествие в Среднюю Азию в 1558 –1560 гг. // Английские путешественники в Московском государстве в XVI веке – М.: ОГИЗ, 1937. – c . 384. IV. Internet manbalari 17. https:// www.tarix.uz 18. https:// www.ziyo.net.uz 19. https://www.natlib.uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SHAYBONIYLAR DAVLATINING MA’MURIY TUZILISHI VA DAVLAT BOSHQARUV TIZIMI

1.1. Buxoro xonligi davlat boshqaruvi

1.2. Markaziy va mahalliy boshqaruv tizimi

II BOB. BUXORO XONLIGINING SHAYBONIYLAR BOSHQARUV TIZIMIDAGI HARBIY MANSAB VA UNVONLAR

2.1. Shayboniylar boshqaruv tizimida ma’muriy-harbiy mansablar

2.2. Shayboniylar davlat boshqaruvida harbiy soha va harbiy boshqaruv

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить