Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 35000UZS
Hajmi 166.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 13 Iyun 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

204 Sotish

Buyuk ajdodlarimiz ma’naviy merosini o‘rganishning tarixiy-metodologik ahamiyati 26

Sotib olish
BUYUK AJDODLARIMIZ MA’NAVIY MEROSINI O‘RGANISHNING
TARIXIY-METODOLOGIK AHAMIYATI
MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………………….2-7
I. BOB. BUYUK AJDODLARIMIZ MA’NAVIY MEROSINI 
O‘RGANISHNING TARIXIY-METODOLOGIK AHAMIYATI ..... .……..8-17
1.1.   Ilk   o’rta   asrlar   davrida   ijod   etgan   mutafakkir-allomalarning   ilmiy   merosida
inson   tafakkuri   va   ma’naviyat   masalalari…………………………….………....8-
13
1.2.   Abu   Rayhon   Beruniy   ta’limotida   ilmiy-ma’naviy   dunyoqarash
shakllanishining   umuminsoniy
ahamiyati…………………………………………………………….…….…13-17
II.BOB.   ADABIY   VA   TARIXIY   MEROSIDA   MA’NAVIY
QADRIYATLARNING NAMOYON BO‘LISHI …………………………18-32
2.1. Imom Buxoriy merosida axloqiy qadriyatlar va ularning yoshlar tarbiyasidagi
o‘rni va ahamiyati…………………………………………………………….. 18 -24
2.2.   Alisher   Navoiy   ijodida   axloqiy-ruhiy   barkamollik   va   insonparvarlik
g‘oyalarining ustuvorligi…………………………………………………… .. ..25-32
III.BOB. AJDODLAR MA’NAVIY MEROSINING  ZAMONAVIY TA’LIM-
TARBIYA JARAYONLARIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI ……........33-49
3. 1. Temuriylarning ilmiy merosi va uning jahon svilizatsiyasiga ta’siri…...33-39
3.2.Tasavvuf allomalari ta’limotining yoshlar tarbiyasidagi o’rni… .. …….…40-49
XULOSA ……………………………………………………………………...50-53
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………54-57
1 2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   XXI   asrda   globallashuv   jarayonlarining
jadallashishi,   ijtimoiy-iqtisodiy   va   ma’naviy-axloqiy   inqirozlarning   kuchayishi
insoniyat   oldiga   umumbashariy   qadriyatlarni   qayta   anglash   va   himoya   qilish
vazifasini qo‘ymoqda. Bunday murakkab tarixiy sharoitda milliy o‘zlikni anglash,
jahon sivilizatsiyasi poydevorini qurgan buyuk ajdodlarimizning falsafiy, ilmiy va
badiiy merosini umuminsoniy kontekstda tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi
Davlatimiz   rahbari   Shavkat   Mirziyoyev   ta’kidlaganidek:   “Markaziy   Osiyo
zaminidan   yetishib   chiqqan   buyuk   mutafakkirlar,   qomusiy   olimlarning   ilmiy
kashfiyotlari,   ularning   astronomiya,   matematika,   tibbiyot,   kimyo   va   falsafa
sohasida   qoldirgan   o‘lmas   asarlari   butun   insoniyat   svilizatsiyasi   rivojini   asrlar
davomida  ilgarilab   ketishini   ta’minladi.  Biz   bu   merosni   nafaqat   asrashimiz,   balki
uning   umuminsoniy   ahamiyatini   dunyoga   kengroq   ochib   berishimiz   shart” 1
.
Bugungi kungacha,  har bir millat o‘zining tarixi, madaniyati va ajdodlardan qolgan
boy ma’naviy merosiga tayangan holda rivojanib kelmoqda .  
Tarix   har   bir   xalq   uchun   tajriba   hamda   to‘gri   yo‘lni   topish   imkoniyatini
o‘rgatuvchi   ustoz   vazifasini   bajaradi.   Bundan   tashqari,   har   bir   xalqning   kelajagi
uning   o‘tmishi   bilan   uzviy   bo‘liq   bo ‘ lib,   tarixiy   merosni   chuqur   o‘rganish
yuzasidan   jamiyat   o‘z   rivojlanish   taktikasini   aniq   belgilab   oladi.   O‘tmishda   yo‘l
qo‘yilgan   xatolar   va   kamchiliklarga   tuzatishlar   kiritilsagina,   bugungi   kunda   ular
buyuk istiqbollarning chinakam poydevori  bo‘lib xizmat  qilishi  muqarrardir, zero
rivojlanishlar   xató   qilmaslikda   emas,   balki   kechagi   kunga   nazar   solib,   unda
qilingan   xatolarni   qayta   takrorlamaslikdan   boshlanadi.   Aynan   shu   jihatdan   ham,
mamlakatimizning   birinchi   prezidenti   Islom   Karimov   o‘zining   “Yuksak
ma’naviyat-yengilmas   kuch”   asarida   ”Tarixiy   xotirasiz   kelajak   yo‘q” 2
  deya
ta’kidlaganligining   o‘zi   ham   fikrimizning   yorqin   dalilidir.   Shuning   uchun,
mustaqillik   yillarida   buyuk   ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan   bebaho   ilmiy,
falsafiy va ma’rifiy meros nafaqat milliy qadriyatlarimiz va umumbashariy boylik
sifatida   ham   katta   ahamiyat   kasb   etishi   va   biz   bu   ma’naviy   meros   obyektlarini
1
  Sh . Mirziyoyev ning     Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Bosh   Assambleyasining   72-sessiyasida   so`zlagan
nutqidan .2017-yil 19-sentabr.
2
 Karimov.I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. Toshkent. ”Ma’naviyat” .  2008.  B-41.
3 asrab-avaylashimiz   kerakligi   borasidagi   tushunchalar   singdirib  borildi   va   natijada
xalqimiz orasida ajdodlar xotirasiga hurmat hamda ular qoldirgan ilmiy meroslarga
bo‘lgan buyuk ehtirom hisi yuksala boshladi.  
Mustaqillik xalqimizga nafaqat  erkinlik, shuningdek, ma’naviy barkamollik
va   aqlan   rivojlanish   imkoniyatini   ham   berdi.   desak   hech   qanday   mubolag‘a
bo‘lmaydi,   xususan,   O‘zbekiston   Respublikasining   birinchi   prezidenti   Islom
Karimov aytganlaridek:  “Bugungi  hayotimizni  kechagi  kunimizdan asosiy  farqini
topmoqchi  bo‘lsak,  bu avvalo, odamlarning tafakkuri  o‘zgarib, aniqrogi, yuksalib
borayotgani   bilan   belgilanadi,   bu   esa,   ajdodlarimizning   ma’naviy   merosini
qadrlaganimiz va izchil o‘rganayotganimizning samarasidir” 3
. Buyuk ajdodlarimiz
ilmiy   merosining   butun   insoniyat   oldidagi   ahamiyati,   avvalo,unda   ilgari   surilgan
g‘oyalarning   umuminsoniy   qadriyatlar   sanalgan   ezgulik,   adolat,   haqiqat,   bilimga
intlish, bag‘rikenglik va insonparvarlik kabi tamoyillar bilan uyg‘unlikda namoyon
bo‘lishida ko‘rinadi. Ushbu qadriyatlar  millat va hudud chegaralaridan tashqariga
chiqib,   butun   inoniyat   uchun   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Shu   boisdan   ham,
ajdodlarimiz   qoldirgan   ma’naviy  xazina   bugungi   globallashgan   “Raqamli   dunyo”
jarayonida turli madaniyatlar o‘rtasidagi muloqotni rivojlantirish, svilizatsiyalararo
hamkorlikni   mustahkamlashda   muhim   omil   vazuifasini   o‘taaydi..   Shuningdek,
mazkur   meros   yosh   avlodni   ma’naviy   barkamol,   vatanparvar   va   ijtimoiy
mas’uliyatli shxs sifatida tarbiyalashda muhim nazariy va amaliy asos funksiyasini
bajaradi   bundan   tashqari,   buyuk   ajdodlarimiz   merosini   o‘rganish   davomida   milly
o‘zlikni   anglash,   tarixiy   xotirani   tiklash   va   axloqan   yuksalish   kabi   insoniy
fazilatlarni   o‘zimizda   shakllantiramiz.   Ularning   ma‘naviy   merosi   ta’sirida
dunyoqarashimiz yanada kengayib, tarbiyaviy yetuklik sari intilib boraveramiz.
Bugungi   kunda   tarixda   yashab   o’tgan   bobokalonlarizning   ilmiy   merosi,
xususan, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino Amir Temur,
Alisher   Navoiy   kabi   bir   qator   mutafakkirlarning   asarlari,   qimmatli   qo‘lyozmalari
hali-hanuzgacha   o‘z   dolzarbligini   hamda   umuninsoniy   ahamiyatga   egaligini
yo‘qotmagan,   ularning   ilm-fan,   falsafa   tibbiyot   adabiyot   va   axloqshunoslik
sohasidagi   qarashlaridan   ilhomlanib,   ma’rifiy     saboq   olib   bugungi   kun   ilm
3
 Kaimov.I.A. “Bizdan ozod va obod vatan qolsin”. Toshkent.  “O‘zbekiston”. 1996. B-17.
4 odamlari   ham   o‘zlarining     ilmiy   nazariyalarini   yaratishmoqda.   Bu   esa,   qancha
davrlar   o‘tmasin.   Buyuk   ajdodlarimizning   yodgorliklari   butun   insoniyat   uchun
manfaatli bo‘laveradi degan mazmun kasb etadi.
Mavzuning   o’rganilish   darajasi.   Ulug‘   bobolarimiz   qalamiga   mansub,
ma’naviy   meros   namunalarining   umumbashriy   ahamiyati   asrlar   davomida   ham
mahallliy,   hamda   xorijiy   sharqshunoslar,   faylasuflar   va   tarixchilar   diqqat
markazida   bo‘lib   kelgan.   Eng   avvalo,   О‘zbekistоnning   yаngilаnish   jаrаyоnidа
buyuk ajdodlarimiz ma’naviy merоsini yanada izchil o‘rganish va qadr-qimmatini
mustаhkаmlаsh   mаsаlаlаri   О‘zbekistоn   Respublikаsi   prezidenti   Sh.M.Mirziyоyev
tоmоnidаn   chiqаrilgаn   Fаrmоn,   qаrоr   vа   аsаrlаridа   belgilаngаn   vаzifаlаr
tаdqiqоtning   ilmiy-nаzаriy   dаsturi   qilib   оlingаn 4
.   G‘arb   va   Sharq   sharqshunos
olimlaridan   E.Braun,   L.Massinyon,   A.Mets,   B.G‘afurov,   A.Boldirev   singari   bir
qator tadqiqodchilar tomonida Abu Nasr  Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino
va   Alisher   Navoiy   asarlaridagi   gumanistik   an’analar   falsafiy   va   tarixiy   jihatdan
tadqiq   etilgan.   Ularning   ishlarida   Sharq   Renessansining   jahon   rivojiga     qo‘shgan
hissasi   alohida   e’tirof   etilganini   ko‘rish   mumkin.   Mustaqillik   yillarida   yurtimiz
olimlaridan   I.Mo‘minov,   B.Ahmedov,   A.Rustamov   A.Qodirov,   M.Xayrullayev,
J.Tulenov,   S.Shermuhammedov,   Q.Nazarov   va   U.Qoraboyevlar   o‘z   ilmiy
izlanishlarida ajdodlarimizning falsafiy, axloqiy va ma’naviy-ma’rifiy qarashlarini
milliy   o‘zlikni   anglash   masalasi   doirasida   tizimli   tahlil   ishlarini   olib   borganlar.
Ibrohim   Mo’minov   O‘rta   Osiyo   hududida   Amir   Temurning   o‘rni   va   roli”,
Ahmadjon   Choriyev   “Sohibqiron   ma’naviyati”   kitoblari   orqali   Amir   temur
shaxsiyati   va   temuriylar   davri   mdaniyatini,   Alibek   Rustamov   “Navoiyning
mahorati”,   “Hazrati   Navoiyning   ma’naviy   va   suvariy   sharoblari”va   “Navoiy
mahorati”,   Ibrohim   Haqqul   o‘zining   “Navoiyga   qaytish”   asarlari   mazmunini
allomaning   hayoti   va   ijodi,   keng   dunyoqarashga   egaligi   borasidagi   nazariyalar
tashkil   qiladi,   Shuningdek,   Alibek   Rustamov   “Navoiy   turkiy   tilning   naqadar   boy
eanligini amalda ko‘rsargan shoirlardan biridir” 5
, deya mutafakkirnin so‘z boyligi
ko‘p   lgan   yozuvchi   sifatida   baholagan.   Shu   asnoda,   tadqiqotchilardan   zamonaviy
4
   Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B 440;  ʻ ʻ “ Hozirgi
zamon va Yangi O zbekiston	
ʻ ” . – Toshkent .   “ O zbekiston	ʻ ” , 2024. – B. 560
5
 Rustamov.A. Navoiyning badiiy mahorati.”G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot cva san’at nashiryoti” T. 1979.
5 M. Abdullayeva va F. Jo‘raqulovlar mutafakkirlarimizning ilmiy-falsafiy merosini
yangicha dunyoqarash prizmasida yoritib bergan .
Tadqiqotning   obyekti .   Sharq   Uyg‘onish   davrlari   (IX-XII   va   XIV-XV
asrlar)   namoyondalari   bo‘lgan   buyuk   ajdodlarimizning   yozma   merosi,   ilmiy
kashfiyotlari, falsafiy-didaktik asarlari, badiiy -lirik fondi hamda ularning ijtimoiy-
madaniy faoliyati hisoblanadi.
Tadqiqotning   predmeti .   Ulug‘   ota-bobolarimizning   ma’naviy,   ilmiy   va
badiiy   adabiyot   durdonalarida   mujassamlashgan,   insoniyat   svilizatsiyasi   rivojiga
to‘g‘ridan   to‘g‘ri   ta’sir   ko‘rsatgan   insonparvarlik   prinsplari,   komil   inson
konsepsiyasi,   ilmiy   metodologiya   va   madaniyatlaro   hamkorlik   g‘oyalarining
obyektiv qonuniyatlari tashkil etadi.
Tadqiqotning   maqsadi . Mazkur ilmiy tadqiqotning asosiy maqsadi- buyuk
ajdodlarimiz   asarlarining   umuminsoniy   ahamiyatini   ilmiy-nazariy   jihatdan   tahlil
qilish,   uning   mazmun-mohiyatini   ochib   berish   hamda   zamonviy   jamiyat
taraqqiyotidagi   o‘rnini   xolis   baholashdan   va   asoslashdan   iborat.   Shu   bilan   birga,
xalqimiz   ongida   ajdodlarimiz   qoldirgn   qimmatli   ma’naviy   meros   namunalariga
nisbatan   hurmat   va   ularni   asrab-avaylab   bizdan   keyini   kelajak   avlodga
yetkazishdek ulkan mas’luliyat hisini shakllantirishdir.
Tadqiqotning   vazifalari.   Buyuk   ajdodlarimiz   ilmiy   va   ma’naviy   merosini
tizimli tahlil qilish; Ularning asararida ilgari surilgan asosiy g‘oya va tamoyillarni
tahlil   etish   ajdodlar   merosida   aks   etgan   butun   insoniystga   tegishli   qadriyatlzrni
aniqlash;   Mazkur   qadriyatlarni   bugungi   globallashuv   sharoitidagi   ahamiyatini
ochib berish va Yosh avlodni inson ruhida bilan tarbiyalashda  ajdodlar merosidan
samarali foydalanish ko’nikmasini shakllantirishdan tashkil topgan.
Tadqiqotning   ilmiy   va   amaliy   ahamiyati .   Ushbu   mavzuning   ilmiy
qimmati   Sharq   mutafakkirlari   merosining   global   svilizatsiya   konteksida   nazariy
jihatdan   asoslab   berishidan   iborat,   ya’ni   Sharq   renesansi   vakillari   ilgari   surgan
adolat,   Ilm,   tinchlik   va   bag‘rikenglik   prinsplarining   bugungi   kundagi
umumbashariy   muammolarni   hal   qilishda   undamental   poydevor   bo‘la   olishini
ilmiy jihatdan isbotlaydi. Tarixiy vorisiylik tamoyili asosida, Ma’naviy merosning
6 nafaqat   bir   millatga,   balki   butun   insoniyatga   tegishli   ekanligini   madaniyatlaro
muloqot va svilizatsiyalar integratsiyasi nuqtayi nazaridan ochib beradi.
Tadqiqotning   ilmiy   ahamiyati .   Bitiruv   malakaviy   ishi   natijalaridan
kundalik   ta’lim,   tarbiya   va   xalqaro   munosabatlar   jarayonida   bevosita   foydalanish
imkoniyatlarini   taqdim   etishi   bilan   belgilanadi.   Yangi   konseptual   yondashuv
sifatida   qaralib,   Raqamli   dunyo   sharoitida   milliy   qadriyatlarni   umuminsoniy
qadriyatlar bilan birga uyg ‘unlashtirishning ilmiy-nazariy modelini boyitadi, ya’ni
buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy meros obyektlari har qaysi davrda yanada
ideallashib   borishidan   dalolat   beradi.   Birinchidan,   o‘quv-metodik   manba   bo‘lib,
tadqiqot   materiallaridan   oliy   va   o‘rta   maxsus   ta’lim   muassasalarida   “ Falsafa ” ,
“Ma’naviyatshunoslik” ,  “Tarix” ,  “Tarbiya”  “ Madaniyatshunoslik ”  fanlari bo‘yicha
ma’ruza   matnlari   hamda   seminar   mashg‘ulotlarini   tayyorlashda   foydalanilishi
mumkinligi,   Ajdodlarimizning   insonparvarlik   qarashlari   asosida   yosh   avlodni
vatanparvarlik, milliy g‘urur va boshqa madaniyatlarga hurmat (tolerantlik) ruhida
tarbiyalashga qaratilgan amaliy tavsiyalar jamlanmasi ishlab chiqilishi va  ilmiy ish
xulosalari   O‘zbekistonning   xalqaro   maydondagi   ijobiy   nufuzini   oshirish,   milliy
brendini   dunyoga   tanitish   va   xalqaro   madaniy   aloqalarni   mustahkamlash da,
shuningdek,  mahallalar, yoshlar tashkilotlari va ommaviy axborot vositalari  uchun
ajdodlar   merosini   zamonaviy   hayotga   tatbiq   etish   bo‘yicha   uslubiy   qo‘llanmalar
yaratishda tayanch manba bo‘lishi bilan tavsiflanadi.
Tadqiqtning   ilmiy   nuqtayi   nazardan   yangiligi.   Bitiruv   malakaviy   ishida
Sharq   mutafakkirlarining   ma’naviy   merosi   ilk   bor   lokal   doiradan   chiqib,
zamonaviy   global   madaniyatlararo   muloqot,   va   umumbashariy   madaniy
uyg‘unlashuv kontekstida tizimli tahlil qilindi. Allomalarning adolat, bag‘rikenglik
va   ilm-fan   vatanparvarlik   konsepsiyalari   turli   madaniyatlarning   o‘zaro   ta’sirini
ta’minlovchi   sivilizatsiyalar   sintezi   sifatida,   shuningdek,   bugungi   kunning
umumbashariy   muammolarini   hal   qilishning   konseptual   modeli   sifatida   asoslab
berildi   hamda   ushbu   meros   O‘zbekistonda   barpo   etilayotgan   Uchinchi
Renessansning   ma’naviy   poydevori   ekanligi   ilmiy   jihatdan   dalilland. Bitiruv
malakaviy   ishining   hajmi.   Kirish,   3   bob,   6   paragraf,   xulosa   va   foydalanilgan
adabiyotlardan tashkil topgan umumiy 6 0  betdan iborat.
7 I. BOB. BUYUK AJDODLARIMIZ MA’NAVIY MEROSINI
O‘RGANISHNING TARIXIY-METODOLOGIK AHAMIYATI.
8 1.1. Ilk o’rta asrlar davrida ijod etgan mutafakkir-allomalarning ilmiy
merosida inson tafakkuri va ma’naviyat masalalari.
Ilk o‘rta asrlar Sharq Uyg ‘onish davri sifatida insoniyat tamadduni rivojida
ilm-fan,   madaniyat   va   ma’naviy   tafakkurning   yuksalishi   bilan   tavsiflanadi.   Bu
davrda   yashab   ijod   qilgan   buyuk   mutafakkir   bobolarimiz   insonning   mohiyati,
uningg   tafakkur   qilish   qobiliyati,   ma’naviy   kamoloti,   axloqiy   fazilatlari   hamda
jamiyat   taraqqiyotidagi   o‘rni   borasidagi   masalarga   alohida   diqqat   qaratganlar.
Ularning   ilmiy   va   falsafiy   yondashuvlari   kishini   har   tomonlama   barkamol   etib
tarbiyalash   mafkurasiga   aoslangan   bo‘lib,   ayni   damda   ham   o‘zining   nazariy   va
amaliy ahamiyatini saqlab qolmoqda. 
Sharq   Uyg‘onish   davri   allomalari   insonlarni   olamning   eng   mukammal
yaratilig‘i   maqomida   baholab,   uning   buyukligi,   avvalo,   aql-zakovati,   tafakkur
salohiyati   va   ma’naviy   dunyosini   qanchalik   boyligi   bilan   o‘lchanishini
ta’kidlaganlar.   Ularning   asarlarida   ilm   va   ma’rifat   odamzot   kamolotining   eng
muhim   vositasi   ko‘rinishida   talqin   qilingan.   Jaholat,   nodonlik   va   ma’naviy
qashoqqlik   illatlarini   qattiq   qoralab,   taraqqiyotning   asosiy   to‘sig‘i   deb   bilishgan.
Shu   sababli   ham,   ulug‘   ajdodlarimiz   har   qachon   yangi   bilimlarni   o’rganishga
intilish,   mustaqil   fikrlash,   haqiqatni   izlash   va   ezgulik   tamoyillariga   amal   qilish
masalalarini o’z milliy meroslarining markaziga qo‘yganlar Ilk o‘rt asrlarda qalam
tebratgan   va   o   ‘zlarining   takrorlanmsas   ilmiy-ma’rifiy   asarlari   bilan   hali-hamon
ardoqlanib kelinayotgan bobokalonlarimiz Muhammad  Muso al-Xorazmiy, Ahmad
al-Farg ‘ oniy,   Abu   Rayhon   Beruniy,   Abu   Ali   ibn   Sino,   Abu   Nasr   Farobiy,   Abu
Abdulloh Xorazmiy, Mahmud az-Zamahshariy, kabi bir qanchalab,   qomusiy bilim
sohiblarining   ilm-fanning   turli-tuman   sohalaridagi   bebaho   ilmiy   va   ma'naviy
meroslari   to'la   ma ’ noda   umuminsoniy   ahamiyatga   egadir 6
.   Buyuk   matematik,
astronom   va   geograf   ol im   sanalmish   Muhammad   Muso   al-Xorazmiy   nomi   fan
tarixida alohida  o‘ rin ga ega.  Olim o ‘ zining  “Hisob al-Jabr va al-Muqobala”, “Hind
hisobi haqida kitob” ,  “ Quyosh soatlari  to‘g‘risida risola”  singari  bir qancha  asarlari
orqali   “Algebra”   fani   asoschisiga   aylandi.   Uning   arifmetika   risolasi   hind
raqamlariga asoslangan bo ‘ lib, hozirgi paytda biz foydalanayotgan o ‘ nlik hisoblash
6
 Xayrullayev M.M.   Uyg ‘onish davri va Sharq mutafakkiri. Toshkent.1999.   B-74.
9 sistemasining   Yevropa   mamlakatlarida   ham   keng   yoyilishiga   sababchi   b o‘ ldi.
Allomaning   “ al-Xorazmiy ”   nomi   “ algoritm ” shaklida   fanda   abadiy   muhrlanib
qoldi.   Olimning   “ Kitob   surat   al-arz ”   nomli   geografiyaga   doir   asari   shu   qadar
fundamental   ahamiyatga   egaki,   u   arab   tilida gi   ko ‘ plab   georafik   kitoblarning
y ozilishiga   zamin   yaratdi.   Xorazimiyning   Sharq   geografiyasining   otasi   d eya
ulug‘lanishining   asl   mohiyati   ham   shundandir   U   tomonidan   bitilgan   yana   bir
qimmatli   qo‘lyozmalar   safidan   o‘rin   olgan   “Zij”   kitobi   Ovro ‘ pada   ham,   Sharqda
ham   astronomiya   fanining   rivojlanish   yo ‘ llarini   belgilab   berdi.   Alloma   qalamiga
mansub   “Kitob   at-tarix”   asari   Movarounnahr,   Xuroson   va   Kichik   Osiyo
xal q larining   VIII-IX     asrlarga   oid   tarixini   to‘liq   yoritib   berishda   muhim
qo ‘ llanmadir.   Al-Xorazmiyning   arab   ilmiy   dunyosining   yirik   markazi   Bag’dodda
joylashgan   Ma’mun   akademiyasida     ishlagan   paytlari   uning   iste'dodining   eng
gullab yashnagan   davri   bo’lgan.   U  shu  akademiyaning  rahbari   sifatida ilm   ahliga
ibrat bo ‘loldi.
O ‘ rta   Osiyolik   buyuk   allomalar   orasida   Ahmad   al-Farg‘oniy   shaxsiyati
alohida   ko ‘ zga   tashlanib   turadi.   Olimning   to ‘ liq   ismi   Abul   Abbos   Ahmad   ibn
Muhammad   ibn   Kasir   al-Farg ‘ oniy   b o‘ lib ,   u   Farg ‘ ona   viloyaning   Quva   shahrida
tavallud   topgan.   Ilm   y o‘ lida   zahmat   chekib   ko ‘ p   yurtlar da   mehmon   bo‘lgan .
Umrining   ko ‘ p   qismini   xorijiy   yurtlarda ,   xalifalik   markazlari da   o ‘ tkazgan ligi
haqida   ma’lumotlar     mavjud. .   Uning   butun   ongli   hayoti   va   faoliyati   fan ning
taraqqiy etishi uchun  bag ‘ ishlangan. Ahmad Farg ‘ oniy yetuk astronom, matematik
va   geograf   olim   tariqasida     shuhrat   qozongan .   Ko‘plab   fundamental   asarlarning
muallifi   Bag‘doddagi   Baytul   Hikma   ilm   markazining   nomdor   namoyondalaridan
biridir.   Farg‘oniy   xalifalik   poytaxti   Bag‘dodda   yoki   Suriya,   Misrda   bo‘lmasin,   u
yerlardagi   ilm   ahli   bilan   bahamjihat   hayot   kechirib,   o'sha   davr   fanining   har   xil
ko‘rinishdagi dolzarb muamolarini hal etishda faol ishtirok etdi 7
. Jumladan, uning
Yer shari xaritasini tuzishdagi Suriya shimolida, Sinjor sahrosida yer meridiani bir
darajasining   uzunligini   o‘lchashdagi   yohud   Misrning   qon   tomiri   bo‘lgan-Nil
daryosi   suvi   sathini   o‘lchashdagi   ulkan   xizmatlari   tahsinga   sazovordir.   Al-
Farg‘oniy ilmiy salohiyatining mahsuli deb qaralgan “Astronomiya asoslari haqida
7
  Ahmedov. A.  “ Ahmad al-Farg‘oniy ”.  Toshkent. 1998.  В-118.
10 kitob”,   “Usturlob   yasash   haqida   kitob”,   “Al-Farg‘oniy   jadvallari”,   “Oyning   Yer
ostida   va   ustida   bo‘lish   vaqtlarini   aniqlash   to‘g‘risida   risola“,   “Yetti   iqlimni
hisoblash haqida”, “Al-Xorazmiy”, “Zij”ining nazariy qarashlarini asoslash nomli
asarlari   haqli   ravishda   jahon   ilmiy   xazinasining   noyob   durdonalari   sanaladi.   Al-
Farg‘oniyning   fandagi   ulkan   shuhrati,   Sharqu   G‘arbda   ham   birdek   ulug‘lanib
kelinadi. U g‘arb allomalari ichida “Alfraganus” nomi bilan mashhurlikka erishdi.
Uning   qoldirgan   ma’naviy   boyligi   bashariyatning   yangi   ilm   cho‘qqilarini   zabt
etishlariga sababchi bo'ldi butun ma'rifiy dunyo olimlari uchun dasturulamal bo'lib
xizmat qildi. 
Dunyo ilm- fani ravnaqiga benazir darajada hissa qo‘shgan uygonish zamoni
daholari   tarkibida   buyuk   yurtdoshimiz   Abu   Nasr   Farobiy   siymosi   yorug‘
yulduzdek   charaqlab   turadi.   O‘zining   qomusiy   bilimlari,   ayniqsa,   falsafa
sohasidagi   betimsol   xizmatlari   yuzasidan   “Muallim   us-Soniy”,   ya’ni   (“Ikkinchi
Muallim”   Aristoteldan   keyin),   “Sharq   Arastusi”   nomlari   bilan   tanilgan
allomalardan   biri   sanaladi.   Farobiy   inson   tafakkurini   va   ma’naviyat   masalalarini
ilmiy-falsafiy   jihatdan   chuqur   asoslab   bergan   alloma   sifatida   u   insonning
komillikka   erishishini   uning   aqliy   va   axloqiy   rivojlanishi   bilan   bog‘laydi.Olim
ta’limotiga   ko‘ra,   inson   tug‘ma   ravishda   ma’lum   imkoniyatlarga   ega   bo‘lsa-da
ushbu   imkoniyatning   ro‘yobga   chiqishi,   birinchi   navbatda,   tarbiya,   ta’lim   va
ijtimoiy   muhit   ta’sirida   amalga   oshadi.   Abu   Nasr   Farobiy   o ‘ zining   “Fozil   shahar
aholisining fazilatlari” asarida:  “ Kishilarga nisbatan ularni dastlabki birlashtiruvchi
omil   bu   insoniylikdir ”   degan   fikrlarni   ta’kidlagan.   Mazkur   g ‘ oya   ya ’ ni,
insonparvarlik  tamoyili ijodkor  asarlarining bosh g ‘ oyasi  bo‘lib maydonga kelgan.
Bundan  tahqari,   Abu Ali   Ibn  Sino (980-1037)  ham   o ‘ z davrining  yetuk allomasi ,
fan   fidoyisi   sifatida   mashhurdir.   Buxoroi   sharifning   Afshona   qishlog ‘ ida   tug ‘ lib
voyaga   yetgan   ibn   Sino   18   yoshlik   chog ‘ idanoq   el   orasida   yetuk   tabib,   olim
sifatida   tan   olingan,   uning   dovrug ‘ i   Somoniylar   saroyi gachg   yetib   borgan. Taqdir
hukmi un   qayerlarda yashashga umr guzaronlik qilishga maxkum et ilmza masin, u
dunyoviy   ilmlarni   o ‘ rganishdan,   ularni   chuqur   tadqiq   etishdan   charchamadi.   Ibn
Sino   asarlari   umumiy   sonining   450   dan   oshishi   ham   bunga   guvohdir.   Biroq
bulardan   160   ga   yaqini   bizgacha   yetib   kelgan,   xolos.   Alloma   nomini   dunyoga
11 tanitgan   narsa,   bu   uning   tibbiyot   sohasidagi   mislsiz   kashfiyotidir.   Ibn   Sinoning
arab   tilida   yaratgan   5   jildli   “ Tib   qonunlari ”   asari   tibbiyotga   oid   tengsiz   dasturul
amaldir 8
.   Besh   mustaqil   kitobdan   iborat   bu   majmuani   ko ‘ zdan   kechirar   ekanmiz,
allomaning   yuksak   tabiblik   salohiyatiga,   kasalliklarni   aniqlash,   ularni   davolash
borasida   ma h oratiga,   bilimdonligiga   va   zukkoligiga   tan   bermay   ilojimiz   yo‘qdir.
Shu   j umladan ,   “ Ti b   qonunlari ”   ning   ikkinchi   kitobida   sakkiz   yuzga   yaqin   dori -
darmonlarning   xususiyatlari  bayon etilganligi ning o‘zi ham   buning ayni isbotidir.
Qo‘shimcha ravishda  o limning tibbiyotga doir 22 jildan tashkil topgan  “ Kitob ush-
shifo ”  (shfo kitobi) asari ham mavjud. Abu Ali Ibn Sino faoliyatining k o‘ p qirraligi
yana   shundaki   u   ilm   fanning   boshqa   sohalarida   ham   barakali   ijod   qilgan.   Uning
“Donishnoma ”   “ Insof   kitob i” ,   “ Najot   kitobi ” ,   “ Tayr   qissasi ”,   Salomon   va   ipsol ”,
“ Xayy ibn yaqzon ”  kabi falsafiy asarlari, 10 jildli   “ Arab tili ”  kitobi buning yorqin
ifodasidir. 
Tarix ilmida   qalam tebratgan   Muhammad Narshahiy   ham   o ‘ zining   “ Buxoro
tarixi ”,   ya’ni   “ Tarixi   Narshahiy ”   asari   orqali   o ‘ z   zamonasining   katta,   ko ‘ lamli
masalalarini   o'rtaga   tashlab ,   ularni   xaqqoniy   tarzda   yoritib   berdi.   Kitobda
arablarning   O ‘ rta   Osiyoni   zabt   etib   kirib   kelishi ,   mashhur   Muqanna   qo ‘z g ‘ oloni,
shuningdek ,     Somoniylar   davridagi   davlat   boshqaruvi   tizimi   pul   munosabatlari,
soliq   sohasi ,   Buxoroning   ijtimoiy-iqtisodiy   va   madaniy   hayotiga   doir   qiziqarli
tafsilotlar   bayonotiga   urg‘u   berilgan.   Buxoro   vohasida   sug'orish   tarmoqlari
to'g'risida, shaharsozlik, obodonchilik ishlari haqida noyob materiallar berilganligi
“ Buxoro   tarixi ”   ning   qimmatli   manba   ekanligidan   dalolat   beradi.   Z amonasi ning
ilm   tarqatuvchilari   orasida   peshqadam   sanalgan   tilshunoslik,   qonunshunoslik,
hadisshunoslik,   mantiq   kabi   kabi   sohalarda   nodir   asarlar   yaratgan.   Kaffol   ash-
Shoshiy   ijodi   ham   ko ‘ p   qirralidir.   Allomaning   “Odob   al-qozi ”,   “ Odob   al-bahs ”,
“ Xusni jadal ” ,   kabi asarlari unga katta shuhrat keltirgan. U she ’ riyat sohasida ham
o ‘ z   uslubi   va   yo ‘l iga   ega   yetuk   ijodkor   bo ‘ lgan.   Mazkur   davrning   mashhur
olimlaridan  yana biri  Nizom  ul-M ulk dir U  davlat boshqaruviga oid  “ Siyosatnoma ”
asari   bilan   ken   jamoatchilikning   olqishiga   sazovor   bo‘ldi .   Ushbu   asarda   muallif
rahbar  va uning shaxsiy  sifatlari  qanday bo ‘ lishi   kerakligini   bayon etdi.   Qomusiy
8
 J .  Beknazar.  “ Buyuk Sino ” .   Toshkent.   ”Yangi asr avlodi”.   2020 . В-48.
12 olimning yozishicha ,   “Davlat ri ahbar i   insonparvar,   xalqqa fidoiylik, muruvvatlilik
va   beqiyos   darajada   odillik   kabi   jihatlarni   o‘zida   jam   aylagan   yetuk   shaxs
bollmog‘i   zarurdir” 9
.   J u mladan   Islom   Karimov   ham   har   bir   rahbarda   fidoyilik
sifatlari   bo ’ lishligi   lozimligini   ta ’ kidlab,   shunday   degan   edi:   “ Bu   dunyoda   har
qaysi  inson baxtli bo`lishni, munosib hayot  kechirishni  istaydi. Xalqimizning shu
boradagi   ezgu   orzu-intilishlarini   ro`yobga   chiqarish,   el-yurtimiz   uchun   hech
k imdan   kam   bo ‘ lmagan   hayot   darajasini   ta ’ minlash   taqazosida   o ‘ zimizni
ayamasdan mehnat qilish biz rahbar va faollarning nafaqat vazifamiz, ayni vaqtda
muqaddas burchimizdir.
Umuman   olganda,   O ‘ rta   Osiyo   hududida   yuz   bergan   buyuk   ikkinchi
Renesans   jarayonida   ko ‘ plab  favqulodda   iste ’ dod  sohiblari   yetishib   chiqdiki,  ular
jahon  ma’rifatining  turli yo ‘ nalishlarida betakror kashfiyotlar, chinakam mo ‘ jizalar
yaratdilar. Bu bilan ular Vatanimiz shonu-sharafini yuksaklarga olib chiqdilar.  Biz
va   k elgusi   avlodlar   uchun   bitmas -   tuganmas   boy   meros   qoldirdilar.   Shu   boisdan
ham,   buyuk   ajdodlarimizning   ruhi   munavvar ,   siymosi   hamisha   har   birimizning
jism - u   jonimizda, mehrimizda namoyon bo ‘ lib tura veradi .  Har qanday jamiyatning
barqaror rivoji uning tarixiy xotirasiga, ma’naviy merosiga bo‘lgan munosabatiga
bog‘liqdir.   O‘zbek   xalqi   asrlar   davomida   shakllantirgan   boy   ilmiy-falsafiy   meros
nafaqat   milliy‘zlikni   belgilaydi,   balki   zamonaviy   taraqqiyot   uchun   mustahkam
nazariy   asos   yaratadi.   Bu   esa,buyuk   ajdodlarimizning   imiy   qarashlari,axloqiy
tamoyillari va metodologik yondashuvlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, ular
global  im-fan  yuksalishida   muhim   o‘rin egallayotganidan  dalolat   beradi  Shu  bois
mazkur   mavzuni   o’rganish   nafaqat   tarixiy,   balki   amaliy   ahamiyatga   ham   egaligi
bilan   xarakterlanadi.inson   tafakkuri   va   ma’naviyatning   yuksalish   davri   sifatida
tarix   sahifalarida   alohida   o’rin   egallaydi.   Bu   davrda   yashab   ijod   etgan   buyuk
mutafakkirlar   nafaqat   ilm-   fan   taraqqiyotiga,   inson   ruhiy   olami,   tafakkuri   va
ma’naviy   kamolotiga   ham   beqiyos   darajada   hissa   qo‘shdilar.   Ularning   ilmiy
merosi bugungi kunda ham ahamiyatli bo’lib, kishilarni o‘ylashga, o‘ligini anglash
va   kashf   etishga   undovchi   qimmatli   ma’lumotlar   manbayi   sifatida   ko’zga
tashlanadi.   Azal-azaldan malumki, ozbek xalqi o‘z tarixiga, ajdodlaridan qolgan va
9
 Nizomul Mulk .  Siyosatnoma  .  Fan nashriyoti.   Toshkent.   1996 . В -114.
13 bizgacha   yetib   kelgan   ma’naviy-madaniy   merosiga   buyuk   ehtirom   va   uning
yaratuvchilariga, rivojlantiruvchilariga va davomchilariga izzat-ikrom, ko‘zi bilan
qaragan. O'tmishdoshlarimizga biz qanday munosabatda bo'lsak, farzandlarimizdan
bizga   shunday   javob   qaytishligini   tushuntirishni   masalaning   muhim   jihatlaridan
biri sifatida qaraymiz. O'tmishimizni qanchalik yaxshi bilsak va e’zozlasak, hozirgi
davrni,   mustaqillikning   istiqbolini   shunchalik   chuqur   anglaymiz.   Asosaiysi
mustaqillik tufayli xalqimizning madaniy-ma'naviy taraqqiyotiga keng yo'l ochildi.
Hozirda   milliy   meros   mohiyatini   anglashgina   emas,   shu   bilan   birga   uni
rivojlantirish   uchun   imkoniyatlar   yaratildi.   Bir   qanchalab   ilmiy,   badiiy,   tarixiy,
falsafiy   asarlar,   qadimiy   qo‘lyozmalar   ketma-ket   qayta   nashr   qilinmoqda.   Noyob
tarixiy   yodgorliklarni   saqlash   va   ta’mirlash   ishlari   boshlangan.   Buyuk   allomalar
tomonidan   yaratilgan   va   har   xil   sabablar   bilan   respublikadan   tashqariga   tashib
ketilgan,   milliy   boylik,   o‘zbek   xalqining   milliy   iftixori   bo‘lgan   san‘at   asarlarini,
qimmatli   qo‘lyozmalarni   izlab   topish,   ona-vataniga   qaytarish   chora-tadbirlari
ishlab   chiqildi.   Bu   milliy   boylik   bizga   ota-bobolarimizdan   meros   bo'lib   qolgan.
Binobarin,   biz   ham   uni   ko‘z   qorachig‘day   asrashimiz   va   farzandlarimizga   meros
qilib   qoldirishimiz   kerak.   Bu   har   biriizning   oldimizda   turgan   eng   katta   qarzimiz
hamda Alloh oldidagi farzimiz hamdir. Chunki hadislarda keltirilishicha bir inson
biror ilmni boshqa bir odamga‘rgatsa yoki bu im haqidagi tushuncalarni yetkaishga
sababchi bo’lsa ikki duyo saodatiga erishadi.
1.2. Abu Rayhon Beruniy nazariyalarida ilmiy-ma’naviy dunyoqarash
shakllanishining umuminsoniy ahamiyati .
Birinchi va ikkinchi Sharq Renesansi   sharoitida vatanimiz sharafini o ‘z ining
beqiyos   dunyoviy   asarlarida   alohida   urg‘u   berib   o‘tgan ,   astronomiya,   fizika,
matematika,   geologiya,   geodeziya,   geografiya,   mineralogiya,   tarix   singari   fanlar
rivojida   mislsiz   kashfiyotlar   qilgan   qomusiy   bilim   sohiblaridan   biri   Abu   Rayxon
Beruniy (973-1048)   dir.  Buyuk qomusiy olim va mutafakkir   Abu Rayhon Beruniy
o‘z hovlisida turli gullarni parvarishlashni  xush ko‘rgani uchun xalq orasida unga
“Rayhon” taxallusi bilan tanilgan. ham berilgan nafaqat aniq fanlar, balki yoshlar
tarbiyasi,   axloq   va   pedagogika   sohasida   ham   mukammal   tizim   yaratgan.   Uning
14 qarashlari aqliy tarbiya, adolat, haqgo‘ylik va ilmiy dunyoqarashni shakllantirishga
asoslanadi.  Asli Xorazm  diyoridan  bo ‘ lgan  olimning  butun hayoti to ‘ laligicha ilm-
fanga ba g‘ ishlangan .   Uning qalamiga mansub yuzlab noyob asarlar ichida bizning
davrimizgacha   saqlanib   bebaho   ahamiyatini   yo ‘ qotmay,   bugungi   avlod   kishilari
uchun   o ‘ rganish   manbai   bo ‘ lib,   kelayotganlari   ham   talaygina .   Bular   jumlasiga
“ Qadimgi   xalqlardan   qolgan   yodgorliklar ” ,   “ Xorazmning   mashhur   kishilari ” ,
“ Hindiston ”,   “Mas’ud   qonuni” ,   “ Mineralogiya ”,   “ Saydona ”,   “ Astrologiyaga
kirish ” ,   “ Astronomiya kaliti ”,   “ Jonni davolovchi quyosh kitobi ”   “ Foydali savollar
va to ‘ g ‘ ri javoblar ” ,   “ Ibn Sino bilan yozishmalar ” kabi bir qator   tarixiy kitoblarni
misol keltirish mumkin . Beruniy   ilmiy boyligi     bir necha   asrlardan buyon Sharqu
G‘ arbda   keng   tarqalgan   bo ‘ lib   ular   yuksak   qadr   topgan.   “ Hindisto n” asari
to ‘ g ‘ risida   fikr   yuritgan   olim   V.R.Rozin   “ Sharq   va   G ‘ arbning   qadimgi   va   o ‘ rta
asrdagi  butun ilmiy adabiyoti  orasida  bunga teng keladigan  asar   ko‘rmadim”   deb
baho   beradi 10
.   Beruniyning   “ Mineralogiya ”   asari   ham   o ‘ z   zamonasi   uchun   O ‘ rta
Osiyo ,   Yaqin   Sharq   hatto   Yevropada   ham   mineralogiya   sohasidagi   benazir   asar
sifatida   hurmat   topgan.   Abu   Rayhon   Beruniy   shu   asari   uchun   olim   butun   umr
ma’lumot   to‘plaga nligi   haqida   ma’lumotlar   bisyor.   Bolalik   yillarida   Xorazm,
keyinroq   Eron,   Hindiston   va   Afg‘onistonda   bo‘lgan   vaqtlarida   ham   qimmatbaho
toshlarning   xususiyatlari,   ular   qazib   olinadigan   yerlar   va   bunday   ma’danlar
to‘g‘risidagi   rivoyat,   hikoya   va   afsonalarni   to‘playdi,   ularning   fizik   va   kimyoviy
xususiyatlarini   o‘rganib   chiqadi.   Qariyb   60   yillik   itadqiqotlar   natijasini
“Mineralogiya” asarida  bayon qiladi. Risolada  jismlarning og‘irligi, hajmi  haqida
tushuncha   beradi,   50   dan   ortiq   moddaning   zichlik   va   solishtirma   og‘irligini   fan
tarixida   birinchi   marta   hozirgi   zamon   aniqligi   bilan   hisoblaydi,   qattiq   jismlar   va
suyuqliklarning   solishtirma   og‘irliklarini   o‘lchashga   mo‘ljallangan   maxsus
asboblar   yasaydi,   ularning   tavsifini   keltiradi.   Olim   umrining   so‘nggi
soniyalarigacha   ilmga bo‘lgan cheksiz    muhabbatiga sadoqatli  qoldi.   Hatto, o‘lim
to‘shagida   mixlanib   qolgan   paytida   ham   bilish,   yangi   ilmlarni   o‘rganishga
qolmadi.   Abu   Rayhon   Beruniy   shaxs   kamolotida   ma’naviy-axloqiy   tarbiyaning
o‘rnini   yuqori   baholab,   jamiyatning   asosi   adolat,   o‘zaro   yordam   va   halol   mehnat
10
 Saidov A.X. Beruniy va sivilizatsiyalar muloqoti. Sharqshunoslik jurnali. Toshkent, 2023. B-16.
15 ekanligini   ta’kidlaydi.   Uning   fikricha,   inson   nafs   kibrini   yengib,   ma’naviy   dori-
darmonlar   (ilm   va   axloq)   orqali   o‘z   illatlarini   fazilatga   aylantirishi   lozim 11
deb
ta’kidlagan.   “Geodeziya”   asarida.Abu   Rayhon   Beruniyning   olami   bilish   bobidagi
nazariyalari   va  u   bilan  bog‘liq  yirik  falsafiy   muammolarga   qo‘shgan   hissalaridan
biri uning yer harakati va harakatsizligi ta’limotlarining geometrik nuqtai nazardan
tengligi   masalasini   ko‘tarish   hisoblanadi.   Beruniy   “Hindiston”   asarida   hind   olimi
Oryabhata   Yer   harakatlandi-yu   osmon   harakatsiz   o‘z   joyida   turadi   degan
nazariyasiga   katta   e’tibor   beradi   va   unga   shu   mavzudagi   o‘zining   tanqidiy
fikrlarini   bayon   etadi.   Shuningdek,   Beruniyning   ibn   Sino   bilan   olib   borgan
yozishmalarida   ham   ijtimoiy-falsafiy,   tabiiy   ilmiy   sohalardagi   turli   bahs
munozaralar o‘z ifodasini topganligiga guvoh bo‘lamiz. Bobomizning qarashicha,
inson  aql,  odobi,  farosati  bilan  boshqa   jonzotlardan   farq  qiladi,  shu  sababli   tinim
bilmay   hayotiy   tajribalar   ortirib   borishi,   savodxonlik   darajasini   yuksaltirishi
kerakligini   sharhlab   o‘tadi 12
.   Beruniy   moddiy   omillar   va   tabiiy   qonuniyatga
tayanishga   intilib,   insoniyat,   jamiyat   hayotida   geografik   omilning   muhim   rol
o‘ynagani   haqida   fikr   yuritadi.   Hindiston   asarida   hindlar   va   musulmonlar   urf-
odatlarida   farqlarni   tahlil   qilibularni   ham   geografik   sharoitga   bog‘liq   degan
xulosaga   keladi.   Beruniy   odamlar   bir-birini   himoya   qilish   zarurligi,   o‘zini   va
boshqalarni   ta’min   etishga   zarur   bo‘lgan   biror   ishni   bajarish   uchun   jamiyatda
birlashishga majbur bo‘lgan, degan fikr bildiradi. Uningcha, bundan tashqari inson
halol mehnat qilishi kerakligini uqtiradi. 
O‘rta   asr   astronomlari   aniq   fanlar   vakillari   fikrlaricha   Beruniyning   qator
astronomik   kashfiyotlari   astronomiyaga   bag‘ishlangan   “Qonuni   Mas’udiy”   asari
yunon   astronomi   Ptolemeydan   ham   o‘zib   ketgan.   Beruniyning   materiya,   o‘lchov
birliklari,   tezlik,   chiziqli   va   burchakli   tezlik,   og‘irlik,   solishtirma   og‘irlik,   tutash
idishlar, buloqlar, arterial qudqlarbo‘shliq atmosfera bosimi, konveksiya, suyuqlik
zarralari   orasidagi   tortishish   kuchi   intersiya,   ta’sir   jismlarning   erkin   tushishi,
oddiymexanizmlar   turli   fizikaviy   muammolarga   bog‘liq   nazariya,   tajribalari   va
fikrlari nafaqat fizikaviy umumilmiy balki falsafiy ahamiyatgaham egadir.shuning
bilan birga, Abu Rayhon riyoziyot, falakiyot, uning asboblari, jo‘g‘rofiya, falsafa,
11
 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. III jild Geodeziya.Toshkent: Fan, 1982. 
12
 Tolstoye S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. Toshkent.1964.
16 mineralogiya, farmakognoziya, tarix, etnografiya, xronologiya va filologiyaga oid
155   ta   asar   yozganligining   qayd   etilishi   fikrimizning   isbotidir 13
.   Hozirgi   zamon
kshfiyotlarining   hammasida   Beruniyning   ilmiy   kashfiyotlarida   u   yoki   bu   tarzda
foydalanishadi.   Negaki,   Beruniy   o‘z   ilmiy   merosi   bilan   hissa   qo‘shmagan   fan
tarmog‘ining o ‘zi  topilmasa  kerak.Birinchidan uning tarixda  birinchi  bo ‘lib Yer
shari globusini ixtiro qilishi va bu kashfiyotdan haliacha foydalanib kelinishining o
ozi   ham   mutafakkir   merosining   chuqur   ahamiyat   kasb   etishidan   dalolat   beradi.
Bundan   tashqari   Beruniy   geografik   hisoblashda   qo   ‘llagan   XVI   asrda   Tixo   de
Brage tomonidan kashf etilgan deb kelinadi, vaholanki ushbu usulni beruniy undan
VI   asr   ilgari   fikr   yuritgan.   Shuningdek,   jismlarning   geografik   kelib   chiqishi,
quruqlikning   dengizga,   dengizlarning   quruqlikka   aylanish   nazariyalarini   ham
ishlab chiqqan..
Xulosa   qilib   aytganda,   Abu   Rayhon   Beruniy   ilm-fan   tarixida   chuqur   iz
qoldirgan buyuk allomalardan bir i sifatida   u ning ilmiy  merosi turli fan  sohalarini
qamrab  olgani bilan ajralib turadi. Astronomiya, geografiya, matematika, tibbiyot,
farmatsiya,   tarix   va   madaniyatshunoslik   kabi   ko‘plab   yo‘nalishlarda   Beruniy
tomonidan yaratilgan  asarlar  nafaqat  o‘z davri  uchun, balki  bugungi  kun ilm-fani
uchun   ham   bebaho   amaliy   qo‘llanmadir.   Beruniy   ilmga ,   faqatgina ,   nazariy
yondashmagan,     balki     amaliy     tajriba,   kuzatuv   va   hisob-kitoblarga     asoslangan
ilmiy metodologiyani ishlab chiqqan. Bu jihatdan u zamonaviy fan asoschilaridan
biri sifatida tan olinadi.   Beruniyning yondashuvi xolislik ilmiy aniqlik v a  madaniy
bag‘rikenglik   asosida   shakllangan.   U   turli   xalqlarning   urf-odatlari,   an’analari   va
ilmiy yutuqlarini   teran   o‘rganib, ularni tahlil  qilgan va umumlashtirgan. Ayniqsa,
uning  “ Hindiston ”  kitobidir. Bu asarning to’liq nomi   “ Kitobu fi tahqiqiy m o li l hind
min ma’qilatin maqbulatin fil aqli av marzulatin’’ ( Hindlarning aqliga sig’adigan
va   sig’maydigan   ta’limotlarini   aniqlash   kitobi   )   bo ‘ lib,   bu   nom   ancha   uzun   va
aytishga   noqulay   bo ‘ lganligi   sababli   qisqa   qilib ,   “ Tahqiqu   mol   il   Hind’
Hindistonga   oid   ta d qiqotlar   yoki   Hi ndiston   deya   ataldi .   Abu   Rayhon   Beruniy
o‘zidan keyingi ko‘plab olimlarga ilhom   bergan shaxsdir . Uning merosini  chuqur
o‘rganish   va   uni   yangi   avlodga   yetkazish   har   birimizning   burch   va   vazifamizdir .
13
 Qayumov A.   Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn-Sino asarlarining tahlili.  Toshkent. 1987. В-84.
17 Shu   o‘rinda   alloma   asarlari   bugungi   adabiyotshunos,   tarixchi   olimlarning
nazaridan   chetda   qolmagan.   Xususan,   buyuk   ajdodlar   merosini   bizgacha   yetib
kelishida   jonbozlik   ko‘rsatuvchi   olimlardan   biri   Ibrohim   Haqqul   allomalar
merosini baholar ekan, Beruniyning qat’iy ilmiy prinsiplari va haqgo‘yligi bugungi
yoshlar   uchun   shaxsiy   iroda   va   ma’naviy   p xususiyatlarni   shakllantirishda   eng
go‘zal   andoza   ekanligiga   e’tibor   qaratadi 14
  Tadqiqotchi   E.Shomurotova
Beruniyning   aqliy   tarbiyaga   oid   qarashlarini   tahlil   qilib,   olim   yoshlarning   baxt-
saodati   va   jamiyatning   obodonchiligi   faqat   to‘g‘ri   berilgan   ilm-ma’rifat   orqali
ta’minlanishini   isbotlaganini   qayd   etadi 15
.   Beruniy   bobomizning   zabardastligi
zamonlardan zamonlarga o‘tib, uning merosi bugungi O‘zbekistonning intellektual
boyligidan   dalolat   beradi.   Astronomiya ,   matematika   va   falsafaga   fanlariga
qo‘shgan   hissasi   jahon   olimlarini   ilhomlantirishda   davom   etmoqda.   Uning   ishi
nafaqat   ilmiy   tushunchalarni   rivojlantirdi,   balki   asrlar   davomida   aks-sado
beradigan   qiziquvchanlik   va   izlanish   ruhini   ham   oshirdi.   Beruniy   merosi
O‘zbekiston uchun faxr va iftixor manbai bo‘lib, uning ilm olamiga ta’siri ma’rifat
chirog‘i sifatida davom etmoqda.   Abu Rayhon Beruniy merosi O‘zbekiston uchun
g‘urur   manbai   bo‘lib,   uning   shaxsini   o‘zlashtirishga   qaratilgan   har   qanday
harakatlarga   tarixiy   aniqlik   bilan   yondashish   kerak.   Intellektual   ma’rifat   yo‘li
sifatida   Beruniyning   buyuk   hissasi   uning   tug‘ilgan   joyi   kontekstidan   mustahkam
o‘rin   olgan   va   uni   o‘zbek   merosidan   ajratishga   qaratilgan   har   qanday   da’volarga
qarshi   turadi.   Uning   asl   kelib   chiqishini   e’tirof   etish   va   nishonlash   orqali   biz
Beruniy   merosi   munosib   tarixiy   va   madaniy   doirada   avlodlarni   ilhomlantirishda
davom etishini ta’minlashda davom etamiz.
14
  Yuldashev F.A. Sharq mutafakkirlari  merosida axloqiy barkamollik muammosi:  Falsafa  fanlari  bo‘yicha  falsafa
doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Farg‘ona, 2022. 
15
  Shomurotova   N.D.   Abu   Rayhon   Beruniyning   aqliy   tarbiya   to‘g‘risidagi   fikrlari   //   Gumanitar   fanlar
axborotnomasi. Toshkent, 2021.
18 II .  BOB. ADABIY VA TARIXIY MEROSDA MA’NAVIY
QADRIYATLARNING NAMOYON BO’LISHI.
2.1. Imom Buxoriy merosida axloqiy qadriyatlar va ularning yoshlar
tarbiyasidagi   o‘rni va ahamiyati
Dunyo   tarixining   hozirgi   bosqichida   milliy   o‘zlikni   anglash   va   ma’naviy
ildizlarga qaytish masalasi strategik ahamiyat kasb etmoqda. Chunki xalqimizning
ko‘p   asrlik   adabiy   va   tarixiy   merosi   shunchaki   o’tmish   holati   emas,   balki
jamiyatning   intelektual   va   axloqiy   qiyofasini   belgilab   beruvchi   fundamental   asos
dir.   Bugungi   jamiyat   a’zolari,   y’ani   biz   insonlar   o‘tmishda   yashab   o‘tgan   va
bizgacha   yetib  kelgan   muqaddas   ilmiy   va  ma’naviy  meros   obyektlarini   o‘rganish
orqali   nafaqat   tarixiy   bilimlaga,   baki   adabiy,   siyosiy,   diniy   bilimlarga   ham   ega
bo‘lib   bormoqdamiz.   Har   bir   inson   buyuk   mutafakkir   bobolarimz   tomonidan
qoldirilgan     merosni   izchil   o‘rganish   barobarida   o‘zlari   uchun   ko‘plab   axloqiy
fazilatlarni   ham   rivojlntirib   borish   baxtiga   muyassar   bo‘lmoqdalar.   Tarixiy   va
adabiy meros bir- birini to‘ldiruvchi, ajdodlar ruhini bugungi kun bilan bog‘lovchi
ikki   bebaho   xazinadir.   Tarixiy   meros   bizga   o‘tmish   voqealari,   buyuk   shaxslar
faoliyati   va   jamiyat   taraqqiyotining   omillarini   ko‘rsatib   bersa,   adabiy   meros   ana
shu tarixiy haqiqatlarni inson qalbi orqali his etishga, ularni  chuqurroq anglashga
yordam   bershi   bilan   farqlanadi.   Badiiy   merosda   ma’naviy   qadriyatlar   inson
qalbining eng nozik qatlamlarini yoritib beruvchi bebaho nur yangliq gavdalanadi.
Asrlar osha sayqallanib  kelgan bu asarlarda ajdodlarimizning orzu-umidlari, ezgu
niyatlari  va hayotiy tajribalari mujassamdir. Har  bir asar  xoh u she’r bo’lsin, xoh
doston   yoki   hikoya,   odamlarni   yaxshilikka   undovchi,   qalbini   poklovchi   bir
ma’nviy yo‘l ko‘rinishida tasvirlanadi. Adabiy va tarixiy meros -bu faqat o‘tmish
yodgorligigina   bo‘lib   qolmay,   bugungi   kunni   anglash   va   kelajakni   barpo   etishda
muhim   manbadir.   Chunki   adabiyot   o‘zbek   xalqining   tarixiy   qiyofasini   ba’zan
to‘laqonli, ba’zan esa, qisman darajada ochib beruvchi mayoq vazifasini bajaradi.
Har   bir   adib   biror   asarini   xayolidan   qog‘ozga   tushirar   ekan,   albatta,   jamiyat
a’zolarining   o   sha   davrdagi   axloqiy   xususiyatlari,   milliy   qadriyatlari   va   ko‘p
hollarda kishilar tarbiyasidagi oqsoqliklarni ham tasvir etadi. Tarixiy jarayonlarga
nazar solib, undagi kamchiliklardan saboq chiqarishimizda va rostgo‘ylik, halollik,
19 vataparvarlik   kabi   bir   qator   ma’naviy   qadriyatlarimizga   nisbatan   hurmat   hisini
yanada   oshirib   borishimizda   tarix   bilan   birgalikda   badiiy   meros   namunalari
asrimizning   har   davrida   sosiy   tayanch   vazifasini   o‘tayveradi.   Chunki   ularda
Demak,   tarixiy   meros ,   voqealar   xotirasi,   adabiy   meros   esa,   o‘sha   hodisalarning
insoniyat   qalbida   aks   etishidir.   Ular   birgalikda   millatning   o‘zligini,   ma’naviy
boyligini va madaniy taraqiyyotini belgilab beradi
Tarix   solnomalarida   shunday   buyuk   zotlar   yashab   o‘tganki,   ularning   nomi
asrlar   osha   ezgulik,   ilm   va   ma’naviyat   timsoli   bo’lib,   qolaveradi.   Ana   shunday
ulug‘ allomalar orasida butun Islom olamida ma’lum va mashhur bo‘lgan Imom al
Buxoriy nomi va u qoldirgan buyuk ma’naviy me’ros qancha yillar o‘tsada, yuksak
ehtirom   bilan   tilga   olinadi.U   nafaqat   hadis   ilminining   suloni,   balki   inson   axloqi,
odobi   va   komil   inson   tarbiyasining   buyuk   targ‘ibotchisi   sifatida   tarix
zarvaraqlaridan joy olgan 16
. Imom Buxoriyning ma’naviy merosi o‘z davrida ham,
qolaversa, bugungi kunda ham umuminsoniy ahamiyatga egaligi bilan barchaning
e’tiborini   tortib   kelmoqda.   Allomaning   ilmiy   merosi   bu   shunchaki   kitoblar
majmuasi   emas,   balki   inson   qalbini   poklikka,   halollikka   va   ezgulikka   chorlovchi
ma’aviyat   yo‘lidir.   Uning   asarlarida   ezgu   g‘oyalar   Islom   dini   nuri   ila   yog‘rilgan.
olamlar   Robbisi   Allohning   farzi,   Payg‘ambarimiz   Muhammad   Sallallohu   alayhi
vasallamning   sunnatlari   bilan   qorishib   ketgan   eng   go‘zal   insoniy   fazilatlardan
iborat   bo‘lgan   hadis   va   hikoyatlardni   o‘z   ichiga   qamrab   oladi   va   ularda   axloqiy
fazilatlar ustunligi har bir hadisda, har bir hikmatda o‘z aksini topgan. Asarlaridagi
teran mazmun sifatida rostgo ylik, adolat, sabr-qanoat, mehr- oqibat, Islom diniga
buyuk   muhabbat   kabi   ezgu   fazilatlar   inson   hayotining   poydevori   sifatida   talqin
qilingan.   Eng   muhimi,   kishi   qalbini   pok   tutishi,   yomon   illatlardan   tiyilishi
borasidagi   fikrlar   jamlanmasi   markaziy   o‘rinni   egallaydi.Imom   al-   Buxoriyning
asarlari   bilan   birgalikda,   bu   zotning   shaxsiy   siymosidan   ham   bir   qanchalab   ezgu
fazilatlarni   o‘rganamiz.   Buxoriy   nafaqat   yirik   olim,   balki   o zining   go zal   xulq-ʻ ʻ
atvori,   odamoxunligi,   muruvvatliligi,   himmatliligi   va   beqiyos   saxovatliligi   bilan
boshqalardan tamomila ajralib turgan. U zehni  o‘tkirligi va yodlash qobiliyatining
kuchliligi   bilan   ham   xalq   orasida   g oyat   shuhrat   qozongan   Davlatimiz   rahbari	
ʻ
16
 U . Uvatov  “ Imom al-Buxoriy ” .Toshkent.   1998.  В-42.
20 Shavkat   Mirziyoyev   ta’kidlaganidek:   “Imom   Buxoriy     islom   dunyosidagi   eng
nufuzli   manbalar   deb   tan   olingan   oltita   ishonchli   hadislar   to‘plamining
mualliflaridan biri,  muhaddislar ustozi, imomidir.Uning to‘liq ismi Abu Abdulloh
Muhammad   ibn   Ismoil   Ibrohim   ibn   al-Mug‘iyra   ibn   Bardazbeh   al-Juafiy   al-
Buxoriydir”.   Manbalarda   al   Buxoriyning   600   mingga   yaqin   hadisni   yod   bilgani
qayd qilingan. Alloma xorijdan qaytgach, o z vatani Buxoroda ko plab shogirdlarʻ ʻ
va ulamolarga hadis ilmidan saboq berish bilan mashg ul bo lgan	
ʻ ʻ 17
, uning bundan
qobiliyatlarga   egaligi   birinchidan,   Allohning   inoyati   hamda   ota-onasi   bergan
go‘zal tarbiyaning mahsulidir. Uning otasi Ismoil o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan,
xalq orasida hurmatga ega bo’lgan shayxlaridan biri bo‘lib, u adolat, kamtarlik va
halol   turmush   tarzini   targ‘ib   qilishni   o‘zining   ezgu   odatlaridan   biriga   aylantirgan
kishilardan   edi.   Ma’lumotlarrga   ko‘ra,   uning   daromadiga   bir   dirham   ham   harom
luqma aralashmagani, odamlarning haqlariga xiyonat  qilmagani  borasidagi  fikrlar
keng   tarqalgan.   Imom   Buyxoriyning   volidayi   muhtaramasi   Fotima   ham   o‘z
zamonasining   eng   tarbiyali   ayollaridan   biri   hisoblanib,   Muhammadning   tarbiyasi
bevosita   onasining   qo‘lida   bo‘lgan.   Chunki   Buxoriyning   otasi   u   tug‘ilgan
paytdayoq   vafot   eganligi   uchun,   farzandlarining   moddiy   va   ma’naviy   jihatdan
yetuk shaxs bo‘lib kamol topishlari yo‘lida qo‘lidan kelganicha say- harakat qilish
ayolning   zimmasiga   tushgan.   Va   mushtipar   bu   ayol,   avvalo,   Allohning   oldida
bergan   va’dasi,   turmusho‘rtog‘iga   bo‘lgan   sadoqati   va   farzandlariga   nisbatan
cheksiz mehr- muhhabati  tufayli o‘z ahdini to‘laqonli ravishda uddalagan, ya’ni u
buyuk   Allohning   rahmatiga   erishgan,   musulmonlar   hurmatini   qozongan   va,   eng
asosiysi,   uning   ma’naviy   merosidan   bugungi   kungacha   axloqiy   qadriyatlar
o‘rganilib   kelinayotgan   ulug‘   allomanng   onasi   degan   sharafli   maqomga   erishish
baxtiga   muyassar   bo‘lgan   eng   baxtli   onalar   sirasidandir 18
.   Chunki   ota-onaning
farzandiga   beradigan   eng   go‘zal   hadyasi   bu   ularning   tarbiyasidir 19
.   Allomaning
ota-   onasi   bu   bu   ishning   uddasidan   chiqiqshgan,   farzandlarini   en   go’zal   tarbiya
usullaridan   foydalanib   voyaga   yetkazganlar.   Aynan   shu   jihatdan   ham,   Buxoriy
17
 Madaminov.S.Imom Buxoriy ta’rifi.Toshkent.   1996.  В-78.
18
  Ahmad Muhammad Tursun .   “ Sohilsiz dengiz ”  “Ma’naviyat” .  Toshkent. 2024 . В-132.
19
 Nabixonov B. Imom al-Buxoriy Muhaddislar sultonidir.  “ Ma’naviyat ” . Toshkent.   1998.  В-116.
21 shaxsiyatidan   bir   qator   ijtimoy   odoblarni   ham   o‘rgansak   bo‘ladi,   desak   hech
qanday mubolag‘a bo‘lmaydi. 
Buyuk   islomshunos   olim   boy   va   qimmtli   ilmiy   meros   qoldirgan   bo‘lib,   u
yozgan asarlarning soni yigrmadan ortiqdir. Ulardan “Al-jome as-sahih”,   ”Al-adab
al   -mufrad”,   “At   tarix   al-kabir”   kabi   bir   qancha   asarlarni   ko‘rsatshimiz   mumkin.
Buyuk allomanig eng mashhur asari “Al-jome as-Sahih” kitobi sanalib, ushbu asar
“Sahih   al-Buxoriy”   nomi   bilan   ham   shuhrat   qozongan.   Uning   g‘oyat   ahamiyatli
tomoni   shundaki,   imom   al-Buxoriygacha   o‘tgan   muhaddislar   o‘z   to‘plamlariga
kiritgan   hadislarni   tanlab   o‘tirmay   qatorasiga   kiritaverganlar.   Buxoriy   esa   turli
roviylardan   eshitgan   hadislarini   tabaqalarga   ajratib,   ulrning   ishonchlilarinigina
olib, alohida kitob yaratgan. Bu bebaho qo‘lyozma yozilganiga taxminan 1200 yil
bo‘lgan bo‘lsada, toki shu vaqtgacha Islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyingi
o‘rinda turuvchi eng ishonchli manba sifatida qadrlanadi. Olim hadislarni kitobga
kiritishda,   avval,   ularni   nihoyatda   sinchikovlik   bilan   tekshirgan.   Har   bir   hadis
roviylarining   halolligi,   xotirasi   va   hayot   yo‘li   chuqur   tahlil   qilingan.   Bu   esa,
muhadis olimning ilmga naqadar mas’uliyat bilan yondashganini ko‘rsatadi. Zero,
muhaddislar imomi uchun ilmga xiyonat haqiqatga xiyonat qilish bilan barobardir.
“Al-Jome   as-Sahih”   asari   birinchidan   axloqiy   tabiya   uchun   boy   to‘plam
sifatida   tanilgan,   Ushbu   asarda   shaxsiy   axloq   bilan   bir   qatorda,   jamoaviy
muosabatlar   va   ijtimoiy   mas’uliyat   kabi   mavzular   ham   keng   yoritilgan.
Hadislarning   tarbiya   tizimidagi   roli   ularning   yoshlarning   ichki   va   tashqi
dunyosidagi bo‘shiqlarni to‘ldirishdagi hissasi  ta’lim-tarbiya sohasi uchun alohida
ahamiyatga   molikdir.   Shuningdek,   Imom   Buxoriyning   hadislarni   tanlashda
qo‘llagan   mezonlari,   xususan,   ularning   ishonchliligi   va   ijtimoiy   mohiyatiga
asoslangan.   Ularning   zamonaviy   ta lim   metodlari   bilan   uyg‘unlashuvi   o‘quvʼ
jarayonida   yuqori   natijalarga   erishishga   zamin   yaratadi   Jamiyatda   ma naviy-	
ʼ
axloqiy   qadriyatlarning   zaiflashishi   bugungi   kunning   dolzarb   muammolaridan
biridir. Bu borada “Al-Jome‘ as-Sahih” asari bugungi kun yoshlarini tarbiyalashda,
Uchinchi   Renesans,ya’ni   Yangi   O‘zbekiston   poydevorini   mustahkam   qurishda
dasturamaldir. Negaki,   ham diniy ham dunyoviy bilimlarni puxta egallagan, qalban
pok, teran fikrlaydigan jamiyat vakillarini voyaga yetkazishda shu kabi asarlarning
22 o‘rni   yuqori   darajada   turadi.   Kitobdagi   hadislarning   mavzu   qamrovi   hayot
muammolari,   turmush   masalalariga   qadar   keng   yoritilgan,   “Al-jome‘   as-sahih”
birinchi   kitobida   dastlabki   bob   iymon   haqida   bo‘lsa,   uning   ikkinchi   bobi   ilm
o‘rganish haqidadir 20
. Bu esa, muqaddas dinimizda iymondan keyingi mavqe ilmga
tegishli   ekanligiga   ishora   qiladi.   Asar   tarkibiga   kiritilgan   ilk   hadisga   e’tibor
qarataylik: Alloh taolo oyati karimasida:  “Alloh taolo sizlarning orangizda iymon
keltirganlarni   va   ilmni   yuksaltirganlarni   bu   dunyoda   yorlaqab,martabaasini   ulug’
qilgaydir,   oxiratda   jannatga   kirmog‘likni   nasib   etgusidir.   Alloh   taolo   qilayotgan
ishlaringizdan   xabardordir   ”deyilgan.   Bu   hadisdan   Yaratgandan,   eng   avval,   ilm
so‘rash,   darkorligi,   albatta,   im   o‘rganish     onson   kechmaydi,   buning   uchun   turli
mashaqqatlardan,   murakkabliklardan   o‘tish   kerakligi   xususidagi   ma’no
anglashiladi   Hadislarda   ota-onani   e’zozlash,   qarindoshlarga,   qo‘ni-qo‘shnilarga
yaxshilik qilish, umuman, jamiyatga manfaat yetkazish, ta’lim-tarbiya, odob-axloq
borasidagi   mavzularga   to‘xtalib,   quyidagi   bir   nechta   hadisning   sharxiy   bayonoti
keltirgan.   Masalan,   Abdulloh   ibn   Abbos   (r.a)   aytilgan   qilingan   hadisda   shunday
deyilgan:   “Qaysi   bir   musulmon   farzandi   savob   umidi   bilan   ertalab   ota-onasini
ziyorat qilsa, Allohim unga jannatdan ikkita eshik ochadi. Ulardan bittasini ziyorat
qilsa, o‘sha farzandga jannatning bir eshigi  ochiladi. Bola ota-onasini xafa qilgan
bo‘lsa,   toki   ularning   roziligini   olmaguncha   Alloh   taolo   ham   undan   rozi
bo‘lmaydi”.   Ota-onalar   bolalariga   zulm   qilgan   taqdirda   ham,   farzandla   ota-
onalarini   ranjitmasliklari   kerak.   Yusuf   xos   Hojib   bu   kabi   hadislardan   ta’sirlanib,
“Qutadg‘u bilig” asarida “Atangni, anangni  sevundir tushi, Yanut berg‘a tapg‘ing
tuman ming asig‘” (Otangni, onangni doim xursand qil, xizmatlaring evaziga ming
hissa   foyda   topasn.) 21
  deb   yozadi.   Alisher   Navoiy   ham     ular   haqida   “   Birisin   Oy
angla,   birisin   Quyosh” 22
  -deya   ta’kidlaydi.   Haqiqatdan   ham   bu   ta’riflar   juda   o
‘rinlidir.   Otamiz   Quyosh   kabi   kunduzlari   biz   uchun   halol   mehnat   qilib,   yelib-
yugursa,   onamiz   bamisoli   Oy   kabi   tunlari   boshimizda   parvona   bo‘ladilar.   Abu
Hurayra raziyallohu anhu: “Men Rasululloh sallallohu alayhi vasallamning “Kimki
20
 Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih (Sahihul Buxoriy). 4 jildlik. – Toshkent: “Qomuslar bosh tahririyati”, 1997
21
 Yusuf    Xos Hojib. Qutadgu bilig (Saodatga eltuvchi bilim) / Tabdil qiluvchi: B. To xliyev. – Toshkent: Cho lponʻ ʻ
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007
22
 Imom al-Buxoriy. Al-Adab al-mufrad (Oshirilgan axloq kitobi). – Toshkent: “Movarounnahr”, 2014-y.
23 rizqim   ulug‘,   umrim   uzoq   bo‘lsin   desa,   qarindosh-urug   ‘lariga   mehr-oqibatli   bo
‘lsin!” deganlarini eshitganman deydilar. Bu hadisi-sharifning eng ahamiyatli yeri
shundaki,   ayni   damdagi   turmush   tarzimizda,   qarindoshlaro   mehr-oqibat,   bir-
birlarini   sog‘inishdek   chiroyli   tuyg   ‘ular   anchagina   yo   ‘qolib   borayotgan   davrda
yashaabmiz.   Yaqinlarimizni   borib   ziyorat   qilishlar   o‘rnini   mobil   aloqa   vositalari
orqali   xabar   olishlar   egalladi,   avvalgidek,   hurmat,   e’tibor   deyarli   kamayib
bormoqda.   “Al-jome‘   as-sahih”   asarini   odamlar   orasida   targ‘ib   qilish   bilan
jamiyatimizdagi bunday qusurlrni   bartaraf qilishdek maqsadimizga erishamiz deb
o‘ylayman. Bugungi kunning yana bir og ‘riqli nuqtalaridan biri bu ayrim oilalarda
faqat   qiz   farzandlar   tug   ‘ilishi   va   qo   ‘shtirnoq   ichidagi   ba’zi   otalarning   bundan
norozi   kayfiyatda   bo‘lishlari   borasidagi   vaziyatlar   hisoblanadi.   Imom   Buhoriy
to‘plagan   hadislar   ichida   xuddi   shu   muammolarga   yechim   bo   ‘la   oladigan
rivoyatlar ham mavjud bo ‘lib,Jobir ibn Abdulloh (raziyallohu anhu) dan shunday
rivoyat   qilinadi.:   Rasululloh   sallallohu   alayhi   vasallam:   “Kimning   uchta   qizi   bo
‘lsa,   ularga   odob   bersa,   mehr   ko   ‘rsatsa   va     kafolatini   olgan   bo   ‘lsa,   ya’ni   uni
yetarlicha   moddiy   ta’minlash,   yedirib-ichirsa,   o‘rtacha   kiyintirsa,   dunyo   va
oxiratiga   kerakli   ilmlar   bersa     hamda   o   ‘ziga   muvofiq   keladigan   hunarli   qilsa,
unga jannat vojib bo ‘ladi, Hattoki ikkita yoki bitta bo ‘lsa hamdeya fikr bildirgan.
Shu asnoda aytish joizki, mazkur asar negizini insonparvarlikka asoslangan
qadriyatlar   tizimi   tashkil   qiladi.   Masalan,   “Yetimlarni   e zozlang”   degan   hadisʼ
ijtimoiy   adolat   va   jamiyatdagi   kam   ta minlangan   qatlamlarga   yordam	
ʼ
ko‘rsatishning   ahamiyatini   ochib   beradi.   Bu   qadriyatlarni   jamiyatda   faol   targ‘ib
qilish   orqali   ijtimoiy   birdamlik   va  ahillikni   mustahkamlash   lozimligi   ko‘rsatiladi.
“Al-Jome‘   as-sahih“   da  inson  mol-davlati,  ortirgan  shon-shuhrati  bilangina  emas,
birinchidan,   ezgu   amallari   va   odob-axloqi   bilan   yaxshi   nom   qoldirishi   ko‘p
tomonlama   izohlangan.   Mazkur   holat   hadislar   mazmunida   shunday   talqin   etiladi:
Mo‘min   kishiga   vafotidan   keyin   savobi   tegib   turadigan   amali   solihlar
quyidagilardir:
1)Tarqatgan ilmi.
2) Qoldirgan solih farzandi.
3)Meros qoldirgan Qur’oni.
24 4)Qurgan masjidi va ta’lim mussalari  
5.)Yo‘lovchilar uchun qurgan mehmonxonasi.
6).Qazigan arig‘i.
7).Tirikligida   va   sog‘lomligida   sadaqa   -   ehson   uchun   ajratgan   moli 23
.
Muhaddis   olim   asarlarida   jamiyat   ravnaqi,   insoniyat   taraqqiyotining
ta‘minlanishiga ta‘sir etuvchi muammolarga ham jiddiy e’tibor berilgan. Ularning
orasida   ekologik   muammolarga   alohida   o‘rin   ajratilgan   bo‘lib,   necha   asrlardan
buyon o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Ana shunday muammolar mohiyatini o‘z
mazmunida   aks   ettirgan   hadislarda   ekin   hamda   ko‘chatlarni   o‘tkazish,   ularni
himoya   etish,   ariq-zovurlar   qazish   va   ularni   vaqti-vaqti   bilan   tozalab   turish,   suv
chiqarish kabi ezgu ishlarni amalga oshirishga undovchi g‘oyalar mujassamlangan.
Masalan,   tirik   jonivorlarni   o‘ldirmaslik   (shariatdan  o‘ldirishga   buyurilgan   ilon   va
chayondan   bo‘lak),   jonivorlarga   g‘amxo‘rlik   qilish,   ularga   ozor   bermaslik,   inson
yashaydigan   joyni   unga   ozor   beradigan   narsalardan   tozalash   kishilarga   soya
beruvchi daraxtlarni kesmaslik, hovli sahnlarini toza tutish haqidagi hadislar shular
jumlasidandir.   Yuqoridagi   holatlar   esa   bugungi   globallashuv   sharoitida   ham   o‘ta
muhim   bo’lgan   vaziyatdir.   Chunki   ekologiik   muhit   barqaror   bo‘lsagina,   sog‘lom
hayot lazzati kafolatlanadi,
Xulosa   o‘rnida   shu   aytish   mumkinki,   muhaddislar   imomi,   Islom   dinining
zabardast targ‘ibotchisi Imom al-Buxoriy butun Islom olamida, o‘zbek adaiyotida
yorqin iz qoldirgan, hikmat va donishmandlik sifatlariga ega bo‘lgan takrorlanmas
siymodir. Uning ma’naviy va ilmiy meros namunalari qancha yillar o ‘tmasin o ‘z
mohiyatini,   qadr-qimmatini   yo   ‘qotmaydi,   zamonlar   osha   yanada   ideallashib
boraveradi.   Chunki   haqiqiy   ideal   shaxslarning   oliyjanoblik   xususiyatlari   ular
qoldirgan yodgorliklar qimmati bilan o‘lchanadi. 
23
 Madaminov. S. Ma’naviyat yulduzlari. Yangi asr avlodi. Toshkent.2001.
25 2.2. Alisher Navoiy ijodida axloqiy-ruhiy barkamollik va insonparvarlik
g‘oyalarining ustunligi .
Alisher   Navoiy   turkiy   adabiyotning   eng   yorqin   namoyondasi,   buyuk
mutafakkir va shoir sifatida nafaqat Markaziy Osiyoda, balki jahon xalqlari orasida
ham   tan   olingan   shaxsdir.   Uning   ijodi   birgina   turkiy   xalqlar   adabiyotshunoslari
tomonidan emas, Yevropa xalqlari adabiyotshunos olimlari tomonidan ham chuqur
tahlil   ostiga   olingan..   Chunki   adib   ma’naviy   merosi   umuminsoniy   fazilatlarga
egaligi   bilan   millati,   tili,   dinidan   qat’iy   nazar   xalqaro   miqyosda   barchaga
ma’lumdir.   Alisher   Navoiy   o‘ziga   qadar   o‘bek   adabiyoti   erishgan
muvafaqiyatlarga yakun yasadi va o‘zbek adabiyotini yangi taraqqiyot pog‘onasiga
olib   chiqdi.   Adib   o‘z   asarlarida   davrining   eng   dolzarb   masalalarini   yoritib,
gumanizm,   xalqparvarlik,   ma’rifatparvarlik,   adolat   g‘oyalarini   ilgari   surdi.
“Xamsa”,   “Xazoin   ul-maoniy”,   “Mahbub   ul-Qulub”   kabi   qimmatli   badiiy
asarlarini   yaratdi   Bundan   tashqari   Navoiy   adabiyotshunos   sifatida   “Majolis   un-
nafois” va “ Mezon ul-avzon” asarlarini ham bitd. Bu asarlar o‘zbek adabiyoti va
boshqa   xalqlar   ijodiyoti   tarixini,   uning   nazariy   asoslarini   o‘rganishda   hozir   ham
o‘z   mohiyatini   saqlab   qolmoqda.   takrorlanmas   qo‘lyozmalar   sirasidan   joy   oladi.
XVI asr  o’zbek adabiyoti  tarixida Alisher  Navoiy ijodi  xalq ma’naviy hayotining
eng yusak namunasini tashkil etdi. Navoiy shoir, mutafakkir, davlat arbobi sifatida
nafaqat   badiiy   ijodda,   balki   jamiyatning   axloqiy-ruhiy   tarbiyalanishida   muhim
o‘rin   egallaydi.   Alloma   asarlarida   insonparvarlik   g‘oyalari   turli   shakllarda
ifodalangan   bo‘lib,   ular   quyidagi   ko‘rinishlarda   namoyon   bo‘ladi,   ya’ni   mehr,
axloqiy   poklik,   adolatga   sodiqlik,   bilimga   intilish   kabilarda.   U   insonning   ruhiy
kamoloti,   jamiyatdagi   ijtimoiy   mas’uliyati   va   ma’aviy   barkamollik   fazilatlarini
targ‘ib  qiladi.  Shu  jihatdan  ham,  Navoiy  ijodi   nafaqat   o‘z   davrida,  balki  bugungi
kunda ham milliy va jahon madaniy merosining ajralmas qismi  deya e’tirof etilib
kelinmoqda.  Buyuk mutafakkir, davlat va jamoat arbobi bo‘mish Navoiy qoldirgan
ma naviy   meros   xalqimiz   va   butun   insoniyatning   ma naviy   mulkiga   aylanib,ʼ ʼ
bugungi   kun   bilan   hamnafas   yashamoqda.   Chunki,   hazratning   insonparvarlik
g‘oyalari   bashaiyatning   manfaatiga   xizmat   qilib,   umuminsoniy   qadriyatlar
jamlanmasi   sifatida   ulug‘lanadi.   Uning  asarlarining   aksariyat   qismi   pandnoma   va
26 nasihatlardan   iborat   bo‘lib,   yoshlar   tarbiyasida,   shu   bilan   birga,   katta   yoshdagi
kishilar tarbiyasida ham o‘ta ahamiyatlidir 24
. Negaki tarbiya tizimli jarayon bo‘lib,
u   insonning   ona   qornida   shakllanishdan   to   qabrgacha   davom   etib,   sayqallanib
boraveradi.   Alisher   Navoiy   ilmiy   me’rosidan   o‘rin   olgan,   hikmatlari   qaysi   yosh
toifasi   bo‘lmasin,   har   qanday   xalq   vakillari   uchun   mos   kelaveradi.   Alloma
ijodining   markazida   inson   turadi.   Navoiy   nazaridagi   inson   ijodkor,   qobiliyatli,
bilimli,   sabr-qanoatli,   rostgo y   adolatli,   halol,   insofli   mehnatsevar   va   kamtarlikʻ
kabi   insoniy   fazilatlarga   ega   bo‘lmog   ‘i   zarurdir   va   ana   shunday   xususiyatlarni
o‘zida   aks   ettirgan   shaxslarni   komillikka   intiluchi,   jamoatda   o‘z   o’rnini   topuchi,
ko‘pchilikning   hurmatini   qozongan   kishilar   bo‘ladi   deya   ta’lkidlaydi.   Shuning
uchun   ham,   butun   koinotdagi   eng   yetuk   vujud,   mavjudod   sifatida   insonni
hisoblaydi.   Adibning   asarlarida   inson   hamma   yartilgan   narsalarning,   tirik
jonzotlarning  gultojisi  sifati  bilan  baholanadi,   uning  ijtimoiy-falsafiy   qarashlarida
odam   bolalari   hamisha   hurmatli   ekanligi   va   bu   dunyo   ham   aslida   odamlar   zavq
olib yashashlari uchun yaratilganligi borasidagi g‘oyalar yetakchi o‘rinni egallaydi.
Allohning   olamni   yaratishdan   bosh   maqsadi   ham   insondirInson   butun   borliqning
ko‘rki   va   sharafidir.   Odamzoning   latif   va   sharafliligining   boisi   shundan
iboratki,insonda ilohiyotning butun ko‘rki va kuch-qudrati, sir-u sinoati hammadan
ko‘ra to‘laroq va mukammalroq mujassamlashgandir. Navoiy “Butaqdir bila andoq
tahqiq   bo‘ldum   kim,   haq   subhonoxu   va   taolo   maxluqotda   ba’ni   odamdin
sharifroqdir   va   bimakroqdir   xalq   qilmaydur.   Nevchunki,   ma’rifatulohganjining
zamini va mahrami uldurdeb yozadi o‘zining Nasoyim ulmuhabbat" asarida.
Navoiy   merosida   insonning   ruhiy   va   axloqiy     qadri   asosiy   mavzulardan
biridir.   Shoirning   fikricha,   odamzod   ilm,   chiroyli   xulq-atvor   va   mehr   orqali
o‘zligini   anglaydi   va   shu   fazilatlari   orqali   insonlaro   muloqot   jarayonlarida
faollashib, qadr-qimmatga ega bo‘lib bo‘ib boradi. “Mahbub ul-Qulub” asarida esa
shunday   ta’kidlaydi   “Tarbiyasiz   shaxsning   dunyosi   bo‘m-bo‘sh,   qalbi   yovuzlikka
to‘lgan bo‘lur. Bu fikr insonparvarlik g‘oyasining asosi yanglig‘ qaraladi, Negaki,
tarbiya har bir kishining qimmatli libosidir, bu libosni axloqiy fazilatlar va yaxshi
xislatlar   bilan   boyitsak,   ustimizdagi   tarbiya   libosi   yanada   jozibador   jilovlanib,
24
 Axmedova M.A. Alisher Navoiy asarlarida insonparvarlik prinsiplari va ularning umuminsoniy qadriyatlar bilan 
bog‘liqligi // O‘zbekiston milliy universiteti xabarlari. – Toshkent . 2001. В-96.
27 hmmaga   xush   kayfiyat   ulashadi.   Shu   bilan   birga,   Jaloliddin   Rumiy   o‘zining   “
Hikmatlar”   asarida   shaxs   tarbiyasi   to‘g‘risida   mulohaza   yuritib,   shunday   deydi:
“Agar   odamzotdagi   insoniy   fzilatlarni   1000   soniga   qiyoslasak,   bir-   bu   tarbiya,
nollar   esa   bilim,   chiroy,   boylik   va   yana   shu   tartibda   ketaveradi,   ammo   kshida
tarbiya bo‘lmasa,  qolgan barcha jihatlar nolga tengdir” 25
. degan ma’nodagi ibratli
so‘zlar   bayonotiga   to‘xtalib   o‘tgan.   Bu   degani   insonda,   eng   avvalo,   tarbiya
masalasiga   katta   e   ‘tibor   qaratish   lozimligi   haqidagi   fikirlar   o‘rtaga   chiqadi.
Shuningdek,   Alisher   Navoiy   qoldirgan   badiiy   adabiyot   gulshanida   mehr   va
muruvvat   g’oyalari   ko‘p   uchraydi.   “   Hayrat   ul-Abror   dostonida     insonlarni
boshqalarga yordam berishga, xayrli ishlar qilishga chaqiradi.   Navoiy qarashicha,
yaxshilik   qilishni   o‘ziga   maqsad   qilib   olgan   odamlar   saxiy   va   himmatli   bo‘ladi.
“Saxiylik kishilar bog‘ining hosldor daraxtidir, balki u daraxrning shirin mevasidir,
odamgarchilik   o‘lkasining   to‘lqinli   daryosi,balki   u   daryoning   asl   gavharidir” 26
.
Odamlarga   qarata   saxiylikni   xalqqa,   davlatga   faqat   mol-mulk   bilan   emas,   balki
o zidagi aql va bilim, g‘o‘zal xulq orqali ham ulashish mumkinligini ,qayta-qaytaʻ
nasihat   etadi,   ya’ni   odamlarga   yaxshilik   qilish   faqat   mol-dunyo   bilan
o‘lchanmaydi,   inson   birgina   tabassumi   va   shirinso‘zi   orqali     ham   ko   ‘ngillarni
obod   etishi   mumkinligini   targ‘ib   qiladi..   Shoir   saxiylik   himmatli   bo lish   bilan	
ʻ
bog liq   ekanini   uqtirib   “Saxiylik   odamning   odobidir,   himmat   uning   joni,   himmat	
ʻ
dunyoga   yuz   ming   kushoyish   bo lar,   himmatsiz   kishi   er   sendek   emas,   jonsiz	
ʻ
badanli   kishi   tirik   emas”deya   pand   nasihatlar   qiladi   o’z   asarlarida.   Mutafakkir
bobomiz   insonparvarlikni   faqat   shaxsiy   sifat   emas,   balki   jamiyatdagi   mas'uliyat
bilan   bog'liq   deb   qaraydi.   "Lison   ut-Tayr"da     shunday   fikr   bildiradi:   har   bir
insonning   ijtimoiy   mas'uliyati   bor,   va   adolatni   ta'minlashila   jamiyat   barqaror
rivpjl;anadi,   ya’ni   adolat   bor   joyda   o’zaro   tartib-intizom   hukm   surib,   mamlakat
yanada ravnaq topadi deb biladi. “ Hayrat ul-Abror”   dostonida “ kimki haqiqatni
yolg‘ondan,   noto‘g‘rini   to‘gridan   ajrata   bilsa,u   o‘z   adli   bilan   G‘arb   va   Sharqni
yoritgan bo‘lur” 27
 degan qimmatli fikrlarni ham keltirib o ‘tgan. Bu asa, adolat nuri
25
 A.Navoiy   Mahbub ul- Qulub.G‘ afur G‘ulom nomidagi  nashriyot-matbaa ijodiy uyi.Toshkent.1991 . В-18.
26
 A.Hayratul-Abror. G afur G ‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti. Toshkent.   1989.  В-74.
27
  A.Navoiy..Hayratul-Abror.(ikkinchi   nashr)   G   afur   G   ‘ulom   nomidagi   adabiyot   va   san’at   nashiryoti.
Toshkent.1997 . В-127.
28 insoniyatni   saodat   tomon   chorlashidan   darak   beradi.   Shu   yerda   men   o'zimning
kuzatishimni   qo'shsam,   bugungi   zamon   jamiyatida   ham   shaxsning   axloqiy
mas'uliyati  muhim ahamiyatga ega. Masalan,  davlat  xizmatida faoliyat yurituvchi
kishi   adolatli   qarorlar   qabul   qilsa,   u   nafaqat   o'zining,   balki   butun   jamiyatning
farovonligiga   hissa   qo'shgan   bo’ladi   Shuningdek,   Navoiy   davlat   arbobi   sifatida
faoliyat   yuritgan   davrida,   uning   siyosiy   qarorlari   ham   adolat   va   insonparvarlik
tamoyiliga   asoslangan.   Bundan   tashqari,   har   bir   inson   o‘ziga   to‘g‘rilikni   odat
qilmog‘i  haqida so‘z yuratkan, kimki  to‘g‘rilik yo‘li qanday ekanligini  bilmoqchi
bo‘lsa,   bu   yo‘l   ikki   xil   ko’rinishda   bo‘adi,   deydi.   Birinchisi,   to‘g‘ri   so‘z   odam.
Agar   u     to‘g‘ri   so‘z   bo   ‘lsa   uning   ishi     ham,   o‘zi   ham   to‘gri   bo   ‘lishi     kerak,
Ikkinchi   toifa   kishilar   andisha   bilan   betgachoparlik   qila   olmay,   “to‘g‘ri”
deyuvchilardir.   Navoiy   birinchi   toifani   to   ‘liq   ma’qullagan   holda,   ikkinchisi   ham
“yomon   emas”   deya   inkor   qilmaydi.   Lekin,   albatta,   yolg‘onni   gapirmagan
ma’qulroqdir.  Agar bilmasdan yolg ‘on gapirilsa, so ‘ng bilib undan qochilsa, buni
ayb deb bo’lmaydi, chunki o ‘sha odam baribir haqiqat yo‘liga tushib oladi. Inson
hayoti   davomida   adashishi,   chalg   ‘ib   qolishi   mumkin,   biroq   vaqti   bilan   o   ‘z
xatosini anglasa, bundan afsuslanib, uni tuzatishga urinsa, bu holat kechiriladi, deb
tushintiradi.   Yolg‘on   insonning   odatiga   aylanib   qolgan   bo‘lsa,   kechirib
bo‘lmaydigan   gunoh   kabi   qoralanadi.Shu   o‘rinda     shoir   o‘z   zamonasidan   biroz
noliydi,   odamlar   rostgo‘ylikdan   chekinayotgani   va   jamiyatda   yolg‘on-yashiq
gaplar   ko‘payib   ketganligidan   xavfsiraydi   va   xalqni   yanglish   yo‘ldan   qaytarishga
jon-jahdi   bilan   harakat   qiladi.   Bundan   ko‘rinib   turibdiki,   hamma   davrlarda   ham
aldov, g‘iybat kabi yomon illatlar, insoniylik tamoyillariga yot bo‘lgan mafkuralar
mavjud   bo   lgan   va   bo‘ladi   ham,   ammo   mazkur   ziddiyatli   holatlarga   qarshi
kurashda, ularga nisbatan tanqidiy fikr yuritishda Alisher Navoiydek qalami o‘tkir
allomaning ma’naviy meros namunalari doimo qadrli va qimmatli,  bo‘laveradi.
  Men   shuni   ta'kidlashni   istardimki,   Navoiy   yaratgan   obrazlar,   hikoyalar
badiiy   talqin   vositasigina   emas,   amaliy   hayotda   ham   shaxsiy   namuna   bo'lishi
mumkin.   Shu   sababli   uning   ijodi   faqat   badiiy   asar   sifatida   emas,   pedagogik   va
axloqiy   dars   sifatida   ham   ahamiyatlidir.   Shaxsiy   tahlil   bilan   aytganda,   Navoiy
asarlaridagi   insonparvarlik   g'oyalari   bugungi   pedagogika   va   ma'naviy   tarbiya
29 jarayonlarida     dars   o‘tish   metodlari   yordamida   yoshlar   ongiga   singdiriladi.
Dostonlardagi   qahramonlarining   ichki   axloqiy   kamoloti   talaba   va   yosh   avlodni
tarbiyalashda,   ularni   ma'naviy   va   axloqiy   jihatdan   yetuk   inson   qilib
shakllantirishda   ilhom   manbaai   bo'lib   xizmat   qiladi.   Shunday   qilib,   Navoiy   ijodi
zamonaviy hayot bilan uzviy bog'liq bo'lib, ezgulikni targ‘ib etuvchi g'oyalar asrlar
davomida   o'z   dolzarbligini   yo'qotmaganini   ko'rsatadi.   Navoiy   ijodida   eng   asosiy
insonparvarlik   va   ezgulik   g‘oyalarining   o‘ziga   hoslik   tomoni   shundaki,,u   o‘zi
yashagan   davrgacha   faoliyat   yuritgan   barcha   mutafakkir   va   ijodkorlardan   farqli
o‘laroq     ilohiylik   va   dunyoviylik   tamoyilini   uyg‘unlashtirgan   holda     ilm   sohibi
bo`lishni   istaganlarga     ham   diniy,   ham   dunyoviy   o‘quv-metodk     qo‘llanmalarga
tayanish   samarali   ekanligini   ko   ‘rsatib   berganligidadir.   Ilohiy   g‘oyalar,   timsollar
uning   uchun   inson   hamisha   intiladigan   ideal   olam   bo‘lsa,   dunyo   shu   ideal
olamning   ko‘zgusi,   ibrat   va   saboq   maydoni   bo’lib   gavdalanadi.   Zero,   insonda
koinotning, ilohiy olamning hikmatlari, mohiyati aks etgan. Ayniqsa, bu boradagi
qarashlar "Hayrat ul – abror" dostonini asosini tashkil etadi. “Neki olami kubroda
bor-olami sug‘roda bor”, deydi Navoiy ushbu dostonida. Olami kubro- katta olam,
ya’ni koinot, borliq. 
Olami sug‘ro-kichik olam, ya’ni inson. Bunday qarash aslida Odam Atoning
yaratilishi   haqidagi   rivoyatga   borib   taqaladi.   Odam   Ato,   Qur’oni   karimda
aytilishicha, tuproqdan yaratilib, keyin unga Alloh o‘z ruhini yuborgan va  jon ato
etgan.. Demakki, inson modda va ruh yoki yoki tabiat va ilohdan vujudga kelgan.
Shu   bois   inson   ziynatining   o‘zida   majoz   va   haqiqat,   ilohiylik   va   dunyoviylik
mujassam.   Bu   olam   yagonaligi   haqidagi   vahdat   ul-vujud   ta’limotiga   muvofiqdir.
Navoiy kabi mutafakkirlarning asarlarida ta’lim-tarbiya, o‘qish-o‘rganish, va olgan
bilimlarini   tahlil   qilishdek   ijobiy   xususiyatlar,   ustoz-murabbiylar   mehnati,   haqi,
shogirdlar,   ota-onalar,   ma’rifat,   ma’naviyat   haqidagi   ijtimoiy,   falsafiy,   siyosiy,
badiiy   fikrlari,   umuminsoniy   g‘oyalar   jamlangan     Shoir   asarlarida   insoniyatning
yuksak ideallarini kuyladi, nafaqat kuyladi, balki o‘z ideallari uchun kurashdi ham.
Alisher   Navoiy   imonni   insonlikning   bosh   belgisi   deya   ulug‘laydi.   U   iymon
deganda taqlidiy emas, haqiqiy imonni nazarda tutadi. Shoir riyokorlik, soxtakorlik
va ikkiyuzlamachiliklar bilan aslo kelisholmaydi. Bunga “Shayx” radifli g‘azali va
30 “Mahbub   ul   qulub”dagi   “riyokor   shayxlar   haqida”gi   qarashlarini   misol   qilish
mumkin.   Komil   inson   bir   tomondan   jami   ruhiy-ma’naviy   qudrat,   aqlu   zakovat,
yaxshi   sifatlarning   jamuljami   hisoblangan   mavhum   bir   zot   tushunchasi,   ikkinchi
tomondan   shu   cho‘qqiga   intilib   muayyan   martabalarga   erishgan   kishi   ham   komil
inson deb hisoblangan”. Alisher Navoiy komil inson to‘g‘risida butun bir ta’limot
yaratdi.   Uning   nasriy   va   nazmiy   asarlari,   g‘azallari,   “Xamsa”   tarkibidagi
dostonlari,   “Nasoyim   ulmuhabbat”,   “Tarixi   anbiyo   va   hukamo”,   “Holoti   Sayid
Hasan   Ardasher”,   “Mahbub   ul-qulub”,   “Majolis   un-nafois”,   “Lison   ut-tayr”   va
boshqalarda   komil   inson   qanday   bo‘lishi   kerakligi,   qaysi   fazilatlarni   egallashi
lozimligi   borasidagi     fikrlar   har   tomonlama     izchil   tarzda   yoritib   berilgan.
Navoiyning   komil   inson   ta’limoti   negizini   tabiat,   inson   va   Allohga   bo‘lgan
muhabbat belgilaydi. U payg‘ambarlar, aziz avliyolar, piru komillar, orifu so‘fiylar
to‘g‘risida   so‘z   yuritganda,   g‘azal   va   ruboiylarida   tabarruk   zotlarning   xislatu
fazilatlari haqida ishq-muhabbat bilan yozgan.
2020 yil 19 oktyabrda Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning “Buyuk shoir va
mutafakkir   Alisher   Navoiy   tavalludining   580   yilligini   keng   nishonlash
to g risida”gi qarori qabul qilingan edi. Bu qarorda mutafakkirning asarlarida teranʻ ʻ
ifoda   etilgan   milliy   va   umuminsoniy   g oyalarning   jahon   ijtimoiy   hayotida   tutgan	
ʻ
mohiyati   va   bu   nazariyalarning   yoshlar   qalbida   yuksak   axloqiy   sifatlarni
tarbiyalashdagi   roli   nazarda   tutilgan.   Shoirlarning   sultoni   bo   ‘lmish   navoiyni
adabiy-ilmiy   merosini   yanada   chuqurroq   o rganish   va   targ ib   qilish   maqsadida	
ʻ ʻ
tegishli  vazifalar   belgilab  berilgan.   Shu  jumladan,   qarorda  “Oliy  va  o rta   maxsus	
ʻ
ta lim   vazirligi,   Xalq   ta limi   vazirligi,   Maktabgacha   ta lim   vazirligi,   Vazirlar	
ʼ ʼ ʼ
Mahkamasi   huzuridagi   Prezident,   ijod   va   ixtisoslashtirilgan   maktablarni
rivojlantirish   agentligi   Alisher   Navoiyning   asarlarini   uzluksiz   o qitish	
ʻ
konsepsiyasini   ishlab   chiqishi   hamda   2021-2022   o quv   yillarida   barcha   ta lim	
ʻ ʼ
muassasalarida   shu   asosida   o qitish   yo lga   qo yilsin”,   deb   ta kidlangan.   Qarorda	
ʻ ʻ ʻ ʼ
“Navoiy   va   yoshlar”   maxsus   dasturini   ishlab   chiqish,   umumta lim   maktablarida	
ʼ
esa,   “Navoiy   vorislari”   g‘azalxonlik   kechalarini   taskil   etish   va   Prezident,   ijod   va
ixtisoslashtirilgan   maktablarida   “Navoiyni   anglash”   mavzusida   insholar   tanlovini
o tkazish   va   g oliblarni   taqdirlash   vazifasi   belgilab   berilgan   bo‘lib,   mana   olti	
ʻ ʻ
31 yildirki  bu tashabbus  hozirgacha amalga oshirib kelinmoqda.Natijada, yosh avlod
tasavvurida   bugungi   kun   o’zbek   adabiyoti   va   grammatikasi   shakllanishi   uchun
tamal   toshini   qo‘ygan   Navoiydek   siymo   shaxsiyatiga   nisbaan   hurmat   tuyg‘usi
yanada kuchaydi. o‘tgan Bu vazifalar tizimli ravishda amalga oshirib kelinmoqda.
Islohotlarning   mantiqiy   davomi   olaroq,   davlatimiz   rahbarining   2022   yil   28
yanvarda   “Yangi   O zbekistonning   2022-2026   yillarga   mo ljallangan   taraqqiyotʻ ʻ
strategiyasi to g risida”gi farmoni qabul qilindi. Bu farmonda “Inson qadri uchun”	
ʻ ʻ
tamoyili   asosida   yettita   ustuvor   yo nalishdan   iborat   “Yo l   xaritasi”ishlab	
ʻ ʻ
chiqildi 28
. Taraqqiyot   strategiyasida   “Jahonga   tanilgan   allomalarimiz     boy   ilmiy
merosini izchil o rganish va keng targ ib etish” belgilab berilgan. “Qadr-qimmat -	
ʻ ʻ
odamning boshqa shaxslar orasida, xalqning xalqlar orasida topgan hurmati, o rni,	
ʻ
obro   e tiborini,   nufuzini   bildiradi.   Inson   qachon   xor,   baxtsiz   bo ladi?   Agarda   el	
ʻ ʼ ʻ
nazaridan   qolsa   yoki   qadr-qimmati   yerga   urilsa,   poymol   qilinsa.   Sho ro   davrida	
ʻ
xalqimiz   ocharchilikni   ham   ko rdi,   zog ora   non,   kunjara     yedi   o lmadi,   sinmadi.	
ʻ ʻ ʻ
Lekin   beqadrlikdan   yuraklari   ezilib   yashadi”.   Qornimga   emas,   qadrimga
yig layman   deb   yuborgudek   ahvolda   edilar.Yurtimizda   “Inson   qadri   ustuvor	
ʻ
bo lgan jamiyat va xalqparvar davlat” g oyasi asosida Yangi O zbekistonni barpo
ʻ ʻ ʻ
etishning   zarur,   siyosiy,   huquqiy,   ijtimoiy-iqtisodiy   va   ilmiy-ma rifiy   asoslari	
ʼ
yaratildi. Bundan sal kam olti asr oldin hazrat Navoiy ilgari surgan insonparvarlik
g oyasining   taraqqiyot   strategiyasida   belgilangan   vazifalar   bilan   hamohanglig	
ʻ
bobokalonimiz   ilmiy   yodgorligini   naqadar   tengi   yo‘q   ekanidan   xabar   beradi   .Bu
g oyalar   mamlakatimizning   kelajagiga,   xalqimizning   farovon   va   osoyishta   hayot
ʻ
kechirishiga, inson qadr-qimmatining har vaqtdagidan ko‘proq qadrlanishiga sabab
bo‘ladi..   Navoiyning   ijod   bulog idan   suvi   bilan   sug‘orilgan   yuksak   tafakkur	
ʻ
mevalari xalqimizni va mamlakatimizni porloq cho qqilar sari yetaklayveradi.	
ʻ
Shuni aytish o‘rinliki, hazrat  Navoiy “Xayrat ul- abror” dostonida tasavvuf
falsafasidagi axloq, xulq-odob qoidalari, insonparvarlik va odamiylik, nafsni tiyish,
adolat   va   ma’rifat,   tabiat   va   insonni   sevish,   ularni   e’zozlash,   ta’lim-tarbiya
to‘g‘risidagi   g‘oyalardan   unumli   foydalandi.   Bu   g‘oyalar   mutafakkirning   boshqa
g‘azal   va   ruboiylari,   dostonlari,   nasriy   asarlariga   ham   singib   ketgan.   I.Haqqul
28
Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi”. – Toshkent: O zbekiston, 2022. B-76.	
ʻ ʻ
32 ta’kidlaganidek,   “Navoiyning   tasavvufga   yondashuvi   va   bu   ta’limotdan   ko‘zda
tutgan   maqsadi   –   shaxs   va   millat   taqdiriga   mas’ul,   yurt   taraqqiyotiga   suv   va
havoday   zarur   tushunchalarning   istiqboli   uchun   yonib   kurashgan,   haqiqatni   faqat
tanish emas, haqiqatni sevish salohiyatini ham ko‘zlagan mutafakkir san’atkorning
yondashuv va maqsadi edi” Mutafakkirning umuminsoniy mazmunga ega bo‘lgan
gumanistik   qarashlari   islom   falsafasidan   oziqlangan   bo‘lib,   alloma   o‘zining
asarlarida   uning   diniy   va   dunyoviy   jihatlari,   zohiriy   va   botiniy   tarflarini   har
tomonlama   rivojlantirishga   harakat   etgan.   Allomaning   inson   va   insonparvarlik
to‘g‘risidagi   qarashlarini   tahlil   qilishdan   avval,   uning   Xudo   va   tabiatga
munosabatiga to‘xtalish maqsadga muvofiq, deb o‘ylaymiz. Uning fikricha, Xudo
hamma   mavjudotning   ibtidosi,   boshlang‘ichini   tashkil   etadi.   Dunyodagi   hamma
narsa   o‘tkinchi,   vaqtinchalikdir,   Xudo   esa   abadiy   turuvchidir,   nimaiki   borliqda
sodir   bo‘lsa,   uning   irodasi   bilan   amalga   oshadi.   Mutafakkirning   fikr   yuritishicha,
“Aql yordamida inson hamma narsalarning siru asrorini, dunyodagi o‘zgarishlarni,
ularning   mohiyatini   chuqur   idrok   qilolmaydi.   Bunga   aql   ojizlik   qiladi.   Zeroki,
inson   bilimi,   aqli   chegaralangan.   U   haqiqatni   to‘la   anglay   olmaydi”   SHunga
qaramasdan,   Navoiy   insonni   aqlsiz   tasavvur   qilmaydi.   Inson   qanday   ish   bilan
shug‘ullanmasin   aqlga,   tafakkurga,   uning   kuchiga   ishonishi   kerak,   degan   fikr
mutafakkir   asarlarining   muhim   jihatini   tashkil   qiladi.   Navoiyning   hayotda   qilgan
ishlari,   davlat   arbobi   sifatidagi   faoliyati,   xalqning   turmushini   yaxshilashga,   og‘ir
qismatini   yengillashtirishga   qaratilgan   savobli   va   xayrli   ishlari,   “Xamsa”   sining
mazmun-mohiyati   umuminsoniy   va   gumanistik   ruh   bilan   sug‘orilgan.   Mutafakkir
insonparvarlik tushunchasiga ijtimoiy mazmun   beradi. Ushbu dostonida kamtarlik,
vafodorlik,  nafsni   tiyish,   rostgo‘ylik,   saxiylik,   donolik,  muhtoj   va   yetim-esirlarga
yordam   berish,   bag‘rikenglik,   muloyimlik,   shirinsuxanlik,   shijoatkorlik,   ezgulik,
mehr-muruvvat,   rahmdillik,   odamiylik   -   bularning   hammasi   insonparvarlikning
tarkibiy qismi bo‘lib, insonni kamolot sari, ezgulikka yetaklaydi.
33 III.BOB. Ajdodlar tarixiy va ma’naviy merosini zamonaviy ta’lim-tarbiya
jarayonlarida qo‘llash istiqbollari .
3.1.Temuriylarning ilmiy meosi va uning jahon svilizatsiyasiga ta’siri .
O‘tmishga   nazar   soladigan   bo‘lsak,   tarixida   shunday   davrlar   bo‘lganki,ular
nafaqat   bir   hududning,   balki     butun   dunyo   taraqiyotining   muhim   bosqichini
belgilab beradi. Aynan shunday davrlardan biri bu temuriylar davridr. XIV asrning
ikkinchi   yarimidan   XV   asr   oxirigacha   davom   etgan   mazkur   davr   Movarounnahr
hududida   siyosiy   barqarorlik,   iqtisodiy   taraqqiyot,   ma’naviy   barkamollik   va
madaniy   uy‘onish   jarayonlarining   yuksak   cho’qqiga   ko   ‘tarilishi   bilan   ajralib
turadi. birinchi o ‘rinda shuni  alohida ta ‘kidlab o ‘tish kerakki, Sohibqiron Amir
Temur   davlat   boshqaruvini   mustahkamlash   bilan   birga,   ilm-fan   va   madaniyat
rivojiga   ham   salmoqli   darajada   e’tibor   qaratgan   adolatli   rahbar   edi.   U   “Kuch-
adolatda”   shioriga     siyosiy   boshqaruv   sohasida   ham,   ma’naviy-ma   ‘rifiy   sohani
rivojlantirishda ham birdek tayandi. Davlatning siyosiy barqarorligi, taraqqiyoti va
ijodiy   faolyat   uchgun     qulay   muhit   yaratdi.   Amir   Temur   va   temuriylar   davrida
Movarounnahr   va   Xurosonda   ta’lim-tarbiyaga   e’tibor,   ilm-fanga   homiylik   davlat
siyosati ning ajralmas qismiga aylandi 29
. Barcha shaharlarda oliy ta-lim dargohkari
hisoblangan madrasalar barpo etilib, o’sha davrning yetuk olim-u ulamolari tolibi-
ilimlarga   dars   berishg,   harf   o’rgatishga     jalb   etildi.   Amir   Temur   har   qanday
rivojlanishning   asosi   sifatli   ta’lim   va   tarbiyada   ekanlilini   chuququr   anlab   yetgan
shaxs   edi,   shuning   uchun   ham   ilm-ma’rifatli   kishilarning   mavqeyini   ko‘tarish
yo’lidan   bordi.   Saltanatning   barcha   yirik   shahar   va   qishloqlarida   bir   nechalab
boshlang‘ich   turdagi   maktab   va   madrasalar   qurdirdi.   Ushbu   o’quv   dargohlariga
o‘g‘il   bolalar   to‘rt   yosh,   to‘rt   oylik   va   to’rt   kunlik   bo‘lganlarida   bora
boshlaganlar.Amir   Temur   bolalarga   diniy   ta’lim   bilan   birgalikda,   dunyoviy
ilmlardan   saboq   beruvchi   ta’lim   tizimini   joriy   qildirdi.   Uning   buyrug‘i   bilan
madrasalarda   diniy   ilmlar   (tafsir,   hadisshunoslik,   fiqh)   kabi   fanlar   qatorida
dunyoviy   (handasa,   aljabr   mantiq,   astronomiya,   tarix,   adabiyot)   darsliklarining
29
 Nizomiddin Shomiy.  “ Zafarnoma ” .   Movarounnahr .  Samarqand.   2004 . В-16.
34 o’qitilishi   ham   yo‘lga   qo‘yildi.   Ahli   ilmni   yuksak   qadrlagan   sohibqiron   olimlar,
fuzalolar bilan tez-tez uchrashib turar va ulardan davlat boshqaruvi, siyosatiga oid
masalalar   yuzasidan   maslahatlar   olardi.   Xususan,   buyuk   tarixnavis   Sharafiddin
Aliy Yazdiy  “Zafarnoma” asarida  Amir Temur haqida quyidagicha fikr yuritgan:
“Amir   Temur   biror   masalani   hal   qilmoqchi   bo‘lsa,   avval,   shu   sohaning
mutaxassislari   bo‘lgan   ilm-ma’rifat   egalari   bilan   kengash   o‘tkazar   edi” 30
.
Shuningdek,   buyuk   sarkarda   tarixchi   olimlarni   o   ‘ta   darajadi   hurmat   qilgan.
Shuning   uchun   ham   mazkur   davrda   tarix   fani   ken   miqyosda   ravnaq   topgani
aytiladi. Temuriylar  davri  madaniyatining ahamiyatli  tomonlaridan yana bir  jihati
shundaki,   madrasalarda   o‘g‘il   bolalar   singari     qiz   bolalar   ham   ta’lim   olsh,   hunar
o’rganish   imkoniyatiga  ega   bo‘lganlar.  Chunki   Temur   bobomiz   “Ayollarning  ilm
yo‘lidan borishlari -bu butun bir jamiyatning ilm o‘rganishi bilan barobardir” deya
ta’kidlagan.  Shu bois  ham, mamlakatdagi  barcha ayol-qizlar    xuddi  erkaklar  kabi
madrasalarda tahsil olish imkoniga ega bo ‘lishgan. Mamlakatda qancha ko ‘p aqlli
va   dono   ayollar   bo‘lsa,   ular   tarbiya   qilgan   bolalar   ham,   albatta,   el   koriga
yaraydigan,   vatanparvar,   zukko   farzandlar   bo‘lib   kamol   topadilar.   Ayollar   faqat
ilm o’rganish bilan cheklanib qolmasdan, davlat boshqaruv sohasida ham juda faol
bo‘lishgan.   Harbiy   xizmatga   bir   necha   ming   ayollar   jalb   qilinib,   ularga   urush
texnikasidan   saboq   berilgan,   bu   hodisalarga   jonli   guvohlardan   biri   bo‘lgan   ibn
Akbarshoh   shunday   yozadi:   “Temur   lashkarlari   orasida   ayollar   ham   bo   ‘lib,ular
dushman bilan bo‘lgan to‘qnashuvlarda matonat ko ‘rsatadialar. Nayza sanchishda,
qilich o‘ynatishda va kamondan o‘q uzishda ham juda mohir edilar” 31
.
Amir  Temurning tarix sahifasidagi  o‘rni  va uning qoldirgan  merosi  birgina
harbiy   g‘alabalar   yoki   keng   hududlarni   qamrab   olgan   saltanat   barpo   etish   bilan
chegaralanib   qolmaydi.   Taniqli   olim   Ahmadjon   Choriyev   o‘zining   “Sohibqiron
ma’naviyati”   asarida   ulug`   sarkarda   faoliyatini   mutlaqo   yangicha   rakursda
ma’naviy-falsafiy   poyevor   tizimi   sifatida   tahlil   qiladi.   Muallifning   qarashlaridan
lelib chiqilsa, Amur Temur davlatining uzoq muddat barqaror turishi va temuriylar
renesansiga   zamin   yaratishi,   uning   shaxsiy   ma’naviyati   hamda   davlat   siyosatiga
singdirilgan qadriyatlarning ijobiy samarasidir. Ahmadjon Choriyev ushbu asarda
30
 Sharafiddn aliy Yazdiy.Zafarnoma. Yangi asr avlodi.1989 . В-74.
31
 Ibn Arabshoh. Ajab al-Maqdur. Qo‘lyozma .  1971.  В-41.
35 buyuk   sarkarda   faoliyatining   bosh   hujjati   bo   ‘lmish   “Temur   tuzuklari”kitobini
chuqur tahlilga tortadi. Amir Temur o‘z faoliyatida “Kuch-adolatdadir” tamoyilini
shunchaki   shior   darajasida   qoldirmasdan,   uni   tizimli   qonuniyatga   aylantirgan.
Saltanadagi   har   bir   bo‘g‘indagi   rahbar,   amir   yoki   vazirning   huquq   va
majburiyatlari   aniq   belgilangan   bo‘lib,   adolat   mezoni   amaldorlarning
o‘zboshimchaligini  cheklash,   soliq  tizimini   xalqqa  og ‘irlik qilmaydigan  darajada
muvozanatlash   hamda   jamiyatda   kuchlilar   tomonidan   kuchsizlarning   ezilishiga
yo‘l qo ‘ymaslikda yaqqol namoyon bo‘lgan. Aynan qonun ustuvorligi va ijtimoiy
adolat   buyuk   sarkarda   islohotlarining   xalq   tomonidan   qo‘llab-quvatlanishini
ta’minlagan.   “Sohibqiron   ma’naviyati“   kitobining   o‘ziga   xos   ilmiy   ahamiyati
shundaki, unda buyuk Temurning diniy ulamolar va tasavvuf namoyondalari bilan
o‘zaro   munosabatlari   uning   faoliyatini   belgilovchi   asosiy   omillardan   biri   sifatida
ko‘rsatiladi.   U   harbiy   yurishlarda   har   doim   ma’naviy   pirlari,   asosan,   Said   Braka
kabi   ulig‘   murshidlarning   yo   ‘llanma   va   o‘gitlariga   tayangan,   biror   islohot
boshlamoqchi   bo‘lsa,   albatta,   Islom   dini   buyruqlaridan   uzoqlashmagan   holda   ish
yuritgan.   Uning   zamonida   dindorlik   va   iymon-   e’tiqod   doimiy   ravishda
xalqparvarlik   ruhi  bilan  uyg unlashuviga  erishilgan,  ya’ni  xalq  ijtimoiy  hayotida
diniy-ma’naviy   birlikni   shakllantirgan.   Asar   mazmuni   Amir   Temurning   hariy
yurishlari   faqat   mamlakatlarni   bo‘ysundirishga   emas,   balki   tarqoqlikka   barham
berish   va   strategik   xavfsizlikni   o   ‘rnatishga   qaratilganini   ochib   beradi.   O‘zaro
urishayotgan mayda bekliklar o‘rnida markazlashgan, qudratli davlatning  tuzilishi
Buyuk   ipak   yo‘lida   savdo   va   iqtisodiyot   yanada   rivojlanishiga   zamin   yaratdi.
Qo‘shin ichidagi intizom esa, mardlik, va’daga vafodorlik va vatanarvarlik singari
go‘zal   ma’nviy   fazilatlar   asosida   mustahkamlandi.   Sarkardalarni   tayinlashda
ularning   kelib   chiqishi   emas,   shaxsiy   jasorati   va   davlatga   bo   ‘lgan   sadoqati   bosh
mezon   qilib   olindi.   Amir   Temur   harbiy   lashkarlariga   ko   ‘plab   talablar   qo   ‘yishi
bilan   birgalikda   ularni   har   jihatdan   rag‘batlantirib   turganligini   ham   unutmaslik
lozim 32
  Masalan “Temur tuzuklari” da vazirlar, amirlar va hokimlarga beriladigan
in’omlar   haqida   so’z   yuritilib:   “Qaysi   bir   amir   biror   dushman   qo‘shinini   yengsa
yoki   mamlakatni   olsa,   uni   uch   narsa:   1)   tug‘,   nog‘ora,   bahodirlik   martabasi;   2)
32
 Amir Temur.Temur tuzuklari.Ilm-ziyo-zakovat.Toshkent.2020 115-Bet
36 davlat   kengashlariga   bemalol   kirish   huquqi;   3)   biron   sarhadning   noibligi   bilan
siyladim”,   va   yana   so‘zining   davomida,   “Begiga   e’tiqodi   kuchli   navkar   ulkim,
uning og‘ir-qattiq e’tirozli so ‘zlaridan ranjib, ko‘nglida kek saqlamaydi. Begidan
sodir   bo   ‘lgan   kamchiliklarni   o‘zidan   deb   biladi,   Shunday   navkar   ta’min-u
tarbiyaga   loyiqdir.   Qaysi   navkarning   himmati   yemak-ichmak ,   yaxshi
kiyinmakkagina   bog‘lanar   ekan,   albatta,   ish   vaqtida   sustkashlik   qiladi.   Qaysi
navkar   o‘z   xizmati,   haq-burchini   unutib,   ish   paytida   mehnatdan   yuz   o‘girsa,
bunday   navkarlardan   yuz   o‘girmoq   darkordir” 33
  deya   ta’kidlab   o‘tadi.   Bu
nasihatlardan   shuni   anglah   mumkinki,   davlat   xizmatida   ishlayotgan   har   bir
xodimni   imoni   butun   va   ishiga   mas’uliyat   bilan   yondashadiganidan   tayin   etmoq
zarurdir.
Hamma   zamonlarda   ham   har   bir   inson     hayoti   davomida   do‘st   tanlashda
ehtiyot bo‘lmog‘i lozimdir, shuning uchun ham bir kishini do‘stim deyishdan oldin
uning barcha jihatlariga, tarbiyaviy harakatlariga jiddiy tarzda nazar solmoq kerak,
chunki   dushman   kuchli   tomonimizni,   do‘st   esa,   zaif   tarafimizni   bilgaydir.   Amir
Temur     shu   xususdagi   o‘gitlar   bayonotida   quyidagi   nasihatlarnikeltiradi:”   Menga
hasad   qilib,   o‘ldirishga   qasd   qilgan   kishilarga   shunchalik   sovg‘a-salomlar     berib,
muruvvat-u ehsonlar ko‘rsatdimki, bu yaxshiliklarni ko ‘rib, xijolat teriga g ‘arq bo
‘ldilar. Hamisha mening roziligimni olib ish tutgan do ‘stlarim oldimga panoh tilab
kelgan   vaqtlarida,   ularni   o’zimning   baxt-u   davlatimga   sherik   bilib,   hech   qachon
ulardan   mol-muk   va   tirikchilik   ashyolarimni   ayamadim.   Yana   o   ‘z   tajribamdan
bildimki,   sodiq   va   vafodor   do   ‘st   ulkim,   o‘z   do   ‘stidan   ranjimaydi,   do‘stining
dushmanini o‘zining ham dushmani deb biladi. Agar kerak bo ‘lsa do‘stidan jonini
ham ayamaydi”. Amir Temur davrida ham va undan keyin mamlakatni boshqargan
barcha Temuriy shahzodalar  hukmronlik qilgan vaqtlarida ham ilm-fan, san’at  va
madaniyat   yuksak   darajada  rivojlanib  bordi,  xususan,  Mirzo  Ulug’bek zamonida
astronomiya,   matematika   va   boshqa   shu   kabi   tabiiy   fanlar   har   qachongidan   ham
taraqqiy   etdi.   Ulug‘bekning 1417-1420 yillarda Samarqandda  qurdirgan madrasasi
Registonda barpo etilgan dastlabki me’moriy ansamblga aylanadi. Ushbu madrasaga
Ulug‘bek   islom   olamining   ko‘plab   astronom   va   matematiklarini   taklif   etadi.
33
 Amir Temur.Temur tuzuklari.   Ilm-ziyo-zakovat.Toshkent.   2020 .  117-bet
37 Shuningdek,   G‘ijduvon   va   Buxoroda   ham   madrasalar   qurdirgan.   Ulug‘bek
tomonidan   barpo   etilgan   madrasalar   universitet   vazifasini   bajargan.   Buxorodagi
Ulug‘bek   madrasasi   peshtoqida   «Ilmga   intilish   har   bir   musulmon   uchun   farzdir»
yozuvi saqlanib qolgan Ma’lumotlarga ko‘ra, Ulug‘bekning dastxati bizgacha yetib
kelgan.   O‘zbekiston   Fanlar   akademiyasi   Sharqshunoslik   instituti   qo‘lyozmalar
fondida   Mirzo   Ulug‘bekning   samarqandlik   xattot   Azizullo   tomonidan   nasx   xatida
taxminan   1439   yilda,   Ulug‘bek   qiriq   besh   yoshda   bo‘lganida   ko‘chirilgan   «Ziji
Ko‘ragoniy» asari saqlanmoqda. Mustaqillik yillarida Mirzo Ulug‘bekning hayoti va
faoliyatini   har   tomonlama   o‘rganish   va   ommalashtirish,   ilmiy   merosini   chuqur
o‘rganish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi, ko‘plab tadqiqotlar qilindi.
Qo‘lyozma   sahifalarida   Ulug‘bekning   tuzatishlari   ham   bor.   Ushbu   tuzatishlar   esa
uning   dastxati,   yozuvi   haqida   ma’lumot   beradi.   Shuningdek,   alloma   ilmiy-ijodiy
merosiga   mansub   qo‘lyozma   va   boshqa   madaniy   boyliklarni   restavratsiya   qilish,
ularni ishonchli saqlash uchun zarur sharoit yaratish choralari ko‘riladi. Allomaning
«Ziji   jadidi   Ko‘ragoniy»   asarini   o‘zbek,   rus   va   ingliz   tillarida,   «To‘rt   ulus   tarixi»
nomli   tarixiy  asarining   o‘zbek   tiliga   tarjimasini   qayta   nashr   qilish   ko‘zda   tutilgan.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida Mirzo Ulug‘bek davriga
oid asarlar qo‘lyozmalarining ko‘rgazmasi tashkil etiladi 34
.
Xulosa   o‘rnida   yuqorida   qayd   etilgan   fikrlardan   kelib   chiqib,   shuni
ta’kidlash   joizki,   Temuriylar   davri   madaniyati   o   ‘zining   yuksak   yutuqlari   bilan
tarixda alohida  o‘chmas iz qoldirdi. Chunki bu davrda ilm-fan, adabiyot, san’at va
me'morchilik   yuksak   darajada   ravnaq   topdi.   Shu   bois,   Temuriylar   davrida
yaratilgan   tarixiy   meros   nafaqat   Markaziy   Osiyo   xalqlarining   qolaversa,   butun
jahon xalqlari sivilizatsiyasi uchun ham bebaho xazina bo‘lib qoldi. Eng e’tiborlisi,
bu davr yodgorliklari va asarlari bugungi kunda ham insoniyatni ezgulikka, ilmga
va   komillik   sari   intilishga   chorlamoqda.   Muhtaram   prezidentimz   Shavkat
Mirziyoyev   “O‘n   beshinchi   asrda   Sohibqiron   Amir   Temur   barpo   etgan   va   uning
munsib   avlodlari   davom   ettirgan   muhtasham   saltanat   yurtimizda   ikkinchi
Ulg‘onish,   ya’ni   ikkinchi   renesans   davrini   boshlab   berdi”   deya   mulohaza
yuritishining   o‘zi   ham   temuriylar   davri   ma’naviy   hamda   madaniy   yodgorliklari
34
 Mominov. I. Temuriylar madaniyati.Samarqand .  2002 . В-48.
38 hali   hamon   xalqimiz   uchun,   jahon   xalqlari   rivoji   jarayonida   foydalanib
kelinayotganligidan dalolat beradi. 
Movarounnahr   va   Xurosonda   Temuriylar   hukm   surgan   paytda   iqtisodiyot,
ilm-fan,   san’at   va   madaniyat   gullab   yashnaganini   bugungi   kun   tarixnavislari,
adabiyotshunoslari  ham tasdiqlaydi. Ular o ‘z ilmiy izlanishlari natijasida mazkur
davr   insoniyat   tamaddunidagi   ikkinchi   Renesans   deb   nomlanishiga   har   jihatdan
arzishiga   guvoh   bo‘lganlar.   O sha   davrda,   ayniqsa,   me morchilikda   kattaʻ ʼ
yutuqlarga   erishildi.   Me morchilikda	
ʼ     yetti   yuz   yildan   buyon   yetib   bo lmaydigan	ʻ
yutuqlar   qo lga   kiritilgan.   Misol   uchun,   shu   davrda   foydalanilgan   bo   ‘yoqlarva	
ʻ
turli rang vositalari   tarkibida nimalar borligi shaligacha to ‘liq aniqlanmagan. Bu
kabi yutuqlarni tahlil qilgan yutuqlarni tahlil qilgan o ‘z davrida Turkiya Prezidenti
lavozimida  faoliyat   olib   borgan    Mustafo   Kamol   Otaturk   hayratda   qolib  shunday
dedi” Men Amir  Temur zamonida bo lsaydim, uning qilgan ishlarini, ko ‘rsatgan	
ʻ
mardonavor   harakatlarini   bajara   olmasdim.   U   mening   zamonimda   kelsaydi,   men
qilganishlarimdanda   juda   ko p   buyuk   ishlarni   ado   etgan   bo lardi”	
ʻ ʻ 35
.   Ispan   elchisi
Rui   Gonsales   de   Klavixo   ham   o   ‘z   kundaliklarida   Amir   Temurning   qurdirgan
binolari,   sug   ‘orish   inshootlari,   chiroyli   bog‘lari   haqida   va   davlat   boshqarishdagi
odilona siyosati to‘g‘risida yozib o‘tgan. “Amir etdimki, -deb yozadi Amir “Temur
Tuzuklar   “da   katta-kichik   har   bir   shahar,har   bir   qishloqda   masjid,   madrasa   va
xonaqohlar   bino   qilsunlar,   faqiru   miskinlarga   langarxona(musofirxona)   solsunlar,
kasallar   uchun   shifoxona   qurdirsunlar   va   ularda   ishlash   uchun   tabiblar
tayinlansinlar.   Har   bir   shaharda   dorul-amorat(hukmdor   saroyi)   va   dor   ul-
adolat(adolat   saroyi)   qursunlar”.   Bundan   ko rinib   turibdiki   Amir   Temur   buyuk	
ʻ
shaxs   va   adolatli   hukmdor   yangliq   bo ysundirgan   yerlarda   ham   bunyodkorlik	
ʻ
ishlarini   olib   borgan.Bu   haqida   Yevropa   olimlaridan   biri   V.V.   Bartold   shunday
dedi,   “Amir   Temur   jonboz   bunyodkor   edi,   u   ajoyib   bog -rog li   muhtasham	
ʻ ʻ
inshootlarni     barpo   qildi,   shahar   va   qishloqlarni   qaytadan   tikladi.   Sug orish	
ʻ
tizimlari ta mirlandi, rasmiy tarix ta’biriga ko‘ra, u ekin ekishga yaroqli bir qarich	
ʼ
yerni   ham   bekor   qo ymasdi”,   ya’ni   yerlarning   har   bir   qismidan   unumli	
ʻ
foydalangan.   Shuningdek,   Ulug bek   Mirzoning   xuddi   Amir   Temur   kabi   olib	
ʻ
35
 Muhammad Ali. AmirTemur solnomasi. Toshkent .  2008 . В-28.
39 borgan ishlari ham bunga qo shimcha bo lgan edi. Ulug bek Mirzo davrida bunyodʻ ʻ ʻ
etilgan   madrasalar   va   kutubxonalar   ham   Yevropa   elchilarini   hayratda   qoldirgan.
Hozirgi   kungacha   Ulug bekning   bunyod   ettirgan   rasadxonasi   dunyo   olimlarini	
ʻ
bunday   buyuk   kashfiyot   ustidan   tahsinlar   aytishlariga   sabab   bo’lib   kelmoqda.
Uning 1018 ta yulduzni qo ‘zg ‘almas o ‘rnini aniqlaganligi va rasadxona hozirgi
vaqt   bilan   bir   soat-u   ikki   soniyaga   farq   qilgani   ham   tahsinga   loyiqdir   Mirzo
Ulug‘bekning   osmon   ilmi   haqida   ma’lumot   beruvchi   ishonchli   manbaa   sifatida
“Ziji jadidi Ko ragoniy” asari tan olingan.	
ʻ
Temuriylar   davri   madaniyati   o‘z   chegaralaridan   ancha   uzoqqa   ta’sir
o‘tkazganini   alohida   ta’kidlash   lozim.   Bir   tomondan,   u   Sharq   Uyg‘onishining
davomi   bo‘lgan   bo‘lsa,   ikkinchi   tomondan   Yevropa   uyg   ‘onish   davriga   ham
ma’lum   darajada   turtki   berdi.   Chunonchi,   Ulug‘bekning   ilmiy   ishlari   Yevropa
olimlari   tomonidan   ko   ‘p   bora   o‘rganilib,   uning   qo‘lyozmalari   boshqa   tillarga
tarjima qilingan.  Shuningdek,o‘sha davrda qalam tebratgan Alisher Navoiy hamda
Abdurahmon   Jomiyning   asarlari   badiiy   adabiyot   rivojiga,   Kamoliddin   Behzod
ijodi   esa   turli   san'at   maktablariga   ilhom   berganligi   bilan   yuksak   e’tiborga
loyiqdir.Bundan   tashqari,   Temuriylar   davri   yodgorliklari   bugungi   kunda   ham
UNESKO   tomonidan   jahon   madaniy   merosi   sifatida   e'tirof   etilgan 36
.   Xususan,
Samarqand va Shahrisabz shaharlarining tarixiy markazlari butun insoniyat uchun
qadrli   sivilizatsiya   durdonalari   sifatida   e’tirof   etib   kelinmoqda.   Amir   Temur   va
uning   avlodlari   davrida   vujudga   kelgan   ikkinchi   Renessans   davri   ham,     xuddiki
birinchi   Renessans   kabi   butun   yer   yuzini   to lqinlantirdi   desak,   sira   ham   xato	
ʻ
bo lmaydi, albatta. Bir so‘z bilan aytganda,  mamlakatimizning birinchi Prezidenti	
ʻ
Islom   Karimov   aytganidek,   “Sohibqiron   Amir   Temurning   shaxsi   uning   avlodlari
bo lmish   faqat   bizning   emas,   balki   mintaqamizdagi   barcha   xalqlarning,
ʻ
umuminsoniyatning   beqiyos   boyligidir” 37
.   Aynan   ushbu   jihatlarni   e’tiborga   olib,
bugungi     yosh   avlod   axloqi,   ta’lim-tarbiyasi,   umuman   kamolot   jarayonlarini
yuksaltirishga e’tibor qaratish muhim ahamiyatga ega.
36
 Valixo‘jayev B. Temuriylar davri madaniyati va adabiyoti. – Samarqand: “Zarafshon”, 1996-y .
37
 Karimov I.A. Istiqlol va ma'naviyat. Toshkent:    O'zbekiston, 1994.
40 3.2.Tasavvuf allomalari ta’limotining yoshlar tarbiyasidagi o ‘rni va
ahamiyati.
Tasavvuf ta’limoti musulmon duyosining ma’naviy hayotida muhim o‘ringa
ega   bo‘lgan   soha   bo’lib,   u   insonni   o‘z-o‘zini   anglash,   poklanish   va   ruhiy
kamolotga   erishishga   yo‘naltiruvchi   ilohiy   kuchdir.   Tasavvufiy   ta’limning   ruhiy
tarbiyadagi   ahamiyati   yuksak   bo‘lib,   u   insonlarni   haqiqiy   ishq   lazzati   bilan
to‘yintiradi.   Zamonaviy   jamiyatda   esa,   tasavvuf   ilmining   pedagogik   mohiyatini
tahlil etish zarurati kun sayin ortib bormoqda. Tasavvuf odamlarni ham ruhan, ham
jismonan   poklanishga,   axloqan   yetuklik   darajasiga   erishish   yo‘lidan   yurishga
yetaklovchi   bamisoli   nur   kabidir.Tasavvuf   ilmi   bo‘yicha   olimlar   tomonidan   ko‘p
ilmiy izlanishlar olib borilib, turlicha ta’riflar berib o ‘tilgan.Xususan, Abu Rayhon
Beruniy   “Tasavvuf”   atamasini   lug‘aviy   ma’nosini   “faylasuf”   so‘zidagi   “suf”
qo‘shimchasi bilan bog‘laydi. So‘fiy so‘zi ham sufiydan yasalgan degan farazlarni
keltirib   o‘tadi.   Shuningdek   tasavvuf,   “mutasavvuf”   so‘zlari   bilan   o‘zakdoshdir 38
.
XV   asrda   yashagan   tasavvufchi   allomalardan   biri   Husayn   Voiz   Koshifiy
“Futuvvatnoma”   asarida   tasavvuf   so‘zi   haqida   bunday   yozadi:   “Ba’zilar   bu   so‘z
Islom   dini   paydo   bo‘lgandan   keyin   kelib   chiqqan   deydilar.   Ammo   ma’lum
bo‘lishicha,   tasavvuf   yo‘nalishi   Islomdan   avvalgi   zamonlarda   ham   bo‘lgani
to‘g‘risidagi   qarashlar   ilmiy   jihatdan   tahlil   qilingan   asarlarda   bir   necha   bor
uchraydi” 39
.   Alloma   yana   bir   mashhur   asari   “Unsul   so‘fiya”   kitobida   birinchi
bo‘lib “so‘fiy” degan nomni  olgan odam  Odam  Ato farzandlaridan biri-Shish edi
deb   naql   qilinadi.   Uning   ustidagi   liboslari   yashil   suf   (jun   mato)bo   ‘lganligi   bois,
Shishdan keyin jun matodan kiyim kiyib yuruvchilarni “so‘fiy” deyish odat tusiga
aylandi.O‘zini   shu   toifaga   mansub   deb   biladiganlar   tasavvuf   ahli   deb
yuritilganzdeya   masalaning   bu   tarafiga   diqqat   qaratgan.   Tasavvuf   va   diniy
ta’limotga   ko‘ra   har   bir   narsani   bilguvchi,   bildirguvchi,   yo‘lga   soluvchi   hamda
38
 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I -  jild (Osor ul-boqiya anil-qorunil-xoliya). : Fan, 1968.  В-49.
39
  Husayn   Voiz   Koshifiy.   Futuvvatnomai   sultoniy.   Axloqi   muhsiniy   /   tarj.   M.   Aminov.   –   Toshkent:   O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi.  2004.
41 yo‘ldan ozdiruvchi, foydaga ham zararga ham yetishtirguvchi, beruvchi va oluvchi
ham   Allohdir.   Kishi   ko‘nglini   Rahmonga   bag‘ishlab   hidoyat   sari   yurmog‘i
kifoyadir. Komil inson darajasiga eltuvchi amallarga rioya qilsa, o‘z hayot bog‘iga
faqat yaxshilik urug‘larini sochsa, bunday kishilar uchun yo‘llarni ravon etguvchi
ham Yaratganning o‘zidir. Biroq bu amallarni bajaruvchisi inson zotidir. U shayton
nog‘orasiga   chalg‘imay,   tasavvufning   to‘rtta   asosiy   “Shariat”   “Tariqat”,
“Ma’rifat”, “Haqiqat” bosqichlaridan o‘ta olsagina, Allohga yaqinlashadi va uning
betakror jamoliga yetishmoqlik baxtiga erishadi. Ali bin Usmon al-Jullobiy “Kashf
ul-mahjub”   kitobida   tasavvuf   tarixini   islom   dini   bilan   bog‘lasa,   keyingi
mutasavvuf shayx Abulhasan Nuriy “Tasavvufni nafsni tark etish va nafs balosidan
qutulish” deb hisoblaydi  va so‘zining pirovardida muallif yana ta’kidlab o‘tadiki:
“Tasavvuf   rasmiyatchilik   emas,   axloqdir.   U   ozodlik   vositasidir   va   bu   vosita   ila
bandalar   hoy-u  havas  bandidan  ozod   bo‘lgaydirlar” 40
.   Tasavvufning   g‘oyasi   keng
ma’noda   Janobi   Haqning   roziligiga   erishmoq   uchun   nafsni   poklab,   go‘zal   axloq
egasi   bo‘lishga   intilmoq,   ya’ni   Alloh   va   uning   rasuli   Muhammad   alayhisalom
xulqi   bilan   axloqlanishdir.   Bu   ko’chaga   qadam   qo‘ygqan   odamning   qalbi   butun
olamlar Robbisiga oshno bo‘ladi va uning qalb oshyoniga bu ishqdan boshqa hech
narsa   sig‘maydi,   Yaratganning   jamiyki   maxluqotlariga   muhabbat   nazari   bilan
boqadi.   O‘zida   Allohning   ishqidan   o‘zgasin   muhabbatini   sig‘dira   olmaydi,   zero
qalb   endi   nafsning   so‘ziga   kiradimi,   uning   so‘ziga   kirib   yomonlik   qila   oladimi,
ozor bera oladimi? Aslo yo‘q! U nafsni tamomila yengadi, Nainki jonga ozor bera
oladi, buni, hatto, tasavvur  ham  qilolmaydi, negaki  endi  uning qalb dengizi  faqat
va   faqat   Yaratgan   ishqi   bilan   limmo-limdir.   Yetuk   so‘fiylarimiz,   jumladan,   So‘fi
Olloyor   aytib   o‘tgan,   “Shariat   istasang,   o‘ldir   ilonni,   Tariqat   istasang,   og‘ritma
jonni”   misralari   bunga   yorqin   misolidir 41
.   Tasavvuf   insonning   ichki   olami
Allohning   rizosiga   muvofiq   bo‘lishi,   savob   topishi,   go‘zal   axloq   egasi   bo‘lishi
uchun   rioya   qilinishi   kerak   bo‘lgan   qoidalarni   o‘rgatadigan   ilmdir.   “Tasavvuf   -
ehson   yo‘lidir”,   ya’ni   Allohni   ko‘rib   turgandek,   Alloh   uni   ko‘rib   turganini   his
qilib,   juda   adabli   va   go‘zal   axloqli   qul   bo‘lib   yashash   tarzidir.   “Ehson,   deyiladi
40
 Abulhasan Nuriy. Tasavvuf  haqida. Movarounnahr. Toshkent. 1987. B-61.
41
 So‘fi Olloyor. Sabot ul-ojizin. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1991. b 15.
42 hadisi   sharifda,   Sen   Allohni   ko‘rmasang   ham   Alloh   seni   ko‘rib,   kuzatib
turganidek,   unga   ibodat   qilishing   kerak,   chunki,   shubhasiz,   Alloh   seni   ko‘rib
turadi”. Demak, qullikning eng oliy darajasi Allohning o‘zini ko‘rib turganini his
etib yashashi, barcha xatti-harakatlarini nazoratga olishi, go‘zallashtirishi mana shu
chinakam   tasavvuf   yo‘lidir.   Tasavvufda   insondagi   xudbinlik-u   jamiyki   yomon
illatlar nafs dastian kelib chiqadi deyiladi. Yassaviy hikmatlaridan birida “Nafsim
meni yo‘ldan xor ayladi, termultirib xaloyiqqa zor ayladi” 42
, deydi. Zotan, tasavvuf
nafs   lazzatlaridan   voz   kechishdir.   Voz   kecholmagan,   nafsining   quliga   aylangan
odamning   esa,   axloqi   sira   yuksalmaydi.   Darvesh,   so‘fiy   shuning   uchun   ham
nafsining   istaklarini   rad   etadi.   Zotan   ruhni   poklashning   birdan   bir   chorasi   ham
nafsni   yengish   va   dunyoga   muhabbat   qo‘ymaslikdir.   Hoja   Bahouddin   “Kishi   o‘z
nafsining   yomonligini   tanishi   o‘zligini   tanimoq   bilan   barobardir” 43
  deydi.
Kimligini   anglagan   kishi   esa,   bu   dunyoning,   muhabbatidan   kechib,   qalbni   faqat
Yaratganga bag‘ishlash  kerakligini anglaydi.
Turkiy   adabiyotlarda   tasavvufiy   ta’limot   durdonalari   Yusuf   Xos   Hojibning
“Qutadg'u   bilig”   asaridan   boshlab   ifoda   etilgan   bo‘lib,   asta-sekin   rivojlana
boshlagan.   “Qutadgu   bilig”   dostonida   Odg urmish   obrazi   orqali   tasavvufiy   vaʻ
zohidona hayot tarzini, qanoat hamda qalb pokligi masalalarini yoritadi. Asar yosh
avlodni   nafs   balosidan   yiroq   bo lishga,   ilm   va   hikmat   bilan   hayot   kechirishga	
ʻ
undaydi 44
.   Tasavvuf   tarixida   yozilgan   buyuk   allomalarning   asarlari   G‘azzoliy,
Ahmad   Yassaviy,   Bahouddin   Naqishbandiy,   Najmidin   Kubro,   Jaloliddin   Rumiy
kabilar   tasavvufchi   alloma   va   ziyoli   shaxslar   sifatida   gavdalanadi.   va   ular
qoldirgan   meros   bugungi   zamonaviy   ta’lim   tizimida   ham   axloqiy   va   ruhiy
tarbiyani   shakllantirishda   muhim   o‘rin   egallaydi.   Bu   asarlar   orqali   o‘quvchilarga
nafaqat  ma’naviyat,  balki  ijtimoiy mas’uliyat   hissi  ham   singdirib  boriladi.  Buyuk
mutasavvuf   shoir,   “Shayxul   mashoyix”,   “Sultonul   orifin”   kabi   maqomlarga   ega
bo‘lgan   Ahmad   Yassaviyning   pirlik   maqomi   shu   darajada   yuqori   ediki,   xalq
orasida “Madinada Muhammad, Turkiustonda Xo‘ja Ahmad” deb e’tirof etganlar.
Yassaviy   mutasavvuf   alloma   sifatida   ilm-fanga   alohida   e’tibor   qaratgan.   U   o‘z
42
 Xoja Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat . Nashrga tayyorlovchi: E. Ochilov. –Toshkent: “Sharq”. 2012. B-17.
43
44
 Yusuf  Xos Hojib. Qutadgu bilig (Saodatga eltuvchi bilim) / Tabdil qiluvchi: B. To xliyev. – Toshkent:  Cho lpon 	
ʻ ʻ
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2007. B-48. 
43 masjidining peshtoqiga “Talabul  ilm farizatun ala kulli muslimin va muslimatin”,
ya’ni “Ilm talab qilish har bir musulmon erkak va ayol uchun farzdir”degan hadisni
yozdirib qo‘ygan. Shundan bizga ayon bo‘ladiki,, bu ulug‘ zot o‘zini muslim deb
bilgan   har   bir   inson   ilm   olishligi   lozimligini   targ‘ib   qilgan.   Ahmad   Yassaviy
ijodidagi   obrazlar   tuzilishi   jihatidan   tasavvuf   ilmi   hamda   xalq   og‘zaki   ijodi
an’analariga   xos   va   chambarchas   bog‘lanib   ketgan.   Shoir   she’riyat   gulshanida
uchraydigan “pir, darvesh, oshiq, obid, zohid, ishq, oqil, tolib, rasul, ummat, ishq,
shayton,   iymon”   singari   timsollar   tasavvuf   ilmi   bilan,   “o‘q,   yo‘l,   rabot”   kabi
timsollar   xalqimizning   og‘zaki   ijodi   durdonalari   bilan   qorishgan   holda   yuzaga
kelgan.   Shoir   uchun   Qur’on,   hadis   va   umuman   diniy   ma’rifat   har   qachon
yetakchilik   kasb   etadi.   Yassaviy   ishqi   ilohiyni   rasmiy   shariat   doirasidan
uzoqlashmagan yo‘sinda sharxlagan. Adib asarlarida hayotning barcha bosqichlari
“shariat”   “tariqat”,   “ma'rifat”,   hamda   “haqiqat”   dan   iborat   degan   tasavvufona
g‘oya o‘z ifodasini topgan.Temuriylardavri tarixchilaridan biri Faxiriddin Ali Safiy
“Rashahotu   aynil-hayot”,   ya’ni   (Obihayot   tomchilari)   asarida   Yassaviy   tariqatini
tizimli tahlil qilib “Xoja Ahmad Yassaviy tariqatida tarbiya topgan yoshlar orasida
nafsga   qullik,   kibrlanish   mutloq   taqiqlangan   edi.   Ular   dunyo   go‘zalligiga   emas,
qalb   pokligiga   intilardilar.   Ularning   shiori:   O‘zingni   har   kimsadan   kam   bil,   har
yerni   Makka   bil” 45
,   tamoyili   ostida   inson   qadrini   yuksaltirish   bo‘lgan   degan
benazir mulohaza yuritadi.
  Najmiddin   Kubro   kubroviylik   tariqatining   asoschisi   sifatida   tasavvuf
dunyosini taraqqiy etishiga yetarli darajada hissa qo‘shgan shayxlardan biridir. Bu
ulug  shayxning hayoti va faoliyati xususida Doroshukuhning “Safinat ul-avliyo”,ʻ
Rizoqulixon   Xidoyatning   “Riyoz   ul   orifin”,   Sohib   Lohuriyning   “Xazinat   ul-
asfiyo”,   Abdurahmon   Jomiyning   “Nafahot   ul-uns”,   Davlatshoh   Samarqandiyning
“Tazkirat   ush-shuaro”,   Xandulloh   Qazviniyning   “Tarixi   guzida”   nomli   bir   necha
asarlarida   Najmiddin   Kubro   hayoti,   so fiylik   tariqati   va   an’analari,   urf-odatlariga	
ʻ
oid   ma lumotlar   keltirilgan.   Shayx   Najmiddin   Kubroning   “Al-usul   al-ashara”,	
ʼ
“Risola   at-turuq”,   “Odob   ussolikin”,   “Favoyih   ul-jamol”   kabi   kitoblari   mavjud
bo lib,   bu   asarlarni   o qishimiz   orqali   tariqat   ilmi   odoblari,   nozik   jihatlarini   bilib	
ʻ ʻ
45
  Ali Safiy “Rashahotu aynil-hayot”, ya’ni (Obihayot tomchilari) Ibrohim Haqqul tarjimasi. 1994. b-74.
44 olishimiz   mumkin.   Najmiddin   Kubro   keng   fe’llik   yo lini   tutgan   shayxlardandir.ʻ
Chunki   uning   xonaqohida   sunniy   mazhabdagilar   bilan   bir   qatorda,   shia
mazhabidagi muridlar ham ko p bo lgan. Najmiddin Kubro murid tarbiyalashning	
ʻ ʻ
o ziga xos usulini ishlab chiqadi, o nta talab asosida tariqat yo llarini bosib o tish	
ʻ ʻ ʻ ʻ
va   poklanib,   ma'rifat   erishish   usullari   borligini   ko rsatadi.   “Al-usul   al-ashara”,	
ʻ
‘Risola   at-turuq”   nomli   kitoblarida   so fiylar   tarbiyasida   quyidagi   o nta   talabni	
ʻ ʻ
muhimligi qayd etib o ‘tgan:
Tavba .   Barcha   ezgu   amallarning   asosiy   poydevoridi,   ya’ni   o z   gunohini	
ʻ
anglab, Alloh Taolo oldida tavba qilgan va bundan keyingi hayotini ilohiy ezgulik
va xayrga bag ishlashga ahd qilgan odamgina tasavvuf tariqatga kira oladi;	
ʻ
Zuhd.   Bu   atamaning   lug‘aviy   ma’nosi   “taqvo,   parhez”   demakdir.   Bundan
anglashiladigan   mazmun   shuki,   taqvo   qilgan   kishi   endi   haromdan   hazar   qilib,
halollikka yuz tutishi, Allohdan qo rqib, Alloh man etgan ishlarni qilmasligi lozim;	
ʻ
Tavakkul .   Inson   o‘z   amallari,   fikri   va   ishlarida   yagona   Allohga   suyanish
kerakligi,   rizqni   Alloh   b е rishi,   har   bir   banda   qadarini   Alloh   b е lgilashi   va   inson
amallari   ham   Alloh   irodasi   doirasida   bo‘lishi   va   Inson   zoti   hamisha   bir   ishni
boshlashdan oldin Alloh taologa tavakkul qilmog‘i uqtirilgan Chunki yaxshilik va
yomonlik, to'qlik va ochlik, boylik va kambag'allik ham Allohdandir. Alloh bizni
toat-ibodatga chorlaydi, insonligimizni eslatib turadi ;
Qanoat.   kamolotga yetishishning eng maqbul usuli hisoblanadi. Modomiki,
inson farishta bilan hayvon orasida turuvchi maxluq ekan, unda ruh va jism kurashi
muqarrar   bo‘lib,   kamolot   ana   shu   jism   tapablarini   е nga   borish   va   ruh   tapablarini
ko‘paytirish   bilan   qo'lga   kiradi.   Qanoat   insonni   inson   qiluvchi   ma’naviyat
b е zagidir,ya’ni hamma yuqoru darajalar sabr va qanoatning mahsulidir;
  Uzlat .   tasavvuf   nazariyasiga   muvofiq,   insonning   ruhi,   agar   u   poklanish ga
moyilligi   bo‘lsa,   tabiiy   ravishda   yakkalanish   tarkidunyochilik   libosinikiymog‘i
talab qiladi. Inson ruhi “tajril” “tafrid” (yolg‘izlanish ) bosqichlarini bosib o‘tmasa,
mutlaq   poklanmaydi.   Uzlat   bu   so‘fiylarning   chilla   o‘tirishlari,   xilvatlari   bilan
amalga oshirilgan; 
  Tavajjuh . Ushbu yo‘nalishda insonning o‘zi bilan o‘zi kurash olib borishi,
shaytoiy   hatti-harakatlar   sodir   etishdan   tiyilishi   har   vaqt   yaratganga   yuzlanib,
45 undan madad so‘rab, unga sari qalban intilmog‘i darkorligi kabi jihatlarni qamrab
oladi; 
Sabr.   solikning   e'tiqodi,   niyatini   sinash.   Haq   yo‘li   mashaqqatli   va
mushkul,biroq   yakuni   porloq   bo‘lgan   yo‘ldir,,   uning   azobu   iztirobiga   chidagan
kishilargina maqsadga  erishadi.  Tariqat yo‘lovchisi  sabr  manzilidan o'tsa,  ajib bir
ruhiy dovondan o'tgan, yangi kuch-qudrat topgan bo'ladi; 
Muroqaba .   kuzatish,   tafakkur   shuurga   b е rilish   d egan   mazmunni   keltirib
chiqaradi.   Tavba-tazarru   qilib,  zikru  toat,   sabru  sadoqat   bilan  o‘zining  ma'rifatini
oshirib   borgan   solih,   bora   bora   osoyishta   bir   holga   k е ladi,   Alloh   vasfi   umidida
tafakkurga g‘arq bo'ladi, olamlarni ruhan sayr qilib chiqadi, ko'z oldiga Haq Taolo
jamoli va Payg‘ambar siymosini k е ltira oladi Ruhi to'lishib, tasavvur va taxayyuli
k е ngayadi, g'ayb asrori eshiklari yuzaga ochiladi; 
 Zik.  so'fiy odam har y е rda, har doim Allohning ismlarini tilidan qo'ymasligi
k е rak,   kalimalarni,   duolarni   doimi   ravishda   takrorlab   turishi   bilan   qalbga   Alloh
taolo sifatlari va Zoti joylanadi. Alloh nuri porlay boshlaydi,  ammo zikr faqat tilda
emas, eng avval, dildan aytilishi lozim.
Rizo.   Bunda   asosan   har   bir   banda   hayotidagi   mavjud   hamma   narsalardan
voqea-hodisalardanAlloh   qudratini,   ilmini   chuqur   his   qilgan   holda,   o'zini   butkul
Uning irodasiga topshiradi va Alloh olami bilan huzurlana boshlaydi. Haq unga va
u Haqqa yaqinlashadi 46
. Najmiddin Kubroning  “Faqirlar haqidagi risola”si insonni
tarbiyalash   bo‘yicha   ibrat   kitobi   sanaladi.   Shayx   yozadi   “Dunyoning   bir   qismini
kezib   chiqdim,   ko‘p   ishlarni   tajriba   qildim,   qiyinchiliklarni   boshdann
kechirdim,yangi tanishlar ortirdim va ular mening hamsuhbatlarim bo‘lishdi. ulug‘
ishlarga   qadam   bosdim,   tirikchilikning   achchiq-chuchugini   tatidim,   har   sohadagi
kitoblarga murojaat qildim, olimlar, shayxlarning xizmatida bo‘ldim, umrni dunyo
izlash   bilan   zoe   o‘tkazmadim,   ajoyibotlarni   ko‘rib,   har   narsadan   lazzat   olishga
intildim.   Angladimki, umr dunyodan ko‘ra tez, shoshib  yo‘q bo‘lib ketadiganroq,
o‘lim   oxiratdan   ko‘ra   yaqin,   orzudan   ko‘ra   e   uzoqroq,   xotirjamlikdan   ko‘ra
go‘zalroq   narsa   yo‘q   ekan.   Muvaffaqiyatni   sa’yi   harakatda,   muvafaqiyatsizlikni
esa loqaydlik va dangasalikda, baloni tilda, halovatni sukutda ko‘rdim. Ko‘rdimki,
46
 Najmiddin Kubro “Al-usul al-ashara”, Toshkent.1989 . В-178.  
46 eng   noyob   ne’mat   rostgo‘ylik   va   qahramonlik,   eng   og‘ir   og‘riq   esa   yomon   va
munofiq   do‘stlar   ekan.   Ko‘rdimki,   Olloh   dunyo   qulligidan   ozod   qilgan   kishigina
haqiqiy   hurlik   maqomiga   erishar   ekan” 47
  Najmiddin   Kubro   tariqati   xususida   so‘z
yuritarkan,   “Shayx   Najmiddin   Kubro   o‘z   nigohi   bilan   inson   ruhini   tarbiyalay
oladigan zot  edi. U tarbiya bergan yoshlar  nafaqat  ilmda, balki  hayotda ham  o‘ta
mard, xalq va yurt boshiga ish tushganda jonini fido etadigan haqiqiy pahlavonlar
bo‘lib   yetishgan” 48
.   Tasavvuf   ta’limotining   yana   bir   tariqat   usuli-   bu
“Naqshbandiya”   hisoblanadi.   Uning   asoschisi   Bu   tariqat   dunyodagi   eng   keng
tarqalgan tasavvufiy maktablardan biridir.  Uning bosh shiori   “ Dil ba yoru,   dast ba
kor ” , ya’ni(Ko‘ngil Allohda, qo‘l esa mehnatda bo‘lsin). Naqshbandiylik yoshlarni
dunyodan uzilmagan holda ilm olishga, halol mehnat qilishga va jamiyatga foyda
keltirishga   chaqiradi.Naqshband   doimo   adolatni,   mehnat   asosida   bunyod   etilgan
halol   luqmani   ma‘qullagan.   Bu   jihatdan   uning   insondagi   yaxshi   fe‘llar,   yaxshi
amallar   halol   luqmadandir   so‘zlari   biz   uchun   ibratdir.Naqshbandiya   tariqati
o‘zining   mazmun-   mohiyati   jihatidan   yangi   tarbiya   usullari   bo‘lmish   suxbat
ta‘limi, yashirin, botiniy zikr, anjuman ichra xilvatni olg‘a surishi va targ‘ib qilishi
bilan ajralib turadi,ya‘ni allohga yaqinlashishning butunlay yangi bo‘lgan, mazmun
jihatdan  avvalgi  tariqatlardan   katta  farq  qiladigan  o‘n  bitta   asosiy   qoida,  talab  va
usullarini   ishlab   chiqqanligi   bilan   ham   ustundir.   Bu   usul   va   qoidalar
quyidagilardan iborat:
1.   Hush   dar   dam.   Tariqat   a‘zosi   doimo   Yaratganning   nomini   zikr   qilishi,
zikrga   g‘arq   bo‘lgan   holatda   xushyor   yurmog‘i   kerak.   Har   bir   nafas   olganda   va
chiqarganda   xushyorlik   va   ogohlikni   yo‘qotmaslik   lozim,   toki   bunda   g‘aflat
ruhingga kirishga hech qaysi usul bilan yo‘l topa olmasin. 
2.   Nazar   har   qadam.bu   qoidada   muridlarning   faoliyati   haqida   mulohaza
etilgan   bo‘lib,   Uning   nazari   doim   har   bir   bosgan   qadamni   nazoratda   saqlashi,
behuda   narsalarga   sochilmasligi   va   keraksiz   joyga   tushmasligi,   lozim   bo‘lmagan
joyga   bormasligi   kabi   mafkuralar   o‘rin   olgan.   Tabiiyki,   inson   o’zini   ruhiyatidagi
sifatlarga mos kelmaydigan davralardan yiroq turmog‘i darkordir.
47
 Najmiddin Kubro.Tasavvufiy hayot. Movarounnahr.Toshkent.1996 . В-14.
48
 Rahmatov M. .Zaripov B. Bilimsizlik insoniyat uchun eng qorong .   “Zamin nashr”. Toshkent .  .2019 . В-76
47 3.   Safar   dar   vatan.Tariqat   vakil   ruhi   tanasida   bo‘lgan   holda   Alloh   sari
intilishda   bo‘lsin,   ya‘ni   har   bir   inson   vafot   etgach,   tanasi   tuproqqa   aylanib   yerda
qoladi,   ruhi   esa   Allohga   qaytadi.   Ammo   sufiy   tirik   paytida   ham   fikri-zikri   Alloh
bilan yurishi kerakligi bayon etilgan.
4.   Muridning doimo Qalbing Allohda, qo‘ling esa mehnatda   shioriga amal
qilib, zohiran xalq bilan,botinan Haq bilan bo‘lishligini bildiradi.
  5.   Yodkard.Tariqat   ko‘chasida   doimo   Alloh   yodi   bilan   yashamoq   va   zikr
qilmoq haqidadir.
  6.   Bozgasht,   ya‘ni   Allohga   qaytish.   Tariqat   a‘zosi   tili   yoki   dilida   kalima
keltirgandan   so‘ng   uning   orqasidan   Xudovando,mening   maqsadim   sensan   so‘zini
aytadi. Bu qoida odamdan ijobiy yoki salbiy qarashlarni haydovchi vosita sanaladi.
 7. Nigahdosht. Tariqat a‘zosi o‘zining har bir hatti-harakatini Alloh roziligi
yo‘lida bajarilayotganligini hushyorlik bilan nazorat qilib borishilozimligi nazarda
tutiladi.
8. Yoddosht. Sufiyning maqsadi doimo Alloh rizoligi yo‘lida harakat qilishi
kerakligini yodida saqlashi lozimligi. 
9.   Vuqufi   zamon.   Tariqat   a‘zosining   doimo   o‘z   vaqtini   hisob-kitob   qilib
yurishi,   vaqtning   qanchasi   xayrli,qanchasi   yomonlik   uchun   sarf   etilganini     oylab
yurmoqligi, uning .odobini bildiradi. 
10.   Vuqufi   adadiy.   Tariqat   a‘zosi   uchun   xamisha   Allohning   yagonaligini,
tanxoligini, voxidligini nazarda tutib yurish odobidir. 
11.   Vuqufi   qalb.   Tariqat   vakili   hamisha   dilida   Ar-Roshiyd   sifatiga   ega
bo‘lgan buyuk Zotni saqlash bilan ko‘ngli to‘q hamda hotirjam bo‘lib yashirin zikr
xolatida bo‘lish odobini bildiradi. Yuqorida qayd etilgan tariqat a‘zosi amal qilishi
shart bo‘lgan qoidalarning odobning sakkiztasini Abduxoliq G‘ijduvoniy yaratgan.
Ular   Baxouddin   Naqshband   tomonidan   yana   uchta   qoida   bilan   boyitilib
takomillashtirilgan.   Baxouddin   Naqshband   haqida   Alisher   Navoiy   “Nasoyim   ul-
muhabbat” asarida shunday deb yozgan: “Ul zot yuksak sifatlar sohibi va mo‘tabar
shaxsdir.,   Haq   ravshanligining   shohi   va   to‘g‘ri   yo‘lning   gul   soluvchisi   bo‘lgan
Xoja   Baxouddin   Naqshband   bu   iqlim   uzra   taxt   qurgach,yo‘qlik   dunyosida     ham
48 podshoh   bo‘ldi” 49
.   Mirzo   Abdulqodir   Bedil   O‘zining   “To‘rt   unsur”   asarida   bu
tariqat   to’g’risida   quyidagicha   fikr   bildirgan:   “Naqshbandiya   ta’limoti   insondan
tarkidunyochilikni talab qilmaydi. U yoshlarga bozor ichida yurib ham qalban pok
qolishni,   hunar   o‘rganishni   va   o‘z   mehnati   bilan   non   topishni   o‘rgatadi.   Bu   esa,
jamiyatni   isloh   qiluvchi   eng   oliy   tarbiya   ko‘rinishidir.”   Akademik   olim   Ibrohim
Haqqul   Naqshbandiya   ta’limotini   chuqur   o‘rgangan   adabiyotshunos   sifatida:
”Naqshbandiylik   inson   xarakterini   shakllantiruvchi.   rivojlantiruvchi   amaliy
maktabdir” 50
.  deya fikr bildirgan. Bahouddin Naqshband o‘z shogirdlariga shunday
ta’lim   berganki,   ularda   ilmga   dushmanlik   yoki   mehnatdan   qochish   illati
bo‘lmagan.   Yoshlarga   din   va   dunyoni   muvozanatda   ushlashni   o‘rgatishda   bu
tariqat   tengsizdir." 51
.   Haqiqatdan   ham,   ko‘ngillarda   ishq   va   sadoqat   urug‘ini
ko‘kartirishga   zamin   yaratgan   Naqshbandiya   tariqati   musulmon   olamida   asrlar
osha   chuqur   ildiz   otdi,   boshqa   tariqatlardan   nisbatn   yengillik   kasb   etishi   bilan
ko‘pchilikning e’tibor va e’tirofiga loyiq ko‘rildi.
Tasavvuf   tarixidan   ma lumki,   barcha   yirik   mutasavvif   mutafakkirlar   ilm-uʼ
diyonatni   til   va   dil   ilmiga   ajratib   talqin   qilishi   bilan   birga,   ularga   bir   -birini
to ldiruvchi   va   komillik   sari   olib   boruvhi   asosiy   vositalar   sifatida   baholagan.	
ʻ
Tasavvuf ta limotida har bir solih va soliha o z tiliga podshoh bo lishi kerakligini	
ʼ ʻ ʻ
uqtiradi.   Payg ambarimiz   Muhammad   (salallohu.alayhi   vasallam.v)   “Kim   tiliga	
ʻ
podshoh   bo lsa,   Alloh   uning   uyat   ishlarini   berkitadi”   degan   edilar   Tariqat	
ʻ
namoyondalari   tilni   ehtiyot   qilmaslik   falokat   vositasiga   aylanishini   uqtirganlar:
yigit   tilining   toyilishidan   o ladi,   oyog ining   xatosidan   emas.   Tili   bilan   bo lgan	
ʻ ʻ ʻ
xatosi   uni   boshi   bilan   uloqtiradi.   Oyog i   tufayli   qilgan   xatosi   asta-sekin   tuzaladi.	
ʻ
Shu   bilan   birga,   Tasavvufchilar   har   doim   tilni   yomon   so zlardan,   haqoratlardan	
ʻ
ehtiyot   qilish   kerakligini   uqtirgan.   Chunki   ular   payg ambarimizning   odamlarning	
ʻ
yuzi bilan do zaxga tushishiga sabab tili yomonligidandir, deganso zni o ylab, kam	
ʻ ʻ ʻ
gapirish savobdir degan g oyaga ham e tiqod qilgan. 	
ʻ ʼ
Abu   Lays   Samarqandiy   qalamiga   mansub   “Tanbenhul   G ofilin”   asarida	
ʻ
shunday bitilgan, Qatoda  (r.a.)  rivoyat  qildi:  Payg ambarimiz Muhammad  (s.a.v.)	
ʻ
49
 Alisher Navoiy. Nasoyim ul- muhabbat.” Yangi asr avlodi” toshkent. 1999.  В-73
50
  Mirzo   Abdulqodir   Bedil.   Chor   unsur   (To‘rt   unsur)   /   Tarjimon   va   mas’ul   muharrir:   I.   Haqqulov.   –   Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007
51
 Buyuk siymolar, allomalar( O ‘rta Osiyolik mashhur mutafakkir va donishmandlar).1-kitob. Toshkent.1995.
49 aytdilar:   “To rt   narsa   kimga   berilgan   bo lsa,   dunyo   va   oxirat   yaxshiligi   berilibdi:ʻ ʻ
zikr   qiluvchi   til,   shukur   etuvchi   qalb,   sabrli   badan   va   mo mina   soliha   xotin”	
ʻ 52
.
tasavvuf ahli til ilmiga solikning zohiri va botinini bog lovchi zikr vositasi sifatida	
ʻ
qaragan. Zikr tasavvufda dil, fikr va tuyg uni Allohga yo naltirib, U bilan bevosita	
ʻ ʻ
rishta   bog lash,   ismlarini   zikr   qilish   orqali   Uning   cheksiz   qudrati,   buyuk	
ʻ
go zalligini idrok etishni bildiradi. Hatto, zikr orifning taomi deb ham ta kidlanadi.	
ʻ ʼ
Allohning   ismlari   zikr   qilinaversa,   oxiri   Alloh   zokir,   ya ni   so fiyning   o zini   zikr	
ʼ ʻ ʻ
etadi. Solik zikr asnosida shuni his qiladi, mushohada etadi. zi kr faqat Allohni yod
aylash,   uning   go zal   ismlarini   eslash   emas,   balki   dil,   fikr   va   tuyg uni   Allohga	
ʻ ʻ
yo naltirishdir.   Zikrning   xususiyati   haqida   Najmiddin   Kubro   ham   o zining	
ʻ ʻ
“Tasavvufiy   hayot”   asarida   quyidagicha   ta kidlagan:   “Zikrni   seni   qandoq   zikr	
ʼ
etayotganingni   ko rish   uchun   zikr   etma.   Chunki   u   zokir   emas,   mazkurdir.   Inson	
ʻ
mudom   Haq   mazkuri   erur.   Ammo   Alloh   bilan   o zi   orasidagi   qorong uliklar   va	
ʻ ʻ
kashf   pardalari   mone lik   qilgani   bois,   u   buni   eshitib,   his   qilishdan   mosuvodir	
ʼ 53
.
Mutasavvif olim nazarida shogird zikrni ravon va tushunarli til bilan bayon qilishi
zarur.   Hech   bir   zikr   qoidasi   til   orqali   buzilmasligi   lozim.   Shuning   uchun
Najmiddin Kubro ham Ya qub Charxiy ham har qanday ibodatdan maqsad zikrdir.	
ʼ
Zikr jon bo lsa, ibodat qalbdir. Har qanday ibodatda ham Uning hazratidan g ofil	
ʻ ʻ
bo lsa, chandon foyda bermas” deb yozadiHazrat Alisher Navoiy ham “Nasoyimul	
ʻ
muhabbat” asarida komil insonning ilohiy va bashariy sifatlari haqida gapira turib,
“chuchuk   tilli   bo lish”ni   komillikning   yettinchi   sharti   sifatida   aytib   o tgan.	
ʻ ʻ
Yuqorida ta kidlaganimizdek, Alisher  Navoiy tasavvufda panteistik yo nalishning	
ʼ ʻ
yirik  vakili  sifatida  til  ilmining  zikr  jarayonidagi  roliga  juda  yuqori  baho  bergan.
Til   dilning   izhori   sifatida   talqin   qilingan.   Jaloliddin   Rumiy   ham   “Ichingdagi
ichindar” kitobida. Demakki, inson tili bilan diliga ehtiyot bo‘lmog‘i kerak ekan.
52
 Abu Lays Samarqandiy Tanbenhul g‘ofilin.”Movarounnahr”   Toshkent .  1998 . В-71.
53
 Najmiddin Kubro.Tasavvufiy hayot. Movarounnahr.Toshkent.   1996 . В-48.
50 XULOSA
“Buyuk   ajdodlarimizning   ma’naviy   merosining   umuminsoniy   ahamiyati”
mavzusida olib borilgan bitiruv malakaviy ishini bajarish jarayonida o‘zbek xalqi
va   butun   Sharq   sivilizatsiyasi   taraqqiyotiga   ulkan   hissa   qo‘shgan   allomalar,
mutafakkirlar   va   davlat   arboblarining   ilmiy-ma’rifiy   merosi   keng   qamrovda
o‘rganildi.   Tadqiqot   davomida   buyuk   ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan   ilmiy,
falsafiy, diniy, axloqiy va badiiy meros namunalarining nafaqat milliy taraqqiyot,
balki   jahon   tamadduni   rivojidagi   o‘rni   va   ahamiyati   tahlil   qilindi.   O‘rganilgan
manbalar,   ilmiy   adabiyotlar   hamda   tarixiy   ma’lumotlar   asosida   quyidagi   ilmiy-
nazariy va amaliy natijalarga erishildi.
Avvalo,   Sharq   uyg‘onish   davri   mutafakkirlari   yaratgan   ilmiy   va   ma’naviy
meros   insoniyat   taraqqiyotining   muhim   omillaridan   biri   ekanligi   aniqlandi.   Abu
Nasr   Forobiy, Abu  Ali  ibn  Sino, Abu  Rayhon  Beruniy, Muhammad   al-Xorazmiy
kabi   allomalarning   ilm-fan   sohasidagi   kashfiyotlari   bugungi   zamonaviy   fan
rivojining   mustahkam   poydevorini   tashkil   etadi.   Ularning   ilmiy   qarashlari   inson
tafakkurining   cheksiz   imkoniyatlarini   namoyon   etib,   ilmiy   izlanish   va   mantiqiy
fikrlash madaniyatini  shakllantirishga xizmat  qilgan. Ayniqsa,  Beruniyning tabiiy
fanlar,   geografiya,   astronomiya   va   etnografiya   sohasidagi   tadqiqotlari,   Ibn
Sinoning   tibbiyot   hamda   falsafaga   oid   qarashlari   bugungi   kunda   ham   o‘z   ilmiy
qiymatini yo‘qotmagan.
Tadqiqot davomida hadis ilmi va islom  ma’rifatining buyuk namoyandalari
qoldirgan merosning umuminsoniy  mohiyati  ham  yoritildi. Imom  Buxoriy, Imom
Termiziy,   Burhoniddin   Marg‘inoniy   kabi   allomalar   tomonidan   ilgari   surilgan
axloqiy-me’yoriy   qarashlar   insonparvarlik,   adolat,   halollik,   vatanparvarlik   va
bag‘rikenglik   kabi   fazilatlarni   targ‘ib   qilishi   bilan   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.
Ularning   asarlarida   ilgari   surilgan   g‘oyalar   bugungi   globallashuv   sharoitida   yosh
avlodni   turli   zararli   g‘oyalardan   himoya   qilish,   ularda   mustahkam   ma’naviy
immunitetni shakllantirishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
51 Shuningdek, Alisher Navoiy ijodining umuminsoniy ahamiyati tahlil qilinib,
uning asarlarida ilgari  surilgan komil  inson  g‘oyasi,  inson qadr-qimmati, ezgulik,
adolat   va   mehr-oqibat   haqidagi   qarashlari   bugungi   kunda   ham   o‘z   dolzarbligini
saqlab   qolayotgani   aniqlandi.   Navoiy   ijodi   nafaqat   o‘zbek   xalqining   ma’naviy
boyligi,   balki   jahon   adabiyoti   va   madaniyatining   bebaho   xazinasi   sifatida   e’tirof
etiladi.   Uning   asarlarida   aks   etgan   gumanistik   g‘oyalar   zamonaviy   jamiyat
taraqqiyotining muhim ma’naviy mezonlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot   natijalari   Temuriylar   davri   ilm-fan   va   madaniyat   taraqqiyotining
jahon   tarixidagi   o‘rnini   ham   tasdiqlaydi.   Amir   Temur   va   temuriy   hukmdorlar
tomonidan   yaratilgan   siyosiy,   iqtisodiy   va   madaniy   muhit   natijasida   Samarqand,
Buxoro   va   Hirot   kabi   shaharlarda   ilm-fan,   adabiyot   va   san’at   mislsiz   darajada
rivojlangan. Mirzo Ulug‘bek tomonidan tashkil etilgan ilmiy maktab va rasadxona
o‘sha   davr   ilm-fanining   eng   yuksak   namunasiga   aylangan.   Bu   holat   ilm-fanga
e’tibor va homiylik jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biri ekanligini
yana bir bor ko‘rsatadi.
Tasavvuf ta’limoti va uning ma’naviy-tarbiyaviy imkoniyatlari ham alohida
o‘rganildi.   Xoja   Bahouddin   Naqshband,   Ahmad   Yassaviy   va   boshqa   tasavvuf
namoyandalari   tomonidan   ilgari   surilgan   ma’naviy   poklik,   mehnatsevarlik,
kamtarlik,   sabr-toqat   va   insonparvarlik   g‘oyalari   bugungi   yoshlar   tarbiyasida
muhim   ahamiyat   kasb   etishi   asoslab   berildi.   Ayniqsa,   Naqshbandiya   tariqatining
“Dil   ba   yoru,   dast   ba   kor”   tamoyili   insonning   ma’naviy   va   moddiy   kamolotini
uyg‘un   rivojlantirishga   xizmat   qiluvchi   universal   hayotiy   konsepsiya   ekanligi
ko‘rsatildi.
Bitiruv   malakaviy   ishi   mavzusini   ilmiy   jihatdan   tadqiqot   qilish   mobaynida
davomida   buyuk   ajdodlarimizning   ma’naviy   merosi   umuminsoniy   qadriyatlar
tizimi   bilan   chambarchas   bog‘liq   ekanligi   aniqlandi.   Ularning   ilmiy   va   ma’naviy
qarashlari   millat,   din   va   hudud   chegaralaridan   tashqariga   chiqib,   butun   insoniyat
manfaatlariga   xizmat   qiluvchi   g‘oyalarni   o‘zida   mujassam   etadi.   Shu   sababli
mazkur   meros   bugungi   kunda   ham   xalqaro   miqyosda   katta   qiziqish   bilan
o‘rganilmoqda   va   jahon   ilm-fani   hamda   madaniyatining   ajralmas   qismi   sifatida
e’tirof   etilmoqda ,   zero,   xalqimizning   bebaho   madaniy   merosi   bugun   dunyoning
52 turli   hududlarida   saqlanmoqda   va   o rganilmoqda.   Shu   bilan   birga,   jahonningʻ
yuksak   minbarlaridan   turib,   islom   diniing   insonparvarlik   va   ma’ifatparvarlik
mohiyatini   keng   targ ib   etishga   qaratilgan   qo‘lyozmalar   haligacha   qimmatli   va	
ʻ
qadrlidir .  
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi umumiy ilmiy xulosalarga kelindi:
Birinchidan.   Buyuk   ajdodlarimizning   ilmiy   va   ma’naviy   merosi   jahon
sivilizatsiyasi va insoniyat tamadduni rivojining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Ikkinchidan. Ularning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar zamonaviy ta’lim-tarbiya
tizimini   takomillashtirish   uchun   muhim   metodologik   asos   va   manbaalar   bo‘lib
xizmat qiladi. 
Uchinchidan.   Ajdodlar   merosi   yosh   avlodda   milliy   g‘urur,   vatanparvarlik,
ma’naviy   barkamollik   va   fuqarolik   mas’uliyatini   shakllantirishning   samarali
vositasidir. 
To‘rtinchidan   Ulug‘   mutafakkirlar   ilmiy   merosini   o‘rganish   Yangi   O‘zbekiston
sharoitida   Uchinchi   Renessans   g‘oyalarini   ro‘yobga   chiqarishning   muhim
omillaridan biridir. 
Beshinchidan.   Ma’naviy   merosning   umuminsoniy   mohiyati   turli   xalqlar   va
madaniyatlar   o‘rtasidagi   hamkorlik,   o‘zaro   hurmat   va   bag‘rikenglikni
mustahkamlashga xizmat qiladi. 
AMALIY TAVSIYALAR
1.Oliy   va   umumiy   o‘rta   ta’lim   muassasalarida   buyuk   ajdodlarimiz   merosiga
bag‘ishlangan   maxsus   interaktiv   kurslar   va   elektron   platformalarni   yanada
rivojlantirish 
2.Yosh   avlod   orasida   allomalar   hayoti   va   faoliyatini   targ‘ib   qiluvchi   hujjatli
filmlar, podkastlar va multimedia mahsulotlari sonini ko‘paytirish. 
3.Sun’iy intellect kabizamonaviy texnologiyalari asosida ajdodlarimiz asarlarining
elektron bazasi va virtual kutubxonalarini yaratish. 
4.Maktab   va   oliy   ta’lim   muassasalarida   “Ajdodlar   merosi   zamonaviy   taraqqiyot
ustunidir  ” mavzusidagi ilmiy-amaliy loyihalarni yo‘lga qo‘yish. 
5.Xalqaro   ilmiy   markazlar   bilan   hamkorlikda   allomalarimiz   asarlarini   xorijiy
tillarga tarjima qilish va keng jamoatchilik fikrini o‘rganish
53 Buyuk   ajdodlarimiz   qoldirgan   ma’naviy   meros   o‘tmish   yodgorligi   sifatida
emas,   balki   bugungi   va   kelajak   avlodlarning   ma’naviy,   ilmiy   hamda   intellektual
taraqqiyotini ta’minlovchi bebaho xazina  sifatida baholanishi lozim. Ushbu meros
insoniyatni   ezgulikka,   ilm-ma’rifatga,   adolatga   va   komillikka   chorlaydigan
umuminsoniy   qadriyatlar   manbai   bo‘lib,   Yangi   O‘zbekiston   taraqqiyoti   hamda
Uchinchi Renessans g‘oyalarini amalga oshirishda mustahkam ma’naviy poydevor
vazifasini   bajaradi.   Shu   bois   buyuk   ajdodlarimiz   merosini   chuqur   o‘rganish,
asrash, targ‘ib qilish va uni  zamonaviy hayotga tatbiq etish bugungi kunning eng
dolzarb   vazifalaridan   biri   hisoblanadi.   Muhtaram   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyev
ta’kidlaganide:”   Biz   o‘z   oldimizga   Uchinchi   Renesans   poydevorini   qurishni
strategik   vazifa   sifatida   qo‘yar   ekanmiz,   nima   uchun   uchinchi   Renesans   Chunki
bizning   zaminimizda   allaqachon   birinchi   va   ikkinchi   Renesans   davrlari   bo‘lgan,
bunga jahon aqliy hamjamiyati ham tan bergan. Buyuk ajdodlarimiz yaratgan boy
ma’naviy   meros-bu   shunchaki   o‘tmish   xotirasi   emas,   balki   biz   bugun   barpo
etayotgan kelajakning mustahkam taanchidir .
54 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
RAHBARIY ADABIYOTLAR 
1.   O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - Toshkent: “O‘zbekiston”, 2023 .
2.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2021-yil   26-martdagi   “Ma’naviy-
ma’rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-
5040-son Qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
3.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2019-yil   3-maydagi   “Ma’naviy-
ma’rifiy   ishlar   samaradorligini   oshirish   bo‘yicha   qo‘shimcha   chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-4307-son Qarori.
4.   Mirziyoyev   Sh.M.   Yangi   O‘zbekiston   strategiyasi.   –   Toshkent:   “O‘zbekiston”,
2022 .
5.   Mirziyoyev   Sh.M.   Milliy   tiklanishdan   –   milliy   yuksalish   sari.   4-tom.   –
Toshkent: “O‘zbekiston”, 2020
6.   I . Karimov “Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch”. O’zbekiston” Toshkent. 2008
  7.   I.Karimov “Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo’lida xizmat qilish
eng oliy saodatdir”. O’zbekiston. Toshkent. 2015.
ASOSIY  ADABIYOTLAR
8 .   Abu   Rayhon   Beruniy.   Qadimgi   xalqlardan   qolgan   yodgorliklar.   Tanlangan
asarlar. I tom. – Toshkent: “Fan”, 1968-y.
9 .   Abu   Rayhon   Beruniy.   Tanlangan   asarlar.   III   jild   Geodeziya.Toshkent:   Fan,
1982. 
10 .   Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan asarlar. II tom. – Toshkent: “Fan”,
1965-y.
55 11 .Alisher  Navoiy. Mahbub  ul-qulub. Mukammal  asarlar  to‘plami. 20 jildlik. 14-
jild. – Toshkent: “Fan”, 1998-y.
1 2 .A. Navoiy..Hayratul-Abror.(ikkinchi nashr) G afur G ‘ulom nomidagi adabiyot
va san’at nashiryoti. Toshkent.1997 .
1 3 .   A.Navoiy.Mahbub   ul-   Qulub.G‘   afur   G‘ulom   nomidagi     nashriyot-matbaa
ijodiy uyi.Toshkent.1991
14 .  Alisher Navoiy.Xamsa. Sharq . Toshkent.2016.
1 5 . Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. Toshkent.196
1 6 . Xoja Ahmad Yassaviy.  Devoni  hikmat  / Nashrga  tayyorlovchi:  E. Ochilov. –
Toshkent: Sharq, 2012.
1 7 . Yusuf Xos Hojib. Qutadgu bilig (Saodatga eltuvchi bilim) / Tabdil qiluvchi: B.
To xliyev. – Toshkent: Cho lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2007.ʻ ʻ
1 8 . Amir Temur. Temur tuzuklari (fars tilidan Alixonxo‘ra Sog‘uniy va Kamolxon
Kattaev tarjimasi). – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2019-y.
1 9 . Abu Lays Samarqandiy Tanbenhul g‘ofilin.”Movarounnahr”Toshkent1998
20 .   Ali   Safiy   “Rashahotu   aynil-hayot”,   ya’ni   (Obihayot   tomchilari)   Ibrohim
Haqqul tarjima.1994
21 .   Imom   al-Buxoriy.   Al-Adab   al-mufrad   (Oshirilgan   axloq   kitobi).   –   Toshkent:
“Movarounnahr”, 2014-
2 2 . Imom al-Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih (Sahihul Buxoriy). 4 jildlik. – Toshkent:
“Qomuslar bosh tahririyati”, 1997-y.
2 3 .   Imom   al-Buxoriy.   Al-Adab   al-mufrad   (Oshirilgan   axloq   kitobi).   –   Toshkent:
“Movarounnahr”, 2014-y.
2 4 . Nizomul Mulk Siyosatnoma Fan nashriyoti.Toshkent.1996
2 5 . Najmiddin Kubro  “Al-usul al-ashara”, Toshkent.1989 
Najmiddin Kubro.Tasavvufiy hayot. Movarounnahr.Toshkent.1996
56 2 6 . Sharafiddn aliy Yazdiy.Zafarnoma. Yangi asr avlodi.1989
27. Madaminov.S.Imom Buxoriy ta’rifi.Toshkent.1996.
28.   Ahmad   Muhammad   Tursun   Sohilsiz   dengiz   “Ma’naviyat”   Toshkent.   2024.
Ilmiy adabiyotlar, darsliklar va monografiyalar:
29.   Rustamov.A. Navoiyning badiiy mahorati.”G‘afur G‘ulom  nomidagi  adabiyot
va san’at nashiryoti” Toshkent.1999 .
30 . Ergashev I. va boshqalar. Milliy g‘oya: O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Yangi
asr avlodi”, 2015-y.
31.   Ibrohimov   A.,   Sultonov   X.,   Borovkov   R.   Vatan   tuyg‘usi.   –   Toshkent:
“O‘zbekiston”, 1997-y.
32. Komilov N. Tasavvuf. (Tarixiy-falsafiy tahlil). – Toshkent .  2009-y. – 448 b.
3 3 .   Saidov   A.X.   Beruniy   va   sivilizatsiyalar   muloqoti.   Sharqshunoslik   jurnali.
Toshkent, 2023.
34. Ma’naviyat asoslari: O‘quv qo‘llanma (qayta ishlangan nashr) / Q.Nazarov
35. Madaminov.S.Imom Buxoriy ta’rifi.Toshkent.1996.
36.   Nabixonov   B.   Imom   al-Buxoriy   Muhaddislar   sultonidir.Ma’naviyat.
Toshkent.1998.
37. Jumanazar Beknazar.Buyuk Sino.Toshkent.”Yangi asr avlodi”. 2020
38. Madaminov.S.Imom Buxoriy ta’rifi.Toshkent.1996
39. Rahmatov M.Zaripov Bilimsizlik insoniyat uchun eng qorong “Zamin”. 2004.
40.  Xayrullayev M.M.Uyg ‘onish davri va Sharq mutafakkiri. Toshkent.1999.
41.  Tolstoye S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. Toshkent.1964.
57 42.   Qayumov.A.   Abu   Rayhon   Beruniy,   Abu   Ali   ibn-Sino   asarlarining
tahlili.Toshkent. 1987
43.To‘ychiyev   B.T.   Sharq   falsafasida   axloqiy   va   ma’naviy   qadriyatlar
evolyutsiyasi. Monografiya. – Toshkent: “Adolat”, 2018-y.
44.Valixo‘jayev   B.   Temuriylar   davri   madaniyati   va   adabiyoti.   –   Samarqand:
“Zarafshon”, 1996-y.
45.Shomurotova   N.D.   Abu   Rayhon   Beruniyning   aqliy   tarbiya   to‘g‘risidagi
fikrlari // Gumanitar fanlar axborotnomasi. Toshkent, 2021.
Ilmiy maqolalar, tezislar va davriy nashrlar:
46.   Ahmadaliyev   M.S.   Abu   Rayhon   Beruniy   qarashlarida   tabiat   va   inson
uyg‘unligi falsafasi // Tafakkur jurnali. – Toshkent, 2023. – № 2. – B. 34-39.
47.   Axmedova   M.A.   Alisher   Navoiy   asarlarida   insonparvarlik   prinsiplari   va
ularning   umuminsoniy   qadriyatlar   bilan   bog‘liqligi   //   O‘zbekiston   milliy
universiteti xabarlari. – Toshkent, 2024. – № 4. – B. 88-93.
48.   Yuldashev   F.A.   Sharq   mutafakkirlari   merosida   axloqiy   barkamollik
muammosi:   Falsafa   fanlari   bo‘yicha   falsafa   doktori   (PhD)   dissertatsiyasi
avtoreferati. – Farg‘ona, 2022. – 46 b.
Elektron resurslar (Internet manbalari )
49.   O‘zbekiston   Respublikasi   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi   –
www.lex.uz
50. ZiyoNET axborot-ta’lim tarmog‘i portal –  www.ziyonet.uz
51. Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi elektron resurslari –
www.natlib.uz
52. "Ziyouz" elektron kutubxonasi portal –  www.ziyouz.com
58
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
  • 5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
  • AQSH da Fuqarolar urushi va Yevropa diplomatiyasi
  • Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari
  • Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский