Buyuk Britaniya qirolicha Viktoriya davrida

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
JAHON TARIXI FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: BUYUK BRITANIYA QIROLICHA VIKTORIYA
DAVRIDA
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5 REJA:
KIRISH. 
I.BOB. VIKTORIYANING SIYOSATGA KIRIB KELISH VA BUYUK 
BRITANIYANING YUKSALISHI. 
1.1.Viktoriyaning bolaligi va Buyuk Britaniya taxtiga chiqishi. 
1.2.Viktoriya davrida Buyuk Britanioyaning yuksalishi 
II.   BOB.QIROLICHA   VIKTORIYA   DAVRIDA   ICHKI   VA   TASHQI
SIYOSAT.
2.1. Qirolicha Viktoriya davrida Buyuk Britaniyaning ichki va siyosati. 
2.2.Buyuk Britaniya mustamlakachilik imperiyasiga asos solinishi 
XULOSA 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2
 
  KIRISH
  Mavzuning   dolzarbligi:   Buyuk   Britaniya   qirolichasi   Viktoriya   (1819   -   1901)
1937-1901-yillarda   Buyuk   Britaniya   Birlashgan   Qirolligining   monarxi   bo lgan.   Uʻ
Yelizaveta   II   dan   keyin   Angliya   ustidan   uzoq   vaqt   hukmronlik   qilgan   ikkinchi
suveren   bo lgan.Uning   hukumati   madaniyat,   ilm-fan,   sanoatlashtirish   va   siyosat	
ʻ
kabi   turli   sohalarda   katta   o zgarishlar   va   muhim   rivojlanishlarga   to g ri   keldi.	
ʻ ʻ ʻ
Ushbu katta  hissalar  tufayli  ingliz tarixida bu safar  Viktoriya davri  deb nomlandi.
Viktoriya   davri   o z-o ziga   yordam   va   o z-o zini   tarbiyalash   dasturlari	
ʻ ʻ ʻ ʻ
(kooperativlar, mexanik maktablar)dan tortib, 1830-40-yillardagi chartistlar kurashi
kabi   ommaviy   qo zg olonlargacha   bo lgan   ishchi   harakatining   paydo   bo lishi   va	
ʻ ʻ ʻ ʻ
rivojlanishini   ko rsatdi   siyosiy   huquqlarni   kengaytirish   uchun   1820-yillargacha
ʻ
qonundan   tashqarida   bo lgan   kasaba   uyushmalari   sotsialistik   kayfiyatning	
ʻ
kuchayishi   bilan   haqiqiy   kuchga   ega   bo ldi.   Garchi   Viktoriyaliklar   qashshoqlik	
ʻ
muammosiga dosh bera olmasalar ham, davrning ijtimoiy va iqtisodiy yutuqlari edi.
Ommaviy   ishlab   chiqarish   yangi   turdagi   mahsulotlarning   paydo   bo lishiga   olib	
ʻ
keldi,   turmush   darajasi   asta-sekin   oshdi.   Sanoatning   rivojlanishi   yangi   kasbiy
imkoniyatlarni ochib berdi - masalan, mashinistlarga bo lgan talabning ortib borishi	
ʻ
savodli   ayollarning   katta   qismiga   hayotlarida   birinchi   marta   ish   topishga   imkon
berdi.   Bu   davrdagi   ijtimoiy   munosabatlar   va   qirolicha   Viktoriya   bilan   ijtimoiy
guruhlarning qarama qarshiligi, mustamlakalar  bilan munosabatdagi jarayonlar  bir
qancha   muammolarni   keltirib   chiqardi.   Bu   muammolarni   keltirib   chiqargan
omillarni tahlil qilish mavzuning dolzarbligi hisoblanadi.
Mavzuning   maqsadi   va   vazifalari :   Buyuk   Britaniyada   qirolicha   Viktoriya
davrida   amalga   oshirilgan   ishlari   bo yicha   ma’lumot   berish   bo‘yicha   bilim   va	
ʻ
dunyoqarashni boyitish, ularda noyob tarixiy voqea hodisalarga nisbatan qiziqishni
uyg‘otish,   fanning   tarixiy   va   nazariy   xususiyatlarini   hind   jamiyatida   olib
borilayotgan ishlar orqali amalga oshirishga qaratilganligi bilan belgilanadi. Arxiv
3
 
  manbalar   va   adabiyotlarni   tahliliy   o’rganilib   ingiliz   siyosati   harakatining
muommolari ularning o’rganish natijalari, tadqiqotchilar xulosasini qiyoslab yangi
asoslarda   tadqiq   etish.   Ingiliz   xalqining   o rta   asrlar   davlatchiligi   tarixida   amalgaʻ
oshirilgan   siyosat   harakatlarining   siyosiy-tarixiy   jarayonlarida   tutgan   mavqeini
yoritib   berishdan   iborat.   Vuktoriyaning   hayot   yo i   va   uning   siyosatga   kelib	
ʻ
kelishidagin shart sharoitlar 
Mavzuning   obyekti   va   predmeti :   Buyuk   Britaniya   qirolichasi   Viktoriyaning
hayot yo‘li va uningsioyosatga kirib kelishidagi shart sharoitlar mavzunong obyekti
va uning davrida Buyuk Britaniyada sodir bo’lgan voqealar kurs ishining predmeti
hisoblanadi. 
Mavzuning   o‘rganilish   darajasi:   Buyuk   Britaniya   qirolichasi   Viktoriyaning
hayot   yo li   va   humronligiga   oid   ko p   manba   adabiyotlar   asosan   tarixchilar,	
ʻ ʻ
adabiyot,   san’at   vakillari   va   shoirlar   tomonidan   o rganilgan.   Ingliz   tarixchi	
ʻ
olimlaridan   Strachey   L.   “Qirolicha   Viktoriya”,   Trevlyan   J.M.   “Angliyaning
qirolicha Viktoriya davri tarixi”, Aunos K. H. “Viktoriya Angliyasi” va rus tarixchi
olimlaridan Burova I.I  “Ikkiming yillik ingliz tarixi”, Vinogradov V.N. “Viktoriya
va   Dizrael   munosabatlari”   va   Erofevv   N.A.ning   “1815-1917-yillarda   Buyuk
Britaniyaning   siyosiy   va   iqtisodiy   taraqqiyoti”   asrlarida   Buyuk   Britaniyadagi
Viktoriya davridagi siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar o rganilgan.	
ʻ
Kurs ishining tuzilish tartibi:  Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, asosiy qismni
tashkil   etuvchi   to‘rtta   paragraf,   ikkita   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat.  
4
 
  I.BOB.VIKTORIYANING SIYOSATGA KIRIB KELISHI VA BUYUK
BRITANIYANING YUKSALISHI
1.1. Viktoriyaning bolaligi va Buyuk Britaniya taxtiga chiqishi
Aleksandrina Viktoriya 1819-yil 24-mayda Kensington saroyida tug ilganida, uʻ
o n sakkiz yil o tgach, Buyuk Britaniya va Irlandiyaning hukmron monarxi sifatida	
ʻ ʻ
muvaffaqiyat   qozonishi   uchun   juda   kam   imkoniyat   bo lib   tuyuldi.   Uning   otasi,	
ʻ
Kent gersogi shahzoda Edvard hukmronlik qilayotgan qirol Jorj III ning to rtinchi	
ʻ
o g li edi. U gavjum qirollik oilasining unchalik ilhomlantirmaydigan arboblaridan	
ʻ ʻ
biri   edi   -   o rta   sinfga   mansub,   shafqatsiz   xatti-harakatlari   uchun   armiyadan	
ʻ
bo'shatilgan,   katta   qarzlar   to plagan   va   Viktoriyaga   uylanishdan   oldin   ko'p   yillar	
ʻ
davomida fransuz qo shiqchisi bilan yashagan. Qirol Jorjning o rnini egallaydigan	
ʻ ʻ
boshqa o g illari bor edi - bo'lajak Jorj IV va Uilyam IV - va odatda ulardan kamida	
ʻ ʻ
bittasi oxir-oqibat taxtga qonuniy erkak merosxo ri bo ladi deb taxmin qilingan	
ʻ ʻ 1
.
Viktoriyaning   onasi   kichik   nemis   knyazligi   bo lgan   Leiningen   malikasi   Saks-	
ʻ
Koburglik Viktor edi. Saks-Koburg shahzodasi Leopoldning singlisi va Leyningen
shahzodasi   Emix   Charlzning   bevasi,   u   shahzoda   Edvardga   o g il   ko rish   umidida	
ʻ ʻ ʻ
turmushga   chiqdi.   Biroq,   yosh   Viktoriya   deb   atalgan   “Drina”   ularning   yagona
farzandi edi (Malika Viktorning birinchi turmushidan Charlz va Feodoraning yana
ikkita qizi bor edi). Edvard 1820-yil yanvarda pnevmoniyadan vafot etdi, xuddi shu
yili otasi qirol Jorj III vafot etdi. Uning amakisi Qirol Jorj IV Buyuk Britaniya va
Irlandiya   ustidan   hukmronlik   qilganda,   Viktoriya   Kensington   saroyida   onasi   va
asosan   nemis   tilida   so zlashadigan   xonadonida   tinch,   tanho   bolalikni   o tkazdi.	
ʻ ʻ
Nemis   tili   Viktoriya   uchun   birinchi   til   edi,   garchi   u   tez   orada   ingliz   tilini
o zlashtirdi.   Hech   qachon   monarx   sifatida   hukmronlik   qilishi   kutilmagan,   uning	
ʻ
tarbiyasi   asosan   onasi   zimmasiga   yuklangan,   u   qizining   musiqa,   chizmachilik,
tabiat   falsafasi,   tarix   va   chet   tillari   bo yicha   erkin   ta’lim   olishiga   yordam   bergan.	
ʻ
1
 1Trevlyan J.M. “Angliyaning qirolicha Viktoriya davri tarixi”. London.1954-yil. 116-121-betlar. 5
5
 
  Bo‘lajak   qirolichaning   butunumri   davomida   tarix   o‘qishga   qiziqishini   uyg‘otgan
Luiza   Lexzen   ismli   nemis   gubernatori   Viktoriyaga   dars   bergan.   Yosh   Viktoriya
fransuz va italyan tillarida, shuningdek, rasm chizish va qo‘shiq saboqlarida ajoyib
iste’dod ko rsatdiʻ 2
 
Viktoriya   bolaligida   samimiy,   jonli   va   vaqti-vaqti   bilan   buzuq   odam   sifatida
tasvirlangan.   U,   shuningdek,   o zini   beg araz   qadr-qimmat   bilan   ko tarib,   tabiiy	
ʻ ʻ ʻ
nafislikni namoyon etdi. U hayotining dastlabki yillarida muntazam kundalik yurita
boshladi,   bu   odatini   hech   qachon   tashlab   qo‘ymasdi,   bu   zamonaviy   tarixchilarga
uning   butun   hayotini   chuqur   va   yaqinroq   ko rishga   imkon   berdi.   O sha	
ʻ ʻ
kundaliklarida   Viktoriya   onasidan   meros   bo lib   qolgan   oddiy   lyuteran
ʻ
taqvodorligini,   shuningdek,   uning   murakkab,   introspektiv   shaxsiyati   haqida
gapiradigan qarama-qarshi, chuqur romantik chiziqni ochib berdi 3
.
1830-yilda qirol Jorj IV vafot etdi va uning akasi Uilyam IVning merosxo ri o n	
ʻ ʻ
bir   yoshli   qirollik   jiyani   Viktoriyaga   Britaniya   siyosatida   oilasi   kutganidan   ham
muhimroq   rol   o ynashi   mumkinligini   ko rsatdi.   Qirol   Uilyamning   bir   nechta	
ʻ ʻ
noqonuniy farzandlari, shuningdek, go dakligida vafot etgan qonuniy qirol qizi bor	
ʻ
edi. Viktoriya o smirlik yillarida uning taxt vorisi bo'lishi ma’lum bo ldi va bu holat	
ʻ ʻ
uning   onasi   bilan   Kensington   saroyida   o tkazgan   sokin,   oddiy   hayotni   tubdan	
ʻ
o'zgartirdi.   Malika   bir   nechta   baxtsiz   oilaviy   janjallarning   piyodasiga
aylandi.Gersoginya  malika Viktoriyani   amakisi   Uilyamning toj  kiyish  marosimida
qatnashishdan   to xtatganda,   janjal   avj   oldi,   go yo   Viktoriyaga   toj   kiyish	
ʻ ʻ
marosimida uning merosxo'ri bo lgan qirolning orqasida emas, balki gersoglarning	
ʻ
orqasida   noto g ri   joy   ajratilgan.   Bu   qarorni   qabul   qilishda   gersoglik   Viktorning	
ʻ ʻ
xonadonining   nazoratchisi   ser   Jon   Konroy   ishtirok   etgan.   1832-yilda   u   bir   qator
yarim   qirollik   sayohatlarini   uyushtirdi,   ular   davomida   malika   rasmiy   ravishda
xalqqa   taqdim   etildi.   Bu   ishlar   qirol   Uilyamni   g azablantirdi,   chunki   ular   uning	
ʻ
hukmronligiga   nisbatan   aniq   dushmanlik   bilan   olib   borildi   va   Konroy   o sha   yili	
ʻ
2
 Xibbert Kristofer. Qirolicha Viktoriya: Shaxsiy tarix . – London.2000-yil.43-52-betlar.
3
 Ushbu kitob 64-76-betlar
6
 
  “Islohotlar   to'g'risida”   gi   qonun   loyihasini   uyg otgan   his-tuyg ulardan   foydalanib,ʻ ʻ
qandaydir raqib qirollikni qo llab-quvvatlash uchun o z yo lidan ketdi. Vig va Tori	
ʻ ʻ ʻ
bir-biriga qarshi. Konroy va gersoginya liberal Viglarga juda do stona munosabatda	
ʻ
bo lishdi, qirol va uning xonadoni esa ancha konservativ va Tori rolida edi	
ʻ 4
.
Parlament  va  qirol  oilasi  a’zolari  qirol  Viktoriya voyaga etmasdan vafot  etgan
taqdirda,   regent   bo lish   imkoniyatini   muhokama   qila   boshlaganlarida,   yana	
ʻ
keskinliklar   paydo   bo'ldi.   Uning   onasi   mumkin   bo lgan   nomzod   edi,   lekin   uning	
ʻ
amakisi Ernest, Kumberlend gersogi boshqa edi. Kelajakda har qanday regentlikda
taniqli   shaxs   bo lishni   orzu   qilgan   Konroy,   Kamberlend   malika   Viktoriyani	
ʻ
zaharlashni,   uni   o ldirishni   va   o zini   qirol   qilishni   rejalashtirayotgani   haqida
ʻ ʻ
yolg on   mish-mishlarni   tarqatdi	
ʻ 5
.   Malikaning   onasi   Konroy   bilan   ishqiy
munosabatda bo'lganligi haqidagi mish-mishlar ham tarqala boshladi. Bu voqealar
Kensington xonadonini qirol Uilyamnikidan uzoqlashtirdi.
Viktoriyaning   o smirlik   yillari,   shuningdek,   onasi   va   amakisi   qirol   bo lajak	
ʻ ʻ
malika   uchun   potentsial   turmush   o rtoqlar   sifatida   ko rgan,   munosib   erkak	
ʻ ʻ
amakivachchalar   va   boshqa   yigitlarning   tashriflari   bilan   o tdi.   Ular   orasida   uning	
ʻ
ikki   amakivachchasi   Jorj   ismli,   otasining   ikki   ukasining   o g illari   bor   edi,   ular	
ʻ ʻ
qirollik   vorisligida   Viktoriyadan   keyin   edi.   Biroq,   bu   vaqtda   nikoh   marosimi
bo'lmagan.   Malika   Londonda   ko plab   ijtimoiy   chiqishlar   qildi,   u   erda   u   ayniqsa	
ʻ
italyan   operalarini   ko rishni   yaxshi   ko rardi.   Viktoriya   juda   yomon   munosabatda	
ʻ ʻ
bo'lgan   onasi   odatda   bu   ko rinishlarni   uyushtirgan.   Gersoginya   Viktor   qirollik	
ʻ
qizining   kelajagi   haqidagi   ambitsiyalari   bilan   o ralgan   va   ko pincha   malika   bilan	
ʻ ʻ
yolg izlikda   sovuq   va   beg ubor   munosabatda   bo'lgan,   garchi   u   shohona   qiziga	
ʻ ʻ
nisbatan ko p bo sh onalik mehrini namoyish qilgan bo lsa ham.	
ʻ ʻ ʻ
  O‘smirlik   chog‘idagi   mana   shu   og‘ir   kunlarda   malikaning   bir   nechta
tasallilaridan biri uning amakisi Leopoldga, hozir Belgiya qiroliga yozgan ko‘plab
4
 Veintraub, Stenli Albert: Tojsiz qirol. - London: Jon Myurrey, 1997-yil.134-152-betlar.
5
 Charlz B. Qirolichani o'ldiring! Qirolicha Viktoriyaga sakkizta suiqasd. - Stroud: Amberley nashriyoti, 2012-yil. 3-
6 sahifalar.
7
 
  xatlari bo‘ldi. Viktoriya Leopoldga ota sifatida qarashga keldi va uning o‘n oltinchi
yoshidagi   eng   baxtli   xotiralaridan   biri   uning   rafiqasi   qirolicha   Luiza   bilan
Angliyaga   tashrifi   bo'ldi.   Leopold   Viktoriyaga   juda   qimmatli   maslahatlar   berdi,
jumladan   siyosiy masalalarda. 1835-yil sentyabr oyida Leopoldning tashrifi oxirida
Viktoriya   isitmasi   bilan   qattiq   kasal   bo'lib   qoldi   va   besh   hafta   davomida   o‘z
xonasida   qoldi.   Kasal   bo'lganida,   u   Jon   Konroyning   rejalaridan   butunlay   voz
kechish uchun uni o'zining shaxsiy kotibiga aylantiradigan qogozga imzo chekishga
majbur qilish uchun etarlicha kuch to‘pladi 6
1836-yilning   18-mayida  Viktoriya   o‘zining   tengdosh   qarindoshi,   Saks   Koburg
shahzodasi   Albert   Gota   bilan   birinchi   marta   uchrashdi.   Ikkalasi   juda   yaxshi
munosabatda   bo‘lishdi   va   Viktoriya   unga   nisbatan   chuqur   mehr   uyg‘otdi.   U
Albertga   bo‘lgan   his-tuyg‘ularini   amakisi   Ernestga   aytdi,   lekin   nikoh   ittifoqi
haqidagi har qanday gap o‘n sakkiz yoshga to‘lgunga qadar to‘xtatildi. O‘n sakkiz
yoshga   to‘lganidan   ko‘p   o‘tmay,   qirol   Uilyam   IV   vafot   etdi.   1837-yil   20-iyunda
malika Buyuk Britaniya va Irlandiya qirolichasi Viktoriya bo'ldi 7
.
1.2. Viktoriya davrida Buyuk Britaniyaning iqtisodiy yuksalishi
Qirolicha   Viktoriyaning   eng   uzoq   vaqt   xizmat   qilgan   Britaniya   monarxi   sifatida
shonli   hukmronligi   taxminan   64   yil   davom   etdi.   Bu   davrda   Britaniya   dunyodagi
6
 Vudxem S. S. Qirolicha Viktoriya: uning hayoti va vaqtlari 1819-1861 . - London: 1972-yil. 76-84-betlar.
7
 Sankt Giles. Qirolicha Viktoriya: portret . - London: Sinclair-Stevenson, 1991-yil.  68-73- betlar .
8
 
  eng   katta   dengiz   floti   bilan   to‘lqinlarni   boshqargan   va   quyosh   hech   qachon
dunyodagi eng katta imperiyaning chegarasida bo‘lmagani aytiladi. Tez taraqqiyot,
yangi ixtirolar va zamonaviy savdo va sanoat orqali katta o'zgarishlar davri. 1835-
yilda   birinchi   kompyuterni   yaratgan   Charlz   Bebbij,   1876-yilda   telefonni   ixtiro
qilgan  Aleksandr   Grem   Bell   va,   ehtimol,   o sha   davrning   eng   nufuzli   muhandisiʻ
Isambard   Kingdom   Brunel   (1806-y)   kabi   olimlar   va   muhandislar   bu   katta
o zgarishlarga   hissa   qo shgan.   Brunelning   dahosi   XIX   asrning   boshlarida   sanoat	
ʻ ʻ
inqilobi olovini ushlab turuvchi infratuzilmani rivojlantirishga yordam berdi, temir
yo‘llarni yotqizdi, avtomobil va temir yo‘l ko‘priklarini va birinchi temir paroxodni
qurdi 8
Asr boshida yaxshi yo llarda,vagonlar o rtacha 12 km/soat tezlikka erisha oladi;	
ʻ ʻ
1830-yillarga kelib birinchitemir yo llar Bu tezlikni 30 km/soatgacha keskin oshirdi	
ʻ
va   1850-yillarga   kelib   temir   yo llar   yuklarni   va   odamlarni   burundan   qon   ketishi	
ʻ
bilan   soatiga   80   km   tezlikda   tashidi.   Paroxodlar   Shimoliy   Angliyaning   ochko z	
ʻ
paxta   zavodlarini   oziqlantirish   uchun   xom   ashyo   olib   kelishdi   va   butun   dunyo
bo ylab eksport qilish uchun tayyor matoni olib ketishdi	
ʻ 9
.
O'zini oziqlantirishga qodir bo lgan Britaniya aholisi 1801-yilda 11 milliondan,	
ʻ
1851-yilda   21   millionga   va   1901-yilda   37   millionga   ko tarildi.   Bu   odamlarning	
ʻ
yarmidan   ko pi   shaharlarda   yashab,   shaxtalarda   va   fabrikalarda   ishladi.  Tegirmon	
ʻ
va  fabrikalar,  uylar,   ko chalar  va  oxir-oqibat   shaharlar   bir  xil  ko rinishga   ega  edi.	
ʻ ʻ
Ilgari   binolar   mahalliy   tosh   va   materiallardan   qurilgan,   ammo   temir   yo'llar   qizil
London   g ishtlari   va   kulrang  	
ʻ М elsh   tom   plitalari   uchun   mamlakat   bo ylab   arzon	ʻ
transportni   ta minlagan.   Nisbatan   kichik   hududlarda   juda   ko'p   odamlar   yashab,	
ʻ
birga ishlayotganligi sababli, shaharsozlik tezda moslashishi kerak edi. Tegirmon va
zavod   egalari,   shuningdek,   ishchilarining   ishga   kirishishlari   va   yangi   24
soatliksmenali  ish tartibiga moslashishiga ishonch hosil  qilishlari kerak edi. 1900-
yilga   kelib   ko'pgina   shahar   ko chalarida   trotuarlar   va   yoritgichlar   mavjud   bo lib,	
ʻ ʻ
8
 8Широкорад А. Б. Британская империя. Москва. 2014 г. 387-392 сс.
9
 Шмидов И. История эканомики Англии.Екатеренбург. 2005 г. 142-151 сс.
9
 
  ko pchilik   yangi   uylar   gaz   yoritgichi   va   ovqat   pishirish,   magistral   drenajni   o zʻ ʻ
ichiga olgan. 
Ishchilar   kompaniyalar   va   mamlakatni   boshqarishda   o z   so zlarini   talab   qila	
ʻ ʻ
boshladilar.   Kasaba   uyushmalari   ishchilar   sinflarining   manfaatlarini   ifodalagan.
Parlament   a zolari   (deputatlar)   1911-yilgacha   maosh   olishmagan,   shuning   uchun	
ʻ
ishchilar   faqat   kasaba   uyushmalarining   moliyaviy   yordami   va   ko magi   bilan	
ʻ
parlamentga   saylanishlari   mumkin   edi.   Qattiq   qonunlar   hali   ham   ovoz   berish
huquqiga ega bo lgan va ovoz bera olmagan, lekin ayollar emas 1872-yilda saylov	
ʻ
qutisida qo rqitishning oldini olish uchun yashirin ovoz berish joriy etildi va 1883-	
ʻ
yilda   saylovchilarni   pora   berishga   qarshi   qonun   qabul   qilindi   -   keyin   nima
bo lishidan   qat’iy   nazar,   ishchilar   sinfini   tarbiyalash.   Hamma   ham   bu   fikrga	
ʻ
qo‘shilmagandek tuyulsa-da, oddiy xalqni o‘qishga o‘rgatish yaxshi fikr deb qabul
qilingan. 1870-yillarda hukumat 5 yoshdan 10 yoshgacha bo lgan barcha bolalarni	
ʻ
maktabga   yuborish   orqali   o'qitish   mas'uliyatini   o z   zimmasiga   oldi.   1900-yilga	
ʻ
kelib,   barcha   bolalarning   90%   maktabga   yozildi   va   muntazam   ravishda   maktabda
qatnashdi,   albatta,   mamlakatda   yashaganlar   bundan   mustasno,   ayniqsa   o rim-	
ʻ
yig im davrida edi	
ʻ 10
.
Parlament   o z   vaqtining   uchdan   bir   qismini   diniy   masalalarni   muhokama	
ʻ
qilishga,   qonunlar   ishlab   chiqishga   va   odamlarning   yakshanba   kunlari   nima   qila
olishi va nima qila olmasligini nazorat qilishga sarfladi. Minglab yangi cherkovlar
qurilgach,   nasroniylik   gullab-yashnadi,   shu   jumladan   ba’zilari   boshqalardan   ko ra	
ʻ
biroz bezakliroq ko rinardi. To rt yuz yil ichida birinchi marta diniy bag rikenglik	
ʻ ʻ ʻ
kontseptsiyasi   ko p   sonli   irlandiyalik   muhojirlarning   ma’naviy   farovonligini
ʻ
ta’minlash   uchun   katolik   cherkovlari   qurilganida   amalga   oshirildi.   1829-yilgacha
Buyuk Britaniyada katoliklarga deputat yoki sudya bo lish taqiqlangan edi.	
ʻ  
Savdo   va   sanoat   tomonidan   yaratilgan   boyliklar   va   faqat   kichik   urushlarni
moliyalash   uchun   o rta   va   yuqori   sinflar   ma’lum   miqdorda   bo sh   vaqtlarini	
ʻ ʻ
10
 Education in England: a history: Chapter 6 : 1860-1900 state system of education.  Derek Gillard. 2018-yil. 21-26
betlar.
10
 
  o tkazishlari   mumkin  edi.  Parlament  buqa  va  ayiqlarni  o ldirishni  taqiqlash  orqaliʻ ʻ
barcha qiziqarli narsalarni olib tashlashga harakat qildi xo roz jangi, shuning uchun	
ʻ
yangi o yinlar va tadbirlarni ixtiro qilish kerak edi;	
ʻ
  1834-yil - Prestonda birinchi shahar parki ochildi.Lankashire parki.  
  1839-yil - Sasseks birinchi okrug kriket klubini tuzdi. 
  1843-yil – birinchi Guyu kasalxonasida tashkil etilgan. 
  1863-yil - Futbol qoidalari rasmiylashtirildi Futbol assotsiatsiyasi tuzildi. 
  1863-yil - Londonda birinchi atletika klubi tashkil etildi. 
  1873-yil Maysazor tennisi o yin ixtiro qilingan. 	
ʻ
  1875-yil - Snuker Hindistondagi Britaniya armiyasi ofitserlar klubida tug ildi. 	
ʻ
  1877-yil - Angliya va Avstraliya birinchi xalqaro o'yinda o'ynashdi kriketsinov
uchrashuvi bo lib o tdi. 	
ʻ ʻ
  1888-yil O'n ikkita klub futbol (futbol) assotsiatsiyasi ligasini ochdi 11
.
1801-yilda,   aholini   ro yxatga   olish   ma’lumotlariga   ko ra,   shahar   aholisi   30	
ʻ ʻ
foizni tashkil etgan jami britaniyaliklar asrning o rtalarida bu raqam 50 foizga o sdi	
ʻ ʻ
va 1901 yilda aholining 80 foizi shaharlarda istiqomat qilishdi. Shubhasiz, bunday
tendentsiya   rivojlanayotgan   soha   uchun   juda   qulay   edi   chunki   u   cheksiz   zaxirani
yaratdi. Ammo u jiddiy muammolarni keltirib chiqardi. Shaharlarda, axloqsizlik va
qashshoqlikda   katta   to planganligi   sababli   dastlab   hukumat   kambag allarning	
ʻ ʻ
ahvoliga ko zlarini yumishga urindi, ammo keyin ularning xodimlariga g amxo rlik	
ʻ ʻ ʻ
qilishga uringan alohida ish beruvchilar bor edi. Asta-sekin, agar ular tegishli davlat
qonunchiligi bo lsa, uni faqat buni moslashtirish mumkinligini tushunishdi. Bunday	
ʻ
qonunlar   faqat   sanoatchilarning   bosimi   ostida   paydo   bo ldi   va   ishchilarning	
ʻ
yashash   sharoitlari   va   mehnat   sharoitlarini   nazorat   qilish   Britaniya   fuqarolariga
ko proq   va   ko proq   aralashishni   anglatardi.   Davlat   xizmatchilarining   armiyasi	
ʻ ʻ
barqaror  o sib  bormoqda:  1832-yilda 2180 ta kelib, 50 ming va 1914-yilda davlat	
ʻ
11
 Шмидов И. История эканомики Англии.Екатеренбург. 2005 г. 157-163 сс.
11
 
  korxonalarida  280 ming  xodim   sanoat  maishiy  xizmt   ko rsatish  ishlarida  maehnatʻ
qildilar. 
Qirolicha Viktoriya hukmronligi davriga qadar Angliya aholisi asosan qishloqda
yashashar   edi.   Sanoat   inqilobining   portlashi   aholining   mamlakatdan   shaharga
migratsiyasini tezlashtirdi. Ushbu harakatning natijasi gavjum shaharlarda dahshatli
xarobalar va tor qatorli uylarning rivojlanishi edi. 1900-yilga kelib aholining 80%
shaharlarda   yashagan.   Bu   shaharlar   ijtimoiy   tabaqaga   ko ra   jug rofiy   zonalarga	
ʻ ʻ
“tashkil   etilgan”   -   shaharning   ichki   qismidagi   kambag'allar,   shahar   markazidan
uzoqroqda yashaydigan baxtlililar edi 12
.
Rivojlanayotgan   texnologiya   va   sanoat   asrida   oddiy   mehnatkash   odam
zamonaviy   o quvchi   uchun   shafqatsiz,   qadr-qimmatni   kamsituvchi   va   deyarli	
ʻ
tasavvur qilib bo'lmaydigan sharoitlarda sabr-toqat bilan iste’foga chiqish va omon
qolish - bu o'z maqsadi ekanligini his qilish bilan azob chekdi. Sanoat ishchilari har
kuni ertalab soat 6 dan kechki 21 ga qadar sog liq uchun nafaqalar, mukofotlar va	
ʻ
ta’tillarsiz ishladilar. Katta yoshli fabrika ishchilari oz farzandlarini kam nazoratsiz
yoki hech qanday nazoratsiz qoldirishga majbur bo'lishdi, septik tizimlar noto g ri,	
ʻ ʻ
oqava   suv,   hojatxonalar   va   ventilyatsiyasi   kam   bo'lgan   qoralama   uylarda.   Barcha
bolalarning   yarmi   qarovsizlik   va   to yib   ovqatlanmaslik   tufayli   besh   yoshga	
ʻ
to'lmasdan   vafot   etgan.   1839-yilga   kelib,   barcha   dafn   marosimlarining   deyarli
yarmi o'n yoshgacha bo lgan bolalar uchun edi	
ʻ 13
Haddan tashqari gavjum uy-joylar zavodlarga piyoda masofada qurilgan. Uylar
“orqa-orqa”   bo lib,   ko pincha   uylarning   old   tomonida   derazalarsiz   devor   va   hovli	
ʻ ʻ
yo'q edi. London va boshqa yirik shaharlarda uylar chiqindisi ko‘chaning o‘rtasidan
oqib o‘tuvchi kanalizatsiyaga oqib tushar, havoni odam va hayvon chiqindilarining
hidi   bilan   ifloslantirardi.   London   ko chalarini   to ldirgan   bu   sharoitlar   va	
ʻ ʻ
hayvonlarning  iflosligi   va   najas   tog'lari   tufayli   kasallik  tez   tarqalib,  mahallalar   va
fabrikalarni qamrab oldi. 1832-yilda vabo epidemiyasidan 31 mingdan ortiq odam
12
 Morton. A.L. A people’s history of England. London.: 1948 y. 178-184 p.
13
 3Ushbu kitob. 184-191 p.
12
 
  vafot etgan; tif, chechak va dizenteriya ham keng tarqalgan kasalliklar edi.Viktoriya
davri deyarli barcha sohalarda - tibbiy, ilmiy va texnologikbilimlardagi yutuqlardan
tortib,   aholi   o sishi   va   joylashuvidagi   o zgarishlargacha   tez   o zgarishlar   vaʻ ʻ ʻ
rivojlanish   bilan   tavsiflanadi.   Vaqt   o tishi   bilan   bu   tez   o'zgarishlar   mamlakat	
ʻ
kayfiyatiga   chuqur   ta sir   ko rsatdi:   ishonch   va   nekbinlik   bilan   boshlangan   davr	
ʻ ʻ
oxir-oqibat noaniqlik va shubhalarga va oddiy odam uchun og ir sharoitlarga otdi	
ʻ 14
.
II BOB. VIKTORIYA DAVRIDA ICHKI VA TASHQI SIYOSAT
2.1. Viktoriya davrida Buyuk Britaniyaning ichki siyosati
XIX   asr   ikkinchi   yarmi   –   XX   asr   boshida   yetakchi   davlatlar   o‘rtasidagi   raqobat
yanada   avj   oldi.   Ushbu   davrda   Buyuk   Britaniyaning   tashqi   siyosati   bilan   bir
qatorda ingliz hukumati tomonidan yuritilgan ichki siyosat shu jumladan, parlament
islohotlari,   ijtimoiy-   iqtisodiy   hayotda   amalga   oshirilgan   islohotlar,   siyosiy
partiyalarning   mamlakat   hayotini   yaxshilash   uchun   olib   borgan   harakatlari,   ta’lim
tizimi   va   uning   umumiy   ahvoli,   ishchilar   manfaatining   kasaba   uyushmalari
14
 Longford E. Viktoriya davri . – London.  1964-yil. 243-249-betlar. 1
13
 
  tomonidan   qonuniy   himoya   qilinishi   o‘ta   murakkab   voqealar   va   jarayonlar   bilan
tavsiflanadi.   Har   qanday   zamonaviy   demokratik   tizimning   asosiy   elementlari
qatoriga   parlamentarizm,   saylov   institutlari   va   siyosiy   partiyalar   kiradi.   Har   bir
demokratik   davlatning   rivojlanishining   tarixiy   shart-sharoitlari   ushbu   institutlarni
rivojlantirishning   o‘ziga   xos   qoidalarini   belgilab   beradi.   Biroq,   parlamentarizmni
rivojlantirish   bo‘yicha   inglizlarning   tajribasi   klassik   va   eng   qiziqarli   hisoblanadi,
chunki   ingliz   tajribasi   zamonaviy   demokratiyaning   asoslarini   yaratgan,   shuning
uchun   ham   Britaniyaning   ikki   partiyali   siyosiy   modeli   dunyoning   ko‘plab
mamlakatlarida partiya tizimlarining prototipiga, ya’ni namunasiga aylandi. Buyuk
Britaniyaning   siyosiy   tarixi   bevosita   siyosiy   partiyalar   -   konservativ,   ishchi   va
albatta, liberallar tarixi bilan bog’liqdir. Zamonaviy ingliz parlamentida asosiy o’rin
tutadigan   har   bir   partiyaning   shakllanishi   chuqur   tarixiy   ildizlarga   ega.
Konservatorlar   dastlab   “Tori”lar   deb   atalgan,   o‘z   dasturlarida   agrar   Angliyani
saqlab   qolishni   qattiq   turib   himoya   qilgan   jamiyatning   bir   qismi   keyinchalik
Konservatorlar   partiyasiga   aylandi.   “Vigi”lar   esa,   asosan   savdogarlar   va   ularning
tijorat manfaatlari bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan mulkdorlar sinfining vakillari
edi   va   ular   keyinchalik   Liberallar   nomini   oldilar.   Shu   tariqa   sekin-   asta   siyosiy
partiyalar   shakllanib   bordi 15
.   Buyuk   Britaniyada   konservatorlar   partiyasi   uzoq
ozgarishlar     tarixiga   ega.   Zamonaviy   tarixning   muhim   davrlarida   Torilar
jamiyatning yetakchi  siyosiy kuchi, hukmron partiyasi bo‘lgan, ammo ular ham o‘z
tarixlaridakelishmovchiliklar   va   bo‘linishlar,   mag‘lubiyatlar   va
muvaffaqiyatsizliklarni boshidan kechirganlar  qiyosiy poetikasi. 
Konservatorlar partiyasi XVII asr oxirida paydo bo’lgan Jamoalar  palatasidagi
Tori fraksiyasidan kelib chiqqan va 1783-yildan 1830-yilgacha Britaniya siyosatiga
rahbarlik  qilgan  .  Partiya  taqdiri  uchun  eng   muhim  voqea   1827  -yilda  Torilarning
ikkiga   bo’linishi   bo‘ldi.   Bir   guruh   o’zlarini   “yangi   Vigilar”   deb   atab   torilar
tarkibidan   chiqib   ketishdi.   Umuman   olgandaXIX   asrning   boshlariga   kelib
15
    Айзенштат   М.П.   Политические   партии   Англии.   Исторические   очерки.   “Pax   Britannica”   Алетейя,   2017   г.
346
351 сс.
14
 
  konservatorlar  Angliyaning   mayda   diniy   va   cherkovlari   bilan   (Shotlandiyada   esa
Yepiskopal   cherkov   bilan),   liberallar   esa   ko‘proq   savdo,   pul,   yer   magnatlari   va
konformist bo‘lmagan protestant cherkovlari bilan mustahkam aloqa bog‘lagan edi.
Ikkala   guruh   ham   o‘z   davridagi   siyosiy   tizimga   sodiq   edi.   Buyuk   Britaniyaning
Konservativpartiyasining   keyingi   tarixi   zamonaviy   konservatizmning   haqiqiy
asoschisi  deb atash mumkin bo’lgan Benjamin Dizraeli  nomi bilan bog‘liq 16
. XIX
asrning   50-60-yillarida   siyosiy   hayotda   ustunlik   liberallarga   tegishli   bo’ldi:   1846-
1874-yillarda   asosan   ular   hokimiyatda   turdilar.   Liberal   partiyaning   bu   yillardagi
amaldagi   rahbari   Palmerston   edi5   .   O’zidan   oldingi   hukumatlar   davrida   Tashqi
ishlar vaziri sifatida faoliyat yuritgan Palmerston chinakam ingliz siyosatchisi edi.
1868-   yilda   o‘tkazilgan   parlament   saylovlaridagi   liberallarning   g‘alabasi,
shuningdek,   Uilyam   Gladston   boshchiligidagi   hukumat   faoliyati   XIX   asrning   50-
60-yillarida   liberal   partiyaning   o’ziga   xos   siyosiy   g‘alabalarining   mantiqiy
cho‘qqisi edi 17
.
Liberallar   boshchiligidagi   hukumat   o‘zlarining   ichki   va   tashqi   siyosatlarini
Buyuk   Britaniyaning   iqtisodiy   gegemonligi   abadiyligidan   kelib   chiqib   qurdilar.
Liberallar   Buyuk   Britaniya   yagona   yirik   sanoat   mamlakati   va   xalqaro   siyosatda
ham hal qiluvchi rol o‘ynashi kerak, deb hisoblardilar. Shundan kelib chiqib, Buyuk
Britaniya   boshqa   davlatlar   bilan   uzoq   muddatli   ittifoq   tuzmasligi   va   hech   qanday
bloklarga   a’zo   bo’lmasligi   kerak   edi.   Uilyam   Gladston   boshqaruv   davri   Buyuk
Britaniya   tarixida   alohida   ahamiyatga   ega   davr   hisoblanadi.   Bu   davrda
amalgaoshirilgan   eng   muhim   chora-tadbirlari   quyidagilar   bo‘ldi:   1869-yilda
Irlandiyada davlat cherkovining tugatilishi, 1870-yilda Irlandiyaning yer togrisidagi
qonuni,   1870-yilda   boshlang‘ich   xalq   ta’limi   sohasidagi   tub   islohot,   1871-yilda
armiyada lavozimlarni sotish tizimini bekor qilish to‘g‘risidagi qonun va boshqalar
bo‘ldi 18
.
16
  Подольский В.А. Предпосылки формирования социального государства в Великобритании во второй 
половине XIX – начале XX вв.// Государственный академический университет гуманитарных наук, Москва, 
Российская Федерация// ЛОКУС: люди, общество, культуры, смыслы. 2021. 43-48 сс.
17
  Ерофеев.Н.А. Очерки по истории Англии 1815-1917 гг. Москва 1959 г. 367-382 сс.
18
 Айзенштат М.П. Политические партии Англии. Исторические очерки. “Pax Britannica” Алетейя, 2017 г. 214
15
 
  XIX   asrning   birinchi   yarmida   Buyuk   Britaniyadagi   ijtimoiy   siyosat   liberalizm
tamoyillariga   tayangan,   ijtimoiy   hayot   bilan   uygunlashgan   feodal   iqtisodiyotdan
kapitalistik iqtisodiyotga o‘tishning ta’siri sezilarli ko’zga tashlanadigan siyosat edi.
XIX asr 60- yillarida Buyuk Britaniya o’z tashqi siyosati tufayli erishgan yutuqlari
bilan   dunyoning   ko’pgina   yirik   davlatlari   bilan   bellasha   olar   edi,   ammo   ta’lim
tizimi, ilm- fan yutuqlari, shuningdek ichki siyosat masalalarida ahvol havas qilarli
darajada   emas   edi.   Vaqt   o‘tishi   bilan   hukumatning   o’zi   ham   tushunib   yetdiki,
Britaniya   ta’lim   tizimi  Yevropa   davlatlaridan   orqada   qolayotgan   edi.   Bu   ayniqsa
1867-yilda Parijda o‘tkazilgan Butunjahon ko‘rgazmasida yaqqol namoyon bo‘ldi.
Ushbu   ko‘rgazmada   yetakchilikni   qo‘lga   kiritgan   Germaniya   ilm-fan   yutuqlari
borasida   nafaqat   Buyuk   Britaniyadan,   balki   Yevropaning   ko‘pgina   davlatlaridan
ilgarilab   ketganligi   ma’lum   bo‘ldi.   Ushbu   ko’rgazmada   taqdim   etilgan   ko‘plab
texnologiyalar birinchi navbatda Germaniya ta’lim tizimining samarali natijasi edi8
.   Ingliz   hukumati   ham   ta’lim   tizimini   isloh   qilish   va   davlat   nazoratini   o’rnatish
maqsadida islohotlarni amalga oshirishni \boshlagan edi. Ushbu ishlar davomida 3
ta   maxsus   ta’lim   komissiyasi   tashkil   etildi:   1.   1858-   yilda   tashkil   etilgan   Xalq
ta’limi   bo’yicha   Qirollik   komissiyasi;   2.   1861-   yilda   tashkil   etilgan   Davlat
maktablari   bo’yicha  Qirollikkomissiyasi;   3.   1864-   yilda   Maktablarni   tekshirish   va
nazorat   qilish   komissiyasi.   Ammo   bu   tashkil   etilgan   tashkilotlar   sinfiy
tabaqalanishni yanada kuchaytirdi. 
Liberallar   yetakchisi   Uilyam   Gladston   hukumati   davrida   ta’limni   isloh   qilish
maqsadida bir nechta qonun hujjatlari qabul qilindi . Jumladan, 1868- yilda “Davlat
maktablari to’g’risida”, 1869- yilda “Cherkov maktablari to‘g‘risida” hamda 1870-
yilda “Boshlang‘ich ta’lim to‘g‘risida”gi qonunlar shular jumlasidandir. 1870-1902
yillar   oralig‘ida   amalga   oshirilgan   islohotlar   natijasida   boshlang‘ich   ta’lim   ham
bepul, ham majburiy etib belgilandi, davlat boshlang‘ich va o‘rta maktablari tashkil
etildi   va   ta’lim   ustidan   markaziy   hukumat   nazorati   sezilarli   darajada   oshganligini
ko’rishimiz   mumkin.   Shuningdek,   ayni   Gladston   hukumati   tomonidan   nafaqat
219 сс.
16
 
  kambag’al   oila   farzandlarini   ta’limga   jalb   etibgina   qolmasdan,   sog’ligida
muammosi     ya’ni   imkoniyati   cheklangan   bolalarni   ham   ta’limga   jalb   qilishga
alohida   e’tibor     qaratdi 19
.1870-   yilgacha   boshlang’ich   ta’lim   asosan   Britaniya
cherkovi   milliy   jamiyati   va   Britaniya   va   chet   el   maktablari   jamiyati   tomonidan
tashkil   etilgan   hamda   nazorat   qilingan.   XIX   asr   50-yillarining   oxirlariga   kelib,
cherkovlar   barcha   bolalar   uchun   yetarli   darajada   maktab   o’rinlarini   ta’minlay
olmasligi   aniq   bo’la   boshladi,   shuning   uchun   ham   1858-yilda   Nyukasl   gersogi
raisligida   Angliyada   xalq   ta’limi   holati   bo’yicha   Qirollik   komissiyasi   tashkil
qilindi.   Uning   asosiy   vazifasi  Angliyadagi   xalq   ta’limining   ahvolini   o’rganish   va
agar mavjud bo‘lsa, odamlarning barcha tabaqalariga asosli  va arzon boshlang’ich
ta’limni   kengaytirish   uchun   qanday   choralar   ko’rish   kerakligini   ko’rib   chiqish   va
bu haqda hisobotlarni hukumatga taqdim etish edi. Komissiya 1861-yilda olti jildlik
hisobotini e’lon qildi. Komissiya hisobotida shuningdek, maktablardagi ta’lim sifati
hamda,   kambag’al   qatlamlarning   bolalarini   maktabga   jalb   etish   to‘g‘ri   yo’lga
qo‘yilmaganligi   ham   tanqid   qilingan   edi.   Chunki   bu   davrda   nisbatan   o’ziga   to‘q
oilalarning   bolalari   maktablarga   faol   jalb   qilingan,   kambag‘al   oilalarning   bolalari
tirikchilik   uchun   mehnat   qilishga   majbur   bo’lgan 20
.   Ishchilar   manfaatini   himoya
qiluvchi   tashkilotlar   esa   sekin-   asta   yosh   bolalarning   mehnat   qilishini   taqiqlashni
ko‘zda   tutuvchi   qonunlarni   qabul   qilish   talabi   bilan   hukumatga   murojaat   qilishni
boshladi.  Hukumat  ham   bolalarni  mehnat   qilishdan  saqlab  turuvchi  vosita  sifatida
boshlang‘ich   maktablar   tizimini   isloh   qilish   hamda   bolalarni   maktablarga   jalb
qilishni   tizimlashtirish   masalasini   kun   tartibiga   chiqardi.   1862-yilda   boshlang‘ich
maktablar   faoliyatini   yaxshilash   maqsadida   maxsus   Kodeks   qabul   qilindi1.   Shu
o’rinda   ta’limtizimini   isloh   qilish   hamda   undan   ko‘zlangan   yuqori   natijalarga
erishish   uchun   bu   sohaga   yetarlicha   mablag’  ajratilishi   ham   maqsadga   muvofiq.
Hukumat tomonidan ta’limga sarflangan harajatlar 1848-yilda 125 000 funt sterling
19
Чикалова, И. Р. Партии, профессиональные союзы, женские организации во Франции, Германии, 
Великобритании (1815–1914) / И. Р. Чикалова. – Минск : Беларуская навука, 2015 г. 387-393 сс.  
20
    Архипова   Л.   В.   Становление   образования   детей   с   ограниченными   возможностями   в   Великобритании   в
XIX 
в.// Ярославский педагогический вестник – 2012 гю 213-221 сс.
17
 
  bo‘lgan bo‘lsa, 1861-  yilda 800 000 funt sterlinggacha ko’tarildi. Kodeksda qabul
qilingan   qarorda   esa,   1860-yillarning   o‘rtalaridan   boshlab   bu   mablag‘ni   600   000
funt   sterlinggacha   kamaytirish   ko’zda   tutilgan   edi.   Ammo,   1870-yildagi
“Boshlang‘ich   ta‘lim   to‘g‘risidagi”   qonun   qabul   qilingandan   so‘ng,   maktabga
qatnaydigan   bolalar   soni   oshganligi   sababli,   bu   harajatlar   oshirildi.   1870-yilda
“Boshlang‘ich   ta’lim   to‘g‘risidagi”   qonun   qabul   qilindi.   Ushbu   qonunni   qabul
qilishdan   oldin   mamlakatning   turli   hududlardagi   maktab   bolalarini   to’liq   ta’limga
qamrabolishni   ta’minlash   maqsadida   o‘rganishlar   olib   borildi.   Ushbu   vazifalarni
amalga   oshirish   maqsadida   1869-   yil   oktabrda   Milliy   ta’lim   ligasi   tashkil   etildi.
Unga rais etib Jorj Dikson (1820-1898), liberal deputat Jessi Kollings (1831-1920)
kotib va Jozef Chemberlen (1836-1914) vitse-prezident etib tayinlandi. Ushbu liga
a’zolari   tomonidan   turli   kuzatish   va   o‘rganishlar   olib   borilishi   natijasida
mamlakatda   yashayotgan   bolalarning   ijtimoiy   ahvoli   ham   aniqlashtirildi.   Liga
a’zolari   o’rtasida   qonun   loyihasi   muhokamasida   turli   tortishuvli,   munozarali
vaziyatlar   ham   yuzaga   keldi.   E’tibor   qaratadigan   bo‘lsak,   bu   davrda   Buyuk
Britaniyada   boshlang‘ich   ta‘lim   tizimida   bir   qancha   og‘ir   muammolar   borligini
e’tirof etish mumkin 21
. 
Ushbu  muammolarni   o‘z  vaqtida  bartaraf  etish  choralari  hukumat   darajasidagi
masalaga   aylandi.   Kasaba   uyushmalari   “Tred-   yunionlar”   bugungi   kunda   ham
ishchilar   manfaatini   himoya   qiluvchi   asosiy   tashkilot   hisoblanib,   ushbu
tashkilotning   asosiy   vazifasi   ishchilar   manfaatini   himoya   qilish   ularga   turli   xil
imtiyozlarni   joriy   etish,   shuningdek   sog‘lom   ish-   faoliyat   muhitini   yaratishda
ko‘maklashish   hamda   ijtimoiy   himoya   masalalarida   ishchilar   manfaatini
ko‘zlaydigan tartiblarni o‘rnatish, ish beruvchi va ishchilar o‘rtasida vaqti kelganda
hakamlik vazifasini bajarishdan iborat. Ushbu tashkilotning dunyo mamlakatlarida
o‘rni   va   mavqeyi   sezilarli   darajada   yuqori   hisoblanadi.   Kasaba   uyushmalari   faol
21
  Подольский   В.А.   Предпосылки   формирования   социального   государства   в   Великобритании   во   второй
половине XIX – начале XX вв.// Государственный академический университет гуманитарных наук, Москва, 
Российская Федерация// ЛОКУС: люди, общество, культуры, смыслы. 2021 г. 163-176 сс.
18
 
  ijtimoiy   tashkilot   sifatida   paydo   bo’lishining   o‘z   tarixiy   shart-   sharoitlari   mavjud
bo‘lgan hamda ushbu tashkilot o’ziga xos tarix va taraqqiyot yo‘lini bosib o’tgan.
Xususan, ushbu tashkilotning paydo bo’lish vatani bu Buyuk Britaniya hisoblanadi.
Buyuk   Britaniyada   XVIII   asr   oxiri   XIX   asr   boshlaridagi   kashfiyotlar   va   ixtirolar
tufayli ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishida ulkan yutuqlarga erishildi. Texnika
sohasidagi   inqilob,   avvalo,   mashina   ishlab   chiqarishining   paydo   bo‘lishi,   ijtimoiy
munosabatlar   sohasida   inqilobni   amalga   oshirdi.   Mashina   ishlab   chiqarishining
paydo   bo’lishi   bilan   mehnat   va   kapitalning   pozitsiyasi   keskin   o’zgardi.   Sanoat
kapitali   ijtimoiy   hayotning   eng   muhim   omiliga   aylandi.   O‘sha   davrda   kapitalning
o’sishi   bilan   birga   yollanma   ishchilarning   qashshoqligi   kuchayib   bordi,   ular   har
qanday   mulkdan   mahrum   bo‘lib,   mehnat   qurollari   va   ishlab   chiqarish   vositalarini
egalariga   sotishga   majbur   bo‘ldilar.   Yevropa   ishchilar   sinfi   o rtasida   kasabaʻ
uyushmalari   harakatining   paydo   bo lishi   va   rivojlanishi   jamiyatning   ijtimoiy	
ʻ
hayotida   o’z   haq-   huquqlari   uchun   kurashish   maqsadida   birlashgan   uyushmalar
sifatida   paydo   bo’ldi.   Mehnatkashlarning   o‘z   huquqlari   uchun   kurashi
ehtiyojlaridan   kelib   chiqqan   holda   kasaba   uyushmalari   uzoq   vaqt   yashirin,
noqonuniy  birlashmalar   sifatida  faoliyat  yuritdi.  Shunday  qilib,  1667-yilda  tashkil
etilgan   ishchilar   uyushmasi,   1771-   yilda   o‘z   federatsiyasiga   ega   bo‘ldilar.   1775-
yilda   esa   ular   ish   haqini   oshirishga   va   faqat   o‘z   tashkiloti   a‘zolarini   ishga   olish
qoidalarini   joriy   etishga   erishdilar.   1799-   yilda   parlament   kasaba   uyushmalarini
tuzishni   taqiqlashni   tasdiqladi.   Parlament   bu   qarorni   ishchilar   tashkilotlari
tomonidan “davlat xavfsizligi va tinchligiga tahdid” deya asoslashga urindi 22
. Lekin
shunga qaramasdan Kasaba uyushmalari yashirincha rivojlanishda davom etaverdi.
Nihoyat,   uzoq   kurashlar   natijasida   parlament   1871-   yilda   “Kasaba   uyushmalari
to‘g‘risida”gi   qonunni   tan   oldi.   Unga   ko‘ra   kasaba   uyushmalarini   qonuniy   tashkil
etilishiga   ruxsat   berildi.   Qonun   kasaba   uyushmalarining   mablag’larini,   ularning
ichki   tuzilishiga   umuman   ta’sir   qilmasdan,   to’liq   himoya   qilishni   ta’minladi1.
Konservativ   kabinetlar   faoliyati   davrida   bir   qator   ijtimoiy   qonunlar,   jumladan:
22
 Чикалова, И. Р. Партии, профессиональные союзы, женские организации во Франции, Германии, 
Великобритании (1815–1914) / И. Р. Чикалова. – Минск : Беларуская навука, 2015 г. 148-156 сс.
19
 
  1867-yilda   ishchilar   soni   50   dan   ortiq   bo’lgan   barcha   korxonalarda   mehnatni
muhofaza   qilish   to’g’risida;   1875-yilda   aholi   salomatligi   to‘g‘risida;   1875-yilda
ishchilarning   iqtisodiy   huquqlar   uchun   kurashini   osonlashtirgan   “tinch
namoyishlar”   haqida;   avvalgi   “Xo‘jayinlar   va   xizmatchilar   to‘g‘risida”gi   qonun
bekor   qilindi   va   uning   o’rniga   1875-yil   “Ish   beruvchilar   va   ishchilar   o‘rtasida
tenglik shartnomasi”  qabul  qilindi;  1876-yilda majburiy boshlang ich  ta lim  yoshiʻ ʼ
14   yoshga   ko tarildi;   har   bir   bola   uchun   maktablarga   subsidiyalar   ajratildi   va	
ʻ
natijada   1891-yildan   boshlang ich   ta lim   bepul   bo‘ldi;   Shuningdek,   1897-   yilda	
ʻ ʼ
parlamentda “Ishchilarning ish haqi to‘g‘risida” gi qonun qabul qilindi, ko‘pchilik
deputatlar   ushbu   qonunni   qo‘llab   quvvatladilar.   Endi   ishchilar   bilan   sodir   bo‘lgan
baxtsiz hodisalar uchun ish beruvchining javobgarligi belgilab qo‘yildi 23
.
2.2 Buyuk Britaniya mustamlakachilik imperiyasining tashkil topishi
XIX   asr   davomida   Britaniya   mustamlakachilik   ekspansiyasi   davom   etdi.
Napoleonga   qarshi   urushlar   yillarida   Buyuk   Britaniya   Hindiston   va  Afrikada   o z	
ʻ
hukmronligini   mustahkamladi,   Fransiyaning   ko pgina   Afrika   koloniyalarini,	
ʻ
shuningdek,   Janubiy  Afrika   va   Indoneziyadagi   Gollandiya   koloniyalarini   egallab
oldi.  Bu  hududlarning  aksariyati   Buyuk  Britaniya  tasarrufida  va  Frantsiya  ustidan
qozonilgan   g alabadan   keyin   Napoleon   qo mondonligi   ostida   qoldi.   1852-yilda	
ʻ ʻ
inglizlar   Quyi   Birmani   egallab   olishdi   va   1856-yilda   ular   Eron   davlatiga   qarshi
urush  boshladilar,  ammo  Britaniya  hukumati   isyonkor  Hindistonda  tartibni  tiklash
uchun   qo'shinlar   kerak   bo'lganligi   sababli   uni   qisqartirishga   majbur   bo ldi.   1857	
ʻ
yilda   Hindistonni   zabt   etish   deyarli   1600-yilda   boshlangan,   aslida   Sharqiy
Hindiston   kompaniyasi   tashkil   topgan   sepoy   qo'zg'olonlarining   (1857-1859)   qonli
mag lubiyati   bilan   yakunlandi.   Shu   bilan   birga,   Buyuk   Britaniya   Fransiya   bilan	
ʻ
birgalikda Xitoy davlatiga qarshi  harbiy yurish boshladi  (1856-1860), bu davlatga
tinchlik   shartnomalarining   qullik   shartlarini   yukladi 24
.   Katta   foyda   va'da   qilgan
Bosfor   va   Dardanel   bo'g'ozlarida   hukmronlik   qilish   istagi   Buyuk   Britaniyani
23
 Айзенштат М.П. Политические партии Англии. Исторические очерки. “Pax Britannica” Алетейя, 2017 г. 227
231  сс .
24
 Lingard B. Angliya tarixi (1845-1867-yillar). London. 2006-yil.133-136-betlar.
20
 
  Rossiya   davlati   bilan   urushga   (1853-1856)   undadi.   Bu   holatda   inglizlarning
maqsadi nafaqat Rossiya davlatining Qora dengizga ta’sirini zaiflashtirish, balki uni
qisman   parchalash   edi.   Qrim   urushi   Britaniyaga   25   ming   kishining   hayoti   va   50
million funt sterlingga zarar yetkazdi. 
1869   yilda   Suvaysh   kanali   ochildi,   bu   katta   okean   kemalari   uchun   O‘rta   er
dengizi   va   Qizil   dengiz   o rtasida   o tishni   ochdi.   Buyuk   Britaniya   Yevropadanʻ ʻ
Hindistongacha   bo'lgan   dengiz   yo lini   sezilarli   darajada   10   ming   kilometrga	
ʻ
qisqartirgan   Suvaysh   kanalini   nazorat   qilishdan   hayotiy   manfaatdor   edi.
Britaniyaning   Sharqiy   Afrikadagi   manfaatlari   Misrdagi   paxta   plantatsiyalarini
rivojlantirish   bilan   bog liq   bo lib,   ular   Britaniya   to qimachilik   fabrikalarini   xom	
ʻ ʻ ʻ
ashyo bilan ta'minlashi mumkin edi. 
Buyuk   Britaniya   Misr   davlati   iqtisodiyotiga   yirik   sarmoya   kiritish   siyosatini
yurita boshladi. 1875-yilga kelib Misrning Britaniya oldidagi qarzi shunchalik katta
ediki, u Suvaysh kanali kompaniyasidagi o'z ulushlarini inglizlarga berishga majbur
bo'ldi   (shunday   qilib,   aksiyalarning   yarmi   yangi   kanal   qurgan   Fransiya   qo lida	
ʻ
qolgan, ikkinchisi esa) Britaniya nazorati ostiga o tdi) va 1882-yilga kelib Angliya	
ʻ
Misrni haqiqiy zabt etdi. Bu mamlakatning bosib olinishi Britaniyaga keyingi 70 yil
davomida   Suvaysh   kanali   orqali   yuk   tashishni   nazorat   qilish   imkonini   berdi.
Britaniyaning   Misrdagi   harbiy   ishtiroki   1952-yilgacha,   ya’ni   Misr   mustaqillikka
erishgunga   qadar   davom   etdi   va   faqat   1956-yilda   Misr   Suvaysh   kanalini   nazorat
qila   boshladi 25
.   Misr   ustidan   Britaniya   mustamlakachilik   nazorati   quyidagi
shakllarni oldi: 
1882-yilda   Britaniya   qo shinlari   tomonidan   Misrning   harbiy   bosib   olinishi   kuch	
ʻ
ko rsatish   sifatida   o tkazilgan   bir   qancha   qurolli   operatsiyalardan   so ng   ochiq	
ʻ ʻ ʻ
intervensiya yo li bilan amalga oshirildi. Bu Britaniyaning mamlakatdagi mavqeini	
ʻ
mustahkamlash   uchun   amalga   oshirilgan  “sokin   anneksiya"   siyosatining  bir   qismi
sifatida   oldindan   rejalashtirilgan   harakat   edi.   London   VI   Konstantinopol
25
 Green A. "Ingliz xalqi tarixi" 1877-80-yillar. London.2008-yil. 378-381-betlar.
21
 
  konferentsiyasi   qarorlarini:   manfaatsizlik   to g risidagi   protokol   va   alohidaʻ ʻ
harakatlarni rad etish to g risidagi bitimni buzgan holda kuchli pozitsiyadan harakat	
ʻ ʻ
qildi.   Harbiy   bosqinchilik   masalasi   Angliya-Misr   munosabatlaridagi   asosiy
qaramaqarshiliklardan  biriga aylandi.  Britaniya harbiy  ishg'oli   ostida  hech qanday
qonuniy asos yo q edi. 	
ʻ
“Yopiq   protektorat”   rejimi   Misrni   bosib   olingandan   keyin   London   o zining	
ʻ
mustamlakachi  ma muriyati  hamda Misr  hukumati  va uning xavfsizlik  idoralarida	
ʼ
muhim lavozimlarga tayinlangan ingliz amaldorlari yordamida Misrni boshqargan.
Bu   Londonga   Misrning   ichki   va   tashqi   siyosatini   to liq   nazorat   qilish   imkonini	
ʻ
beradigan   “bilvosita   nazorat”ning   klassik   shakli   edi.   U   “pardali   protektorat”   deb
nomlangan. Samaradorlik nuqtai nazaridan u harbiy ishg ol bilan teng edi
ʻ 26
. 
Sudan   bo'yicha   Angliya-Misr   kondominium   shartnomasi   1899-yil   Sudan
ustidanBritaniya   mustamlaka   nazoratini   qonuniylashtirish   uchun   Britaniya   Tashqi
ishlar   vazirligi   tomonidan   tayyorlangan.   Aslida,   kondominium   birgalikda
boshqaruvni ta'minlagan bo'lsa-da, Sudan Buyuk Britaniyaning eksklyuziv nazorati
ostidagi mustamlakaga aylantirildi. 
Angliyaning   Misrdagi   mustamlakachilik   siyosati   quyidagi   asosiy   omillar
ta’sirida shakllandi va amalga oshirildi: 
Britaniya   moliya   burjuaziyasining,   shuningdek,   boshqa  Yevropa   mamlakatlari
investorlari va aksiyadorlarining moliyaviy manfaatlari. Yevropalik sarmoyadorlar,
birinchi   navbatda,   ingliz   va   frantsuzlar   Misrga   yuqori   foiz   stavkasi   bilan   jalb
qilingan,   bu   esa   bir   necha   yil   ichida   30%   ga   etgan.   Natijada   Misr   “ortiqcha”
kapitalni   foydali   investitsiya   qilish   hududiga   aylandi.   Misr   hukumati  Angliya   va
Fransiya   bosh   konsullarining   ko‘rsatmalariga   amal   qilib,   yevropalik   kreditorlar
uchun   soliq   undiruvchi   vazifasini   bajargan.   Hukumat   mablag larining   taxminan	
ʻ
beshdan   to rt   qismi   kreditlar   bo‘yicha   foizlarni   to'lash   uchun   ketgan	
ʻ 27
.   Yevropa
26
 Arnshteyn, Valter L. Buyuk Britaniya kecha va bugun: 1830-dan hozirgi kungacha. London. 2000-yil. 213-233
yillar
27
 Yorqin, J. Frank. Angliya tarixi: V davr Imperial reaktsiyasi Viktoriya 1880-1901-yillar. London. 278-284-yillar.
22
 
  siyosatchilarining   fikricha,   Misr   moliyaviy   zabt   etish   namunasiga   aylangan.
Misrdagi   xorijiy   sarmoyadorlar   manfaatlariga   tahdid   1882-yilda   Misrning   Buyuk
Britaniya tomonidan bosib olinishi sabablaridan biri edi. 
Yevropa davlatlarining Misr ustidan mustamlaka nazoratini o rnatish istagi O zʻ ʻ
manfaatlarini  himoya qilish uchun Buyuk Britaniya bir tomonlama ravishda o'zini
boshqa Evropa davlatlari fuqarolarining hayoti va mulkining Misrdagi himoyachisi
deb   e’lon   qildi.   London   ishg ol   kuchlarining   mavjudligi   Suvaysh   kanali   zonasida	
ʻ
xalqaro   manfaatlarni   himoya   qilish   zarurati   bilan   bog liqligini   bir   necha   bor	
ʻ
ta'kidlagan.   Buyuk   Britaniya   Misrdagi   hukmronligining   butun   davri   davomida   u
erga   hech   qanday   davlatning   kirishiga   ruxsat   bermadi.   Faqat   urushdan   keyingi
davrda,   ya’ni   Angliyaning   iqtisodiy   va   siyosiy   ahvoli   og irlashganda,   u   o z	
ʻ ʻ
mavqeini AQShga berishga majbur bo’ldi. 
Turkiyaning   Misr   ustidan   hukmronligi   Misr   keng   siyosiy   avtonomiyaga   ega
bo'lsa-da,   xalqaro   huquq   nuqtai   nazaridan   u   Usmonli   imperiyasining   bir   qismi
bo lib   qoldi   va   Turkiya   bir   necha   bor   Misrga   da’vo   qildi.   Buyuk   Britaniya   bu	
ʻ
talablarga   qarshi   chiqmadi   va   ulardan   Frantsiya   va   boshqa   davlatlarga   qarshi
kurashda   muvaffaqiyatli   foydalandi.   Misr   rasmiy   ravishda   portlar   nazorati   ostida
qoldi, lekin aslida Britaniya mustamlakasi bo'ldi 28
. 
XIX asrning o rtalarida Osiyo, Afrika va Tinch okeanidagi Britaniya qaramligi	
ʻ
(shuningdek,   toj   koloniyalari   deb   ataladi)   soni   ortdi.   Bu   davrda   kengayishning
davom etishi, birinchi navbatda, strategik mulohazalar, birinchi navbatda, Britaniya
Hindistoniga olib boradigan barcha yo'nalishlarda Britaniya nazoratini o'rnatish va
uni mudofaa qilish zarurati bilan belgilandi va asoslandi. Shuni ta'kidlash kerakki,
bu   jarayon   liberallarning   rasmiy   doktrinasiga   zid   bo'lib,   ular   hukumatning
rivojlanmagan   mamlakatlarda   Britaniya   mas’uliyati   doirasini   yanada   kengaytirish
niyatida   emasligini   e’lon   qilgan   va   bu   metropoliya   byudjetigakatta   yuk   bo'lgan.   .
XIX   asrning   o rtalarida   Britaniya   koloniyalari   bilan   savdo   qilish,   amaliyot   shuni	
ʻ
28
 Yorqin, J. Frank. Angliya tarixi: V davr Imperial reaktsiyasi Viktoriya 1880-1901-yillar. London. 284-290-yillar.
23
 
  ko rsatadiki,   endi   ularni   qaram   qilib   qo yishga   va   boshqaruv   va   mudofaaʻ ʻ
xarajatlarini to'lashga arzimaydi. Angliyada allaqachon qora tanlilar ko pdegan fikr	
ʻ
XIX   asrning   o rtalarida   Britaniya   jamiyatining   aksariyati   rozi   bo‘lgan   edi.   Buyuk	
ʻ
Britaniyaning bu bosqichdagi  mustamlakachilik siyosatining o‘ziga xos xususiyati
“norasmiy   imperiya”   deb   ataladigan   imperiyaning   kengayishi   bo‘lib,   uning
tarkibiga Britaniya iqtisodiy manfaatlari doirasida bo‘lgan, ammo siyosiy jihatdan
mustaqil bo‘lib qolgan Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi  davlatlari kiradi.   Ushbu
mamlakatlar   bilan   savdo-sotiq   yakka   tartibdagi   tadbirkorlarga   o tkazildi,   ular	
ʻ
Britaniya ta'sirining asosiy vositalariga aylandi. XIX asrning o rtalarida. Britaniya	
ʻ
hukumatining mumkin bo lgan eng kam aralashuvi uchinchi dunyoda ingliz savdosi	
ʻ
uchun   eng   yaxshi   deb   hisoblangan.   Hatto   inglizlarning   Habashiston   (hozirgi
Efiopiya)   hukmdori  Teodorga   qarshi   1867-yilda   ingliz   missionerlari   va   elchilarini
himoya  qilish  maqsadida   o‘tkazgan   jazolash   operatsiyasi   ham   mamlakatni   siyosiy
bo‘ysundirishga   olib   kelmadi.   Britaniya   parlamentida   Habash   masalasini
muhokama   qilganda,   turli   siyosiy   guruhlar   vakillari   hukumat   ekspeditsiya
maqsadlarini   nafaqat   asirga   olingan   britaniyalik   mahbuslarni   ozod   qilish   bilan
cheklashi,   balki   mamlakatni   anneksiya   qilishdan   bosh   tortishi,   balki   har   qanday
siyosiy   majburiyatlarni   ham   qabul   qilishdan   bosh   tortishi   kerak   degan   fikrga
kelishdi. unga munosabat 
Ko chmanchilar   koloniyalari   -   Kanada,   Avstraliya,   Yangi   Zelandiya,   Cape	
ʻ
Colony   va   Janubiy   Afrikadagi   Natal   bilan   munosabatlarda   liberallar   eng   kam
qarshilik   ko'rsatish   yo'lini   tanladilar.   1850   va   1860-yillarda   Amerika   Qo'shma
Shtatlari,   Britaniya   hukumati   tomonidan   ona   mamlakatga   o'rgatilgan   saboqlarni
yodda   tuting.   mustamlakachilarga   o zini   o zi   boshqarish,   o zini   himoya   qilish   va	
ʻ ʻ ʻ
mustaqil iqtisodiy siyosat yuritish huquqini berdi. Aslida, ko chmanchi koloniyalar	
ʻ
imperiya tarkibida avtonomiyaga erishdilar. Ularning to liq mustaqillikka erishishi	
ʻ
Angliya siyosatchilari uchun haqiqiy istiqbol bo lib tuyuldi. Viglar partiyasi rahbari	
ʻ
lord   J.   Rassel   1850-yilda   ta’kidlaganidek,   “agar   ular   (koloniyalar   –   M.G.)   bu
mamlakatdan   ajralib   chiqishni   xohlasalar,   biz   ularning   iltimosini   tinglashga   va
24
 
  ularning xohish-istaklariga rozi bo‘lishga tayyormiz, yo‘q qaysi yo lni tanlamaganʻ
bo lsalar   ham   19-asrning   o rtalarida.   Britaniya   mustamlaka   mulklari   tizimining	
ʻ ʻ
kelajagi   zamondoshlariga   ilg or   ruhda,   mustamlakalarning   siyosiy   va   iqtisodiy	
ʻ
mustaqillik   darajasini   o z   hukumatini   yaratish   huquqiga   ega   bo lish   darajasigacha	
ʻ ʻ
oshirish   sifatida   taqdim   etildi.   Xuddi   shu   model,   ammo   ancha   uzoq   muddatda
Crown koloniyalarida qo llanilishi kerak edi
ʻ 29
. 
Shunday   qilib,   liberal   imperiya   g‘oyasining   asosiy   maqsadi   Buyuk
Britaniyaning   mustamlaka   imperiyasiga   egalik   qilishdan   manfaatdorligi   emas   edi.
XIX   asrning   o‘rtalarida.   Siyosiy   qadriyatlar   tizimidan   va   partiya   shiorlari
mazmunidan mustamlaka mulklarining deyarli yo'qolishi  sodir  bo'ldi. Hatto 1867-
yilda Britaniya parlamentida Kanadaga konstitutsiya berish bo‘yicha bo‘lib o‘tgan
munozaralar   ham   Britaniya   jamiyati   tomonidan   deyarli   sezilmay   qoldi
vamamlakatning   yetakchi   siyosatchilari   Buyuk   Britaniyani   imperiya   og‘irligidan
ozod qilish  yo‘lidagi  qadam   sifatida  qabul  qilindi. Shubhasiz,  liberal   siyosatchilar
imperiya   tuzumini   yo‘q   qilishni   emas,   balki   uni   modernizatsiya   qilishni   maqsad
qilganlar.   Xususan,   buni   Liberal   partiya   yetakchisi   va   XIX   asr   o‘rtalarida   Buyuk
Britaniyaning   eng   nufuzli   davlat   arboblaridan   biri   qarashlari   ham   ko‘rsatadi.   V.
Gladston.   Siyosatchi   mustamlakachilikning   yunon   modeli   tarafdori   edi   va   uning
asosiy elementi metropoliya va mustamlakachilar ortasidagi rasmiy aloqalar emas,
balki   madaniy,   ma’naviy   aloqalar   deb   hisobladi   .   Uning   fikricha,   ko‘chmanchi
koloniyalarning   siyosiy   va   iqtisodiy   mustaqilligi   ularni   Britaniya   garnizonlariga
qaraganda   ancha   kuchliroq   Buyuk   Britaniyaga   bog‘lash   imkonini   beradi.
Mustamlakalar tomonidan Britaniya hukumati institutlari va iqtisodiy tizimlarining
bosqichma-bosqich   o‘zlashtirilishi   muqarrar   ravishda   to‘liq   mustaqillikka
intilishning kuchayishiga olib keladi. 
Biroq, liberallarning hisob-kitoblaridan farqli o‘laroq, 1850-1860-yillarda. O‘z-
o‘zini   boshqaradigan   koloniyalar   darhol   ajralib   chiqishni   xohlamadilar.   Bundan
29
 Arnshteyn, Valter L. Buyuk Britaniya kecha va bugun: 1830-dan hozirgi kungacha. London.2000-yil. 368-374
betlar.
25
 
  tashqari,   aholisi   kam   va   kam   rivojlangan   Kanada,   Avstraliya   (oltita   viloyatga
bo'lingan)   va  Yangi   Zelandiya   ona   mamlakatdan   doimiy   yordamni   talab   qilishda
davom   etdi.   Shu   bilan   birga,   Buyuk   Britaniyaning   o'zida   liberal   kabinetlarning
mustamlakachilik   siyosatiga   qarshilik   kuchaya   boshladi.   1874-1880-yillardagi
konservativ   siyosat.   B.   Disraeli   va   uning   tarafdorlari   uchun   imperator   davlatining
eng   muhim   xususiyati   harbiy   qudrat   ekanligini   ko‘rsatdi 30
  1875-1878-yillardagi
Sharqiy   inqiroz   davrida.   Rossiyaning   Bolqondagi   strategik   manfaatlariga   qarshi
turishda   Buyuk   Britaniyaning   qatiyati   va   qobiliyatini   namoyish   qilish   uchun
Britaniya   Vazirlar   Mahkamasi   harbiy   kuchlarni   orolga   o‘tkazishga   qaror   qildi.
Malta. Yangi nuqta shundaki, kontingent koloniyadan - Britaniya Hindistonidan va
misli ko'rilmagan qisqa vaqt ichida etkazib berildi. Britaniyaning nufuzli The Times
gazetasi   ta’kidlaganidek,   Britaniya   hukumati   Britaniya   va   butun   Evropa   uchun
kutilmaganda Britaniya imperiyasi ko‘rinishidagi yangi kuch manbasini kashf etdi,
bu   manba   ilgari   hech   qachon   hisobga   olinmagan"   Shunday   qilib,   Britaniya
imperiyasi   birinchi   marta   Britaniya   tashqi   siyosati   uchun   ko'plab   strategik
ustunliklarni ta’minlovchi omil sifatida harakat qildi. 
1870-yillarning   o‘rtalarida.   Bu   “Britaniya   imperiyasi”   atamasining   rasmiy
qo'llanilishining   boshlanishi   edi.   Parlamentning   ikkala   palatasida   qizg'in
bahsmunozaralardan   so‘ng   Buyuk   Britaniya   qirolichasi   Viktoriya   (1837-1901)
“Hindiston   imperatori”   deb   nomlanish   huquqini   oldi.   Bu   nom   metropoliyaning
mustamlaka   mulklariga,   birinchi   navbatda   Hindistonga   nisbatan   yangi   siyosatini
ramziy   qilish   uchun   mo'ljallangan   edi.   Qirolicha   Viktoriyaning   o'zi   yozganidek,
Hindiston   imperatori   unvoni   “Britaniya   tojining   boshqa   sub’ektlari   bilan   teng
bo'lgan   Hindiston   aholisiga   beriladigan   imtiyozlarni   va   tsivilizatsiyaning
tarqalishidan   keyin   farovonlikni   bildiradi”   va   shu   tariqa   Buyuk   Britaniya
imperiyasiga asos solindi 31
.
30
 Arnshteyn, Valter L. Buyuk Britaniya kecha va bugun: 1830-dan hozirgi kungacha.2000-
31
 Sankt Giles. Qirolicha Viktoriya: portret . - London: Sinclair-Stevenson, 1991-yil.348-351-betlar.
26
 
  XULOSA
Xulosa   qilib   aytganda   Viktoriya   hukmronligi   hukumatning   zamonaviy
konstitutsiyaviy   monarxiya   tizimiga   bosqichma-bosqich   o'tishini   davom   ettirdi   .
Saylov islohotlari  Jamoatlar palatasining ta’sirini  kuchaytirdi va aksincha, Lordlar
palatasi  va monarxning hokimiyatini  pasaytirdi  . 1867-yilda Valter Badjet  monarx
faqat “maslahat berish, rag‘batlantirish va ogohlantirish qudratini saqlab qolishini”
yozgan   edi.  Viktoriya   davrida   monarxiya   siyosiy   roldan   ko‘ra   ko‘proq   ramziy   rol
o'ynay   boshladi,     moliyaviy   va   shaxsiy   janjallari   monarxiyani   obro‘sizlantirgan
Gannover   sulolasining   oldingi   a’zolaridan   farqli   o‘laroq,   axloq   va   oilaviy
qadriyatlarga   katta   e’tibor   qaratdi.   “Oilaviy   monarxiya”   g‘oyasi   o‘rnatildi,   undan
keyin o‘rta sinf vakillarioga e’tibor berildi va ularning jamiyatdagi roli oshib bordi.
Viktoriya davri o‘rta sinfning mavqeini mustahkamlash bilan ajralib turdi, bu uning
jamiyatdagi   asosiy   qadriyatlarining   ustunligiga   olib   keldi.   Hushyorlik,   aniqlik,
mehnatsevarlik, tejamkorlik, tejamkorlik yuksak qadrlangan. Bu fazilatlar tez orada
odatiy holga aylandi, chunki ularning yangi sanoat dunyosida foydaliligi shubhasiz
edi.   Qirolicha   Viktoriyaning   o‘zi   bunday   xatti-harakatlarga   misol   bo'ldi.   Uning
oilaviy   va   burchga   to'liq   bo'ysunadigan   hayoti   taxtdagi   ikki   salafining   hayotidan
sezilarli   darajada   farq   qilar   edi.   Viktoriyaning   namunasi   aristokratiyaning   ko‘p
qismiga ta'sir qildi, bu esa yuqori doiralarda oldingi avlodga xos bo'lgan yorqin va
janjal   turmush   tarzini   rad   etishga   olib   keldi.  Aristokratiya   namunasiga   ishchilar
sinfining yuqori malakali qismi ergashdi. 
Viktoriya   davridagi   barcha   yutuqlarning   markazida,   albatta,   o‘rta   sinfning   va
energiyasi   yotardi.   Biroq,   bu   o'rta   sinfning   barcha   xususiyatlari   ta'qib   qilinadigan
misollar edi, deb aytish mumkin emas. O‘sha davr ingliz adabiyoti sahifalarida tez-
tez   masxara   qilinadigan   salbiy   xususiyatlar   qatorida   farovonlik   yaxshilikning
mukofotidir,   degan   burjua   e’tiqodi   va   oilaviy   hayotda   ikkiyuzlamachilik   va
27
 
  aybdorlik   tuyg‘ularini   keltirib   chiqaradigan   o‘ta   puritanizmdir.   Britaniya
aholisining   kattaqismi   umuman   dindor   bo'lmaganiga   qaramay,   din   Viktoriya
davrida   katta   rol   o'ynadi.Metodistlar   va   kongregationalistlar   kabi   turli   protestant
oqimlari,   shuningdek,   Angliya   cherkovining   evangelistik   qanoti   odamlar   ongiga
katta ta’sir ko‘rsatdi. Shu bilan parallel ravishda Rim-katolik cherkovi, shuningdek,
Angliya-Katolik   harakati   Anglikan   cherkovi   ichida   jonlandi.   Ularning   asosiy
tamoyillari va marosimlarga rioya qilish edi. Diniy jamiyat ham shakllana boshladi.
28
 
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I.ASOSIY ADABIYOTLAR
1 .Xibbert Kristofer. Qirolicha Viktoriya: Shaxsiy tarix . – London.2000-yil. 
2 . Longford, Elizabet. Viktoriya . – London. 1964-yil. 
3 . Marshall Doroti. Qirolicha Viktoriyaning hayoti va davri. - London:1992-yil. 
4 . Sankt Giles. Qirolicha Viktoriya: portret:- London: Sinclair-Stevenson, 1991-yil. 
5 . Strachey, Litton. Qirolicha Viktoriya . - London: 1921-yil. 
6 . Weintraub, Stenli. Albert: Tojsiz qirol . - London: Jon Myurrey, 1997-yil. 
7 . Vudxem S. S. Qirolicha Viktoriya: uning hayoti va vaqtlari. - London: 1992-yil. 
8 . Viktoriya va uning hukmronligi // Brokxaus va Efronning entsiklopedik lug'ati  : 
86 jildda (82 jild va 4 ta qo'shimcha). - Sankt-Peterburg. , 1892-yil.- T .  VI . — 292
310- betlar
II . QO ’ SHIMCHA   ADABIYOTLAR
9 . Архипова Л. В. Становление образования детей с ограниченными 
возможностями в Великобритании в  XIX  в.// Ярославский педагогический 
вестник – 2012 г. 
10 . Айзенштат М.П. Политические партии Англии. Исторические очерки. 
“ Pax   Britannica ” Алетейя, 2017 г. 
11 . Подольский В.А. Предпосылки формирования социального государства в 
Великобритании во второй половине  XIX  – начале  XX  вв.// Государственный 
академический университет гуманитарных наук, Москва, Российская 
29
 
  Федерация// ЛОКУС: люди, общество, культуры, смыслы. 2021 г. 
12 . Ерофеев.Н.А. Очерки по истории Англии 1815-1917 гг. Москва 1959 г. 30 
13 . Чикалова, И. Р. Партии, профессиональные союзы, женские организации 
во Франции, Германии, Великобритании (1815–1914) / И. Р. Чикалова. – 
Минск : Беларуская навука, 2015 г. 
14 . Education in England: a history: Chapter 6 : 1860-1900 A state system of 
education. Derek Gillard. 2018.  
15 . Morton. A.L. A people’s history of England. London.: 1948 year.
30

Buyuk Britaniya qirolicha Viktoriya davrida

KIRISH. 

I.BOB. VIKTORIYANING SIYOSATGA KIRIB KELISH VA BUYUK BRITANIYANING YUKSALISHI. 

1.1.Viktoriyaning bolaligi va Buyuk Britaniya taxtiga chiqishi. 

1.2.Viktoriya davrida Buyuk Britanioyaning yuksalishi 

II. BOB.QIROLICHA VIKTORIYA DAVRIDA ICHKI VA TASHQI SIYOSAT.

2.1. Qirolicha Viktoriya davrida Buyuk Britaniyaning ichki va siyosati. 

2.2.Buyuk Britaniya mustamlakachilik imperiyasiga asos solinishi 

XULOSA 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR