Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buxoro xonligining tashkil topishi

Купить
- BUXORO XONLIGINING TASHKIL TOPISHI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Mundarija: KIRISH ………………………………………………………………………… 3 I.BOB. XVI ASR BOSHLARIDA MOVAROUNNAHRDAGI SIYOSIY VAZIYAT VA SHAYBONIYLAR HOKIMIYATINING O‘RNATILISHI 1.1 Temuriylar davlatining inqirozi va Shayboniyxon boshchiligidagi ko‘chmanchi o‘zbeklarning Movarounnahrga kirib kelishi ..….……………….…. 9 1.2 Buxoro xonligining siyosiy markaz sifatida shakllanishi va tashkil topishi ……………………………………………………………………………. 16 II.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING KUCHAYISHI, BOSHQARUV TIZIMI VA MADANIYATI 2.1 Ko chkinchixon davrida davlat boshqaruvining markazlashuvi va ma'muriy-ʻ hududiy tuzilishi ………..………………………………………... .………..….… 23 2.2 Ubaydullaxon hukmronligi yillarida xonlikning harbiy-siyosiy qudrati va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti …….………………………………...………….........… 30 III. XULOSA …………………………………………………...………………. 37 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI……………………. 38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi va ilmiy ahamiyati. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida tarixiy merosni chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida tarixiy adolatni tiklash, o‘z o‘tmishimizga yangicha nazar bilan qarash, tarixiy manbalarni tahlil qilish va ularga asoslangan ilmiy xulosalar chiqarish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Shu nuqtayi nazardan Buxoro shahri tarixiga oid tarixiy manbalarni o‘rganish, ularni ilmiy tahlil qilish ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir. XXI asr boshlarida O‘zbekistonda milliy o‘zlikni anglash va boy tarixiy merosni qayta tiklash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Buxoro — "Qubbatul Islom", "Sharq gavhari" va "Boqiy shahar" sifatida insoniyat sivilizatsiyasining eng qadimiy markazlaridan biridir. Buxoro shahri tarixining yozma va moddiy manbalarda aks etishini tadqiq etish, tariximizning "oqpalarini" to‘ldirish, shaharsozlik madaniyati va ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni xolis baholash nuqtayi nazaridan g‘oyat dolzarbdir. Ayniqsa, globalizatsiya davrida milliy tariximizni soxtalashtirishga bo‘lgan urinishlarga qarshi ilmiy argumentlar tayyorlashda ushbu mavzu muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: "Buxoro nafaqat bizning, balki butun musulmon olamining iftixori. Bu muqaddas zamin yetishtirib bergan buyuk allomalar, bu yerdagi har bir g‘isht, har bir qo‘lyozma tariximizning so‘zlovchi guvohidir. Biz o‘z tariximizni manbalar asosida chuqur o‘rganishimiz va uni dunyoga tarannum etishimiz kerak." 1 Ushbu fikrlar mazkur tadqiqot ishining naqadar muhim ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy ahamiyatga ega ekanligini belgilab beradi. 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – B. 154. 3 Markaziy Osiyo milliy davlatchiligi tarixida Buxoro xonligining tashkil topishi va uning mintaqa geosiyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy hayotidagi o‘rni g‘oyat muhim ahamiyatga ega. XVI asr boshlarida Temuriylar saltanatining inqirozi fonida vujudga kelgan ushbu siyosiy tuzilma o‘zbek davlatchiligi zanjirining ajralmas qismi hisoblanadi. Bugungi kunda mustaqil O‘zbekistonda milliy tariximizni xolis, sovet davri mafkuraviy qarashlaridan xoli va yangicha konseptual yondashuvlar asosida qayta o‘rganish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Buxoro xonligining tashkil topishi, uning siyosiy-ma’muriy asoslari va sulolaviy boshqaruv mexanizmlarini tadqiq etish, mintaqadagi integratsiya jarayonlari hamda etnik-siyosiy konfigüratsiyani tushunish uchun nihoyatda dolzarbdir. Ushbu davrni chuqur tahlil qilish, xonlik poydevorining qanday omillar ta’sirida shakllanganini aniqlash mazkur kurs ishining dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning obyekti: Tadqiqotning obyekti sifatida XVI asr boshlarida Markaziy Osiyo hududida kechgan transformatsiya jarayonlari, Temuriylar davlatining inqirozi fonida vujudga kelgan etnik-siyosiy dinamika hamda yangi davlat tuzilmasi sifatida shakllangan Buxoro xonligi (Shayboniylar davlati) hisoblanadi. Mavzuning predmeti: Ishning predmeti Buxoro xonligining tashkil topishining o‘ziga xos xususiyatlari, uning siyosiy motivlari va omillari, Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek urug‘larining mintaqaga kirib kelishi, dastlabki ma’muriy-hududiy bo‘linishlar hamda markaziy davlat apparatining shakllanish o`zgarishlaridan iborat. Mavzuning maqsadi: Mazkur kurs ishining maqsadi Buxoro xonligining tashkil topishi jarayonini tarixiy faktlar va birlamchi manbalar asosida xolis tahlil qilish, yangi davlat poydevorining qurilish mexanizmlarini, ijtimoiy-siyosiy va sulolaviy asoslarini har tomonlama ochib berishdan iborat. Mavzuning vazifalari: Yuqoridagi maqsadlardan kelib chiqib kafedra yig`ilishi quyidagi vazifalarni o`z ichiga oladi. Jumladan, 4 - XVI asr boshlarida Movarounnahrdagi umumiy siyosiy-iqtisodiy inqiroz va uning oqibatlarini aniqlash; - Muhammad Shayboniyxon harbiy-siyosiy faoliyati va uning mintaqada hokimiyatni qo‘lga kiritish bosqichlarini yoritish; - xonlikning tashkil topishida mahalliy aristokratiya (ulamolar va sayyidlar) hamda o‘zbek qabilalarining rolini ko‘rsatib berish; - dastlabki shayboniy hukmdorlar davridagi poytaxt ko‘chishi (Samarqanddan Buxoroga) va ma’muriy markazning shakllanish sabablarini tahlil qilish; - xonlikning tashkil topishining mintaqa geosiyosiy xaritasiga va Buyuk Ipak yo‘li taqdiriga ko‘rsatgan ta’sirini baholash. Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarishni o`zining asosiy maqsadlaridan biri qilib olganligi bilan muhim sanaladi. Kurs ishi bo`yicha dabiyotlar sharhi va tahlili: Buxoro xonligining tashkil topishi, Shayboniyxon boshchiligidagi siyosiy jarayonlar va yangi davlat poydevorining qurilishini yoritishda xonlik saroyida xizmat qilgan va voqealarning bevosita guvohi bo‘lgan mahalliy mualliflarning asarlari birinchi darajali manba hisoblanadi. Xususan, Kamoliddin Binoiyning "Shayboniynoma" va Muhammad Solihning "Shayboniynoma" dostonlari o‘zbek qabilalarining Movarounnahrga kirib kelishi va Buxoroning egallanishi jarayonlarini bayon qilishda noyob manbalardir. Shuningdek, Fazlulloh ibn Ro‘zbehon Isfahoniyning "Mehmonnomayi Buxoro" asarida xonlikning tashkil topish davridagi huquqiy- ma’muriy tizimi, soliq siyosati va hukmdorning mahalliy ulamolar bilan munosabatlari tahliliy nuqtai nazardan yoritilgan. Rossiya imperiyasi ma’murlari va sharqshunoslari ham Buxoro xonligining tashkil topishi va uning etnik poydevorini o‘z imperiya manfaatlaridan kelib chiqib o‘rganganlar. Bu borada N.Veselovskiyning shayboniy hukmdorlar yorliqlari bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Muallif xonlikning vujudga kelish bosqichlarini yozma hujjatlar asosida tasniflashga harakat qilgan. Garchi chor tadqiqotchilari bu jarayonni ko‘proq "ko‘chmanchilarning madaniy 5 markazlarni vayron qilishi" sifatida talqin etishsa-da, ular tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan faktlar tarixiy haqiqatni tiklashda juda qimmatlidir. Sovet davri tarixshunosligida Buxoro xonligining tashkil topishi masalasi "feodalizm", "sinfiy kurash" va "ko‘chmanchi chorvadorlarning o‘troq vohalarni istilo qilishi" prizmasidan o‘rganildi. Bu davrda P.P. Ivanov, A.Yu. Yakubovskiy va R.G. Mukminova kabi olimlarning izlanishlari muhim o‘rin tutadi. R.G. Mukminova xonlikning shakllanish davridagi agrar munosabatlar va yer egaligi shakllariga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotni arxiv hujjatlari (vaqfnomalar) asosida ilmiy jihatdan tizimlashtirishga harakat qildi 2 . Biroq, bu davr ishlarida shayboniylar boshqaruvi ko‘proq inqiroz va qoloqlik davri sifatida tasvirlanib, yangi davlat tuzilmasining milliy davlatchilik an’analari bilan bog‘liq ijobiy jihatlari ko‘pincha inkor etildi. Keyinchalik, XVI-XVII asrlar ijtimoiy-siyosiy hayotini o‘rganishda Hofiz Tanish al-Buxoriyning "Abdullanoma" ("Sharafnomayi shohiy") asari 3 Buxoro xonligining markazlashgan davlat darajasiga ko‘tarilishi va uning hududiy- ma’muriy shakllanish jarayonini o‘rganishda fundamental poydevor bo‘lib xizmat qildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro tarixini ilmiy-evropacha metodlar asosida o‘rganish boshlandi. Sharqshunoslikning "patriarxi" V.V. Bartold 4 o‘zining "Turkiston mo‘g‘ullar istilosi davrida" va "Buxoro xonligi tarixi bo‘yicha ocherklar" kabi asarlarida yozma manbalar sintezi asosida yangi o‘zbek davlatining tashkil topishini jahon sivilizatsiyasi va sulolaviy almashinuvlar kontekstida tahlil qildi. Arxeologik va numizmatik yo‘nalishda XX asrning o‘rtalarida ulkan ishlar amalga oshirildi. E.A. Davidovich 5 shayboniylar davri pul islohotlari va tanga zarb qilinishi tarixini o‘rganib, xonlikning tashkil topish davridagi iqtisodiy barqarorlik 2 Мукминова Р. Г. К истории аграрных отношений в Узбекистане в XVI в. (По материалам «Вакф-наме»). – Ташкент: Наука, 1966 3 Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома (Шарафномаи шоҳий). – Тошкент: Шарқ, 1999 4 Бартольд В.В. К истории орошения Туркестана // Сочинения. Т. III. – Москва: Наука, 1965 5 Давидович Е. А. История денежного обращения средневековой Средней Азии (XVI — первая четверть XVIII в.). – Москва: Наука, 1983 6 dinamikasini ochib berdi. Akademik Yahyo G‘ulomov 6 esa Buxoro va Xorazm vohalarining sug‘orilish tarixi orqali xonliklar davridagi dehqonchilik madaniyatini moddiy topilmalar asosida isbotladi. Shuningdek, O.D. Chexovich Buxoro hujjatlari va yorliqlarini to‘plab, nashr ettirishi orqali xonlikning ilk ma’muriy tizimini o‘rganishga salmoqli hissa qo‘shdi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Buxoro xonligining tashkil topishi tarixini "sovet mafkurasi" qoliplaridan xoli holda, milliy davlatchilik nuqtai nazaridan o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Akademik Bo‘riboy Ahmedov 7 o‘zining "Tarixdan saboqlar" va "Ko‘chma o‘zbeklar davlati tarixi" asarlarida Shayboniyxon davlatining vujudga kelishining etnik va siyosiy omillarini manbalar asosida mukammal dalillab berdi. Tarixchi olim A. Zamonov 8 Buxoro xonligining XVI asrdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini, markaziy boshqaruv apparatining shakllanishini yangicha metodologik qarashlar asosida tadqiq etdi. Sharqshunos olim Sh. Azamatziyo 9 esa o‘zbek davlatchiligi tizimida Buxoro xonligining tashkil topishini milliy davlatchilik zanjirining qonuniy yuksalish bosqichi sifatida tahlil qildi. Shuningdek, Q. Rajabov va H. To‘rayev 10 kabi olimlar xonlikning shakllanishida mahalliy tasavvufiy maktablar (xususan, Naqshbandiya va Jo‘ybor xojalari) hamda siyosiy elitaning o‘zaro aloqalarini arxiv hujjatlari asosida o‘rgandilar. Tadqiqotning nazariy-metodologik asosi. Kurs ishini yozishda tarixiy bilishning obyektivlik (xolislik), tarixiylik, tizimlilik, qiyosiy-tarixiy tahlil, xronologik va retrospektiv metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining milliy tarixni o‘rganish va uning konsepsiyasini yaratishga oid farmon hamda qarorlari, zamonaviy o‘zbek 6 Гўломов Я.Ғ. Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи. – Тошкент: Фан, 1957. 7 Ахмедов Б. Государство кочевых узбеков. – Москва: Наука, 1965; Tarixdan saboqlar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994 8 Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot. – Toshkent: Akademnashr, 2021 9 Азаматзиё Ш. Ўзбек давлатчилиги тарихи. – Тошкент: Шарқ, 2000 10 Тўраев Ҳ. Бухоро амирлигиning XVIII–XIX asrlar ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida jo‘ybor xojalarining tutgan o‘rni. – Buxoro, 2007. 7 davlatchiligi tarixshunosligining fundamental nazariy qoidalari dasturilamal bo‘lib xizmat qildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Mazkur ishda Buxoro xonligining tashkil topishi shunchaki xronologik voqealar zanjiri sifatida emas, balki mintaqadagi ichki ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlar va etnik birdamlik natijasi o‘laroq yangicha talqin etildi. Davlatning vujudga kelishida sulolaviy omil bilan birga, mahalliy tabaqalarning markazlashgan davlatga bo‘lgan ijtimoiy ehtiyoji hamda urug‘- qabila boshqaruv tizimining (suyurg‘ol tizimi) xonlik arxitekturasiga ta’siri sintez qilinib, kompleks yondashuv asosida ochib berildi. Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Ishda keltirilgan xulosalar, umumlashtirilgan g‘oyalar va ilmiy tahlillar O‘zbekiston milliy davlatchiligi tarixining o‘rta asrlar bosqichiga oid nazariy qarashlarni boyitishga xizmat qiladi. Davlat boshqaruvi tizimi, markaziy hokimiyat legitimligi va sulolaviy almashinuv qonuniyatlarini o‘rganishda nazariy baza vazifasini o‘taydi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Kurs ishi materiallari va undan kelib chiqqan xulosalardan oliy ta’lim muassasalarining tarix fakultetlarida “O‘zbekiston tarixi”, “O‘zbek davlatchiligi tarixi”, “Manbashunoslik va tarixshunoslik” fanlaridan ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarini o‘tishda, maxsus kurslarni loyihalashda hamda ushbu mavzu bo‘yicha yoziladigan boshqa ilmiy va ommabop ishlarda qo‘shimcha manba sifatida keng foydalanish mumkin. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob 5 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. Mazkur kurs ishining umumiy hajmi 40 betni tashkil etadi. 8 I.BOB. XVI ASR BOSHLARIDA MOVAROUNNAHRDAGI SIYOSIY VAZIYAT VA SHAYBONIYLAR HOKIMIYATINING O‘RNATILISHI 1.1 Temuriylar davlatining inqirozi va Shayboniyxon boshchiligidagi ko‘chmanchi o‘zbeklarning Movarounnahrga kirib kelishi XV asrning ikkinchi yarmi va XVI asr boshlarida Markaziy Osiyo mintaqasidagi geosiyosiy makonda tub burilishlar yuz berdi. Bu davrda buyuk Sohibqiron Amir Temur asos solgan va qariyb bir yarim asr davomida mintaqada yagona markazlashgan siyosiy kuch bo‘lib kelgan Temuriylar saltanati chuqur ichki inqiroz tufayli parchalanish arafasiga kelib qoldi. Mazkur siyosiy bo‘shliqdan unumli foydalangan Dashti Qipchoq ko‘chmanchi o‘zbeklari Muhammad Shayboniyxon boshchiligida Movarounnahr hududiga shiddatli yurishlarni boshladi. Bu jarayon nafaqat sulolaviy o‘zgarishlarga, balki mintaqaning etnik tarkibi, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va davlatchilik tizimining butunlay yangicha shakllanishiga olib keldi. Temuriylar davlatining inqirozi bir qator ichki ob’ektiv va sub’ektiv omillar bilan xarakterlanadi. Ulardan eng birinchisi — Amir Temur tomonidan joriy etilgan va o‘z davrida ijobiy rol o‘ynagan suyurg‘ol (shartli yer egaligi) tizimining vaqt o‘tishi bilan markaziy hokimiyatga qarshi qurolga aylanishidir. Suyurg‘ol egalari bo‘lgan temuriy shahzodalar va yirik harbiy elita (amir, bek, barlos amirlari) o‘z mulklarida mustaqil bo‘lib olishga intildilar 11 . Sulton Abu Said mirzo (1451–1469) hukmronligi davrida davlatni birlashtirishga urinishlar bo‘lgan bo‘lsa-da, uning 1469-yilda Oqquyunlilar hukmdori Uzun Hasanga qarshi Qorabog‘ yurishidagi halokati va asir olinishi Temuriylar saltanatining batamom parchalanishiga yo‘l ochdi. Uning o‘limidan so‘ng saltanat amalda uchta yirik mustaqil markazga bo‘linib ketdi. Xorasan hududi poytaxti Hirot shahri bilan birga Sulton Husayn Boyqaro (1469–1506) qo‘liga o‘tdi 12 . Samarqand va uning atrofidagi markaziy Movarounnahr yerlarini Sulton Ahmad mirzo boshqargan bo‘lsa, Farg‘ona vodiysi 11 Ahmedov B. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991. – B. 142-145 12 Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot (XVI asr). – Toshkent: Akademnashr, 2021. – B. 64-68 9 Sulton Umarshayx mirzo (Zahiriddin Muhammad Boburning otasi) tasarrufiga o‘tdi. Bu hukmdorlarning har biri o‘z tangasini zarb ettirar, o‘z nomiga xutba o‘qitardi va qo‘shni temuriy shahzodaning hududini bosib olish uchun qulay fursat poylashtirardi. Ushbu ichki nizolar iqtisodiy inqirozni chuqurlashtirdi. Uzluksiz urushlar sababli dehqonchilik vohalari va sug‘orish tarmoqlari vayron bo‘ldi, savdo karvonlarining xavfsizligi buzildi. Aholi zimmasiga yuklatilgan og‘ir soliqlar — xoroj, jizya, mol, tamg‘a hamda favqulodda harbiy soliq bo‘lgan avarizotlar xalqning markaziy hokimiyatga nisbatan noroziligini kuchaytirdi. Ayniqsa, Samarqandda Sulton Mahmud mirzo (1494–1495) ning qisqa muddatli hukmronligi davrida soliq tizimidagi zo‘ravonliklar cho‘qqisiga chiqdi. Tarixchi Mirxoandning yozishicha, soliq yig‘uvchilar hatto oddiy aholining uy hayvonlarigacha tortib olishgan. Bunday sharoitda davlat qo‘shini ham o‘z jangovarlik qobiliyatini yo‘qotdi 13 . Temuriy shahzodalarning qo‘shinlari asosan yollanma askarlardan va o‘z suyurg‘ol egasiga faqat manfaatdorlik evaziga xizmat qiluvchi beklardan iborat edi. Masalan, 1497-yilda Bobur Samarqandni birinchi marta egallaganida, uning askarlari o‘lja topolmagani sababli Andijonga qarab qochib ketishgani buni yaqqol isbotlaydi. Ma’naviy-mafkuraviy inqiroz ham chuqur ildiz otdi. Mahalliy dindorlar va tasavvuf namoyandalari, xususan, Naqshbandiya tariqatining yirik vakillari bo‘lgan Xoja Ahror Vali (1404–1490) o‘z davrida davlat ishlariga faol aralashib, shahzodalarni murosaga keltirishga uringan bo‘lsa, u kishining vafotidan keyin diniy elita ham bir necha guruhlarga bo‘linib, turli shahzodalar atrofida siyosiy o‘yinlar qurboniga aylandi 14 . Movarounnahrda mana shunday chuqur siyosiy va iqtisodiy parokandalik hukm surayotgan bir vaqtda, shimolda — Dashti Qipchoq hududida yangi bir harbiy-siyosiy kuch shakllanib bo‘lgan edi. Bu kuch Chingizxonning nabirasi Shaybon (Shiban) ulusiga mansub bo‘lgan, tarixshunoslikda "ko‘chmanchi 13 Azamatziyo Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi: eng qadimiy davrdan bugungacha. – Toshkent: Sharq, 2000. – B. 210- 215 14 Ҳофиз Таниш ал - Бухорий . Абдулланома ( Шарафномаи шоҳий ). 1-китоб / Форсийдан С. Жалилов таржимаси. – Тошкент: Шарқ, 1999. – Б. 88-92 10 o‘zbeklar" deb atalgan qabilalar ittifoqi edi. Ushbu ittifoqni XV asr o‘rtalarida Abulxayrxon (1428–1468) yagona davlat darajasiga ko‘targan edi. Biroq, 1468- yilda Abulxayrxon vafot etgach, uning davlati ichki o‘zaro nizolar va Oyrat (qalmoq) larning hujumlari natijasida vaqtincha tarqab ketdi. Abulxayrxonning nabirasi, Shohbudog‘ sultonning og‘li Muhammad Shayboniyxon (manbalarda uning to‘liq ismi Shohbaxt Muhammad Shayboniy deb yuritiladi, 1451-yilda tug‘ilgan) bobosining taxtini va ulusining qudratini tiklashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ydi. Shayboniyxon yoshligidan boshlab o‘ta qat’iyatli, harbiy strateg va ayni paytda bilimli shaxs bo‘lib yetishdi. U Buxoro madrasalarida tahsil olgan, Qur’on, fiqh va tasavvuf ilmlarini yaxshi bilgan, turkiy va forsiy tillarda g‘azallar yozgan. U o‘z atrofiga tarqab ketgan o‘zbek qabilalarini (qo‘ng‘irot, durmon, qiyot, mang‘it, nayman, uyshun, barlos va boshqalar) birlashtirishga muvaffaq bo‘ldi 15 . Shayboniyxon dastlab Temuriylar o‘rtasidagi nizolardan foydalanish taktikasini qo‘lladi. U 1480-1490-yillarda goh Toshkent xoni chig‘atoyiy Sulton Mahmudxon (Boburning tog‘asi), goh Samarqand hukmdori Sulton Ahmad mirzoga yollanma harbiy xizmatchi sifatida yordam berdi. Bu jarayonda u Temuriylar davlatining ichki zaif jihatlarini, harbiy salohiyatini va yo‘llarini sinchiklab o‘rgandi. 1490-yillarning ikkinchi yarmida u o‘zining mustaqil yurishlarini boshlash uchun yetarli harbiy kuchga ega bo‘ldi 16 . Shayboniyxonning Movarounnahrni zabt etish rejasi bosqichma-bosqich va aniq strategiya asosida amalga oshirildi. U birinchi yirik zarbani 1499-yilda Sirdaryo bo‘yidagi strategik muhim shahar — Sabron va O`tror qal’alarini egallash bilan boshladi. So‘ngra, 1500-yilda Movarounnahrning shimoliy darvozasi hisoblangan Buxoro shahriga qarab qo‘shin tortdi. Buxoro hokimi sulton Ali mirzoning akasi, Samarqand hokimi Sulton Mahmud mirzoning o‘g‘li Sulton Boysung‘ur mirzo edi, biroq shaharda barqaror boshqaruv yo‘qligi sababli 15 Бўрибой Ахмедов. Тарихдан сабоқлар (Мақолалар ва очерклар). – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. – Б. 112-116 16 Муҳаммад Солиҳ. Шайбонийнома (Тарихий достон) / Нашрга тайёрловчи Э. Аҳмедохўжаев. – Тошкент: Наврўз, 1989. – Б. 54-58 11 Shayboniyxon jangsiz Buxoroni qo‘lga kiritdi. O‘sha yilning o‘zida (1500-yil kuzida) Shayboniyxon Samarqand shahriga yaqinlashdi. Bu vaqtda Samarqand taxtida temuriy Sulton Ali mirzo o‘tirgan edi. Shahar zodagonlari va din ulamolari, xususan, Muhammad Mazid tarxon boshchiligidagi guruh xonlik kuchlariga qarshilik ko‘rsatish foydasiz ekanini anglab, taslim bo‘lish tarafdori edilar. Sulton Ali mirzoning onasi Zuhro begim esa Shayboniyxon agar o‘g‘liga tegmaslik va unga mulk berish shartini bajarsa, shahar darvozalarini ochishini bildirdi. Natijada, 1500-yilda Shayboniyxon Samarqandni ham deyarli jangsiz egalladi. Sulton Ali mirzo esa keyinchalik xon buyrug‘i bilan qatl etildi 17 . Biroq, Temuriylar sulolasining eng iqtidorli va shijoatli vakili, Andijon hukmdori 17 yoshli Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) bu mag‘lubiyat bilan murosaga kelishni xohlamadi. Bobur fursatdan foydalanib, 1500-yilning kech kuzida kichik askariy guruh bilan tunda Samarqandga yashirincha kirib bordi va shahar aholisining yordamida shayboniy noiblarini haydab yuborib, taxtni egalladi. Bu voqea Shayboniyxonni g‘azablantirdi. U o‘z kuchlarini to‘plab, 1501-yilning bahorida Samarqandga qayta yurish qildi. Ikki o‘rtadagi hal qiluvchi jang 1501- yilning aprel-may oylarida Zarafshon daryosi bo‘yidagi Saripul (Sari pul) mavzeida yuz berdi. Bu jangda Bobur qo‘shini taxminan 10-12 ming kishidan iborat bo‘lgan bo‘lsa, Shayboniyxon armiyasi sondan ham, taktik jihatdan ham ustun edi. Shayboniyxon ushbu jangda Dashti Qipchoq harbiy san’atining eng xavfli usuli — "to‘lg‘ama" (dushmanning ikki yonidan aylanib o‘tib, orqadan zarba berish va qurshovga olish) taktikasini qo‘lladi 18 . Saripul jangida Bobur butunlay mag‘lubiyatga uchradi va o‘zining eng yaqin amirlaridan ayrilib, Samarqand qal’asiga yashirindi. Shayboniyxon shaharni bir necha oy davomida qattiq qamal ostida ushlab turdi. Shaharda dahshatli ocharchilik boshlandi, odamlar hatto eshak va ot go‘shtini yeyishga majbur bo‘lishdi. Hech qayerdan yordam kelmasligini anglagan Bobur 1501-yilning avgustida Shayboniyxon bilan sulh tuzishga majbur 17 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Тошкент: Шарқ, 2002. – Б. 144-149 18 Ражабов Қ., Иноятов С. Бухоро тарихи (Энг қадимги даврлардан бугунги кунгача). – Тошкент: Тафаккур, 2016. – Б. 95-99 12 bo‘ldi. Sulh shartiga ko‘ra, Bobur Samarqandni dushmanga topshirdi va singlisi Xonzoda begimni Shayboniyxonga xotinlikka berib, tunda shaharni tark etdi. Samarqand batamom qo‘lga kiritilgach, Shayboniyxon Movarounnahrda o‘z mavqeyini mustahkamlash uchun chig‘atoyiy xonlar — Sulton Mahmudxon va Sulton Ahmadxon (Kichik xon) larning birlashgan qo‘shinlariga qarshi yurish qildi. Zero, bu xonlar Boburni qo‘llab-quvvatlab, Shayboniyxonga tahdid solayotgan edilar. 1503-yilda Farg‘ona vodiysidagi Axsi yaqinida bo‘lib o‘tgan jangda Shayboniyxon chig‘atoy xonlarini mutlaqo tor-mor keltirdi va ularni asir oldi. Bu g‘alaba unga Farg‘ona vodiysi va Toshkentni ham o‘z davlatiga qo‘shib olish imkonini berdi. Keyingi maqsad Temuriylarning eng qudratli markazi — Xorasan va uning poytaxti Hirot shahri edi 19 . Sulton Husayn Boyqaro 1506-yilda vafot etgach, uning o‘g‘illari Badiuzzamon mirzo va Muzaffar Husayn mirzolar birgalikda ("ikki podshoh bir iqlimda") taxtga o‘tirdilar. Ularning o‘zaro kelishmovchiliklari va davlat boshqaruvidagi layoqatsizligi xonlik qo‘shinlarining ishini osonlashtirdi. 1506- yilda Shayboniyxon Xorazmni uzoq muddatli qamal orqali (boshqaruvchi Chin so‘fi qarshilik ko‘rsatgan edi) egalladi. 1507-yil may oyida esa shayboniylar qo‘shini jangsiz Hirot shahriga kirib bordi. Sulton Husayn Boyqaroning o‘g‘illari va butun oilasi tarqab ketdi, ayrimlari qatl etildi. Hirotning olinishi bilan Movarounnahr va Xorasanda 1370-yildan beri hukm surib kelayotgan Temuriylar sulolasining siyosiy hokimiyatiga amalda chek qo‘yildi. Bobur esa Janubga chekinib, Qobulni (1504) egalladi va kelajakda Hindistonda yangi imperiya tuzish harakatini boshladi 20 . Shayboniyxon qisqa muddat ichida — 1500-yildan 1508-yilgacha bo‘lgan yetti-sakkiz yil ichida Sirdaryodan Markaziy Afg‘onistongacha, Kaspiy dengizidan Xitoy chegaralarigacha bo‘lgan ulkan hududni o‘z ichiga olgan yangi O‘zbek davlatini (Shayboniylar davlatini) barpo etdi. Bu davlatning poytaxti etib dastlab Samarqand, keyinchalik esa Buxoro shahri belgilandi. Shayboniyxon yangi tashkil 19 Тўраев Ҳ. Бухоро тарихи: Олий ўқув юртлари учун дарслик. – Бухоро: Дурдона, 2020. – Б. 120-124 20 Сайид Рақам. Тарихи муқимхоний (Бухоро хонлиги тарихига доир манба) / Таржимон ва сўзбоши муаллифи А. Жўраев. – Тошкент: Фан, 1993. – Б. 42-46 13 etilgan davlatni boshqarishda soliq islohotlarini o‘tkazdi, o‘z nomidan kumush va mis tangalar zarb ettirdi (1507-yilgi pul islohotida tangalarning vazni va qiymati standartlashtirildi). U o‘zini nafaqat harbiy sarkarda, balki musulmon olamining yetakchisi — "Xalifatur-rahmon" (Rahmonning yer yuzidagi xalifasi) deb e’lon qildi va din ulamolarini davlat boshqaruviga faol jalb etdi. Biroq, Shayboniyxonning bu shiddatli yuksalishi Eron hududida kuchayib borayotgan yangi qudratli davlat — Safaviylar imperiyasi va uning hukmdori Shoh Ismoil I (1487–1524) ning manfaatlariga to‘g‘ri kelmas edi. Safaviylar shialik mazhabini davlat mafkurasi darajasiga ko‘targan bo‘lsalar, Shayboniyxon sunniylik yo‘nalishining qat’iy himoyachisi sifatida maydonga chiqdi. Bu ikki hukmdor o‘rtasidagi mafkuraviy va hududiy (ayniqsa, Xorasan va Marv viloyatlari ustidagi) ziddiyatlar urushni muqarrar qilib qo‘ydi. 1510-yilning kuzida Shoh Ismoil katta armiya bilan Xorasanga bostirib kirdi 21 . Shayboniyxon bu vaqtda o‘z qo‘shinlarining asosiy qismini Dashti Qipchoqdagi qozoq xonlariga qarshi yurishga yuborgan edi va uning ixtiyorida juda oz sonli askar qolgan edi. Shayboniyxon Marv qal’asiga yashirinib, Samarqand va Buxorodan keladigan yordamchi kuchlarni kutishni afzal bildi. Biroq, Shoh Ismoil harbiy hiyla ishlatib, o‘z qo‘shinlarini go‘yoki chekinayotgandek ko‘rsatdi va Shayboniyxonni qal’adan chiqishga majbur qildi. 1510-yil 2-dekabrda Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlog‘ida dahshatli va ayovsiz jang bo‘lib o‘tdi. Shayboniylar qo‘shini qurshovda qolib, butunlay tor-mor etildi. Muhammad Shayboniyxon jang maydonida mardorona halok bo‘ldi. Shoh Ismoil uning bosh chanog‘idan oltin bilan qoplatib, sharob qadahi yasattirdi va buni Qobulga, Boburga g‘alaba ramzi sifatida yubordi 22 . Marv fojiasidan keyin Temuriylar sulolasini qayta tiklash maqsadida Bobur Safaviy shoh Ismoil I bilan ittifoq tuzdi va shialik shartlarini qabul qilib, eronlik sarkarda Amir Najmi Soni boshchiligidagi qo‘shin yordamida 1511-yilda Samarqandni uchinchi marta egalladi. Ammo Movarounnahr aholisi Boburning 21 Муҳаммадёр ибн Араб Қатаған. Мусахир ал-билод (Мамлакатларнинг забт этилиши) / Форс тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи И. Бекжонов. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2009. – Б. 76-81 22 Эшов Б. Ўзбек давлатчилиги ва бошқаруви тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2012. – Б. 188-192 14 qizilboshlar (safaviylar) bilan ittifoqidan va shialik ramzlarini qabul qilganidan qattiq norozi bo‘ldi. Shayboniyxonning amakivachchalari va o‘g‘illari — Suyunchxo‘jaxon, Ko‘chkunchixon, Ubaydullaxon va Muhammad Temur sultonlar tezda o‘z kuchlarini birlashtirdilar. 1512-yil aprel oyida Buxoro yaqinidagi Ko‘li Malik jangida yosh va iqtidorli sarkarda Ubaydullaxon (Shayboniyxonning jiyani) Bobur qo‘shinini qaqshatqich mag‘lubiyatga uchratdi. O‘sha yilning noyabr oyida bo‘lib o‘tgan G‘ijduvon jangida esa Erondan kelgan Amir Najmi Sonining ulkan armiyasi butunlay yo‘q qilindi, sarkardaning o‘zi esa qatl etildi. Bu jangdan so‘ng Bobur Movarounnahrni qayta tiklash g‘oyasidan butunlay voz kechdi va Janubga qaytib ketdi. Movarounnahrda Shayboniylar sulolasining hokimiyati uzil-kesil o‘rnatildi va turg‘unlashdi. Ko‘chkunchixon (1510–1530) oliy xon deb e’lon qilindi 23 . Temuriylar davlatining inqirozi va Shayboniylar hukmronligining o‘rnatilishi shunchaki bir sulolaning o‘rniga ikkinchisining kelishi emas edi. Bu voqea mintaqada yangi ijtimoiy-siyosiy va geosiyosiy reallikni yaratdi. Birinchidan, Dashti Qipchoqdan kelgan ko‘chmanchi urug‘larning Movarounnahrning tub joyli o‘troq aholisi bilan assimilyatsiyasi natijasida o‘zbek xalqining etnik shakllanish jarayoni yakuniy bosqichga kirdi va mintaqadagi yetakchi etnik kuchga aylandi. Ikkinchidan, yagona markazlashgan Temuriylar imperiyasi o‘rnida keyinchalik uchta mustaqil o‘zbek xonliklari — Buxoro xonligi (keyinchalik amirligi), Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi vujudga kelishiga zamin hozirlandi. Uchinchidan, Safaviylar bilan bo‘lgan urushlar va Shimoliy yo‘llarning yopilishi natijasida Buyuk Ipak yo‘lining O‘rta Osiyo qismi o‘zining xalqaro tranzit ahamiyatini yo‘qota boshladi, bu esa mintaqaning iqtisodiy jihatdan biroz yakkalanib qolishiga sabab bo‘ldi 24 . Shunga qaramay, Shayboniylar davri Markaziy Osiyo me’morchiligi, ilm- fani va madaniyatida (masalan, Ubaydullaxon va Abdullaxon II davridagi 23 Саъдиев А. Бухоро хонлигининг XVI асрдаги ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ҳаёти. – Самарқанд: СДУ нашриёти, 1974. – Б. 33-37 24 Ҳасанхўжа Нисорий. Музаккири аҳбоб (Дўстлар ёдномаси) / Форс тилидан И. Бекжонов таржимаси. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993. – Б. 105-110 15 yuksalishlar) o‘ziga xos o‘rin tutdi va bugungi o‘zbek davlatchiligi tarixining muhim va o‘rganilishi lozim bo‘lgan fundamental davrlaridan biri bo‘lib qoldi. 1.2 Buxoro xonligining siyosiy markaz sifatida shakllanishi va tashkil topishi Buxoro xonligining XVI asr boshlarida Markaziy Osiyo geosiyosiy maydonida mustaqil davlat va mintaqaning bosh siyosiy markazi sifatida shakllanishi hamda tashkil topishi uzoq muddatli ijtimoiy-siyosiy, harbiy va etnik transformatsiyalar mahsulidir. Bu jarayon nafaqat sulolaviy almashinuv, balki mintaqadagi ma’muriy boshqaruv o‘qining Samarqand va Hirotdan uzil-kesil Buxoroga ko‘chishi bilan xarakterlanadi. Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi Dashti Qipchoq o‘zbek qabilalari Movarounnahrni egallash strategiyasida dastlab Samarqandni bosh nishon qilib olgan bo‘lsalar-da, keyingi siyosiy reallik, iqtisodiy ehtiyojlar va harbiy-geografik omillar aynan Buxoro shahrining yangi qudratli xonlik markaziga aylanishini taqozo etdi. 1500-yilda Buxoroning shayboniylar tomonidan jangsiz qo‘lga kiritilishi bu uzoq davom etgan siyosiy markazlashuv jarayonining muqaddimasi edi. O‘sha davrda Buxoroni boshqarayotgan temuriy shahzoda Boysung‘ur mirzoning o‘g‘illari va mahalliy tarxon amirlari o‘rtasidagi taxt talashishlar shaharning mudofaa salohiyatini mutlaqo parokanda qilgan edi. Shayboniyxon Buxoro arkini egallagach, ushbu hududning geosiyosiy ustunligini — uning Eron, Xorazm, Dashti Qipchoq va Hindiston yo‘llari chorrahasida joylashganini, shuningdek, madaniy-diniy nufuzini chuqur angladi. Ammo dastlabki yillarda turg‘un siyosiy markaz masalasi uzil-kesil hal etilmagan edi, chunki 1501-yilgi Saripul jangidan keyin ham Shayboniyxon o‘z qarorgohini vaqtincha Samarqandda saqlab turishga majbur bo‘ldi 25 . Siyosiy markazning shakllanishida eng muhim burilish nuqtasi 1510-yil 2- dekabrdagi Marv jangi va undan keyingi voqealar rivojiga borib taqaladi. Shayboniyxon Eron shohi Ismoil I Safaviy bilan jangda halok bo‘lgach, 25 Камолиддин Биноий. Шайбонийнома / Нашрга тайёрловчи ва сўзбоши муаллифи А. Иброҳимов. – Тошкент: Мерос, 1994. – Б. 67-71 16 shayboniylar davlati chuqur inqirozga yuz tutdi. Bunday sharoitda, 1511-yilda Zahiriddin Muhammad Bobur Eron qo‘shinlari yordamida Samarqand, Buxoro va Qarshini qayta egalladi. Biroq, bu muvaffaqiyat vaqtinchalik bo‘lib chiqdi. Shayboniyxonning amakivachchasi Mahmud sultonning o‘g‘li, yosh va shijoatli hukmdor Ubaydulla sulton (keyinchalik Ubaydullaxon) aynan Buxoro vohasini o‘zining tayanch nuqtasiga aylantirdi. 1512-yil 28-aprelda Buxoro yaqinida bo‘lib o‘tgan mashhur Ko‘li Malik jangida Ubaydulla sulton o‘zining harbiy mahoratini namoyish etib, Boburning bir necha barobar ustun bo‘lgan armiyasini qaqshatqich mag‘lubiyatga uchratdi va uni Buxoro turog‘idan butunlay haydadi. Ushbu g‘alabadan ruhlangan shayboniy sultonlari 1510-yilda Samarqandda to‘planishib, sulolaviy kelishuvga binoan Ko‘chkunchixonni (1510–1530) oliy xon deb e’lon qildilar. Biroq, oliy xon Samarqandda o‘tirgan bo‘lsa-da, amaldagi harbiy qudrat, siyosiy tashabbus va davlatni xavfdan saqlab qolish markazi Ubaydulla sulton idora qilayotgan Buxoro shahriga o‘ta boshladi 26 . 1512-yilning 12-noyabrida sodir bo‘lgan G‘ijduvon jangi Buxoroning nafaqat harbiy-siyosiy, balki g‘oyaviy-mafkuraviy markaz sifatidagi maqomini uzil-kesil muhrladi. Eron shohi tomonidan yuborilgan yirik sarkarda Amir Najmi Soni boshchiligidagi qizilboshlar (safaviylar) qo‘shini Movarounnahrni shialashtirish maqsadida Qarshi shahrini qon daryosiga aylantirib, 15 mingdan ortiq begunoh sunniy aholini, jumladan, buyuk shoir va tarixchi Kamoliddin Binoiyni ham vahshiylarcha qatl etib, Buxoro tomon yurish qilgan edi. Ubaydulla sulton va uning amakisi Jonibek sulton boshchiligidagi shayboniylar G‘ijduvon qal’asi devorlari ostida qizilboshlar armiyasini qurshovga olib, mutlaqo yo‘q qildilar 27 . Najmi Sonining o‘zi asir olinib, qatl etildi. Bu g‘alaba Buxoroni butun islom olamida sunniylik mazhabining qutqaruvchisi va bosh qal’asi darajasiga ko‘tardi. Aynan mana shu g‘alabalardan so‘ng, Buxoro vohasi va uning atrofidagi yerlar 26 Мирзо Муҳаммад Ҳайдар. Тарихи Рашидий / Форс тилидан таржима ва изоҳлар муаллифлари: В. Раҳмонов, Я. Ғаффоров. – Тошкент: Фан, 2010. – Б. 202-206 27 Жўраев Ф. Муҳаммад Шайбонийхон ва Убайдуллахон даврида Бухоро хонлигининг ҳарбий тизими // Ўзбекистон тарихи журнали. – Тошкент, 2018. – № 3. – Б. 22-27 17 Ubaydullaxonga suyurg‘ol (mulk) qilib berildi va u shaharni qayta tiklash, uni haqiqiy poytaxt darajasiga yetkazish ishlariga kirishdi. Ubaydullaxonning 1533–1540-yillardagi rasmiy oliy xonlik davrida Buxoroning poytaxt sifatidagi rasmiy maqomi huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Ungacha davlat poytaxti ramziy ma’noda ham, amaliy ma’noda ham Samarqand hisoblanar edi, chunki Abu Said (1530–1533) kabi oliy xonlar Samarqandda turib hukmronlik qilgan edilar. Ubaydullaxon 1533-yilda oliy taxtga o‘tirgach, o‘z poytaxtini Samarqandga ko‘chirmadi, balki Buxoroni butun davlatning rasmiy markazi deb e’lon qildi. Shu tariqa, tarixshunoslikda "Buxoro xonligi" atamasining qo‘llanilishi aynan Ubaydullaxon nomi va uning 1533-yilgi siyosiy qarori bilan uzviy bog‘liqdir. Ubaydullaxon Buxoroni siyosiy va madaniy markazga aylantirish uchun Hirotdan ko‘plab hunarmandlar, xattotlar, olimlar va shoirlarni ko‘chirib keltirdi. Uning davrida Buxoro adabiy va ilmiy muhiti yangi bosqichga ko‘tarildi 28 . Mashhur tarixchi Hasanxoja Nisoriy o‘zining "Muzakkiri ahbob" asarida Ubaydullaxon davridagi Buxoro madaniy hayotini yuksak baholaydi. Mir Arab madrasasining (1530–1536-yillarda qurilgan) bunyod etilishi ham Buxoroning nafaqat siyosiy, balki ulkan ma’naviy markazga aylanganidan dalolat beradi. Ushbu madrasa qurilishi Ubaydullaxonning piri, naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi shayx Mir Arab (Amir Abdulloh Yamaniy) sharafiga va uning bevosita rahbarligida amalga oshirilgan bo‘lib, xonlikning mafkuraviy asoslarini mustahkamlovchi asosiy dargohga aylandi. Biroq, Ubaydullaxonning 1540-yilda vafot etishi Buxoro xonligini qaytadan markazdan qochma kuchlarning o‘zaro kurash maydoniga aylantirdi. 1540–1556- yillar oralig‘ida xonlik amalda bir necha mustaqil beklik va sultonliklarga bo‘linib ketdi. Buxoroda Ubaydullaxonning o‘g‘li Abdulazizxon (1540–1550) va keyinchalik Muhammad Yar sulton hukmronlik qilgan bo‘lsa, Samarqandda Ko‘chkunchixonning avlodlari — Abdullatifxon (1540–1552) va Navro‘z Ahmadxon (Baraxxon, 1552–1556) o‘zlarini mustaqil xon deb e’lon qildilar 29 . 28 Муҳаммад Амин Бухорий. Муҳит ал-таворих (Тарихлар уммони) / Таржимон Б. Аҳмедов. – Тошкент: Фан, 1997. – Б. 59-63 29 Салаев Б., Бобожонов Д. Хоразм ва Шайбонийлар давлати муносабатлари тарихи. – Урганч: Хоразм, 2005. – Б. 44-48 18 Toshkent, Farg‘ona va Balx viloyatlari ham o‘z sultonlariga ega bo‘lib, Buxoro markaziy hokimiyatini tan olmay qo‘ydilar. Ayniqsa, Navro‘z Ahmadxon (Baraxxon) Toshkent va Samarqand kuchlarini birlashtirib, bir necha bor Buxoroni qamal qildi. Siyosiy parokandalik shu darajaga yetdiki, xonlikning birligi va Buxoroning markaz sifatidagi mavqeyi butunlay yo‘qolish arafasiga kelib qoldi 30 . Bunday og‘ir siyosiy inqirozli sharoitda tarix sahnasiga shayboniylarning yana bir buyuk va iqtidorli vakili — Iskandar sultonning o‘g‘li, Karmana va Miyonqol hukmdori bo‘lgan yosh sulton Abdullaxon II (Abdullax xon ibn Iskandar) chiqdi. Abdullaxon II o‘z oldiga parchalangan xonlik yerlarini qayta birlashtirish va Buxoroning markaziy nufuzini uzil-kesil tiklashni strategik maqsad qilib qo‘ydi. U o‘z harakatlarini 1550-yillarning o‘rtalarida boshladi. Bu jarayonda unga Buxoroning eng nufuzli diniy va siyosiy kuchi — Jo‘ybor xojalari, xususan, Xoja Muhammad Islom (Xoja Islom Jo‘yboriy, 1493–1563) yaqindan yordam berdi. Jo‘yboriy xojalari yirik yer egalari va ma’naviy rahnolar sifatida xalq o‘rtasida va harbiy elita orasida ulkan nufuzga ega edilar. Xoja Islom markaziy barqarorlikni faqat Abdullaxon II ta’minlay olishini anglab, uni moddiy va ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatladi. 1557-yilda Abdullaxon II Jo‘ybor xojalarining ko‘mogi va o‘zining harbiy mahorati tufayli Buxoro shahrini markazdan qochma sultonlardan qaytarib oldi va uni o‘z siyosiy faoliyatining bosh markaziga aylantirdi 31 . 1557-yil Buxoro xonligi tarixida yangi yuksalish davrining boshlanishi bo‘ldi. Abdullaxon II an’anaga ko‘ra, yoshi ulug‘ bo‘lgan otasi Iskandar sultonni (1561–1583) taxtga olingan rasmiy oliy xon deb e’lon qildi, biroq davlatning barcha amaliy boshqaruvi, harbiy yurishlari va islohotlari bevosita Abdullaxon II ning qo‘lida markazlashdi. U Buxoroni markaz qilib turib, qariyb o‘ttiz yil davomida xonlik hududlarini birlashtirish uchun tinimsiz urushlar olib bordi. 1573- yilda u uzoq muddatli qamal va shiddatli janglardan so‘ng xonlikka bo‘ysunishni xohlamayotgan g‘arbiy tayanch — Balx viloyatini uzil-kesil egalladi va u yerga 30 Бобобеков Ҳ. Ўзбекистон тарихи (Хонликлар даври). – Тошкент: Университет, 2001. – Б. 89-93 31 Бартольд В. В. К истории орошения Туркестана // Сочинения. Т. III. – Москва: Наука, 1965. – С. 165-169 19 o‘zining ishonchli vakillarini tayinladi. 1578-yilda esa Samarqand va uning atrofidagi yerlar Buxoro markaziy hokimiyatiga bo‘ysundirildi. Abdullaxon II ning eng yirik harbiy muvaffaqiyatlaridan biri — 1582-yilda Toshkent va Sirdaryo bo‘yidagi shaharlarning, shuningdek, 1584-yilda strategik va madaniy jihatdan o‘ta muhim bo‘lgan Badaxshon viloyatining Buxoroga qo‘shib olinishi bo‘ldi. 1583- yilda otasi Iskandar xon vafot etgach, Abdullaxon II (1583–1598) rasman oliy xonlik taxtiga o‘tirdi va Buxoroni yagona, yirik va markazlashgan imperiyaning poytaxtiga aylantirdi 32 . Abdullaxon II davrida Buxoroning siyosiy markaz sifatida shakllanishi keng ko‘lamli ma’muriy, iqtisodiy va infratuzilmaviy islohotlar bilan parallel ravishda kechdi. U markaziy davlat apparatini mutahkamlab, devonlar tizimini tartibga soldi. Bosh vazir vazifasini bajaruvchi devonbegi, harbiy ishlarga mas’ul bo‘lgan amiri lashkar, adliya va huquq tizimini boshqaruvchi qozikalon hamda moliya ishlariga mas’ul bo‘lgan mustavfiy kabi mansablar to‘liq xonning shaxsiy nazoratiga o‘tkazildi. Buxoroda davlat ahamiyatiga molik pul islohoti o‘tkazildi. Xonlik hududida ilgari turli sultonlar tomonidan zarb etilgan va qiymati turlicha bo‘lgan pullar muomaladan chiqarilib, faqat Buxoro zarbxonasida tayyorlangan, yuqori sifatli kumush tangalar — xoniy pullar yagona qonuniy to‘lov vositasi deb belgilandi. Bu chora ichki va tashqi savdo aloqalarini keskin jonlantirdi, Buxoro bozorlarining xalqaro nufuzini oshirdi 33 . Shaharsozlik va infratuzilmaning rivojlanishi ham Buxoroning poytaxtlik qiyofasini tubdan o‘zgartirdi. Aynan XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoroda hozirgacha saqlanib qolgan yirik me’moriy ansambllar, savdo majmualari (Taqi Zargaron, Taqi Telpakfurushon, Taqi Sarrofon kabi yopiq bozorlar), tim va karvonsaroylar barpo etildi. Shaharning ichimlik suvi tizimini yaxshilash maqsadida ko‘plab hovuzlar va suv omborlari (masalan, Labi Hovuz majmuasining dastlabki elementlari) qurildi. 32 Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI-XIX вв.). – Москва: Издательство восточной литературы, 1958. – С. 38-42 33 Мукминова Р. Г. К истории аграрных отношений в Узбекистане в XVI в. (По материалам «Вакф-наме»). – Ташкент: Наука, 1966. – С. 114-119 20 Shuningdek, respublikaning turli hududlarini poytaxt Buxoro bilan bog‘lovchi savdo yo‘llarida 40 dan ortiq sardobalar (suv saqlanadigan yer osti inshootlari) va yuzlab ko‘priklar (masalan, Zarafshon daryosi ustidagi Karmana ko‘prigi) bino qilindi. Abdullaxon II madrasasi va Kalan masjidi atrofidagi qurilishlar Buxoroni Sharqning eng yirik ilm-fan va diniy ta’lim markaziga aylantirdi, bu yerga Hindiston, Eron, Koshg‘ar va Usmonli turk imperiyasidan minglab talabalar tahsil olish uchun kela boshladilar 34 . Biroq, XVI asr oxiriga kelib, Buxoro xonligining bu qudrati va siyosiy barqarorligi yana bir bor sinovga duch keldi. Abdullaxon II ning o‘g‘li Abdulmo‘min sulton otasining markazlashgan siyosatiga qarshi chiqdi va Balxda mustaqil hokimiyat o‘rnatishga intildi. Siyosiy ziddiyatlar shu darajaga yetdiki, 1598-yilda Abdullaxon II fojiali tarzda vafot etgach, taxtga o‘tirgan Abdulmo‘minxon atigi olti oy hukmronlik qildi va u ham o‘z amirlari tomonidan uyushtirilgan fitna natijasida o‘ldirildi. O‘g‘il farzand qolmagani sababli, 1598-yilda Muhammad Shayboniyxon asos solgan va qariyb bir asr davomida Movarounnahrni idora qilgan Shayboniylar sulolasining erkak urug‘idan bo‘lgan zanjiri uzildi. Siyosiy parokandalikdan foydalangan qozoq xonlari va Toshkent sultonlari xonlik hududlariga shimoldan hujum boshladilar, janubda esa yana Safaviylar xavfi kuchaydi. Bunday keskin inqirozli vaziyatda Buxoro siyosiy elitasi va Jo‘ybor xojalari davlatchilikni saqlab qolish uchun yangi sulolani hokimiyatga keltirishga qaror qildilar. Bu sulola tarixda Ashtarxoniylar (yoki Joniylar) nomi bilan yuritiladi. Ushbu sulola vakillari Ashtarxon (Astraxan) xonligidan kelgan bo‘lib, Chingizxonning to‘ng‘ich o‘g‘li Jo‘chixon nasliga mansub edilar 35 . Ularning shayboniylar bilan qarindoshlik aloqasi bor edi, chunki Ashtarxon shahzodasi Jonibek sultonga Abdullaxon II ning singlisi (yoki Iskandar xonning qizi) Zuhro begim turmushga chiqqan edi. Ularning nikohidan tug‘ilgan Din Muhammad sulton, Boqi Muhammad sulton va Vali Muhammad sultonlar xonlik taxtiga 34 Давидович Е. А. История денежного обращения средневековой Средней Азии (XVI — первая четверть XVIII в.). – Москва: Наука, 1983. – С. 72-77 35 Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. – Москва: Наука, 1965. – С. 98-103 21 qonuniy da’vogar sifatida ko‘rildi. 1599-yilda Boqi Muhammad sulton (1599– 1605) Buxoro taxtiga o‘tirdi va Ashtarxoniylar sulolasining asoschisi bo‘ldi. Yangi sulola davrida ham poytaxtni o‘zgartirish masalasi ko‘rilmadi; aksincha, Buxoro o‘zining siyosiy, ma’muriy va iqtisodiy markaz sifatidagi maqomini saqlab qoldi va yanada mustahkamladi. Xulosa qilib aytganda, Buxoro xonligining siyosiy markaz sifatida shakllanishi va tashkil topishi XVI asr davomida shunchaki tasodifiy harbiy g‘alabalar natijasi emas, balki chuqur ob’ektiv jarayonlarning oqibati edi. Muhammad Shayboniyxonning dastlabki yurishlaridan boshlangan davlatchilik qurilishi, Ubaydullaxonning 1533-yildagi poytaxtni rasman Buxoroga ko‘chirish to‘g‘risidagi qarori hamda Abdullaxon II ning buyuk birlashtiruvchilik faoliyati va keng ko‘lamli islohotlari natijasida Buxoro shahri butun bir mintaqaning boshqaruv o‘qiga aylandi. 1599-yilda sulolalar almashinib, hokimiyat Ashtarxoniylar qo‘liga o‘tgan bo‘lsa-da, Buxoroning poytaxtlik maqomi daxlsiz qoldi. Bu jarayon o‘zbek milliy davlatchiligi tarixida uzoq asrlar davomida barqaror saqlanib qolgan mukammal siyosiy-ma’muriy tizimning, o‘ziga xos madaniyat va shaharsozlik maktabining poydevori bo‘lib xizmat qildi. 22 II.BOB. SHAYBONIYLAR DAVRIDA BUXORO XONLIGINING KUCHAYISHI, BOSHQARUV TIZIMI VA MADANIYATI 2.1 Ko chkinchixon davrida davlat boshqaruvining markazlashuvi vaʻ ma'muriy-hududiy tuzilishi Muhammad Shayboniyxonning 1510-yil 2-dekabrdagi Marv fojiasida halok bo lishi va uning ortidan boshlangan umumdavlat inqirozi fonida, Shayboniylar ʻ sulolasining parokanda bo lib ketish xavfi tug ilgan bir sharoitda taxtga chiqqan ʻ ʻ Sulton Ali Ko chkinchixon (Ko chkunchixon) hukmronligi davri (1510–1530) ʻ ʻ Buxoro xonligi ma muriy-hududiy tuzilishi va markazlashuv jarayonlarida o ziga ʼ ʻ xos o tish bosqichi bo lib xizmat qildi. Shayboniyxon vafot etgan paytda uning ʻ ʻ to g ridan-to g ri vorisi Muhammad Temur sulton va xonlikning amaldagi harbiy ʻ ʻ ʻ ʻ tayanchi bo lgan jiyani Ubaydulla sulton qizilboshlar hamda ularning ittifoqchisi ʻ Zahiriddin Muhammad Boburning tazyiqi ostida Movarounnahr ichkarisiga chekinishga majbur bo lgan edilar. ʻ 1510-yil dekabr oyi oxirida Samarqandda yig ilgan Shayboniy sultonlari va ʻ qabila boshliqlari qurultoyida, Chingizxon to raga ko ra (ya ni xonlik taxtiga ʻ ʻ ʼ sulolaning eng yoshi ulug a zosi o tirishi qoidasi asosida) Muhammad ʻ ʼ ʻ Shayboniyxonning amakisi — Mirzo Abulxayrxonning o g li Sulton Ali ʻ ʻ Ko chkinchixonni (u 1452-yilda tug ilgan bo lib, qurultoy paytida 58 yoshda edi) ʻ ʻ ʻ davlatning Oliy xoni deb e lon qildilar. Ko chkinchixonning onasi Olochin begim ʼ ʻ Temuriylar sulolasidan bo lgan Sulton Abu Said mirzoning qizi bo lgani bois, u ʻ ʻ mahalliy o troq aholi va ulamolar ko z o ngida ham qonuniy, ham siyosiy jihatdan ʻ ʻ ʻ yuksak legitimlikka ega shaxs hisoblanardi 36 . Biroq uning xon deb ko tarilishi davlatning to liq markazlashganini ʻ ʻ anglatmas edi, chunki xonlik amalda yirik feodal mulklar — uluslarga bo linib ʻ ketgan bo lib, ularni idora qilayotgan sultonlar Oliy xonga faqat ramziy va harbiy ʻ ittifoqchilik majburiyatlari bilangina bog langan edilar. ʻ Ko chkinchixon davridagi ma muriy-hududiy tuzilishning o ziga xos ʻ ʼ ʻ xususiyati "Ulus tizimi" yoki suyurg ol taqsimoti prinsiplariga asoslangan edi. ʻ 36 Чехович О. Д. Бухарские документы XIV-XVI вв. – Ташкент: Наука, 1965. – С. 145-150 23 1510–1512-yillardagi urushlar, xususan, 1512-yil 28-apreldagi Ko li Malik vaʻ o sha yilning 12-noyabridagi G ijduvon janglarida Bobur va Safaviy sarkardasi ʻ ʻ Amir Najmi Soni ustidan qozonilgan uzil-kesil g alabalardan so ng, xonlik ʻ ʻ hududlari qayta taqsimlandi. Oliy xon Ko chkinchixon poytaxt Samarqandni o z ʻ ʻ qo lida saqlab qoldi va Miyonqol vohasini boshqardi. ʻ Davlatning ikkinchi eng muhim ma muriy markazi — Buxoro shahri va ʼ uning atrofi G ijduvon qahramoni, xonning jiyani Ubaydulla sultonga suyurg ol ʻ ʻ qilib berildi. Toshkent, Sirdaryo bo yi o lkalari va Turkiston shahri xonning ukasi ʻ ʻ Suyunchxo ja sulton tasarrufiga o tdi. Sirdaryoning quyi oqimi va Sabron ʻ ʻ hududlari esa Muhammad Shayboniyxonning o g illari Muhammad Temur sulton ʻ ʻ va Sevinch Muhammad sultonlar o rtasida taqsimlandi. Janubiy muhim tayanch ʻ nuqtasi bo lgan Balx viloyati va uning atrofidagi hududlar esa Jonibek sulton ʻ boshqaruviga topshirildi 37 . Bunday hududiy bo linish sharoitida Ko chkinchixon markaziy hokimiyat ʻ ʻ apparatini mutahkamlamay turib, davlat birligini saqlay olmasligini chuqur anglagan edi. U markaziy devon tizimini qayta tikladi, xususan, soliq tizimi va harbiy safarbarlik ishlarini muvofiqlashtirish uchun "Devoni oliy" faoliyatini tartibga soldi. Davlatda bosh vazir — devonbegi hamda xonning shaxsiy farmonlarini joylarga yetkazuvchi va ijrosini nazorat qiluvchi parvonachi mansablarining mavqeyi oshirildi. Ko chkinchixon ichki ma muriy barqarorlikni ta minlash maqsadida 1513– ʻ ʼ ʼ 1515-yillarda yirik iqtisodiy va huquqiy islohot o tkazdi. Muhammad ʻ Shayboniyxon davrida joriy etilgan, biroq urush yillarida qadrsizlangan pul tizimi isloh qilindi. Samarqand va Buxoro zarbxonalarida yagona standartga ega bo lgan ʻ kumush tangalar — tangayi xoniy muomalaga kiritildi 38 . Ushbu kumush tangalarning vazni 4,8 gramm (yoki 1 misqol) qilib belgilandi va ularning bir tomoniga charyorlar (Xulofoi roshidin) nomi, ikkinchi tomoniga esa Oliy xon Ko chkinchixon hamda amalda Buxoroni idora qilayotgan Ubaydullaxonning ʻ 37 Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи Бухара (Записки бухарского гостя) / Перевод, предисловие и указатели Р. П. Джалиловой. – Москва: Наука, 1976. – С. 84-89 38 Семенов А. А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана // Труды Академии наук Таджикской ССР. – Сталинабад, 1953. – Т. 12. – С. 43-47 24 ismlari bitildi. Bu chora hududlar o rtasidagi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlab,ʻ sultonlarning markazdan qochma intilishlarini ma lum ma noda jilovlashga xizmat ʼ ʼ qildi. Agrar munosabatlarda esa Ko chkinchixon mahalliy o troq dehqonlar va ʻ ʻ yirik yer egasi bo lgan vaqf mulki egalarining huquqlarini tiklash siyosatini ʻ yuritdi. Urush yillarida musodara qilingan yerlar o z egalariga qaytarildi, bu esa ʻ soliq tushumlarining barqarorlashishiga va dehqonchilik vohalarining qayta tiklanishiga olib keldi. Ayniqsa, Zarafshon vohasidagi sug orish inshootlari va ʻ ariqlarni tozalash ishlariga davlat xazinasidan mablag ajratildi, bu choralar tufayli ʻ 1520-yillarga kelib g alla yetishtirish hajmi urushdan oldingi davrga nisbatan 25- ʻ 30 foizga ortdi 39 . Davlatchilik tizimini mafkuraviy jihatdan markazlashtirishda Ko chkinchixon diniy elita, xususan, Naqshbandiya tariqati namoyandalari va ʻ shayxlar bilan ittifoq tuzdi. U sovet tarixshunosligida aytilganidek, faqat "ko chmanchilar yo lboshchisi" emas, balki islom huquqi (shariat) normalariga ʻ ʻ qat iy amal qiluvchi, ulamolarni davlat maslahatchilari darajasiga ko targan ʼ ʻ hukmdor bo ldi. Samarqandning qozikaloni bo lgan Mahmud Azon va Buxoroda ʻ ʻ yuksak nufuzga ega bo lgan shayx Mir Arab (Amir Abdulloh Yamaniy) bevosita ʻ xon farmonlarining qonuniyligini tasdiqlovchi diniy-huquqiy ekspertlar sifatida maydonga chiqdilar. Har qanday yirik ma muriy va harbiy qaror, xoh u yangi soliq ʼ joriy etish bo lsin, xoh qo shni hududlarga yurish qilish bo lsin, faqat ulamolarning ʻ ʻ ʻ fatvosi bilan amalga oshiriladigan tizim yaratildi. Bu tizim sultonlarning o zboshimchaligini cheklashda Oliy xon uchun muhim ma muriy richag vazifasini ʻ ʼ o tadi ʻ 40 . Tashqi siyosiy maydonda va ma muriy chegaralarni kengaytirish borasida ʼ Ko chkinchixon davri Safaviylar Eroni bilan doimiy to qnashuvlar hamda ʻ ʻ Shimoldagi Qozoq xonligi bilan chegaraviy barqarorlikni saqlash strategiyasi ostida kechdi. 1523-yilda Eron shohi Ismoil I vafot etgach, taxtga uning o g li ʻ ʻ 39 Юсупова Д. Ю. Жизнь и труды Хондемира (Из истории исторической мысли в Хорасане и Мавераннахре XVI в.). – Ташкент: Фан, 1988. – С. 91-95 40 История Узбекистана. Т. III (XVI — первая половина XIX века). – Ташкент: Фан, 1993. – С. 54-59 25 Tahmasb I o tirdi. Fursatdan foydalangan Ubaydullaxon Oliy xonʻ Ko chkinchixonning roziligi va harbiy ko mogi bilan 1524, 1526 va 1528-yillarda ʻ ʻ Xorasanga yirik harbiy yurishlar uyushtirdi. Ayniqsa, 1528-yil 24-sentyabrda Mashhad yaqinidagi Jom (Jam) mavzeida Safaviylar va Shayboniylar o rtasida ʻ yirik jang bo lib o tdi ʻ ʻ 41 . Garchi bu jangda shoh Tahmasbning o t ochar qurollari va to plari tufayli ʻ ʻ Shayboniylar qo shini taktik jihatdan chekinishga majbur bo lgan bo lsa-da, ʻ ʻ ʻ Xorasan va Amudaryoning chap qirg og idagi hududlar amalda xonlikning doimiy ʻ ʻ ta sir doirasida saqlanib qoldi va Balx bekligining shimoliy chegaralari ʼ mustahkamlandi. Shimoliy chegaralarda esa Suyunchxo ja sulton boshchiligidagi ʻ Toshkent va Turkiston uluslari Kasimxon vafotidan keyin o zaro nizolarga botgan ʻ Qozoq xonligi kuchlarining hujumlarini muvaffaqiyatli qaytarib, Sirdaryo bo yidagi 12 ta strategik shaharni xonlik tarkibida saqlab qoldilar. ʻ Ko chkinchixon o z hukmronligining so nggi yillarida, ya ni 1520-yillarning ʻ ʻ ʻ ʼ ikkinchi yarmida, sulola ichidagi ma muriy ierarxiyani yanada qat iylashtirdi. U ʼ ʼ 1525-yilda o zining to ng ich o g li Abu Said sultonni o ziga rasmiy valiahd (va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ikkinchi darajali hukmdor) qilib tayinladi va unga boshqaruv vakolatlarining bir qismini topshirdi 42 . 1530-yilda Oliy xon Ko chkinchixon 78 yoshida Samarqandda vafot etdi va ʻ o zi bunyod ettirgan Baland madrasa majmuasidagi daxmaga dafn qilindi. Uning ʻ yigirma yillik barqaror boshqaruvi natijasida Muhammad Shayboniyxon tuzgan, ammo parokandalikka yuz tutgan davlat arxitekturasi saqlab qolindi, iqtisodiy- ma muriy poydevor qayta tiklandi. Ko chkinchixon asos solgan ma muriy-hududiy ʼ ʻ ʼ bo linish va tizimli islohotlar keyinchalik uning o g li Abu Said (1530–1533) ʻ ʻ ʻ hamda jiyani Ubaydullaxon (1533–1540) davrida Buxoro xonligining mintaqadagi eng qudratli markazlashgan imperiyaga aylanishi uchun mustahkam poydevor bo lib xizmat qildi. ʻ 41 Пищулина К. А. Присырдарьинские города и их роль в истории кочевых племен Дешт-и Кипчака в XV- XVI вв. – Алма-Ата: Наука, 1977. – С. 112-116 42 Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э. История народов Узбекистана. Т. 2: От образования государства Шейбанидов до Октябрьской революции. – Ташкент: АН УзССР, 1947. – С. 24-29 26 Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, tarixiy jarayonlarning mantiqiy yakuni va o‘zaro uzviy bog‘liqligi nuqtai nazaridan yondashilganda, XV asr oxiri va XVI asr davomida Markaziy Osiyo mintaqasida kechgan tub geosiyosiy transformatsiyalar o‘zbek milliy davlatchiligi poydevorini tubdan qayta shakllantirgan yaxlit va qonuniyatli voqelik ekanligi namoyon bo‘ladi. Amir Temur tomonidan barpo etilgan va sivilizatsiya beshigiga aylangan ulkan saltanatning inqirozi shunchaki bir sulolaning zaiflashishi emas, balki chuqur iqtisodiy va tarkibiy inqirozning mahsuli edi. Suyurg‘ol tizimining haddan tashqari kengayishi va mahalliy harbiy elitaning markaziy hokimiyatdan mustaqil bo‘lishga intilishi saltanatning ma’muriy o‘qini parokanda qildi. Sulton Abu Said mirzoning 1469-yildagi halokatidan so‘ng xonlikning uchta mustaqil markazga bo‘linib ketishi va shahzodalarning o‘zaro uzluksiz taxt talashishlari ichki mudofaa tizimini butunlay yo‘qqa chiqardi. Dehqonchilik vohalarining vayron etilishi, aholi zimmasiga yuklatilgan og‘ir soliqlar va jamiyatdagi ma’naviy-mafkuraviy bo‘shliq Shimoli-g‘arbda — Dashti Qipchoq hududida harbiy va ijtimoiy jihatdan mukammal jipslashgan Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek qabilalarining Movarounnahrga shiddatli kirib kelishi uchun tarixiy sharoit yaratdi. Bu jarayon mintaqada nafaqat sulolaviy evolyutsiyani, balki yangi etnik va siyosiy reallikni boshlab berdi, chunki ko‘chmanchi urug‘larning o‘troq aholi bilan chuqur assimilyatsiyasi natijasida o‘zbek xalqining etnik shakllanish jarayoni uzil-kesil o‘zining yakuniy bosqichiga qadam qo‘ydi. Muhammad Shayboniyxonning harbiy strategiyasi va undan keyingi sulolaviy barqarorlashtirish harakatlari parokanda bo‘lgan o‘lkani qayta tizimlashtirishga qaratildi. 1510-yilgi Marv fojiasidan keyin davlat batamom yo‘q bo‘lish arafasiga kelib qolgan bir vaziyatda, Oliy xon etib ko‘tarilgan Sulton Ali Ko‘chkinchixon (1510–1530) o‘zining legitimlik nufuzi va an’anaviy ulus tizimi orqali shayboniy sultonlarini yagona ittifoq doirasida saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi. Ko‘chkinchixon davrida poytaxt Samarqandda qolgan bo‘lsa-da, amaldagi 27 harbiy qudrat va tashabbus aynan Buxoro vohasini boshqarayotgan Ubaydulla sulton qo‘lida markazlashdi. 1512-yilgi Ko‘li Malik va G‘ijduvon janglarida eronlik qizilboshlar va Boburning birlashgan qo‘shinlari ustidan qozonilgan qat’iy g‘alabalar nafaqat mintaqani shialashish xavfidan saqlab qoldi, balki Buxoroning nufuzini butun islom olamida sunniylik mazhabining g‘oyaviy va siyosiy mudofaa qal’asi darajasiga ko‘tardi. Aynan mana shu harbiy-strategik ustunlik Ubaydullaxonning 1533-yilda oliy taxtga o‘tirgach, poytaxtni rasman Buxoro shahrida qoldirish haqidagi qat’iy qaroriga zamin yaratdi va davlat tarixshunoslikda uzil-kesil "Buxoro xonligi" nomini oldi. 2.2 Ubaydullaxon hukmronligi yillarida xonlikning harbiy-siyosiy qudrati va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti Shayboniylar sulolasining eng yorqin, shijoatli va iste dodli vakillaridan biriʼ bo lgan Ubaydullaxon ibn Mahmud sulton (1487–1540) hukmronligi davri Buxoro ʻ xonligining ham harbiy-siyosiy qudrati, ham ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti o zining eng yuqori cho qqisiga chiqqan oltin davr hisoblanadi. Garchi u 1533- ʻ ʻ yilda Ko chkinchixonning o g li Abu Said xon (1530–1533) vafotidan keyin butun ʻ ʻ ʻ davlatning rasmiy Oliy xoni etib saylangan bo lsa-da, amalda 1510-yildan, ya ni ʻ ʼ amakisi Muhammad Shayboniyxon Marvda halok bo lgan ilk inqirozli kunlardan ʻ boshlab davlatning haqiqiy harbiy va siyosiy rahnamosiga aylangan edi. Ubaydullaxon 1512-yilgi Ko li Malik va G ijduvon janglaridagi ʻ ʻ g alabalaridan so ng Buxoro vohasini o zining maxsus suyurg oli (mulki) sifatida ʻ ʻ ʻ ʻ idora qila boshladi va 1533-yilda oliy taxtga o tirgach, an anaga zid ravishda ʻ ʼ poytaxtni Samarqandga ko chirmadi, balki Buxoro shahrida qoldirdi. Aynan shu ʻ qat iy siyosiy qadam tufayli davlat tarixshunoslikda rasman "Buxoro xonligi" ʼ nomini oldi. Ubaydullaxon xonlikni shunchaki ma muriy boshqarish bilan ʼ cheklanib qolmasdan, uning hududiy yaxlitligini ta minlash, tashqi xavflarni, ʼ xususan, Safaviylar Eroni tahdidini bartaraf etish hamda ichki iqtisodiy-ijtimoiy 28 barqarorlikni tiklash yo lida 30 yildan ortiq vaqt davomida tinimsiz harbiy vaʻ islohotchilik faoliyatini olib bordi 43 . Ubaydullaxon tashqi siyosatining va harbiy strategiyasining bosh yo nalishi ʻ — Xorasan viloyati uchun Safaviylar davlati va uning hukmdorlari Shoh Ismoil I hamda Shoh Tahmasb I (1524–1576) larga qarshi olib borilgan shiddatli urushlar bilan xarakterlanadi. Ubaydullaxon Xorasanni nafaqat muhim strategik va iqtisodiy hudud, balki shayboniylarning qonuniy mulki hamda sunniylik mazhabining qadimiy markazi deb hisoblardi. U o zining uzoq yillik harbiy ʻ faoliyati davomida Xorasanga jami 6 marta (1524, 1526, 1528, 1531, 1532 va 1535-yillarda) yirik harbiy yurishlar uyushtirdi. 1524-yilda Shoh Ismoil I vafot etib, Eron taxtiga 10 yoshli Tahmasb I o tirganidan foydalangan Ubaydullaxon ʻ Amudaryodan o tib, Hirotni qamal qildi va Mashhadni egalladi. ʻ 1528-yilning 24-sentyabrida Mashhad yaqinidagi Jom (Jam) mavzeida ikki tomon o rtasida XVI asr Markaziy Osiyo tarixidagi eng yirik va qonli janglardan ʻ biri yuz berdi. Bu jangda Ubaydullaxon boshchiligidagi Shayboniylar armiyasi 60- 70 ming atrofida askarga ega bo lib, an anaviy "to lg ama" taktikasi yordamida ʻ ʼ ʻ ʻ dastlab qizilboshlarning qanotlarini tor-mor keltirdi. Biroq Shoh Tahmasb I armiyasida evropalik instruktorlar yordamida tashkil etilgan va 24 ta og ir to p ʻ ʻ hamda to fangdozlar (mushketlar)dan iborat o t ochar artilleriyaning mavjudligi ʻ ʻ jang taqdirini o zgartirib yubordi. Shayboniylar otliq qo shini o t ochar ʻ ʻ ʻ qurollarning dahshatli zarbasiga dosh berolmay chekindi va Ubaydullaxon yarador bo lib, tunda jang maydonini tark etishga majbur bo ldi ʻ ʻ 44 . Shunga qaramay, u taslim bo lmadi va 1530-yilda kuchlarini qayta tiklab, ʻ Mashhad va Hirotni qaytadan qamal qildi hamda 1531-yilda Xorasanning katta qismini yana o z nazoratiga oldi. 1535-yilda u Hirotni oltinchi marta qamal qilib, ʻ shaharni batamom egalladi, biroq g arbiy chegaralarda barqaror mudofaa tizimi ʻ yo qligi va Eronning doimiy yangi qo shin kiritishi sababli ushbu hududlarni uzoq ʻ ʻ muddat ushlab turish imkoni bo lmadi. Baribir, ushbu urushlar Safaviylarning ʻ 43 Веселовский Н. И. Очерк историко-географических сведений о Хивинском и Бухарском ханствах от древнейших времен до настоящего. – Санкт-Петербург, 1877. – С. 88-92 44 Пугаченкова Г. А. Зодчество Центральной Азии. XVI век. – Ташкент: Издательство литературы и искусства, 1975. – С. 134-139 29 Movarounnahr ichkarisiga bostirib kirish va mintaqani shialashtirish rejalarini butunlay chippakka chiqardi hamda Buxoro xonligining janubiy chegaralarini mustahkamladi. Harbiy yurishlar bilan bir vaqtda Ubaydullaxon mamlakat ichkarisida juda samarali va keng ko lamli ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi. U urushlarʻ oqibatida vayron bo lgan xo jalik hayotini tiklash uchun agrar sohada "iqto" va ʻ ʻ "vaqf" mulkchilik shakllarini tartibga soldi 45 . Xon dehqonchilikni jonlantirish va soliq bazasini barqarorlashtirish maqsadida soliq miqdorlarini shariat qonun- qoidalariga muvofiqlashtirdi. Dehqonlardan olinadigan asosiy soliq — xoroj (hosilning uchdan bir yoki to rtdan bir qismi miqdorida) va chorvadorlardan ʻ olinadigan zakot soliqlari qat iy nazoratga olindi. Uning shaxsiy farmoni bilan ʼ Zarafshon daryosidan chiqarilgan Buxoro vohasini sug oruvchi asosiy ariqlar va ʻ kanallar (Shoxrud, Qorako l ariqlari) qayta tozalandi va kengaytirildi, buning ʻ natijasida Buxoro, Vobkent va G ijduvon atrofidagi minglab gektar qo riq yerlar ʻ ʻ qaytadan dehqonchilik muomalasiga kiritildi. Iqtisodiy hayotdagi eng muhim muvaffaqiyatlardan biri — Ubaydullaxon davridagi pul islohotidir 46 . U 1533-yilda taxtga o tirishi bilanoq, ichki va tashqi savdoni rag batlantirish ʻ ʻ uchun yagona va yuqori sifatli pul tizimini joriy etdi. Buxoro zarbxonasida zarb qilingan, og irligi 4,8 grammlik sof kumush tangalar xonlikning barcha beklik va ʻ sultonliklarida majburiy to lov vositasi etib belgilandi. Bu pul islohoti natijasida ʻ inflyatsiyaning oldi olindi va pulning xarid quvvati barqarorlashdi, bu esa Rossiya, Hindiston, Xitoy va Koshg ardan keladigan xalqaro savdo karvonlarining ʻ Buxoroga oqib kelishini keskin kuchaytirdi. Buxoro bozorlarida ipak, qorako l teri, ʻ turli dorivor giyohlar va hunarmandchilik buyumlari savdosi hajmi XVI asrning birinchi yarmida deyarli ikki barobarga ortdi. Ubaydullaxon ijtimoiy barqarorlikni ta minlash va davlat boshqaruvining ʼ g oyaviy poydevorini mustahkamlashda diniy elita, ayniqsa, Naqshbandiya tariqati ʻ namoyandalari bilan chuqur va uzviy ittifoq tuzdi. U yoshligidan boshlab tasavvuf 45 Мирза Мухаммад Хайдар дуглат. Тарихи Рашиди / Перевод с персидского А. Урунбаева, Р. П. Джалиловой. – Ташкент: Фан, 1996. – С. 310-315 46 Султанов Т. И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. (Вопросы этнической и социальной истории). – Москва: Наука, 1982. – С. 67-71 30 ilmiga astoydil qiziqqan va mashhur shayx Mir Arab (haqiqiy ismi Sayyid Abdulloh Yamaniy) ni o ziga ma naviy pir va eng yaqin davlat maslahatchisi debʻ ʼ bilgan edi. Mir Arab xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotida favqulodda ulkan rol o ynadi. Ubaydullaxon Xorasan va boshqa harbiy yurishlar davomida qo lga ʻ ʻ kiritilgan o ljalar, xususan, 1520-yillarning oxirida asir olingan 3 mingdan ortiq ʻ qizilboshli asirlarni sotish va ularni fidya (tovon puli) evaziga ozod qilishdan tushgan mablag larni to liqligicha ma naviy piri Mir Arab ixtiyoriga topshirdi ʻ ʻ ʼ 47 . Ushbu ulkan mablag lar hisobidan 1530-yilda Buxoro shahrining markazida, ʻ Minorai Kalon ro parasida ulug vor va muhtasham "Mir Arab madrasasi" qurilishi ʻ ʻ boshlandi va u 1536-yilda to liq yakunlandi. 111 ta xonadan iborat bo lgan ushbu ʻ ʻ muqaddas dargoh nafaqat Buxoro xonligining, balki butun islom olamining eng nufuzli oliy diniy va dunyoviy ta lim muassasasiga aylandi. Ubaydullaxon diniy ʼ ulamolarni soliq yig ish, sud (qozi) tizimi va shariat qonunlarining ijrosini nazorat ʻ qilish ishlariga keng jalb etdi, bu esa markaziy davlat hokimiyatining viloyatlardagi nufuzini va xalq orasidagi hurmatini mislsiz darajada oshirdi 48 . Shuni ham alohida ta kidlash joizki, Ubaydullaxon shunchaki qattiqqol ʼ harbiy sarkarda yoki ma muriy rahbar emas, balki o z davrining o ta ma rifatli, ʼ ʻ ʻ ʼ yuksak intellektual salohiyatga ega shaxsi, shoiri va musiqashunosi edi. U turkiy, forsiy va arab tillarini mukammal bilgan, "Ubaydiy", "Qul Ubaydiy" taxalluslari bilan she rlar, g azallar va rabiylar bitgan. Bizgacha uning ixlosmandlari ʼ ʻ tomonidan jamlangan maxsus "Devon"i yetib kelgan bo lib, u o zbek klassik ʻ ʻ adabiyotining nodir namunasi hisoblanadi. Shuningdek, u Qur oni Karim qiroati ʼ bo yicha yetti xil uslubni (saba qiroat) yaxshi egallagan muqriy hamda fiqh (islom ʻ ʼ huquqi) ilmiga bag ishlangan bir qancha risolalar muallifidir. ʻ U o z atrofiga Hirot, Samarqand va boshqa madaniy markazlardan eng ʻ iste dodli xattotlar, rassomlar, musiqachilar va olimlarni to pladi. Masalan, uning ʼ ʻ davrida Buxoro xattotlik va miniatyura maktabi (Buxoro miniatyura maktabi) 47 Болдырев А. Н. Зайнаддин Васифи и его литературная среда (Из истории культурной жизни Герата и Мавераннахра в XVI в.). – Сталинабад: Госиздат, 1957. – С. 215-220 48 Хафиз-и Таныш ибн Мир Мухаммад Бухари. Шараф-нама-йи шахи (Книга шахской славы). Факсимиле рукописи, перевод с персидского, введение и указатели М. А. Салахетдиновой. Ч. 1. – Москва: Наука, 1983. – С. 102-106 31 shakllandi, unda mashhur xattot Mir Ali Hiraviy va miniatyurachi rassom Mahmud Muzahhib kabi ijodkorlar Buxoro xonlik kutubxonasida noyob qolyozma asarlarni ko chirib, ularga betakror suratlar ishladilar. Tarixchi va adib Hasanxoja Nisoriyʻ o zining "Muzakkiri ahbob" (1566) tazkirasida Ubaydullaxonning ʻ ma rifatparvarlik faoliyatini g oyat yuksak baholab, uni "o z davrining Xisravi" ʼ ʻ ʻ deb ataydi 49 . Ubaydullaxon o z hukmronligining so nggi yillarida davlatning ma muriy ʻ ʻ ʼ tizimini yanada markazlashtirishga harakat qildi, biroq xonlik tarkibidagi Toshkent va Samarqand sultonlarining ichki muxtoriyatga intilish tendensiyalarini batamom yo q qila olmadi. U 1540-yilning 17-martida 53 yoshida Buxoro shahrida vafot ʻ etdi va o zi bunyod ettirgan Mir Arab madrasasining janubiy qismidagi maxsus ʻ daxmaga, piri Mir Arabning qabri yoniga dafn etildi. Ubaydullaxonning vafotidan so ng mamlakatda o zaro sulolaviy nizolarning ʻ ʻ yangi to lqini boshlangan bo lsa-da, uning chorak asrdan ortiq davom etgan ʻ ʻ strategik boshqaruvi natijasida yaratilgan harbiy-siyosiy qudrat, iqtisodiy islohotlar va yirik madaniy-ma rifiy meros Buxoro xonligining keyingi asrlarda ham yagona ʼ davlat sifatida yashab qolishi uchun eng mustahkam poydevor va bosh yo naltiruvchi omil bo lib xizmat qildi ʻ ʻ 50 . Ubaydullaxon hukmronligi (1533–1540) va undan keyingi asr oxiridagi Abdullaxon II davrlari xonlikning ijtimoiy-iqtisodiy va infratuzilmaviy jihatdan eng yuksak cho‘qqiga chiqqan oltin davri bo‘lganligini faktlar to‘liq tasdiqlaydi. Xorasanga uyushtirilgan muntazam harbiy yurishlar Safaviylarning tajovuzkorona rejalarini chippakka chiqardi va xonlikning janubiy chegaralarini daxlsiz qildi. Mamlakat ichkarisida amalga oshirilgan keng ko‘lamli agrar islohotlar, irrigatsiya tizimlarining qayta tiklanishi, xususan, Shoxrud kanalining tozalanishi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini keskin oshirdi. 1533-yildagi pul islohoti orqali joriy etilgan 4,8 grammlik yagona yuqori sifatli kumush xoniy pullar ichki bozordagi tartibsizliklarga chek qo‘yib, xalqaro karvon savdosini mislsiz darajada jonlantirdi. 49 Вильданова А. Б. О некоторых миниатюрах бухарской школы XVI века // Народы Азии и Африки. – Москва, 1971. – № 4. – С. 144-148 50 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: Летопись трех тысячелетий. – Алма-Ата: Рауан, 1992. – С. 248-253 32 Davlat hokimiyatining ma’naviy poydevorini mustahkamlashda Naqshbandiya tariqati shayxlari, xususan, Mir Arab va keyinchalik Jo‘ybor xojalari bilan o‘rnatilgan oqilona ittifoq jamiyatda huquqiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi bosh richag vazifasini o‘tadi. Urush o‘ljalari hisobidan 1536-yilda qurib bitkazilgan muhtasham Mir Arab madrasasi, barpo etilgan yopiq bozorlar (taqlar), timlar va sardobalar Buxoroni shunchaki siyosiy qarorgoh emas, balki Sharqning eng yirik ilm-fan, me’morchilik va madaniyat markaziga aylantirdi. Yaxlit tarixiy xulosa sifatida qayd etish lozimki, XVI asr davomida kechgan ushbu murakkab jarayonlar o‘zbek davlatchiligi zanjirining qonuniy va evolyutsion yuksalish bosqichi edi. Garchi XVI asr oxiriga kelib, ichki sulolaviy nizolar kuchayishi natijasida 1599-yilda Shayboniylar sulolasining hukmronligi tugab, hokimiyat Ashtarxoniylar (Joniylar) qo‘liga o‘tgan bo‘lsa-da, davlatning poytaxtlik maqomi va boshqaruv arxitekturasi daxlsiz qoldi. Shayboniylar tomonidan asos solingan mukammal ma’muriy-hududiy tuzilish, markaziy devon tizimi, barqaror iqtisodiy infratuzilma va o‘ziga xos boy madaniy-ma’rifiy meros keyingi asrlarda ham Markaziy Osiyo mintaqasining yaxlit sivilizatsiyaviy makon sifatida yashab qolishini hamda bugungi zamonaviy o‘zbek davlatchiligining fundamental asoslari mustahkamlanishini ta’minlab bergan eng asosiy tarixiy omil bo‘lib xizmat qildi. 33 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, tadqiq etilayotgan ish yuzasidan quyidagilar belgilab olindi. XV asr oxiri va XVI asr davomida Markaziy Osiyo mintaqasida kechgan tub siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va etnik jarayonlarni tahlil qilish, buyuk Temuriylar saltanatining inqirozidan boshlab Buxoro xonligining mintaqaviy qudratli davlat sifatida shakllanishigacha bo‘lgan tarixiy bosqichlarni uzviy bog‘liqlikda baholash imkonini beradi. Ushbu tadqiqot asosida quyidagi muhim konseptual xulosalarga kelish mumkin: Amir Temur asos solgan va qariyb bir yarim asr davomida mintaqa taraqqiyotini belgilab bergan saltanatning inqirozi tasodifiy xarakterga ega bo‘lmay, balki ichki ob’ektiv omillar — suyurg‘ol tizimining kuchayishi, uzluksiz taxt talashishlar, soliq tizimidagi zo‘ravonliklar va iqtisodiy parokandalik natijasi edi. Bu siyosiy bo‘shliq Shimoli-g‘arbda — Dashti Qipchoq hududida harbiy- siyosiy jihatdan shakllanib bo‘lgan yangi kuch — Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi o‘zbek qabilalarining Movarounnahrga kirib kelishini va sulolaviy almashinuvni qonuniy ravishda taqozo etdi. Ko‘chmanchi o‘zbeklarning o‘troq vohalarga kirib kelishi shunchaki bir sulola o‘rniga ikkinchisining kelishi emas, balki mintaqaning etnik xaritasi va davlatchilik taqdirini belgilagan burilish nuqtasi bo‘ldi. Dashti Qipchoq urug‘larining mahalliy turg‘un aholi bilan assimilyatsiyasi natijasida o‘zbek xalqining etnik shakllanish jarayoni yakuniy bosqichga kirdi. Yagona markazlashgan imperiya o‘rnida keyinchalik uchta mustaqil o‘zbek xonliklari (Buxoro, Xiva va Qo‘qon) vujudga kelishiga fundamental zamin hozirlandi. Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyingi umumdavlat inqirozi sharoitida, Sulton Ali Ko‘chkinchixon (1510–1530) davrida ulus tizimi asosida davlat arxitekturasi va hududiy yaxlitligi saqlab qolindi. Siyosiy hokimiyat o‘qining uzil- kesil Buxoro shahriga ko‘chishi va davlatning rasman "Buxoro xonligi" nomini olishi Ubaydullaxon (1533–1540) nomi bilan bog‘liqdir. 1512-yilgi Ko‘li Malik va G‘ijduvon janglaridagi strategik g‘alabalar Buxoroni nafaqat harbiy-siyosiy, balki 34 islom olamida sunniylik mazhabining bosh mudofaa qal’asi va g‘oyaviy markazi darajasiga ko‘tardi. Shayboniylar davrida, xususan Ubaydullaxon va keyinchalik Abdullaxon II davrlarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli ma’muriy va iqtisodiy islohotlar (yagona pul tizimining joriy etilishi, agrar munosabatlarning tartibga solinishi, irrigatsiya tizimlarining tiklanishi) urushlar oqibatida vayron bo‘lgan xo‘jalik hayotini qayta tikladi. Diniy elita (Naqshbandiya va Jo‘ybor xojalari) bilan o‘rnatilgan uzviy ittifoq davlat poydevorini mustahkamladi. Mir Arab madrasasi, muhtasham me’moriy ansambllar va savdo majmualarining barpo etilishi, Buxoro miniatyura va xattotlik maktabining shakllanishi Buxoroni Sharqning eng yirik ilm-fan, madaniyat va xalqaro savdo markaziga aylantirdi. Umuman olganda, Shayboniylar davrida Buxoro xonligining tashkil topishi va kuchayishi jarayoni o‘zbek milliy davlatchiligi tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Garchi XVI asr oxiriga kelib sulola ichidagi nizolar va geosiyosiy o‘zgarishlar oqibatida 1599-yilda hokimiyat Ashtarxoniylar qo‘liga o‘tgan bo‘lsa-da, Shayboniylar davrida poydevori qo‘yilgan mukammal siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi, iqtisodiy infratuzilma va boy madaniy meros keyingi asrlarda ham mintaqa barqarorligini ta’minlovchi bosh omillar bo‘lib xizmat qildi. 35 FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент .: Ўзбекистон, 2016. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 II.Adabiyotlar 1. Ahmedov B. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991. 2. Azamatziyo Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi: eng qadimiy davrdan bugungacha. – Toshkent: Sharq, 2000. 3. Бўрибой Ахмедов. Тарихдан сабоқлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. 4. Ражабов Қ., Иноятов С. Бухоро тарихи. – Тошкент: Тафаккур, 2016. 5. Саъдиев А. Бухоро хонлигининг XVI асрдаги ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий ҳаёти. – Самарқанд: СДУ нашриёти, 1974. 6. Тўраев Ҳ. Бухоро тарихи: Олий ўқув юртлари учун дарслик. – Бухоро: Дурдона, 2020. 7. Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot (XVI asr). – Toshkent: Akademnashr, 2021. 8. Эшов Б. Ўзбек давлатчилиги ва бошқаруви тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2012. 9. Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. – Москва: Наука, 1965. 10. Бартольд В. В. К истории орошения Туркестана // Сочинения. Т. III. – Москва: Наука, 1965. 11. Болдырев А. Н. Зайнаддин Васифи и его литературная среда (Из истории культурной жизни Герата и Мавераннахра в XVI в.). – Сталинабад: Госиздат, 1957. 36 12. Давидович Е. А. История денежного обращения средневековой Средней Азии (XVI — первая четверть XVIII в.). – Москва: Наука, 1983. 13. Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI-XIX вв.). – Москва: Издательство восточной литературы, 1958. 14. История Узбекистана. Т. III (XVI — первая половина XIX века). – Ташкент: Фан, 1993. 15. Султанов Т. И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. – Москва: Наука, 1982. 16. Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец M. Э. История народов Узбекистана. Т. 2. – Ташкент: АН УзССР, 1947. III. Ilmiy maqolalar va davriy nashrlar 1. Вильданова А. Б. О некоторых миниатюрах бухарской школы XVI века // Народы Азии и Африки. – Москва, 1971. – № 4. 2. Жўраев Ф. Муҳаммад Шайбонийхон ва Убайдуллахон даврида Бухоро хонлигининг ҳарбий тизими // Ўзбекистон тарихи журнали. – Тошкент, 2018. – № 3. 3. Семенов А. А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана // Труды Академии наук Таджикской ССР. – Сталинабад, 1953. – Т. 12. 37

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XVI asr boshlarida Movarounnahrdagi siyosiy vaziyat va Shayboniylar hokimiyatining o‘rnatilishi

1.1. Temuriylar davlatining inqirozi va Shayboniyxon boshchiligidagi ko‘chmanchi o‘zbeklarning Movarounnahrga kirib kelishi

1.2. Buxoro xonligining siyosiy markaz sifatida shakllanishi va tashkil topishi

II bob. Shayboniylar davrida Buxoro xonligining kuchayishi, boshqaruv tizimi va madaniyati

2.1. Koʻchkinchixon davrida davlat boshqaruvining markazlashuvi va ma’muriy-hududiy tuzilishi

2.2. Ubaydullaxon hukmronligi yillarida xonlikning harbiy-siyosiy qudrati va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить