Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 1.2MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 30 Avgust 2024
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Xristofor Kolumbning sayohatlari va uning geografik ahamiyati

Sotib olish
Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Xristofor Kolumbning sayohatlari va
uning geografik ahamiyati
REJA:
KIRISH  
I BOB. BUYUK GEOGRAFIK KASHFIYOTLAR DAVRI VA UNING 
O’ZIGA XOS JIHATLARI 
1. 1.Buyuk geografik kashfiytlar davridacha G’arbiy Yevropadagi ahvol va uning 
geografik jihatlari 
1.2. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida geografiya fanining rivojlanishi 
1.3. Buyuk geografik kashfiyotlarning o’rganilish tarixi 
II BOB. XRISTOFOR KOLUMB SAYOHATLARI VA UNING GEOGRAFIK
AHAMIYATI 
2.1. Xristofor Kolumbning hayoti va faoliyati
2.2. Xristofor Kolumb va uning Osiyo sharqiy qirg’oqlariga yetkazuvchi yo’llar 
bo’yicha loyihalar mazmun-mohiyati 
2.3. Xristofor Kolumb sayohatlarining geografik jihatlari
XULOSA VA TAKLIFLAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi .   Geografik   kashfiyotlar   tarixida   katta   iz   qoldirgan   shaxs.
Mashhur   sayyohlar   orasida   hayotining   turli   qirralarini   yorituvchi   asarlar   soni
bo’yicha ham Xristofor Kolumbga teng keladigani kam topiladi. Xristofor Kolumb
Amerikani   kashf   etgan   sayyoh   sifatida   baribir   tan   olinsa-da,   Shimoliy   Amerikaga
birinchi   bo’lib   borgan   Yevropalik   hisoblanmaydi.   Ammo   faqat   Xristofor
Kolumbning sayyohatigina jahon tarixida olamshumul burilish yasaganini ta’kidlash
joiz. 
Mavzuning dolzarbligi  sifatida   Xristofor Kolumb yashagan davr tarixi, hayoti  va
faoliyati,   Xristofor   Kolumb   sayohatlarining   geografik   jihatlarini   tahlil   qilishdan
iborat. 
Mamlakatimiz,   ta’bir   joiz   bo’lsa,   bugun   ulkan   qurilish   maydoniga   aylangan.   Biror
bir   sohani   ajratib   ko’rsatishga   odam   qiynaladi.   Qaysi   sohaga   qaramang,   jadal
sur’atlar bilan ish borayotganini ko’rasiz.  
O’zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tomonidan   birinchi   marta   mamlakatimiz
parlamenti   –   Oliy   Majlisga   Murojaatnoma   taqdim   etdi.   Murojaatnomada   ta’lim
tizimidagi   innovatsiya   va   kreativ   yondashuvlar   asosida   Muhammad   Xorazmiy   va
Mirzo   Ulug’bek   nomlari   bilan   ataladigan,   aniq   fanlar   chuqur   o’qitiladigan   maxsus
maktablar   tashkil   etilganligini   qayd   etdi.   Oliy   ta’lim   tizimini   yanada
takomillashtirish borasida ham ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, 
2017-2021   yillarda   oliy   ta’lim   tizimini   kompleks   rivojlantirish   dasturi   qabul
qilinganligini aytib o’tdilar. 
O’zbekiston   Fanlar   akademiyasi   tizimi   takomillashtirildi,   moddiy-texnik   bazasi
mustahkamlandi,   uning   tarkibida   bir   qator   ilmiy-tadqiqot   institutlari   va   markazlar
faoliyati   tiklandi.   Ko’p   yillik   tanaffusdan   so’ng   Fanlar   akademiyasiga   saylov
o’tkazilib,   o’zining   ilmiy   ishlari   bilan   mamlakatimiz   va   xalqaro   miqyosda   nom
qozongan   iste’dodli   olimlar   akademik   degan   yuksak   sharafga   sazovor   bo’ldilar.
Endi   barchamiz   Fanlar   akademiyasidan   yangi   ilmiy   ishlanmalar,   istiqbolli
tadqiqotlar yaratish bo’yicha amaliy natijalar kutib qolamiz. Bularning barchasidan
biz   yagona   bir   maqsadni   ko’zda   tutmoqdamiz.   Ya’ni   O’zbekiston   ilm-fan, intellektual   salohiyat   sohasida,   zamonaviy   kadrlar,   yuksak   texnologiyalar   borasida
dunyo miqyosida raqobatbardosh bo’lishi shart ekanligini qayd etib o’tdilar. 
Yuqoridagi murojaatnomadan kelib chiqib, ta’limning barcha tizimlarida geografiya
fanini   o’qitishdagi   kamchiliklarni   ham   bartaraf   etishda   ushbu   Murojaatnomadagi
tegishli ma’lumotlar asos bo’ladi. 
Men   bitiruv   malakaviy   ishda   dastlab   Xristofor   Kolumbgacha   G’arbiy   Yevropa
olimlari tomonidan geografik bilimlarning rivojlantirilishini ham yoritdim. 
Bitiruv   malakaviy   ishimning   maqsad   va   vazifalari.   Mazkur   ishning   asosiy
maqsadi Buyuk geografik kashfiyotlar davrida olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlari va
ularning   geografik   xususiyatlari,   Xristofor   Kolumb   sayohatlarining   geografik
jihatlarini o’rganishdan iborat. 
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari quyidagilardan iborat. 
- Birinchi   bobda   buyuk   sayyohatchi   Xristofor   Kolumbgacha   bo’lgan   davrda
G’arbiy   Yevropadagi   ahvol,   Buyuk   geografik   kashfiyotlar   davrining   o’ziga   xos
geografik xususiyatlarini tavsiflash. 
- Ikkinchi   bobda   buyuk   sayyoh   Xristofor   Kolumbning   hayoti   va   ijodi,   Xristofor
Kolumb sayyohatlari va uning geografik ahamiyatini bayon ettirish.  I –BOB. BUYUK GEOGRAFIK KASHFIYOTLAR DAVRI VA UNING
O’ZIGA XOS JIHATLARI
1.1.   Buyuk geografik kashfiyotlar davridacha G’arbiy Yevropadagi ahvol va 
uning geografik jihatlari 
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   davri   deb   -   XV  asrning   o’rtasi   yoki   oxiridan   XVII   -
asr   o’rtalarigacha   bo’lgan   davrlar   aytiladi.   Buyuk   deb   atalishga   loyiq   geografik
kashfiyotlar   har   doim   ham   bo’lgan,   lekin   hech   qaysi   davr   Buyuk   geografik
kashfiyotlar davridagidek dunyo taqdiriga kuchli ta’sir ko’rsatadigan kashfiyotlarga
boy bo’lmagan. 
XIX   asr   tarixchilari   o’rta   asrlar   tarixining   xronologik   chegaralari   476   yildan-
G’arbiy Rim imperiyasi qulagan vaqtdan boshlanib, 1492 yilda 
Amerikani   kashf   qilinishiga   qadar   bo’lgan   davrni   o’z   ichiga   oladi,   deb
hisoblaganlar. Yevropa va Osiyodagi barcha xalqlar, shuningdek Afrika va Lotin 
Amerikasini   ko’plab   xalqlari   o’z   rivojlanishida   feodal   tuzum   davrini   bosib   o’tgan,
demak o’z o’rta asrini boshdan o’tkazishgan. 
  Turli   xalqlarda   feodalizmga   o’tish   bir   vaqtni   o’zida   bo’lmagan.   Shuning   uchun,
o’rta   bir   vaqtni   o’zida   bo’lmagan.   Shuning   uchun,   o’rta   asr   davrini   xronologik
chegarasi   turli   kontinentlarda   va   hatto   ayrim   mamlakatlarda   bir   xil   emas.   O’rta
asrlar   tarixi   kursining   asosiy   vazifasi-feodalizmning   paydo   bo’lishidan   to   uning
yemirilishigacha   bo’lgan   taraqqiyot   jarayonini   ko’rsatishdan   iboratdir.   G’arbiy
Yevropada o’rta asrlar   davri   V asrdan  to  XVIII  asrgacha,  ya’ni   varvarlarning Rim
imperiyasining   bosib   olishi   (V-asrning   ikkinchi   yarmi)   dan   to   burjua
revolyutsiyasiga qadar (XVII asrning 40-yillari) bo’lgan davri o’z ichiga oladi: 
1. Ilk o’rta asrlar (V-XI asrlar). Bu davrda feodal ijtimoiy-iqtisodiy tuzum
tashkil topdi.  (Feodal jamiyatning genezisi(shakllanishi) davri) 
2. Feodal munosabatlarning rivojlangan (XI-XV) davri. Bu davrda feodal
ishlab chiqarish, madaniyat, san’at sohasida jiddiy o’zgarishlar ro’y berdi. 
3. Feodalizmning   so’nggi   davri   (XVI   asr-XVII   asrning   birinchi   yarmi).
Bu   davr   feodal   munosabatlarning   yemirilishini   va   feodalizm   zaminida   kapitalizm
elementlarning paydo bo’la boshlashi bilan xarakterlanadi.  O’rta asrlar tarixining xronologik chegarasi keng va murakkabdir. 
Sharq   mamlakatlari   (Osiyo,   Shimoli-Sharqiy   Afrika)   da   ishlab   chiqarish
munosabatlari   asosiy   xillarining   almashinishi   Yevropadaga   qaraganda   birmuncha
boshqacharoq tarixiy muddatlarda amalga oshdi. Biroq tarixini yaxlit bayon etishni
buzmaslik maqsadida biz Yevropa tarixining xronologik doirasini asos qilib olamiz
va xuddi shu davrdagi Sharq mamlakatlari tarixini O’rta asrlar tarixiga kiritamiz. 
Materialni   bunday   bo’lish   O’rta   asrlar   tarixini   mazmunini   bir   butunligiga   xilof
bo’lmaydi,   chunki   bu   davrda   feodal   krepostniklik   munosabatlari   Sharqda   ham
ustunlik   qilar   edi.   Tarixshunoslikda   V-XIII   asrni   boshlaridan   buyon   «feodalizm»
termini   qo’llanib   keladi.   Feod-(lotincha)   o’rta   asr   G’arbiy   Yevropasi   manbaalarini
yer,   mansab   va   daromadlarni   belgilashda   qo’llanib   kelingan.   Lotincha   termin
g’arbiy   Yevropada   feodalizm   davrida   inson   tomonidan   harbiy   xizmatni   o’tash   va
boshqa   bir   qator   majburiyatlarni   bajarish   sharti   bilan   foydalanish   uchun   meros
bo’lib   o’tadigan   qilib   in’om   qilingan   yer-mulk.   O’rta   asrlarda   Fransiyada   feod
«fe’r»,   Angliyada   «fi»,   Germaniyada   esa   «men»   deb   atalgan.   Feodalizm   davrida
dehqonlar   mehnatidan   feodal   votchina   doirasida   foydalanilgan,   bunda   feodal
egaligini iqtisodiy va ijtimoiy o’rni to’la amalga oshirilgan. Votchina feodal rentani
(obrok, barina, pul obrogi) undirish tashkiloti hisoblangan. Biroq so’nggi feodalizm
davrida  dehqonlarni  ekspuluatatsiya  qilish  feodal  davlat   tomonidan davlat  soliqlari
sistemasi orqali ham amalga oshirilgan. Feodal yer rentasi- bu yer egasi tomonidan
o’zlashtiriladigan,   qaram   dehqonlarni   mehnati   yoki   mahsulotini   bir   qismi
hisoblanadi.   Demak,   feodal   renta   feodalni   yerga   egaligini   amalga   oshirilishini
iqtisodiy shakli bo’lib ishtirok etadi. Feodal renta uch shaklda bo’ladi: ishlab berish
rentasi   (barina),   oziq-ovqat   (natural   obrok)   pul   (pul   obrok).   Ba’zi   xalqlar
feodalizmga   quldorlik   tuzumi   orqali,   boshqa   ba’zi   xalqlar   esa   ibtidoiy   jamoa
tuzumidan o’tgan. Biroq har ikki holatda ham yangi tuzumga o’tish zarur progressiv
ahamiyatga ega bo’lgan. 
  Barcha  xalqlar  bosib  o’tgan  ko’p  asrlik  ushbu  davrni   tarixini  o’rganmasdan  turib,
kishilik   jamiyati   tuzumlarini   vujudga   kelishiga   rivojlanish   va   tanazzulga   yuz
tutishini   umumiy   qonunlarini   tushunib   bo’lmadi.   Hozirgi   zamondagi   ko’plab munosabatlarni   tomiri   (negizi)   uzoq   o’rta   asr   jamiyatiga   borib   taqaladi.   Ushbu
davrda   hozirgi   Yevropaning   ko’plab   xalqlari   va   davlatlarini   tashkil   qilgan   milliy
madaniyat   tashkil   topgan.   Bu   xalqlarning   milliy   tili   va   xarakteri   tashkil   topishini
boshlagan. Millatlar vujudga kela boshladi. Hozirgi Yevropadagi milliy etnik diniy
ziddiyatlarning   negizi   ham   O’rta   asr   davriga   borib   taqaladi.   O’rta   asrlarda
Yevropada   dastlabki   universitetlar   paydo   bo’ldi,   ularning   ko’plari   xozida   ham
faoliyat   ko’rsatmoqda.   O’rta   asrlardan   meros   bo’lib   qolgan   ancha   e’tiborli
tashkilotlardan   biri   cherkov,   ya’ni   Rim   katolik,   pravoslav,   protestantlikni   turli
yo’nalishlari mavjud bo’lib, bu cherkov tashkilotlari Yevropa xalq ommasini ongiga
ancha   darajada   ta’sirga   ega.   O’rta   asrlar   tarixini   o’rganuvchi   tarixchi   mutaxasislar
tomonidan   ushbu   davr   tarixi   muammolarini   doirasida   va   hozirga   qadar   qizg’in
tortishuvlar mavjud. G’arbiy Yevropaning turli mamlakatlarida feodalizmni negizi,
genezisi va rivojlanishini tipologiyasi, quldorlikni o’rta asrlardagi o’rni, o’rta asrlar
shaharlarining   vujudga   kelish   yo’llari   va   bu   ko’p   asrlik   davrni   turli   paytlardagi,
ularni   xarakterdagi   farqlar,   ularni   feodal   jamiyatdagi   o’rni   masalalari   yuzasidan
kuchli   tortishuvlar   mavjud.   O’rta   asr   jamoasini   xarakteri   haqida,   feodalizmda
votchinani   roli,   davlat   va   uning   siyosatini   bu   davrdagi   ahamiyati,   iqtisodiy   va
noiqtisodiy   faktlarni   o’zaro   munosabati,   shuningdek   ijtimoiy   psixologiya   va
idealogik   tuzilmalarni   ya’ni   cherkov   va   dinni   o’rni   masalalarida   tortishuvlar
mavjud.   Ushbu   davrga   qadar   Yevropaliklarga   Yevropa,   Osiyo   va   Afrikaning   bir
qismigina   ma’lum   edi.   Sharqdan   kelayotgan   turli   savdogarlarning   ma’lumotlariga
suyanib Xitoy, Hindiston va Yaponiya haqida dunyodagi eng boy hududlar sifatida
tasavvur   hosil   bo’lgan   edi.   Bu   mamlakatlardan   olib   kelinayotgan   mollar,   ayniqsa
ziravorlar   Yevropada   juda   qimmat   turar,   Yevropaliklarning   oltin   va   kumushlari
kamlik   qilib   qolgan   edi.   Shuning   uchun   ham   o’rta   asrlarda   har   qanday   metallni
oltinga   aylantirishni   va’da   qiluvchi   alximiya   fani   rivojlanib   ketdi.   Yevropaliklar
Sharqning   boy   o’lkalariga   yetib   borishga   urinardi,   ammo   XV-   asrda   Usmoniylar
imperiyasi quruqlik yo’lini to’sib qo’ygan edi. 
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   jahon   taraqqiyotiga   benihoya   katta   ijobiy   ta’sir
ko’rsatgan.   Kashfiyotlar   jahon   savdo   yo’llarini   butunlay   o’zgartirib   yubordi.   Endi savdo   yo’llari   O’rta   Yer   dengizi   bo’ylab   emas,   balki   okeanlar   orqali   o’tadigan
bo’ldi.   Yangi   ochilgan   yerlar   bilan   savdo   aloqalari   –   jahon   savdosini   vujudga
keltirdi.   Geografik   sayohatlar   kashf   etilgan   “Yangi   dunyo”   bilan   “Eski   dunyo”
madaniy   o’choqlari   orasida   bevosita   iqtisodiy   va   madaniy   aloqalar   o’rnatilishiga
imkoniyat yaratildi. 
Buyuk geografik kashfiyotlar Yevropaliklarning dunyo haqidagi tasavvurlarini
kengaytirib,   bilimlarini   oshirdi.   O’zga   qit’alar   va   xalqlar   to’g’risidagi   ko’plab
afsonalar,   noo’rin   fikrlar   chilparchin   bo’ldi.   Ilmiy   bilimlarning   rivojlanishi
Yevropada   sanoat   va   savdoning   yuksalishiga,   moliya   sohasida   bank   va   kredit
ishlarida yangicha uslublar yaratilishiga imkon berdi. 
Geografik   kashfiyotlar   va   mustamlaka   yerlarni   bosib   olish   Yevropa
mamlakatlarida tovar  ishlab chiqarishning o’sishiga yordam  berdi. Lekin, bu ishlar
Amerika, Osiyo va Afrika xalqlarining asrlar davomidagi qulligi, tahqirlanishi, og’ir
mehnatlari   evaziga   bo’ldi.   Ular   Yevropada   yangi   ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlarning yaratilishiga xizmat qildilar. 
Ispanlar   va   portugallar   buyuk   geografik   kashfiyotlarning   yo’lboshchilari
bo’ldilar. Masalan, Portugaliya XIII-XV-asrlar davomida Shimoliy Afrikada arablar
bilan urushlarni davom ettirib yaxshigina dengiz flotini tuzishga erishdi, O’rta Yer 
dengizidan   Shimoliy   va   Boltiq   dengizlariga   boradigan   muhim   savdo   yo’li
Portugaliya   qirg’oqlari   yaqinidan   o’tganligi   sababli   Portugaliya   portlariga   turli
mamlakatlardan   kemalar   kelib   turardi.   Dengiz   kemalarida   xizmat   qilish   va   baliq
ovlash   sohil   bo’yida   yashovchi   ko’pchilik   aholining   asosiy   mashg’uloti   edi.
Keyinchalik ulardan dovyurak va tajribali dengizchilar ham yetishib chiqdi. 
Yevropada   ikki   madaniyat-biri   Vizantiyada   va   ikkinchisi   Rim   imperiyasining
g’arbiy   qismida   tashkil   topgan.   Missionerlar   Xitoy,   Hindiston,   Sharqiy   Afrikaga
sayohatlar   qilishdi;   nazariy   tasavvurlar   qadimgi   grek   (yunon)   fani   yutuqlariga
asoslandi. Vizantiya madaniyati  g’ arb madaniyatidan yuqori edi. 
Rim   imperiyasining   g’arbiy   qismi   o’rnida   bir   qancha   mayda   davlatlar   vujudga
keldi.   Feodal   tarqoqlik   va   tashqi   aloqalarning   kamligi   madaniy   rivojlanishga
to’sqinlik qilib qoldi.  Vizantiyada   ham,   g’arbda   ham   dunyoqarash   cherkov   tazyiqida   bo’lgan,   lekin
jamiyatning   iqtisodiy   hayoti   to’xtovsiz   rivojlanib   borganligi   sababli   inson   atrofini
o’rab   olgan   borliq   haqidagi   bilimlarning   to’plana   borishi   hech   qachon   to’xtab
qolgani yo’q. 
Yer yuzasini o’rganishda normanlar, arablar va Sharqiy Yevropada yangi bo’lgan
madaniyat markazi - Rossiya alohida rol o’ynagan. 
VIII-X asrlarda dengiz orqali qilingan geografik kashfiyotlarda normanlar, ya’ni
skandinaviyaliklar   juda   katta   rol   o’ynaydi.   Kiyev   Rusida   skandinaviyaliklar
varyaglar deb atalgan. 
Skandinaviya   bilan   Yutlandiyaning   qishloq   xo’jaligi   uchun   noqulay   tabiati   bu
yerdagi   erkaklarni   o’z   vatanini   tashlab   ketib,   dengiz :  
hayvonlarini   ovlash,
qaroqchilik,   dengizda   yuk   tashish   bilan   shug’ullanishga   va   hatto   doimiy   yashab
qolish   uchun   yangi   yerlar   qidirib   ketishga   majbur   etgan.   Dengiz   sayohatlari
kemalarning takomillashuviga yordam berdi. 
Geografik   bilimining   kengligi   diqqatga   sazovordir.   Bunga   ruslarning   G’arbiy
Yevropa va Osiyo bilan ham, varyaglar va greklar bilan ham aloqa qilib turganligi,
shuningdek,   yunon   fani   bilan   ham   tanishligi   sababdir.   Ular   shimolda   Nevo   ko’lini
(ya’ni  Ladogani) va sharqda 60° shim. kenglik bo’ylab Uralgacha bo’lgan yerlarni
bilganlar.   Ularga   Volga,   Kaspiy   dengizi,   O’rta   Osiyo,   janubda   esa   —   Hindiston,
Arabiston, Afrikaning O’rta dengiz sohillari, g’arbda—Atlantika okeani sohillari, 
Buyuk Britaniya janubi, Baltika dengizi ma’lum edi. 
Chexiya o’rmoni, Karpat tog’lari, Kavkaz tog’lari, Qora va Kaspiy dengizlaridan 
Baltika   dengizigacha   cho’zilgan   Sharqiy   Yevropa   tekisligining   yer   yuzasi   hamda
daryolari batafsil tasvirlangan (bu -yerda hozirgi vaqtdagi nomlari aytildi). 
Yevropaliklar Xitoy va Hindiston bilan Old Osiyo, O’rta Osiyo va Markaziy 
Osiyodan   o’tadigan   «shoyi   (ipak)   yo’li»   orqali   (arablar   savdo   yo’lini   chetda
qoldirib)   savdo   olib   borar   edilar.   Bu   yo’lni   savdogarlar   tog’-toshloq   cho’llarning
og’ir   sharoitida   bir   tomonga   uch-to’rt   yilda   bosib   o’tar   edilar,   lekin   Xitoy
buyumlarining qimmat  baho ekanligi bu qiyinchiliklarni  oqlar  edi. Xitoyga borgan
eng mashhur  sayyoh venetsiyalik savdogar  Marko Polo bo’lgan. Marko Polo 1271 yil   yosh   yigitlik   davrida   sayohatga   chiqib,   Xitoyda   17   yil   yashadi   va   Yevropaga
Janubiy   Osiyo   orqali   1295   yilda   qaytib   keldi,   shunday   qilib,   u   24   yil   sayohatda
bo’ldi. 
Marko Polo o’z kitobida o’sha vaqtda ko’p jihatdan noma’lum bo’lgan juda ko’p
joylar   haqida   yozdi.   Uning   bu   kitobi   Sharq   bilan   bo’lgan   savdoga   qiziqishning
kuchayishiga   yordam   berdi.   Uning   kitobi   geografik   kashfiyotlar   davrida   eng
ommaviy   kitob   edi,   chunki   unda   Dunyoning   Ptolemey   kartasida   ko’rsatilmagan
joylari   yoritib   berilgan.   Shunday   qilib,   XII—XIV   asrlarda   yer   yuzasi   bilan
tanishishda   ancha   katta   qadam   tashlandi.   Lekin   tabiiy   hodisalar   sababini
tushuntirishda diniy qarashlar hali ham hukmronlik qilib kelar edi, shunga qaramay,
sayohatlar   diniy   qarashlarga   ancha   putur   etqazgan   edi.   «Geografiya»   so’zi
ishlatilmas edi. 
1.2.   Buyuk geografik kashfiyotlar davrida geografiya fanining rivojlanishi 
XV   asrda   kapitalistik   xo’jalik   va   kapitalistik   ishlab   chiqarish   munosabatlari
tug’ilishi   bilan   bozorlarga   bo’lgan   ehtiyoji   oshdi.   Pullik   ayirboshning   kuchayishi
oltinga bo’lgan talabni  oshirdi. Hunarmandchilikning rivojlanishi  munosabati  bilan
xomashyoga bo’lgan ehtiyoj  kuchaydi. Hukmdor sinflar  zeb-ziynat buyumlarini va
ziravorlarni   juda   qimmatga   olar   edilar.   Tabiati   kambag’al   Yevropa   bunday
ehtiyojlarni   qondira   olmas   edi.   Xitoy   va   Hindiston   bilan   bo’lgan   eski   aloqalar
turklarning   1453   yilda   Sharqqa   boradigan   dengiz   hamda   quruqlik   yo’llarining
chorrahasi   bo’lgan   Istanbulni   bosib   olishi   bilan   uzilib   qoldi.   XV   asrning   ikkinchi
yarmida boy Hindistonga (o’sha vaqtda sharqdagi mamlakatlar shunday deb yuritilar
edi) boradigan yangi yo’llarni qidirish boshlandi. 1492 yildan 1522 yilgacha, ya’ni
Kolumbning   birinchi   ekspeditsiyasidan   Magellanning   dunyo   aylana   sayohati
tugaguncha   o’tgan   30   yillik   davrda   geografik   kashfiyotlar   eng   yuksak   darajaga
yetdi. Bu davrda insoniyat o’zi yashayotgan sayyorasi sirtini, umumiy tarzda.bo’lsa
ham, nihoyat bilib oldi. 
Geografik   kashfiyotlarni   iqtisodiy   sabablardan   tashqari   yana   yangi,   teologik
dunyoqarashdan   farq   qiluvchi   dunyoqarash   ham   taqozo   etgan   edi.   Bu   vaqtdagi falsafa   burjuaziyaning   feodalizm   va   katolik   cherkovga   qarshi   kurashiga   qaratilgan
edi. (D. Bruno) Hunarmandchilik o’sdi, manafaktura paydo bo’ldi, texnika 
rivojlandi. Yunonlarning genial bashoratlariga va arablarning o’zaro bog’lanmagan,
sporadik   tadqiqotlariga   qarama-qarshi   o’laroq,   fan   deb   atash   mumkin   bo’lgan
birdan-bir fan - hozirgi zamon tabiatshunosligi shu davrda vujudga keldi. 
Bu davrning eng buyuk ilmiy yutug’i Kopernikning geliostentrik sistemasi (1543 y.)
bo’ldi. 1609 yilda G. Galiley kuzatish ishlarida teleskopdan foydalanib, bir qancha
kashfiyotlar   qildiki,   ular   yer   bilan   planetalarning   o’xshashligini   tasdiqladi,
16091619 yillarda esa I. Kepler planetalar harakati qonuniyatlarini tushuntirib berdi.
Astronomiyaning   yutuqlari   geografik   koordinatalarni   aniqlash   metodlarini   ishlab
chiqishga imkon tug’dirdi; fizika fani geografiyaga termometr, barometr va boshqa
meteorologik priborlarni hadya qildi. 
Geografiyada Ptolemeyning kitoblari va kartasi juda katta rol o’ynadi. 
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   uchta   asosiy   yo’nalishda   bordi:   1)   Afrikani   aylanib
o’tuvchi janubiy yo’nalish, 2) Atlantika okeani orqali o’tgan g’arbiy yo’nalish, 3) 
Yevrosiyoning qutbiy chekkalarini aylanib o’tuvchi shimoliy yo’nalish. 
Buyuk   geografik   kashfiyotlarni   Portugaliya   boshlab   berdi.   Portugallarning
Afrikaning   g’arbiy   qirg’oqlari   bo’ylab   suzishi   harakatlantiruvchi   kuchi   xarakteriga
ko’ra bir-biridan farq qiluvchi bir necha bosqich bo’yicha bordi. 
Birinchi   bosqich   (1415—1434)   mavrlarga   qarshi   kurash   bilan   bog’langan.   Bu
vaqtda Madeyra oroli, Azor orollari topildi va Nun burnidan o’tildi. 
Ikkinchi   bosqichda   (1434—1487)   harakatlantiruvchi   kuch   qul   savdosi   va   oltin
undirish   bo’ldi.   Marks   ta’biri   bilan   aytganda   Afrika   «qora   tanlilar   ov   qilinadigan
qo’riq   maydonga»   aylandi.   Bu   davrda   Yashil   burun   (1445),   Yashil   burun   orollari
(1452),   Gvineya   qo’ltig’i   (1462),   Kongo   daryosining   quyar   joyi   (1482)   va   Yaxshi
Umid burni (1487) topildi. 
Uchinchi   bosqichda   (1487—1498)   Yaxshi   Umid   burni   kashf   etilgandan   keyin
portugaliyaliklar   Hind   okeani   berk   havzadir,   degan   tasavvurning   noto’g’ri
ekanligini tushunishdi. 
Kashfiyotlarning birinchi davrida, shahzoda Genrix Dengizchining (1418- 1460-yillar)   iste’dodi,   tashkilotchiligi   tufayli   nafaqat   savdogarlar,   balki   dvoryanlar
ham   ishtirok   etishdi.   Natijada   XV   -   asrning   20-30   -   yillaridayoq   portugaliyaliklar
Madeyra,   Kanar   va   Azor   orollarini   kashf   qilishdi.   Afrikaning   g’arbiy   qirg’oqlari
bo’ylab janubga siljib, portugal dengizchilari Boxador burnini chetlab o’tib, 1434 -
yili   Gvineya   qirg’oqlariga,   Yashil   Burun   orollariga   va   1462   -   yili   Serra-Leonega
yetib bordilar. 
Portugallar   o’zlari   olib   borishgan   turli   rangli   matolar,   shisha,   marjonlar,
kichkina   oynachalar   kabi   mayda-chuyda   buyumlarga   mahalliy   aholidan   oltin
aralashgan qum va fil suyaklarini almashtirib olardilar. Keyinchalik boshlangan qul
savdosining   markazi   ham   xuddi   shu   yerda   bo’lgan.   Kartalarda   saqlanib   qolgan
Qullar qirg’og’i, Oltin qirg’oq, Fil Suyagi qirg’og’i kabi rasmiy nomlar bejiz paydo
bo’lmagan. 
Portugallarning Bartalomeo Diash boshchiligidagi ekspedisiyasi 1486-yili 
Afrikaning   janubiy   nuqtasini   aylanib   o’tib,   Hind   okeaniga   chiqdi.   Lekin   uzoq
davom   etgan   og’ir   yo’l   mashaqqatlaridan   toliqqan   dengizchilar   safarni   davom
ettirishdan   bosh   tortdilar.   Afrika   qit’asining   eng   janubiy   nuqtasini,   portugallar
Hindistonga boradigan yo’lni yaqin orada ochilishini umid qilib Yaxshi Umid burni
deb atadilar. Amerika tub aholisi, hindularning ajdodlari qit’aga bundan 46-48 ming
yil avval Shimoliy Osiyodan hozirgi Bering bo’g’ozi orqali ko’chib o’tishgan. Faqat
X1X   asrdan   boshlab   Amerika   xalqlari   tarixini   o’rganish   ilmiy   asosda   yo’lga
qo’yildi. Tadqiqotchilar hindularning ajoyib olami, qadimiy davlatlari va o’ziga xos
madaniyati borasida yangi kashfiyotlar qildilar. 
Ularda   Hindistonga   borish   umidi   paydo   bo’ldi.   1497—1498   yillarda   Vasko   da
Gama   o’z   ekspeditsiyasini   Zanjibardan   Hindistongacha   boshlab   borgan   arab
darg’asi   (lostmani)   Ibn-Majid   yordamida   Hindistonga   borish   umidini   ro’yobga
chiqardi.   1500   yilda   Kabral   qo’mondonligida   Hindistonga   yuborilgan   ikkinchi
portugal   ekspeditsiyasi   Braziliya   qirg’oqlariga   yetib   bordi.   Braziliya   dastlab   orol
deb   hisoblanib,   unga   Vera   Krust   deb   nom   berilgan   edi.   Gama   va   Kabral
ekspeditsiyalaridan   keyin   Janubiy   Osiyo   va   Braziliyada   Portugaliya   ekspansiyasi
boshlandi.  Yevropadan   g’arbga   tomon   Atlantika   okeani   orqali   Sharqiy   Osiyoga   borish
yo’lidagi   barcha   geografik   kashfiyotlar   ichida   eng   buyuk   kashfiyot—Kolumbning
Amerikani kashf etishi bo’ldi 1
. 
Bu kashfiyot yuqorida ko’rganimizdak, normanlar kashfiyotidan keyingi iikinchi
kashfiyot   edi.   Yangi   yerlarni   ochish   g’oyasiga   Pifagor   va   Aristotelning   yerning
sharsimonligi   haqidagi   ta’limotida,   Ptolemeyning   Yevrosiyo   sharqqa   uzoq
cho’zilgan,   degan   fikrida   va   Beruniy   asarlarida,   shuningdek,   Marko   Poloning
Xiggoy   geografiyasi   to’g’risidagi   ta’limotida   asos   solingan.   Xristofor   Kolumb
tarixiy qahramonlik qildi — materik kashf etdi. 1492 yil 3 avgustda uning 90 kishi
va   uchta   kemadan   iborat,   flotiliyasi   Ispaniyadan   chiqib,   o’sha   yili   oktyabrning   11
kunidan 12 kuniga o’tar kechasi Bagama orollaridan biri yaqiniga yetib keldi. 
So’ngra Kuba, Gaiti va boshqa orollar topildi. Bularni Osiyoning sharqidagi orollar
deb o’ylashgan.  Kolumb bundan keyingi  hamma  ekspeditsiyasida  (hammasi  bo’lib
to’rtta   ekspeditsiya   bo’lgan)   bu   topilgan   orollarni   janub   tomondan   aylanib   o’tib,
haqiqiy boy Hindistonga chiqishga intilgan. U oxirgi ekspeditsiyasida (1502—1504)
Amerika materigiga yetib keldi. 
Kolumbning ketidan u kashf qilgan yerlarga ispan bosqinchilari— konkistadorlar
tezlik bilan kela boshladilar. Ispanlarni Atlantika okeani orqali Amerikaga niqtagan
sehrli   so’z   oltin   edi;   oq   tanli   odamning   yangi   topilgan   qirg’oqqa   qadam   qo’yishi
bilan   qiladigan   birinchi   talabi   oltin   bo’lgan.   Mustamlakachilar   asteklar,   mayya   va
yanklarning   yuqori   madaniyatli   davlatlarini   yakson   qildilar,   indiestlarni   (mahalliy
aholini) deyarli butunlay qirib tashladilar. 1513 yilda Balboa Panama bo’ynini kesib
o’tdi, 1519—1521 yillarda Kortes Meksikani bosib oldi. 1531—1534 yillarda esa 
Pizarro And tog’laridagi inklar davlatini bo’ysundirdi: 
Amerikaning   nomida   tarixiy   adolatsizliklardan   biri   namoyon   bo’lgan.   Dengizchi
Amerigo Vespuchchi Janubiy Amerika qirg’oqlarining o’zi borib ko’rgan qismlarini
tasvirlovchi bir necha maktubni nashr etgan. 1507 yilda Valdzemyullerning 
«Kosmografiyaga kirish» asarida Terra Amerika birinchi marta tilga olinadi, so’ngra
mashhur kartograf Merkator kartalarida bu nom har ikkala materikka tatbiq etiladi.  Kolumbning   Yangi   dunyoni   kashf   qilgani   bilan   bir   qatorda   Magellanning
15191521   yillardagi   dunyo   aylana   suzishi   ham   insoniyatning   buyuk
qahramonliklaridan   biridir.   Magellan   ekspeditsiyasining   bevosita   vazifasi   ancha
kichik—Ziravorlar, ya’ni Mollukko orollarining geografik o’rnini aniqlash edi. 
XV   asrning   eng   kuchli   dengizchi   davlatlari   bo’lgan   Ispaniya   bilan   Portugaliya
1494 yili Tordosilyas shartnomasi bilan o’z harakat doiralarini taxminan 46° g’arbiy
uzunlikdan   o’tgan   meridian   yo’nalishidagi   demakratsion   chegara   bilan   ajratib
olishdi.   Bu   chegaradan   g’arbdagi   yerlar,   suvlar   va   kelgusidagi   kashfiyot   yo’llari
Ispaniyaga,   undan  sharqdagilari   Portugaliyaga   qaraydigan   bo’ldi.  Yerning   ikkinchi
tomonidagi,   ya’ni   Osiyoning   sharqiy   qirg’oqlaridagi   chegara   qayerdan   o’tishi
noaniq   bo’lib   qoldi.   Asosiy   ziravorlarni   yetkazib   beruvchi   Ziravorlar   (Mollukko)
orollari xuddi o’sha  tomonda joylashgan edi. Bu orollardan Portugaliya foydalanar
edi, lekin ispanlar portugallarning shunday huquqqa ega ekanliklariga shubha bilan
qarar   edilar.   Magellan   ekspeditsiyasi   Molukko   orollari   o’rnini   aniqlash   maqsadida
tashkil   etilgan   edi,   lekin   bu   ekspeditsiya   Afrikani   aylanib   o’tib   Portugaliyaga
qarashli   suvlardan   borishi   mumkin   emas   edi.   Magellan   yerning   sharsimonligi
g’oyasiga   asoslanib,   Molukko   orollariga   g’arbiy   yo’l   bilan   borish   loyihasini   taklif
qildi. 
Birinchi   dunyo   aylana   ekspeditsiyasining   natijalari   uning   o’z   oldiga   qo’ygan
xususiy   iqtisodiy   vazifasidan   benihoya   katta   bo’ldi.   Bu   ekspeditsiyadan   keyin
insoniyat   yerning   qanchalik   katta   ekanini   bilib   oldi,   A.   Vespuchchining,   Kolumb
yerlari, hech bo’lmaganda bu yerlarning ekvatordan janubdagi qismi, Osiyoning bir
chekkasi   emas,   u   Yangi   dunyo,   degan   taxmini   tasdiqlandi,   yerda   quruqlik   emas,
balki   suvlik   maydoni   katta   ekanligi,   ilgari   noma’lum   bo’lgan   juda   katta   Buyuk,
ya’ni Tinch okean borligi aniqlandi. 
Magellan ekspeditsiyasidan  keyin ham uzoq vaqtlargacha kartalarda janubiy yarim
sharda   Terra   australis   incognita   tasvirlanib   kelgan,   Magellan   bo’g’ozining   janubiy
qirg’og’i (Olovli Er) ana shu Janubiy Yerning chekkasi deb hisoblanar edi.  Ispanlar,   portugallar   va   gollandlar   bu   noma’lum   materikni   qidirib   yo’lda   ko’p
kashfiyotlar  qilishdi  (Yangi  Gvineya,  Avstraliyaning g’arbiy qirg’og’i, Tasmaniya,
Tinch okeandagi orollar topildi). 
XVI—XVIII   asrlarda   G’arbiy   Yevropada   kapitalistik   munosabatlarning
rivojlanishi   bilan   mustamlakalarni   bosib   olish   harakatida   Ispaniya   va   Portugaliya
bilan   bir   qatorda   Angliya   va   Niderlandiya   ham   ishtirok   eta   boshlashadi.   Bu
mamlakatlar   ham   Hindiston   bilan   Xitoyga   intilishdi.   Janubiy   yo’llar   bu   davlatlar
uchun   berk   bo’lganligidan   ular   boshqa   yo’nalishda   kashfiyot   qilishdi.   Ingliz
savdogarlari   Kolumb   kashfiyotlari   haqida   eshitishlari   bilan   1497   yildayoq   ota   va
o’g’il Kabotlarning ikkita ekspeditsiyasini tashkil etishdi. Bu ekspeditsiyalar 
Bristoldan chiqib, g’arbga qarab jo’nadi, ular Nyufaundlend va Labrador geografik
kengliklarida   Shimoliy   Amerikaga   yetib   borishdi.   Bu   yerdan   Xitoyning   kutilgan
boyliklarini topolmagan inglizlar Kabotlar kashfiyotlariga ahamiyat berishmadi. Shu
bilan birga bu ekspeditsiyalarning muvaffaqiyatsizligi Angliyani Xitoyga boradigan
yangi yo’llar qidirishga majbur etdi. 
Qidiruvlar   yo’nalishini   ruslar   ko’rsatib   berishdi.   1525   yilda   rus   elchisi   Dmitriy
Gerasimov Rim papasi va adabiyotchi hamda tarixchi Pavel Ioviy bilan suhbatida 
G’arbiy Yevropada birinchi bo’lib shimoli-sharqiy yo’l, ya’ni Sharqiy Osiyoga 
Yevrosiyoning   shimoliy   qirg’oqlari   bo’ylab   boradigan   dengiz   yo’li   haqidagi   fikrni
aytdi.   D.   Gerasimov   Germaniya   va   Rimda   bu   fikrni   tasdiqlovchi   kartani   ham
ko’rsatgan   bo’lishi   mumkin.   Dmitriy   Gerasimov   ma’lumotlari   Marko   Polodan
olingan   ma’lumotlar   bilan   o’z-o’zidan   bog’landi.   Yevropaliklar   bu   ma’lumotlarni
o’z   manfaatlari   nuqtai   nazaridan   talqin   qilib,   kartada   katta   Xitoy   ko’lidan   oqib
chiquvchi   Ob   daryosini   tasvirlashdi.   Kartada   tasvirlangan   Ob   daryosi   quyilish
joyiga   yetib   borilsa   va   bu   katta   daryodan   yuqori   oqimiga   ko’tarilsa,   to’ppa-to’g’ri
Xitoyning   markaziy   qismiga   boriladi.   Bu   kartada   Irtish   daryosi   bilan   Zaysan
ko’lining istalganicha kattalashtirib yuborilganligini ko’rish qiyin emas. 
Shimoli-sharqiy   yo’lni   qidirishni   1553   yilda   Gugo   Villoubi   boshchiligidagi   ingliz
ekspeditsiyasi   boshlab   berdi,   bu   ekspeditsiyaning   Chensler   boshchilik   qilgan   bir
kemasi   Shimoliy   Dvinaga   kirib   kelib,   Moskoviya   bilan   savdo   aloqasini   bog’ladi. 1594   yildan   1597   yilgacha   V.   Barenst   uchta   ekspeditsiya   uyushtirdi.   Barens
uchinchi   ekspeditsiyasi   vaqtida   g’arbiy   Yevropaliklar   tarixida   birinchi   marta
Novaya Zemlyada qishlab qoldi va shu yerda vafot etdi. G’arbiy Yevropaliklarning
bironta ham kemasi Novaya Zemlyadan nariga o’ta olmadi. 
Ingliz   dengizchilari   sharqiy   yo’lni   qidirish   bilan   bir   vaqtda   shimoli-g’arbiy   yo’l
orqali Amerikani shimoldan aylanib Xitoyga borishga ham harakat qilishdi. 
Hindistonga   boradigan   shimoli-g’arbiy   yo’lni   qidirishni   Kabotlardan   keyin
birinchi bo’lib Martin Frobisher qayta boshlab berdi. 1576—1578 yillarda uch marta
ekspeditsiya uyushtirib, muvaffaqiyat qozonolmadi. 1585—1587 yillarda ingliz 
Devis ham uchta ekspeditsiya uyushtirdi. Angliya va Gollandiya xizmatida bo’lgan
Gudzonning  1607—  1610  yillardagi   suzishlari  anchagina   geografik  natijalar   berdi.
Bu   tadqiqotchilarning   nomlari   geografik   kartalarda   qayd   qilingan,   Biroq   bular
shimoli-g’arbiy yo’lni ocha olmadilar. 
Bu vaqtda Amerikaning ichki o’lkalarini — fransuzlar Kanadani, inglizlar AQSh
teritoriyasini kashf etishi va mustamlaka qilishi boshlandi. 
1588 yilda Angliya bilan Gollandiya Ispaniya-Portugaliya birlashgan flotini 
(«Yengilmas   Armadani»)   tor-mor   qilganlaridan   keyin   janubiy   dengizlarda   jadal
ekspeditsiya   va   Janubiy   Osiyo,   Avstraliya   hamda   Okeaniya   mamlakatlarini
zo’ravonlik bilan mustamlaka qilish boshlandi. 
Ruslar   juda   ko’p   geografik   kashfiyotlar   qilishdi.   Ular   boshqa   har   qanday   xalq
kashf qilganiga qaraganda ko’proq territoriyani kashf qilishdi deyilsa, xato bo’lmasa
kerak. Rus kishilarining geografik faoliyatini insoniyatning yerni bilishdagi umumiy
ishining bir qismi  deb, jahon fani va madaniyatini rivojlantirishga qo’shilgan hissa
deb qaramoq kerak. 
Yermakning   1581   yildagi   yurishi   ruslarning   sharqqa   tomon   uzoq.   vaqt   to’xtab
turgan   harakatiga   yo’l   ochdi.   1587   yilda   Sibirning   birinchi   guberniya   shahri
Tobolskka   asos   solindi.   V.I.   Lenin   ta’biri   bilan   aytganda,   bu   vaqtdagi   geografik
kashfiyotlarga «oblastlar o’rtasida kuchayib borayotgan mol ayirboshlash, astasekin
o’sib   borayotgan   tovar   muommalasi,   kichik-kichik   mahalliy   bozorlarning   bitta
umumrossiya   bozoriga  markazlashuvi»  sabab  bo’ldi. Bu  protsessning   rahbarlari  va xo’jayinlari savdogar-kapitalistlar bo’lganligidan bunday milliy aloqalarni- yaratish
burjuaziya   -aloqalarini   yaratishdan   bo’lak   narsa   emas»   Sharqqa   tomon   yurishning
sababi, aftidan, mo’ynaga bo’lgan ehtiyoj edi. 
Rus xalqi orasidan XVII asrning atoqli sayohlari etishib chiqdi. Ularning mardligi
Vatan   foydasi   uchun,   kelajak   avlod   farovonligi   uchun   xizmat   qildi.   Sibir   xalqlari
bilan bo’lgan yaxshi munosabatlar sayohatlarning muvaffaqiyatli bo’lishiga qulaylik
tug’dirdi. 
1584—1598   yillar   oraligida   Luka   boshchiligidagi   «Arktikaga   birinchi   rus
geografik ekspeditsiyasi»  (V. Vize) amalga oshirildi. Uning vazifasi  Obning quyar
joyi   bilan   Yeniseyning   quyi   oqimi   oralig’idagi   yerlar   tabiatini   tasvirlash   edi.   1601
yilda   Taz   daryosi   bo’yida   Mangazeya   shahriga   asos   solinadi,   bu   shahar   mo’yna
savdosini   keng   rivojlantirdi   va   ruslarning  sharqqa   tomon  harakatida   tayanch   punkt
bo’ldi.   Mangazeyaliklar   o’sha   vaqtning   o’zidayoq   Taymir   yarim   orolini   aylanib
o’tishdi. So’ngra ular Yeniseyga chiqib kelib, Turuxansk shahriga asos solishdi. Shu
bilan  bir  vaqtda   Yeniseyga   janubiy  yo’l  orqali   ham   borildi:   1619  yilda  Yeniseysk,
1628 yilda esa Krasnoyarskka asos solindi. 
Yer   ochuvchi   sayyohlar   (zemleproxodestlar)   1619—1620   yillarda   Lenagacha
yetib borishdi, 1630 yillarda esa Penda geografik jasorat ko’rsatdi. U Turuxanskdan
Tunguska   orqali   Lenaga   bordi,   Lena   bo’ylab   yuqoriga   tomon   Angara
suvayrig’ichigacha ko’tarildi va Angara hamda Yenisey bo’ylab Turuxanskka qaytib
keldi. 1632 yili Yakutskka asos solindi. Shundan keyin rus kazaklaridan I. Rebrov,
I. va E. Erastovlar, M. Staduxin Olenek, Indigirka va Kolima daryolarini topishdi, I.
Moskvitin esa 1638 yili Oxota dengizi qirg’og’iga chiqib bordi. 
Bir   oz   keyinroq   1643—1651   yillarda   V.   Poyarkov   va   E.   Xabarov   Amurni
topishdi, Amurbo’yini o’zlashtirishdi, Poyarkov esa Primorega kirib bordi. 
S.   Dejnyov   bilan   F.   Popovning   1648   yilda   Osiyoning   shimoli-sharqini   aylanib
o’tgan   ekspeditsiyasi   geografik   kashfiyotlar   tarixidagi   muhim   kashfiyotlardan
biridir. Bu ekspeditsiya  Osiyoning  shimoli-sharqiy chekkasini  kashf  qildi  va uning
sharqiy   qirg’oqlari   yaqinida   dengiz   yo’lagi   borligini   aniqladi.   Bu   bilan   Kolumb
kashf   qilgan   yerlar   Magellan   aniqlagan   janubdagina   emas,   balki   shimolda   ham Osiyoning   bir   bo’lagi   emasligi   isbot   qilindi.   Bu   bilan   jahon   kartografiyasi   va
geografiyasining   o’sha   vaqtdagi   asosiy   masalalaridan   biri   —   Tinch   okeanning
shimolidagi quruqliklar qirg’oqlarining qiyofasi masalasi hal etildi. 
Bu ekspeditsiya olib kelgan ma’lumotlar Dejnyov bilan shaxsan suhbatlashgan va
uning   aytganlarini   o’zining   «Sibir   tarixi»   asariga   kiritgan   tobolsklik   tarixchi   Yu.
Krijanich tufayli jahon faniga ancha tez kiritildi va kartalarda aks ettirildi. 
XVII asr oxirida ruslarning Shimoliy Osiyoni o’zlashtirishi tugalladi. 1695 yilda 
Kamchatkada uning kashfiyotchisi va «egasi» Atlasov sayohat qildi. 
Ruslarning   geografik   kashfiyotlari   Osiyo   bilan   chegaralanib   qolmay,   Bering
bo’g’ozidan   o’tib,   Shimoli-G’arbiy   Amerikaga   ham   yoyildi.   Rus   Amerikasi
SanFransiskogacha cho’zilgan edi. U yerda ruslar ispanlar bilan uchrashishdi. 
Ruslarning geografik kashfiyotlari nihoyatda tez bordi. Uraldan oshib o’tilgandan
(Yermak,   1581)   Buyuk   okean   qirg’oqlariga   yetib   borilguncha   (Moskvitin,   1638)
bor-yo’g’i   57   yil   o’tdi.   Qiyoslash   uchun   shuni   aytish   mumkinki,   ispanlar   Kolumb
kelib,   quruqlikka   tushgan   yerdan   to   San-Fransiskogacha,   ya’ni   ruslar   bilan
uchrashishgan yergacha 300 yilda borishdi, vaholanki, bu hudud Shimoliy Osiyoga
qaraganda ko’p martaba kichikdir. 
Feodal   tarqoqlikning   tugatilishi   va   markazlashgan   davlatlarning   tashkil   topishi
bilan geografik kartalarga zaruriyat tug’ildi. Quruqlikni kartaga muntazam ravishda
tushirib   borish   o’sha   vaqtdan   boshlandi.   Rossiyada   XVI   asr   oxirida   «Bolshoy
chertyoj»—   Sovet   Ittifoqining   hozirgi   Yevropa   qismi   huduining   katta   qismini   o’z
ichiga   olgan   karta   va   «Bolshoy   chertyoj»   kitobi   —   eng   muhim   geografik
obyektlarning tasviri tuzilgan. 
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   kartografiyaning   rivojlanishiga   yanada   katta   turtki
bo’ldi.   XVI   asrda   G.   Merkator   karta   tuzishning   matematik   prinsiplarini   ishlab
chiqdi,   bir   qancha   proyeksiyalar   taklif   qildi   va   Yangi   dunyoning   ham,   Eski
dunyoning ham ko’pdan-ko’p kartalarini tuzdi. 
Ruslarning Shimoliy Osiyodagi geografik kashfiyotlari 1667 yili Tobolskda P. I.  Godunov tomonidan tuzilgan «Sibir yerlarining chertyoji»da hamda XVII va XVIII 
asrlar oralig’ida S. U. Remezov tuzgan «Sibirning chertyoj kitobi»da, ya’ni birinchi 
rus atlasida umumlashtirilgan. 
XVI va XVII asrlarda geografiyadan ilmiy umumlashtiruvchi asarlar — S. 
Myunsterning «Kosmografiya»si (Germaniya (1544), «Bogdan Likov 
kosmografiyasi» (Merkator Atlasining tarjimasi, Rossiya, 1637) va B. Vareniyning 
«Umumiy geografiya»si (Gollandiya, 1650) paydo bo’ladi. 
Amerika   qit’asida   turli   tillar   oilasiga   tegishli   xalqlar   yashagan.   Ular
xo’jalikning   turli   sohalari   bilan   shug’ullanib   kelishgan.   Ko’p   qabilalar   ovchilik   va
baliqchilik   bilan   kun   kechirganlar.   Shu   bilan   birga   Shimoliy   Amerikaning   janubiy
qismida,   Markaziy   va   Janubiy   Amerikaning   tog’oldi   vodiylari   hamda   bir-biriga
yaqin   bo’lgan   katta-kichik   vohalarda   yaxshi   rivojlangan   dehqonchilik   xo’jaliklari
ham bo’lgan. Bu joylarda kechua, mayya, astek, olmek, toltek xalqlari dehqonchilik
qilishgan.   Ular   toshboltalar   bilan   o’rmon   kesib,   daraxtlarni   yoqib   kuli   bilan   yerni
o’g’itlaganlar.   Amerika   qishloq   xo’jaligida   Yevropada   ma’lum   bo’lmagan:
makkajo’xori, kartoshka, kungaboqar, pomidor, kakao, tamaki yetishtirilgan. 
Qit’ada   qo’lga   o’rgatilgan   hayvonlar   juda   kam   bo’lgan.   Ma’lumki   ot,   sigir,
qo’y kabi uy hayvonlari Amerikaga Yevropaliklar tomonidan keltirilgan. Amerikada
xonakilashtirilgan   hayvonlar,   shimolda   it,   janubda   tuyasimon   lama,   kurka   va
o’rdaklar bo’lgan, xolos. Hindular boshqa qit’alar aholisiga qadimdan tanish bo’lgan
temir   eritishni   bilmaganlar.   Shu   sababli   ularda   temir   asbob-uskunalar,   omoch,
g’ildirak, turli o’tochar qurollar bo’lmagan. Hindular ish qurollarini yog’och, tosh va
jezlardan   yasashgan.   Aholining   ko’pchiligi   ibtidoiy   jamoa   tuzumi   darajasida
yashaganlar. Aytish kerakki, shu bilan birga mayya, astek va inklarda ilk davlatlar
paydo   bo’lgan   edi,   ularning   xo’jaligi,   madaniyati   taraqqiyoti   boshqa   elat   va
qabilalardan ancha ustun turgan. 
Masalan,   Markaziy   Amerikaning   Yukatan   yarim   orolida,   hozirgi   Meksika
hududida   mayya   xalqlari   yashagan.   Ular   barpo   etgan   mayya   davlatida   yer
jamoalarga qaragan, jamoa esa o’z tarkibidagi har bir oilaga o’rmondan tozalangan
yer   maydonini   berib   jamoa   a’zolari   yetishtirgan   hosilning   bir   qismini   hukmron aslzodalar va kohinlarga soliq sifatida berganlar. Xo’jalikda, shuningdek, urushlarda
olingan   asirlar,   qarzlari   tufayli   qullikka   tushgan   kishilar   ham   ishlagan,   Milodning
birinchi ming yilligida mayyalarda shahar-davlatlar vujudga kelgan. Bu shaharlarda
"buyuk   kishilar"   hukmdorlik   qilganlar.   Mayyalarda   hokimiyat   nasldan-naslga
o’tardi. Hukmdor aholidan tushgan soliqlar evaziga davlat ishlarini yuritgan. 
Zodagonlar shahar markazidagi tosh qasrlarda, oddiy xalq esa shahar atrofidagi
tomi   qamishdan   yopilgan,   pastqam,   uylarda   yashaganlar.   Millodning   boshlarida
mayyalarda   yozuv   paydo   bo’lgandi.   Ibodatxonalarda   kohinlar   qilqalam   bilan
iyerogliflarni   (surati   yozuv)   yozib   turli   diniy   kitoblar   yaratganlar.   Mayya   xalqlari
hayotida kohinlarning roli ayniqsa katta bo’lgan. Ular jamoa a’zolariga dehqonchilik
ishlarini olib borish muddatlarini belgilab berishgan. Dehqonchilik ehtiyojlari uchun
kalendar-   taqvim   zarur   bo’lgan   va   mayyalar   qadimgi   xalqlar   ichida   eng   aniq
taqvimlardan   birini   yaratgan.   Mamlakat   poytaxti   -   Chichen-Isadagi   rasadxonada
kohinlar   sayyoralarnirig   Quyosh   atrofida   aylanish   vaqtini   hisoblab   chiqqanlar.
Mayya astronomlari Quyosh va Oyning tutilishlarini oldindan aniqlaganlar. 
Me’morchilikda   ham   mayyalar   ulkan   muvaffaqiyatlarga   erishganlar.   Ular   baland
poydevorlarda  va   sun’iy  tepaliklarda  zinali   ehromlar   (piramidalar)  shaklda  qasr  va
ibodatxonalar   qurishgan.   Saroy   va   qasrlarni   -bo’rtma   suratlar,   ma’budalarning
haykallari,   freskalar   -   devordagi   rasmlar   bilan   bezashgan.   Mayyalar   shaharlari
ko’chalari tekis va ravon hamda tosh yotqizilgan bo’lgan. 
1.3. Buyuk geografik kashfiyotlarning o’rganilish tarixi 
Buyuk   geografik   kashfiyotlar   deyarli   butun   insoniyat   tarixi   davomida   amalga
oshirilgan   quruqlik   va   dengizdagi   eng   muhim   kashfiyotlar   kompleksi   deb   tan
olingan.   An’anaviy   ravishda   buyuk   geografik   kashfiyotlar   faqat   yangi   era
davomidagi buyuk geografik kashfiyotlar bilan belgilanadi. (XV asr o’rtalari -XVII
asr o’rtalari). Dastlabki davrga quyidagi kashfiyotlar kiradi: Janubiy Osiyo va Hind
okeani   (Xarappa   sivilizatsiyasi   dengizchilari   va   savdogarlari,   eramizdan   avvalgi
XXI-XX asrlar); Yevropaning Janubiy qirg’oqlari, O’rta yer dengizi va Qora dengiz
(krit va axey dengizchilari, eramizdan avvalgi  XVI-XIV asrlar); Sharqiy Osiyo (In
savdogarlari,   harbiylari,   dengizchilari;   eramizga   qadar   XIV-VIII   asrlar);   Afrika atrofida   suzish   va   uning   kattaligini   aniqlashtirish   finikiyalik   dengizchilari
eramizgacha  609-595  yy);   Shimoliy  Atlantika, Buyuk  Britaniya  oroli,  Shimoliy  va
Baltika   dengizlari   (Piteas   eramizdan   avvalgi   320   yilga   qadar);   Sharqiy   Yevropa
(Kiyev   Rusi   savdogar   va   kolonislari;   9-10   asrlar);   Grenlandiya   va   Amerika
shimolisharqi (Erik Raudi, Leyf Erikson, 981-1004). 
Markaziy va Janubiy Amerika kashf etilishi ( X.Kolumb, A.Vespuchchi, 
A.Veles de Mendosa (A.Velez de Mendoza) va boshqalar 1492-1502); Yevropadan 
Hindistonga   dengiz   yo’llari   (Vasko   da   Gama,   1497-99);   1-yer   aylana   sayohat
(F.Magellan,   1519-22)   -   Dunyo   okeanining   mavjudligi   va   Yerning   shar   shaklini
isbotlagan;   Shimoliy   Osiyo   va   uni   Shimoliy   Amerikadan   ajratib   turuvchi   bo’g’oz
(Yermak,   I.Yu.   Moskvilin,   S.I.Dejnev,   1582-1648);   Avstraliya   (A.Tasman,
V.Yanszon, 1606-42). 
Buyuk geografik kashfiyotlar keyinchalik ham amalga oshirilgan: Alyaskaning
ochilishi (M.S.Gvozdev, V.Bering, A.I.Chirikov, 1732-41) va Antarktida 
(F.F.Bellinsgauzen, M.P. Lazarev, 1820). Ilmiy ahamiyatiga ko’ra buyuk geografik
kashfiyotlar qatoriga Dunyo okeani tubi relyefini aniqlash borasidagi tadqiqotlarni 
(Ch.Tomson,   D.Merrey,   1872-76)   va   yagona   planetar   tog’   tizmalarining   okeanlar
o’rtasi   tizimi   kashf   etilishini   ham   kiritish   mumkin.   (B.Xeyzen,   G.Menard,
D.L.Bezrukov va boshqarlar, 1955-62). 
P.G.Terexovning "Umumiy yer bilimi" kitobida XV asr oxiri XVI asr boshida 
50 yildan  ham  oz  muddat   ichida Yevropaliklar  deyarli  butun  yer  shari   tog’risidagi
geografik   ma’lumotlarini   kengaytirdilar.   Ular   quruqlik   va   okeanlarning   butunlay
noma’lum  bo’lgan juda katta qismlarini  kashf  etdilar. Shuning uchun ham bu davr
Buyuk geografik kashfiyotlar davri deb ataladi". "Geografik kashfiyotlar" deb faqat
yangi,   avval   ma’lum   bo’lmagan   "quruqlik   yo’lidagi"   yoki   "hududiy"   geografik
obektlar:   tog’,   ko’l,   orollar   va   hokazolarning   (aniqlanishi)   topilishi   tushunilgan.
1872   yili   "Chellenjer"da   qilingan   ekspeditsiyadan   so’ng   "geografik   kashfiyotlar"
tushunchasiga   okeanografik   kashfiyotlar   -   Dunyo   okeanidagi   kashfiyotlar   ham
kiritiladigan bo’ldi. 
  1-rasm. Shimoliy Amerikaning o’rganilishi. 
Hozirgi   davrda   geografik   kashfiyotlar   tushunchasiga   yangi   geografik
qonuniyatlarning   ochilishi,   yangi   ilmiy   nazariyalar,   yangi   ilmiy   qonunlarning
aniqlanishi,   geografik   obyektlarni   ilmiy   o’rganish   jarayonida   erishilgan   yangi
yutuqlar   ham   kiritiladi.   N.G.Fradkin   o’zining   "Geografik   kashfiyotlar   va   Yerning
ilmiy o’rganilishi" (1972) kitobida va undan so’ng Yu.G.Saushkin "Geografiya fani
kecha, bugun, erta" kitobida (1980) bunday kashfiyotlarni nazariy deb ataydi. 
N.G.Fradkin agar o’tmishda geografik kashfiyotlar xalq vakillarining u yoki bu
geografik   obyektni   (materik,   bo’g’oz,   vulqon   va   boshqalar)   birinchi   marta   borib
ko’rishi, yozuvga ega bo’lib, o’sha obyektni tavsiflashi va uni xaritaga tushurishini
anglatgan bo’lsa, endi geografik kashfiyotlar tushunchasi faqat hududiy emas, balki
geografiya   doirasidagi   nazariy   kashfiyotlarni,   yangi   geografik   qonuniyatlarning
ochilishini ham tushunmoq kerak deb hisobladi.   Yu.G.Saushkin «nazariy geografik
kashfiyotlar   fanning   fundamental   tadqiqotlari   sirasiga   kiradi.   Yer   yuzasini   -   ham
quruqlikni, ham dunyo okeanini o’zlashtirish jarayonida ular hayotiy zarurdir» deb
yozadi. 
Shu tarzda xulosa qilish mumkinki, geografik kashfiyotlar turlicha bo’ladi.  Tabiiyki,   o’tmishda   hududiy   kashfiyotlar   ko’p   bo’lgan.   Eng   mufassal   aniqlikni
I.P.Magidovich   va   V.I.Magidovichlar   geografik   kashfiyotlar   tarixi   bo’yicha   ancha
fundamental ilmiy asar bo’lgan "Geografik kashfiyotlar tarixidan ocherklar" (1982)
muqaddimasida beradilar. 
Ular geografik kashfiyotlar tushunchasi ostida «yozuvni (rasmlaridan tashqari)
biladigan   xalq   vakillari   tomonidan   avval   ma’lum   bo’lmagan   yoki   faqat   eshitib
ma’lum   bo’lgan   okeanlar   qismlari,   dengizlar,   qo’ltiq   va   bo’g’ozlar,   materiklar   va
ularning   qismlari,   orollar,   daryolar   va   ko’llarni   birinchi   marta   maqsad   qilib   yoki
tasodifan borib ko’rilishining tarixiy isbotlanganlarini» tushunadilar. 
Hozirgi   vaqtda   bunday   kashfiyotlar   asosan   yakunlangan   va   okean   va   dengiz
qirg’oqlarini,   muzliklar   chegaralarini   aniqlash,   o’rmon   massivlarini   chizish   va
hokazolardan iborat. Shuningdek eng asosiy okeanografik kashfiyotlar ham amalga
oshirilgan. Hozirgi vaqtda nazariy kashfiyotlar uzunlik qilmoqda. 
Modomiki nazariy kashfiyotlarga tadqiqotlar orqali - turli usullar bilan va turli
sharoitlarda   ishlash   jarayoni   orqali,   shu   jumladan   ekspeditsiyalar,   yangi   bilimlarni
ishlab chiqish jarayoni orqali erishilar ekan, ularni tadqiqotlar asosidagi kashfiyotlar
deb ham atash mumkin. 
Yuqorida   aytilganlardan   kelib   chiqib,   zamonaviy   geografik   kashfiyotlar   tarixi
faqat   yer   yuzasini:   alohida   kontinentlarni,   okeanlarni,   dengizlarni,   orollarni,
planetamiz   geografik   xaritasini   uzluksiz   aniqlashtirish   va   tadqiq   etish   jarayoni
davrlarinigina emas, balki uni geografik bilimlar tarixi va geografiya fani tarixi bilan
yaqinlashtiradigan nazariy geografik kashfiyotlar tarixini ham qamrab olishi kerak. 
Bu   o’z   navbatida   keyingi   umumlashtirishlar   uchun   -   avval   emperik,   so’ng
nazariy   xulosalar   uchun   zarur   bo’lgan   ulkan   faktik   materiallarni   to’plagan
sayohatchilar   va   ekspeditsiyalarga   yana   ham   jiddiy   e’tibor   qaratishni   talab   etadi.
Ular   ichida   ayniqsa   o’lja   uchun   emas,   haqiqat   uchun   uzoq   safarga   chiqqanlarga,
notanish joylar va geografik obyektlarni xaritaga tushirish bilan chegaralanmay, turli
xil   tadqiqotlar   olib   borib,   ularning   xususiyatlarini   o’rganib,   olingan   xulosalarni
jamiyat foydasiga qaratishga harakat qilganlarga e’tibor qaratish lozim.  Geografik   kashfiyotlar   va   tadqiqotlar   tarixining   geografik   bilimlar   tarixi,
g’oyalar   tarixi,   geografiya   fani   tarixi   bilan   chambarchas   bog’liqligi   bu   tarixchilar
uchun umumiy davrlashtirishni qo’llash imkonini beradi. So’nggi manbalar orasida
M.M.Golubchik,   S.P.Yevdakimov   va   G.N.Maksimovlarning   "Geografiya   tarixi"
(1998) kitobida bu masala yetarlicha asoslab bayon etilgan. 
2-rasm. Janubiy Amerikaning o’rganilishi  
Bunday   davrlashtirishni   ular   4   davr   yoki   bosqichga   bo’ladi:   birinchisi   -
geografik   bilimlarning   dastlabki   jamg’arilishi   va   geografiyaning   fan   sifatida
shakllana   boshlashi   (qadimgi   davrlardan   XVII   asr   o’rtalarigacha),   ikkinchisi   -
geografik bilimlarni ilmiy tizimlashtirish, tartibga solish davri (XVII asr o’rtalaridan
XIX   asr   o’rtalarigacha),   uchinchisi   -   zamonaviy   geografiyaning   shakllanishi   (XIX
isr o’rtalaridan XX asr 20-yillarigacha) va to’rtinchisi - zamonaviy geografiya davri
(XX asr 20-yillaridan hozirgi davrgacha).  Bu   mualliflar   keltirilgan   «bosh   davrlashtirish»...   boshqa,   yanada   mayda
qismlarga bo’lishni istisno etmaydi deb hisoblaydilar. "Buyuk geografik kashfiyotlar
davri"   birinchi   davrning   so’nggida   ajratilgan   va   o’ziga   xos   xususiyatlari
ko’rsatilgan.   Geografik   kashfiyotlar   turli   masshtabda   bo’lishi   mumkin:   global-
planetar va mintaqaviydan to mahalliy - o’lkashunoslikkacha. 
A.G.Isachenko Kolumbgacha Amerikaning borib ko’rilganligi ehtimoli haqida
fikr yuritar ekan, "Geografik fikrlar rivoji" (1971) kitobida quyidagilarni yozadi: 
"...bunday   voqeani   kashfiyot   sifatida   ko’rib   chiqish   to’g’riligi   ehtimoldan   uzoq,   u
hech   qanday   tarixiy   rol   o’ynamadi,   insoniyatning   geografik   tasavvurlariga   ta’sir
ko’rsatmadi...". Bu masalada Z.I.Gordeyeva fikri ("Yerning geografik kashf etilishi:
tarixi va istiqboli" NIA-Priroda nashriyoti, 2002) A.G. Isachenko fikri bilan qarama 
- qarshi. Uning fikricha, bunday deyish faqat Buyuk kashfiyotlarga nisbatan to’g’ri
bo’lishi mumkin. Agar «tarixiy naf (ta’sir)» bir necha martaga kam bo’lsa-chi? Agar
inson birinchi bor  ko’l yoki avval geograflarga noma’lum bo’lgan tog’ cho’qqisini
topsa-chi?. 
1946 yil Moskva viloyati Ruzskiy tumani yosh tabiatshunoslarining Markaziy
stansiyasi   tomonidan   A.Ye.Stavrovskiy   rahbarligida   tashkil   etilgan   bolalar   yozgi
ekspeditsiyasi   qilgan   ishni   qanday   atash   mumkin?   Ekspeditsiya   yakunlaridan   biri
shu   bo’ldi-ki,   I.A.Zdanovskiyning   o’sha   davrgacha   eng   mufassal   hisoblangan
gidrografik   xaritasiga   to’rtta   aniqlanmagan   daryocha   belgilandi:   Studentka,
Poboyenka, Kazanochka va Gryazka. 
Bu gidrografik topilma geografik kashfiyot emasmi? Albatta, bir tomondan bu
mahalliy   kashfiyot,   «o’lkashunoslik,   masshtabidagi   kashfiyot   bo’lsa-da,   boshqa
tomondan   ular   yetarlicha   ahamiyatli,   modomiki   bu   kashfiyotlar   tufayli   geografiya
planetar   jarayonlarga   ta’sir   ko’rsatadigan   Buyuk   Volga   daryosi   «kapillyarlari»
haqida yanada obyektiv bilimlarga yaqinlashdi: U bolalar kim, biz ular haqida nima
bilamiz?   I.M.Zabelinning   "Aslida   bo’lmagan   uchrashuvlar"   (1958)   kitobida
keltirilgan   mulohazaga   qo’shilish   mumkin.   "biz   hali   kamtarin   kuzatuvchilarga
yetarlicha e’tiborli emasmiz... Buyuk sayohatchilar va dengizchilarning safarlari yer shari   bo’ylab   ingichka   va   siyrak   to’r   tortdi,   qolgan   barchasi   biz   deyarli
eslamaydiganlar tomonidan tasvirlangan va o’rganilgan. 
Uncha   katta   bo’lmagan,   lekin   barcha   uchun   qadrli   bo’lgan   joyni
o’rganganlarnigina   emas,   balki   planetamizning   diqqatga   sazovar   joylarini   birinchi
kashf   etganlarni   ham   bilish   qiziqarli:   Amazonka   -   Janubiy   Amerikada   joylashgan
eng   uzun   daryoni   (shu   jumladan   uning   yerdagi   eng   uzun   daryo   ekanini   birinchi
kashf etganni ham), Mariana botig’ini - Dunyo okeanining eng chuqur (11022 metr)
joyini, 
Baykalni - planetamizdagi eng chuqur ko’lni kashf etganlarni bilish qiziqarli. 
Yerning tabiiy qadriyatlarini birinchi kashf etganlar, shu jumladan ruslarga 
Volga   va   Okani,   moskvaliklarga   Moskva   daryosi,   Ural   aholisiga   Narodniy
tog’larini, Kavkaz xalqiga - Elbrus tog’ini va buni birinchi kashf etganlarni bilish 
qiziqarli.Albatta,   geografik   kashfiyotlar   tarixi   bilan   tanishishda   dastlab   asosiy
e’tibor   geografiyani   mustaqil   fundamental   fan   sifatida   shakllanishi   va   vujudga
kelishida   katta   rol   o’ynaganlarga   qaratiladi   va   ular   orasida   Yerning   birinchi
tasviridan hozirgi  ko’rinishini tasvirlashgacha  katta hissa qo’shgan sayohatchilarga
e’tibor   qaratiladi.XVII   asrdan   boshlab,   e’tiborga   molik   geografik   kashfiyotlarning
asosiy qismi maqsadga muvofiq amalga oshiriladigan bo’ldi. Geografik kashfiyotlar
yerni   har   tomonlama   o’rganish   jarayonida   va   atrof-olam   haqidagi   yangi   geografik
bilimlar hosil qilinishida katta rol o’ynagan olimlar qo’liga o’tdi. 
Geografik kashfiyotlar tarixiga oid bir qator umumlashma adabiyotlar mavjud. 
I.P.Magidovich "Geografik kashfiyotlar tarixi bo’yicha ocherklar, M., 1957, 
Ya.F.Antoshko   va   A.I.Solovyov   "Yerni   geografik   o’rganish   tarixi",   M.,   1962,
A.G.Isachenko   "Geografik  fikrlar   rivoji"  M.,   1971,.  V.A.  Yesakov  "XIX  asr  -   XX
asr   boshlarida   rus   geografik   tadqiqotlari",   M.,   1978   (R.U.Rahimbekov,
Z.N.Donsova   «O’rta   Osiyo   tabiatini   geografik   o’rganish   tarixi»,   T.,   «O’qituvchi»-
1982, 3-bet) kabi 
asarlarda   buyuk   geografik   kashfiyotlar   tarixiga   oid   ma’lumotlar   bor.
Z.I.Gordeyevaning   "Yerning   geografik   kashf   etilishi:   tarixi   va   istiqboli"
(Priroda.2002)   kitobida   buyuk  geografik  kashfiyotlar   tarixi   atroflicha   yoritilgan.  U ilmiy mazmunda, keng adabiyotlar to’plamidan foydalanilgan holda yozilgan. Unda
antik   davrdan   boshlab   bugungi   kungacha   Yerning   geografik   o’rganilishi   tarixi
bayon   etilganligi   bois   unda   buyuk   geografik   kashfiyotlar   tarixini   bir   tizimga
solingan,   uzviy   ketma   -   ketlikda   ko’rib   chiqish   mumkin.   Ammo   yuqorida   sanab
o’tilgan   adabiyotlar   asosan   rus   tilida   bo’lib,   bu   o’quvchilar   uchun   ba’zi
qiyinchiliklarni tug’diradi. 
O’zbek   tilidagi   buyuk   geografik   kashfiyotlar   tarixini   biz   asosan   qit’alar   va
materiklar   geografiyasi,   umumiy   yer   bilimiga   oid   o’quv   adabiyotlarida
uchratishimiz  mumkin.   Buyuk   geografik   kashfiyotlar   tarixi   insoniyat   tarixining   bir
qismi sifatida tarixiy adabiyotlarda ham uchraydi. Xususan, o’rta asrlar tarixiga oid
adabiyotlarda   Buyuk   geografik   kashfiyotlar   davri   deb   atalgan   XV   -XVII   asr
geografik kashfiyotlari tarixini ko’rib chiqish mumkin. 
Dunyo   geografiyasining   umumiy   tarixiga   doir   yirik   monografiyalarda   O’rta
Osiyolik   olimlarga   yetarlicha   o’rin   ajratilmagan.   Chunonchi,   Dj.Beykerning
geografik   kashfiyotlar   va   tadqiqotlar   tarixi   to’g’risidagi   kitobida   «Al-Beruni»
to’g’risida   ma’lumot   yarim   betdan   oshmaydi.   I.P.   Magidovichning   «Geografik
kashfiyotlar   tarixidan   ocherklar»   asarida   Xorazmiy   to’g’risida   2   satr,   Beruniy
to’g’risida   9   satr   yozilgan   xolos...   Rixard   Xennigining   «Noma’lum   yerlar»   asarida
O’rta osiyolik olim va sayyohlardan ba’zilari qisqa ba’zan xatolar bilan bo’lsa ham
har holda tilga olingan. ... Holbuki, O’rta Osiyo va Xurosonda atoqli geograf olim
va   sayyohlar   ozmuncha   bo’lmagan,   ular   ajoyib   asarlar   yozganlar   (X.Hasanov
«Sayyoh olimlar» T., «O’zbekiston»-1981, 7-bet). 
 
 
 
 
  II-BOB. XRISTOFOR KOLUMB SAYOHATLARI VA UNING
GEOGRAFIK AHAMIYATI 
 2.1. Xristofor Kolumbning hayoti va faoliyati 
 
  Xristofor Kolumb – dunyo nom chiqargan. Muhim  geografik kashfiyotlar  qilgan
kishidir. Uni haqli ravishda atoqli dengizchi- sayyoh deb ataydilar. 
Xristofor   Kolumbning   hayoti   ham,   butun   bir   yangi   qit’aning   kashf   etilishi   ham
diqqatga sazovordir. Xristofor Kolumb Italiyaning Genuya shahrida, 
1451-yilda tug’ilgan. Uning otasi  kambag’al  hunarmandlardan bo’lib, jundan mato
to’qir edi. Xristofor ham yoshligida otasining kasbini qildi, so’ngra savdosotiq bilan
shug’ullandi.   Xristofor   4   ta   tilni   (italyancha,   grekcha,   portugalcha   va   lotinchani)
yaxshi   bilardi,   uning   shu   tillarda   bosilgan   talaygina   kitoblarni   o’qib   chiqqani
ma’lum.   Ana   shu   kitoblarning   ta’sirida   bo’lsa   kerak,   Xristofor   osmon   va   yer
bilimiga   havas   qo’yadi,   ayniqsa   uni   Yerning   dumaloqligi   masalasi   qiziqtira
boshlaydi. 
 Ayni paytda O’rta dengiz bo’ylab kemalarda suza boshladi. Dengiz safarlari orasida
karta   tuzish   va   chizish   bilan   mashg’ul   bo’ldi.   U   geografiya,   matematika   va
astronomiya fanlarini qunt berib o’rgandi. 
  Kolumb   25   yoshlik   vaqtida   Portugaliyaga   keladi,   bu   yerda   Flippina   ismli   qizga
uylanadi. Qizning otasi Portu-Santo orolining hokimi edi (Atlantika okenidagi Azor
orollari orasida) Xristofor ham u yerda borib turdi. Oroldagi hayot Xristoforga katta
imkoniyatlar   tug’dirdi,   u   Portugal   dengizchilari   bilan   suhbatlashib,   uzoq   orollar
to’g’risida   so’rar   edi,   shu   bilan   birga   qaynotasining   biblotekasidagi   va   arxividagi
ko’p   yangi   narsalar   bilan   blan   tanishib   chiqdi.   Kolumbning   o’zi   ham   Markaziy
Afrika qirg’oqlariga bir necha bor sayohat qildi. Xuddi ana shu davrlarda Xristofor
Kolumb uzoq dengiz safarlarining planini tayyorladi. Kolumb Portugaliyadan okean
bo’ylab g’arb tomonga ketib, Hindistonga borishni mo’ljalladi. Ma’lumki, Kolumb
yashagan   asr-g’arbda   uyg’onish   davri   edi.   Bu   davrda   feodal   tuzumi   ortga   surilib,
savdo-sotiq   rivojlanib   va   yangi   shaharlar   barpo   etila   boshlandi.   Pul   muommalasi kuchaydi,   pulga   zarurat   ortdi,   Yevropada   oltinga   talab   oshdi.   XV   asr   o’rtalaridan
boshlab 
G’arbiy   Yevropaning   dengiz   bo’yidagi   bir   qancha   mamlakatlarda   kemasozlk   va
kema haydash sohasida ancha muvaffaqiyatlarga erishildi. 
Shular natijasida uzoq mamlakatlarda dengizda suzish harakatlari ko’paydi. Bunday
dengiz sayohatlaridan maqsad- Osiyoning bosh mamlakatlariga dengiz orqali tezroq
borish va u yerlardan “xoxlagancha” oltin va qimmatbaho buyumlar keltirish istagi
edi.   Lekin   Yevropadan   Osiyoga   borib   kelib   yurgan   ilgarigi   katta   yo’lni   (O’rta
dengiz-   Arabiston-Eron   orqali   boriladigan   savdo   yo’lini)   XV   asr   o’rtlarida   turklar
bosib olgan edilar.Yevropa savdogarlari boshqa yo’l topishlari zarur bo’ldi. Bunday
yangi yo’llar janubda -Afrika yoqalab yoki g’arbda- Atlantika okeani orqali bo’lishi
mumki   edi.   Xuddi   o’sha   davrda   olimlar   o’rtasida   Yerning   dumaloqligi   to’grisida
turli fikrlar tarqaldi. Ba’zi olimlar kartalar va globuslar chizib, Atlantika okeanining
narigi tomonida 
(g’arbida)   Osiyoning   bir   chekkasida   yozib   qo’ya   boshladilar.   U   davrda   okean
orqasida nima borligini hech kim ko’rmagan va bilmagan bo’ladi. 
  Dengiz   sayohatlari   fikri,   oltin   qidirish   harakati   ayniqsa   Ispaniya   va   Portugaliyada
zo’raygan   edi.   Ispaniya   korolligi   va   dvoryanlari   yangi   yerlarga   xo’jayinlik   qilish,
xazinani   oltinga   to’ldirishni   orzu   qilganlar.   Shu   maqsadda   ispan   va   portugal
kemalari   Afrika   qirg’oqlarini   kezib   yurdilar,   dengizlar   qurbi   yetgancha   uzoq-uzoq
suzishga, xilvat yerlarda oltin qidirishga intildilar. 
  1484-yil   Portugaliyada   “Matematiklar   kengashi”   tuzilib,   u т ga   dengiz
sayohatlarining   proyektlarini   muhokama   qilish   va   amalga   oshirish   vazifasi
topshirildi.   Xristofor   Kolumb   ham   afsonafiy   Sipango   (   Yaponiya)   va   Hindiston
orollariga G’arbiy okean orqali sayohat qilish proyektini tuzdi. 
  Kolumb   o’sha   zamon   olimlarining   asarlariga   asoslanib,   g’arb   orqali   Hindistonga
atigi 4-5 ming km yo’l bosish kerakdir, deb taxmin qilgan edi ( aslida bundan ikki
marta uzoqdir). 
 Matematiklar kengashi Kolumbni xayolparast hisoblab proyektni qaytardi.  Chunki   Portugaliya   koroli   bunday  sayohatning   amalga   oshirilishiga   ko’zi   yetmadi.
Kolumbning o’zi uchun katta mukofot talab etishi ham korolga yoqmagan edi. 
Kolumb,   Portugaliyada   ish   chiqmagandan   keyin,   1485-yilda   ehtimol   boshqa   yerda
menga   quloq   solishar   degan   umidda,   Ispaniyaga   ko’chib   ketdi.To’g’risi   Kolumb
o’zining   bir   o’g’linigina   olib   ko’chishga   majbur   bo’ldi.   Chunki   din   ahllari   uni
xudosizlikka   “   Yerni   dumaloq   degani   uchun”   ayblagan   edilar.   Kolumb   Ispaniya
kelgach,   avvalo   badavlat   bir   necha   shaxzodalarga   murojaat   qildi,   3-4   ta   kema
xarajatlarini berib tuirishni so’radi. Shaxzodalar Ispaniya malikasiga xabar berdilar.
Malika   Izabella   bir   kun   Kolumbni   o’z   saroyiga   chaqirib,   hamma   narsani   so’radi,
so’ngra masalani maxsus komissiyaga topshirdi. Komissiya 4 yil mobaynida - 1486-
yildan   1490-yilgacha   Kolumbni   proyektini   muhokama   qildi,   oxiri   baribir,   rad
etdi.Yerning   dumaloqligi   va   g’arbiy   okean   bilan   Hindistonga   borish   mumkinligi
to’g’risidagi   Kolumbning   fikrlari   “aniq   emas”   deb   baholandi.   Lekin,   korol   bilan
malika   o’zlari   qat’iy   yo’q   demadilar,qandaydir   mulohazalar   bilan   ishni   cho’zib
keldilar( ular, uzoq dengiz safariga pul bersak, kuymasmikan, qancha foydasi bo’lar
ekan deb qo’rqar edilar). 
  Xristofor   Kolumb   esa   bo’sh   kelmadi,   turli   yo’llar   bilan   harakatini   davom   ettirdi.
1491-yilda ruhoniy rahbarni ishga soldi( dengiz orqasidagi kishilarni o’z dinimizga
qaratib   olamiz   deb),   moxir   dengizchilar   va   kemasozlar   bilan   sherik
bo’ldi,savdogarlar   va   bankirlar   bilan   aloqa   tutdi.   U,   1491-yilda   yana   malika
huzurida   bo’lib,   sayohatga   yordam   berishni   va   o’ziga   admiral   hamda   korol
o’rinbosari   unvonlarini   berishni   so’radi.  Kolumbning   bunday  katta   talablari   bu   gal
ham rad etildi. 
  Nihoyat,   1492-yilda   malika   ikkita   yirik   savdogarning   qistovi   bilan,   ularning
sarmoyasiga, ekspeditsiya uyushtirishga rozilik berdi. 
  Korol  va  malika  30-aprelda korolga guvohnoma yozib berdilar. Bu  guvohnomada
Kolumbga admiral unvoni va okeanda yangi topiladigan 
yerlarning   yoki   sotib   olinadigan   yerlarning   korol   o’rinbosari   unvoni   berilgan   edi.
Ekspeditsiyaga   ikkita   kema   berildi,   matroslar   atayin   qamoqdagi   maxbuslardan
tayinlandi.   Uchinchi   kemani   Kolumbning   o’zi   dengizchi   Pinsonning   yordamida safarga   tayyorladi.Kemalarga   “   Svyataya   Mariya”,   “Pinta”   va   “Ninya”   nomlari
berildi.   1490-yilda   Kolumb   kemalari   (kemalarda   90   kishi   bor   edi)   yelkanlarini
yoyib,   okeanga   suzib   ketdilar.   Kemalar   g’arbga   tomon   yo’l   oldi.   Kemalar   karvoni
uch kun ichida okean tomonga shu qadar tez suzib ketdiki, kemadagi ba’zi kishilar
vaximaga   tushib   qoldilar.   Bundan   xavfsiragan   Kolumb,   bosilgan   yo’lni   kamroq
ko’rsatish uchun, masofalarni kamroq hisoblab turdi. Kemalar 
Atlantika   okenida   yurib,   uning   g’arbiy   qismiga   ham   o’tdilar,   u   yerdagi   suv   o’tlari
bilan to’lgan Sargasso dengizi uch hafta deganda suzib o’tildi. Nihoyat, ikki oy-yu 7
kundan   keyin   1492-yil   12-oktabrda   kichik   bir   orolga   duch   keldilar.   Zambaraklar
otilib,   yelkanlar   tushirildi.   Kolumb   va   uning   sheriklari   orolga   qadam   qo’ydilar.
Mahalliy   aholi   yap-yalang’och,   burinlariga   tilla   buloqi   taqib   yurar   edi.   Orolning
nomi Guanaxani ekan, Kolumb unga San-Salvador 
(“Xaloskor   avliyo”)   deb   nom   berdi   (hozir   bu   orol   Bagama   orollari   sostavidagi
Uotling orolidir). 
  Yevropaliklar   bu   yerdagi   oltinni   ko’rib,   ko’zlari   chaqnab   ketdi.   “Qayerdan   topsa
bo’ladi,   koni   qayerda?”   deb   so’radilar   va   yanada   g’arbga   suzib   ketdilar.   Kolumb
o’sha atrofdagi bir necha orollarni aylanib chiqdi, oltin yig’di. Janub tomonga suzib,
ikkita   katta   orolni   ko’rdi.   Lekin,   bu   orollarda   turli   o’simlik   va   odamlar   uchragani
bilan,   Hindistonning   qimmatbaho   bo’yoqlari,   dorivor   giyohlari   va   shifobaxsh
murchlari hech topilmadi. Shularni topish maqsadida 
Kolumb  yana   suzib   ketdi.   Kuba  orolini   topdi,   so’ngra   Gaiti   orolini   topdi   (Kolumb
uni   Espanola   deb   atadi).   Gaitida   oltin   konlariga   duch   kelishdi,   matroslar   ur-yiqit
qilib, mahalliy aholini talon-taroj qildilar. 
 Uchta kemaning biri shikast edi, Kolumb qolgan 2 kemaga keragicha odamlar olib,
istagan   kishilarni   oltin   koni   Gaitida   qoldirdi.   39   kishi   qoldi.   Kolumb   o’zi   kemalar
bilan,   1493-yil   yanvar   oyining   boshida   vatanga   qaytib,   15martda   Ispaniyaga
keldilar. G’arbda yangi orollar kashf etilganligi to’g’risidagi xabarlar hamma yoqqa
tarqaldi.   Kemalarda   keltirilgan   oltin   va   asirlar(mahalliy   aholi)   hammani   hayratda
qoldirdi.    Kolumb   kashf   etilgan   yerlar   Hindistonning   bir   burchagi   bo’lsa   kerak,   deb   o’ylab,
ularni   “Indiy”   deb   atadi.   Aholini   esa   indeyeslar   deb   yurita   boshladilar(   haligacha
Amerika   mahalliy   aholisini   “indeyest”   deb   yuritib   kelinadi).   Kolumb   o’zi   brogan
yerlarni boshqa odamlar topolmasin deb, bosib o’tilgan yo’llarni noto’g’ri tasvirlab
ko’rsatdi,   kema   jurnaliga   uzundan   uzoq   masofalar   chizdi.   Ko’p   o’tmay,   g’arbga
yangi ekspeditsiya tayyorlandi. Bu gal 17 ta kemada 1500 kishi otlandi. Kemalarga
ot, eshak, qoramol, cho’chqa, qo’y va turli ekin urug’lari ortildi. Kolumb bilan birga
yuzlab   amaldorlar,   va   boshqa   olg’irlar   safarga   chiqdilar.   Ruhoniylar   okean
nariyog’idagi majusiylarni xristianlikka aylantirmoqchi edilar. 
  1493-yil   25-sentabrda   kemalar   Kadis   shahridan   yo’lga   chiqishdi.   Bu   gal   ham   bir
qancha mayda orollar( Kichik Antil orollari) hamda Yamayka orolini topib, ilgarigi
Espanolaga( Gaiti) kelib tushdilar. Hayhot, bu yerda “ davlat to’plagani” qolgan 39
kishining  birortasi   ham   tirik  emas   edi.  Ularning  zo’ravonligi,  talonchiligi   mahalliy
aholining   joniga   tekkanidan,   hammasi   o’ldirib   tashlangan   edi.   Osiyoning   kattaroq
yerlarini   qidirib,   g’arbga   tomon   suzib   brogan   edi,lekin   katta   yerni   topolmadi.
Kolumb Espanola orolida 5 ta kema va 500 kishini qoldirib, qolganlarini o’z ukasi
Diyego boshchiligida, Ispaniyaga jo’natdi. 
Askarlar   uchun   ot-ulov   va   oziq-ovqat   yuborishni   koroldan   so’rattirdi.   Bu   narsalar
evaziga tilla va asirlar yuborachagini bildirdi. 
  Kolumb   o’zi   yangi   orollar   qidirib   yurgan   davrida,   Ispaniyadan   yangi   odamlar   va
oziq-ovqat keltirildi. Ispanlar oroldagi boy joylarga ko’z olaytirib, mahalliy aholini
qirg’in   qildilar.   Yerlarini,   mol-mulkini   taladilar.   Buning   ustiga   yetib   kelgan
Kolumb,   o’zi   ham   jangda   qatnashdi,   indeyestlar   shavqatsiz   qirildi.   Mahalliy
aholining   deyarli   quroli   yo’q   edi.   Ispanlar   ularni   ot   ustida   uloq   qilib   toptadilar,
itlarga qoptirdilar. 
 Shunday qilib, Ispaniya davlati o’ziga birinchi kolonani bosib oldi. Indeyeslarga boj
yuklandi- oltin va paxta topib kelishga majbur qilindi. Qurbi yetmaganlar tog’larga
qochib,   ochlikdan   qirildilar.Orada   turli   kasalliklar   tarqalib,   bu   ham   qirg’inni
zo’raytirdi. Indeyeslar, qulga aylandi, ekinzor va oltin konlarida ertadan-kechgacha
ishlashga majbur etildi.    Shunday bo’lsada,  Kolumb safarlari  podsho xazinasini  oltin bilan  to’ldira olmadi.
Xarajati ortib borayotgan podsho, yangi  daromadlar olish uchun 1495yilda farmon
chiqardi. Bu farmonga ko’ra, yangi orollarga kim xohlasa borishi mumkin edi, faqat
topgan oltinning uchdan ikki qismini davlat xazinasiga bersa kifoya. Shu shart bilan
g’arbga shaxsiy kemalar ham borishi mumkin bo’ldi. 
  Kolumb   bu   farmonni   eshitib,   darg’azab   bo’ldi,   “axir   orollarni   men   ochganman,
boshqalarning haqqi yo’q” deb, 1496-yilda tezda Ispaniyaga qaytib keldi. Bu yerda
Kolumb,   ancha   qiyinchilik   bilan   korolni   ko’ndirib,   yana   uchinchi   ekspeditsiyaga
tayyorlandi.   Olti   kema,   300   kishisi   bilan,   asosan,   turmalardan   olingan   maxbuslar
bilan, 1498-yil oxirida yo’lga chiqdi. Bu gal yana bir qancha orollar- Trinidad oroli
topildi va janubroqda quruqlikning bir uchi topildi. Bu yerda chuchuk suv ham bor
edi.   Shularga   asoslanib,   bu   katta   yerning   davomi   bo’lsa   kerak,   deb   o’yladilar.
Keyinchalik bu yer Janubiy Amerika ekanligi aniqlandi. 
  Kolumb   yo’lda   betob   bo’ldi   va   shu   holatda   Espanolaga   yangi   qurilgan   shahar   –
San- Domingoga (hozirgi Syudad- Truxilo shahri) keldi. Lekin bu yerda kolonistlar
orasida   norozilik   tug’ilgan   edi.   Kolumb   qo’zg’olonchilarga   yon   bosib,   ularning
talabini   qondirishga   rozi   bo’ldi(yer   ajratib   berdi,   qullar   berdi).   Lekin   shu   orada
boshqa   katta   hodisa   ro’y   berdi.   Portugaliyalik   Vasko   da   Gama   Afrika   qit’asini
janubdan aylanib o’tib, Hindistonga dengiz yo’lini ochgan edi va Vasko da Gama u
yerlardan juda ko’p oltin yuklab qaytganligi haqida gap tarqalgan edi. Buni eshitgan
ispan   koroli   va   malikasi   sarosimaga   tushdilar   va   Kolumbdan   norozi   bo’ldilar.
Kolumb   topgan   yerlar   mutlaqo   Hindiston   emas,   Kolumbning   o’zi   -   yolg’onchi   va
firibgar, dedilar. 
Buning   ustiga,   Espanoladan   turli   xabarlar   kela   boshladi.   Kolumb   o’g’ri,   oltinni
xazinadan   yashirmoqda,   dvoryanlarni   o’ldirmoqda,   degan   bo’htonlar   uyushtirildi.
Ispaniya hukumati 1499-yilda Kolumbga berilgan huquqlarni bekor qildi. 
G’arbdagi yerlarga yangi boshliq tayinlandi. Yangi boshliq esa, Espanolaga kelgan
zamono Kolumbni va uning ukasini qamadi va kishanga solib, Ispaniyaga jo’natdi.    3-rasm. Xristofor Kolumb (1451- 1506)  
  Kolumbning   shu   tariqa   Ispaniyaga   kelishi   ko’pchilikni   hayratga   qoldirdi.   Axir   u
yangi   orollar   ochgan,   katta   xizmatlar   ko’rsatgan   “okean   admirali”   ediku?
Jamoatchilik   orasida   norozilikdan   cho’chigan   korol,   go’yo   uni   qamash   to’g’risida
buyruq bermaganday,  “Kolumb darhol  kishandan  ozod etilsin”  deb buyurdi. Korol
va   malika   Kolumbga   xat   yozib,   ikkiyuzlamachilarcha   unga   sog’lik   tiladilar   va
qamagani   uchun   “boshqalarni   jazolash   kerakligini”   aytdilar.   Korol   va   Malika
o’zlarini   oqlash   uchun,   Kolumbga   ozgina   mukofot   ham   bergan   bo’ldilar.
Kolumbning   barcha   huquqlari   va   unvonlarini   tiklashga   va’da   berilgan   bo’lsada,
lekin u va’da amalga oshirilmadi.    Shu orada g’arbiy orollarda - Hindistonda yangi konlar va yerlar topildi. Minglab
talabgorlar   ko’chib   borishdi.   Ispanlar   o’sha   yillardan   boshlab   deyarli   XIX   asr
oxirlarigacha Markaziy Amerikada xo’jayinlik qilib indeyslarni shavqatsiz  qirdilar,
ezdilar   ular   kuchidan   foydalandilar.   Espanolani   mahalliy   aholisi   qirilib   bitgach,
kolonistlar   keyichalik   u   yerda   Afrika   negrlarini   keltirib,   bularni   ham   qulga
aylantirdilar. 
 Xrsitofor Kolumb hamon Hindiston orzusida edi. G’arbdan borib, Hindistonga yo’l
ochish   mumkin   deb   ishonar   edi.   U   yana   korolga   murojaat   qilib,   4-   ekspeditsiyaga
ruxsat   so’radi.   Lekin   bu   gal,   Kolumb   yoniga   bir   moliyaviy   nazoratchi   tayinlandi.
Yangi   ekspeditsiyada   4   ta   kema   qatnashdi.   Kolumb   uzoq   suzib,   Karib   dengizidan
o’tdi va Gonduras mamlakatiga bordi, u yerda Ispaniya bayrog’ini tikdi. 
  Shunday   qilib,   Kolumb   Markaziy   Amerika   qirg’oqlarini   ham   kashf   qilgan   edi.
Qaytishda   qattiq   dovulga   uchrab,   uch   oy   mobaynida   dengiz   daxshatlariga   dosh
berdi.   So’ngra   Kolumb   Kosta-Rika   (Boy   Qirg’oq),   Beraguz   (Panama)
mamlakatlarini kashf qildi. 
  Ko’p   safardan   keyin   Yamayka   oroliga   yaqinlashgan   kemalari   sayoz   joyga   o’tirib
qoldi. Oziq-ovqat tanqisligi, kemaning buzuqligi dastidan odamlar ko’p mashaqqat
chekdi.   Espanoladan   so’ralgan   yordam   kelmadi.   Kemada   qo’zg’olon   chiqdi,
zo’ravonlar   oziq-ovqatni   tortib   olib,   qayiqlarda   Espanolga   suzib   ketdilar.   Qolgan
kishilar   ochlik   va  kasallikdan   juda  qiynalib   turganlarida,   mahalliy  aholi-indeyeslar
ularni o’limdan saqlab qoldilar. Kolumb ham qutqazib qolindi. 
1504-yil 7- noyabrda Xristofor Kolumb og’ir ahvolda Ispaniyaga qaytib keldi. 
Holi shu darajada og’ir ediki, uni kemadan zambilda ko’tarib chiqdilar. 
Kolumb Ispaniyada ekan  o’zining Yamaykadagi  sheriklari-  ochlikni  birga  boshdan
kechirgan, mashaqqat chekkan kishilar to’g’risida g’amxo’rlik qildi. 
Ularga   yordam   berishni   maosh   to’lashni   talab   qildi.   Ammo   malika   Izabella   vafot
etgandan   keyin   Kolumbga   munosabat   o’zgardi   va   hech   kim   unga   quloq   solmadi.
Shundan   keyin   Kolumbning   o’zi,   bor   bisotini   sotib,   Yamaykadagi   sheriklarini
qutqarish uchun kema yubordi.    Buyuk   dengizchi   sayyoh-   Atlantika   okeanining   nariyog’idagi   katta   bir   quruqlikni
topgan   Xristofor   Kolumb1506-yil   20-mayda,   Ispaniyaning   Valyadolis   shahrida
qashshoqlikda   vafot   etdi.   Bundan   ko’pchilik   bexabar   edi,   uni   tantana   bilan
ko’nmadilar. Oradan 27 yil o’tgandan keyingina, bir ispan gazetasida xabar bosildi,
unda Kolumb ismli “admiral vafot etganligi” yozilgan edi. 
 Xristofor Kolumb 4 marta sayohat qildi. Bu sayohatlarning natijasida nima bo’ldi: u
1-marta Atlantika okeanini sharqdan g’arbga tomon, tropik va subtropik o’lkalarda
kesib o’tdi, Yevropaliklardan 1-bo’lib Amerika qit’asini sharq tomondan kashf qildi,
Markaziy   Amerikadagi   o’nlab   orollarni   -   Kuba,   Gaiti,Yamayka,   Puerto-Riko   va
boshqalarni  topdi. Xullas, Kolumb dunyoning yangi  bir  qit’asini-  Amerikani  kashf
qildi. 
  Qit’aniku   Kolumb   kashf   etgan,   nega   Amerika   deb   nom   berilgan?-   degan   savol
tug’ilishi   mumkin.Xristofor   Kolumb   to   umrining   oxirigacha   “Men   Hindistonning
sharqiy qismini topdim” deb o’ylab yurdi. Lekin yangi yerlarni tekshirgan olimlar,
bu- Hindiston bo’lmay, balki tamomila boshqa yer ekanligini aniqladilar. Shulardan
biri-   Amerigo   Vespuchchi   ismli   dengizchi   1499-1504   –   yillarda   bir   necha   marta
sayohat   qilib,   Janubiy   Amerikaning   Braziliya   qirg’oqlarigacha   brogan.   Amerigo
Vespuchchi o’sha yerlarni tasvirlab, bir qancha xat yozgan. 
  Kartograf Martin Valzdemyuller 1507-yilda “Kosmografiya” nomli kitobini yozib,
g’arbdagi   yerlarni   “Amerigo   o’lkasi”   deb   atashni   taklif   qildi.   1510-yilda   nashr
qilingan dunyo kartasida “Amerika yeri” degan nom paydo bo’ldi. 
Shunday qilib, Amerigo Vespuchchining nomi butun yangi bir qit’aga berildi. 
Amerika qit’asining boshqa yerlarini ko’p sayyohlar kezdi, tasvirladi. Lekin shunisi
muhimki,   Amerikaning   shimoli-g’arbiy   qirg’oqlarini   -   Alyaskani   bizning
vatandoshlarimiz   XVII   asrda   Semyon   Dejnyov,   XVIII   asr   boshlarida   esa   rus
sayyohlari Bering, Chirikov, Gvozdev va Fyodorovlar kashf etganlar. 
  Amerikaning   kashf   etilishi   XV-XVI   asrlarda   geografik   jihatdangina   katta
ahamiyatga   ega   bo’lib   qolmay,   siyosiy   va   ijtimoiy   jihatdan   ham   dunyo   tarixida
ancha o’zgarishlarga sabab bo’ldi.   Bu haqda Marks va Engels “Kommunistik partiya manifestida” Amerikaning kashf
etilishi   va   Afrikani   yoqalab   o’tadigan   dengiz   yo’lining   ochilishi   o’sib   kelayotgan
burjuaziya   uchun   yangi   faoliyat   maydonini   yaratdi.   Sharqiy   Hindiston   va   Xitoy
bozorlari,   Amerikani   kolonizatsiya   qilish,   koloniyalar   bilan   mol   ayirboshlash
vositalari va umuman mol miqdorining ko’payishi savdosotiq, dengizlarda suzish va
sanoatda   shu   tobgacha   misli   ko’rilmagan   darajada   dalda   berdi   va   shunday   qilib,
feodal   jamiyatida   revolutsion   elementlarning   tez   su’ratlar   bilan   yuksalishiga   olib
keldi, degan fikrlarni bayon etdilar.  2.2  Х ristofor Kolumb va uning Osiyo sharqiy
qirg’oqlariga yetkazuvchi 
yo’llar bo’yicha loyihalar mazmun-mohiyati 
  Xristofor   Kolumb   haqidagi   ma’lumotlar   juda   oz.   Uning   hayoti   davomidagi   ko’p
sonli   jumboqlar   geograflar   orasida   baxs   va   tortishuvlar   chiqardi.   Faqat   ko’p   yillik
izlanishlar   natijasida   oxirgi   yillarda,   nihoyat,   Kolumbning   hayoti,   uning   tug’ilgan
joyi   va,   bir   necha   ikkilanishlar   bilan   tug’ilgan   yili   aniqlandi.   Kolumb   Genuyalik
italyan bo’lib 1415 yilda, o’rta xol jun-mato to’quvchining oilasida tavallud topgan.
Kolumbning   sistematik   ta’lim   olganligi   haqida   aytish   qiyin,   lekin   haqiqatdan
ma’lumki   u   kamida   to’rt   yilni   (italyan,   ispan,   porugal   va   lotin)   mukammal
egallagan.   Vaqti   va   sabablari   ma’lum   bo’lmasa   ham,   uning   dengiz   sayohatlariga
juda erta chiqqanliklari ma’lum. 
  1476   yili   u   Genuyalik   savdo   uyining   ish   boshqaruvchi   sifatida   Portugaliyaga
yuborildi.   Portugaliyaga   turgan   paytida,   Kolumb   Portugaliyaning   Afrikada   tashkil
qilgan bir necha, xususan, Oltin qirg’oqda hamda bir necha yil davomida Madeyro
orolida va unga yaqin bo’lgan Portu-Santu orolchasida yashagan.U shimol  tarafga,
Angliyaga  ham  borib  kelgan.  O’zining  “Birinchi   sayohat  kundaligi”da   Kolumb  23
yil   dengizda   yurganligi   va   “butun   Sharqni   va   butun   G’arbni   ko’rdim”deb   yozib
o’tgan.   Portugaliyada   Kolumb   portugaliyalik   dengizchilar   orasiga   kirib   qolib
ularning hikoyalaridan borgan joylarini va ochgan yerlar haqida ma’lumotlarni bilib
oladi. Bu paytga kelib portugaliyaliklar Afrika g’arbiy qirg’oqlarini to yaxshi Umid
burnigacha to’la to’kis o’rganib, barcha ochishlarni ochib bo’lishgandi. Taxminlarga
ko’ra,   aynan   shu   payt   ichida   Kolubning   fikriga   Osiyoning   Sharqiy   qirg’oqlariga atlantik   okeani   orqali   yetib   borish   g’oyasi   paydo   bo’lgan   bo’lsa   kerak   va   u   ushbu
g’oyani amalga oshirish rejalarini tuza boshlagan. 
 Ushbu rejaga qo’l urishdan avval, Kolumb qunt bilan qadimgi va o’rta asrlarga doir
kitoblar va kartalarni o’rgana boshlaydi. Bu manbalarda u Yerning sharsimonligi va
taxminiy o’lchovlari, suv havzalari ( okeanlar) va quruqlikning nisbiyligi, qit’alar va
dengizlarning   taxminiy   joylashuv   joylari   haqida   tasdiqlovchi   hujjatlarni   o’rganadi.
Shu   narsa   ma’lumki,   Kolumb   o’z   loyihasini   tuzish   jarayonida   negadir   Eratosfen
tomonidan hisoblab chiqilgan ma’lumotlarga e’tibor qilmay, bu hisoblarni kechroq
olib borgan olimlarning ma’lumotlariga (ular  yer  aylanasining uzunligini taxminan
1/4 darajada qisqartirishgan) tayangan. 
  Yer   kurrasi   aylanasining   uzunligini   aniqlashda   xato   qilganidan   tashqari,   Kolumb
boshqa bir  nihoyatda muhim  jumboq – Osiyo qit’asining Sharq tarafiga qanchayin
uzoq joylashganligini aniqlashda ham bosh qotirgan. 
 Antik davrda yashab o’tgan alloma Marin Triskiy masalan, quruqlik sharqqa qarab
225 0
  gacha   cho’zilgan   deb   taxmin   qilgan,   bu   raqam   albatta,   anchayin   orttirib
yuborilgan.   Kechroq   Ptolemey   Yevropa   va   Osiyo   qit’asi   Yer   kurrasining   degan
xulosaga kelib yuqoridagi  raqamni  180 0  
gacha qisqartirgan. Yevrosiyoning haqiqiy
uzunligi esa Ispaniyadan to Yaponiyagacha 125 0
 ni tashkil etadi. 
  Ptolemeyning o’ta nufuzida ishonmay, Kolumb Marin Triskiy hisoblariga ko’proq
ishongan,   bu   olimning   hisoblariga   ko’proq   ishongan,   bu   olimning   hisoblariga   28 0
Xitoy uchun va undan tashqari yana 30 0
  Yaponiya uchun qo’shimchalar qilgan, bu
mamlakatlar Yevropaliklarga hali ma’lum emasdi. Agar bu “tuzatmalarni” inobatga
olinsa, (Kolumb esa aynan shu ishni qilgan edi), unda Tokio shahri Kuba orolining
g’arbida   yotgan   meridianda   joylashganligi   kelib   chiqadi.O’zining   sayohatini
Kolumb   San-Vinsent   burunidan   9 0
  g’arbroqda   joylashgan   Kanor   orollaridan
boshlamoqchi   bo’lgan.   Uning   hisoblariga   qaraganda   Atlantika   okeani   orqali
Yaponiyaga yetib borish uchun atigi 68 0
 masofani bosib o’tish kerak ekan xolos, bu
degani 4500-5000 km. 
  Aslida   esa   ushbu   uzunlik   yotqizilgan   to’g’ri   chiziq   bo’yicha   taxminan   20000   km
masofani tashkil etadi.    Kolumbning   bu   xato   ma’lumotga   yana   ham   ishonishiga   sabab,   o’sha   zamonda
Florensiyalik   yulduzshunos   va   geograf   olim   Paolo   Toskanelli   bilan   xat   orqali   olib
borgan muloqotlari ham unga ta’sir o’tkazdi. Kolumbning Hindistonga dengiz orqali
olib   boruvchi   eng   qisqa   yo’l   haqida   yuborgan   savoliga   Paolo   Toskanelli   javob
tariqasida,   bir   muncha   vaqt   avval   qirol   Alfons   V   buyrug’iga   asoslangan   holda
portugaliyaliklar   monax-olimning   yuborgan   murojaatnomasiga   bergan   javob
xatining nusxasini yubordi. Ushbu xatda Toskanelli din arbobini qirol Alfons V ga
ziravorlar   mamlakatiga   Afrika   qit’asi   atrofidan   emas,   balki   Atlantika   okeani
g’arbida   yaqinroq   yo’l   bilan   ekspeditsiya   yuborishga   undash   darkorligini   ta’kidlab
o’tgan   edi.   Bu   xat   bilan   birga   Toskanelli   Kolumbga   o’zi   tuzgan   xaritasini   ham
yubordi,   bu   kartada   asosan   Osiyo   qit’asining   uzoqligi   (uzunligi)   noto’g’ri   ya’ni
orttirib yuborilgan edi. 
  Toskanellining   tahminlariga   asosan   Lissabondan   G’arbga   qarab   atigi   5000   km
suzilsa   Sipangiga   (Yaponiya)   shahriga   yetib   olish   mumkin   edi.Toskanellining   xati
va   kartasi   bilan   tanashgandan   so’ng   Kolumbga   o’zining   qilgan   hisobotlari
adashmaganligidan   hech   ham   shubha   yo’qligiga   ishonch   hosil   qildi.   Hindistonga
olib   boruvchi   g’arbiy   yo’l   (yo’nalish)   borligiga   qat’iyatlik   bilan   o’zini   ishontirdi.
O’zining   qilgan   hisoblarini   Kolumb   boshqa   argumentlar   (ma’lumotlar)   bilan   ham
dadillashtirdi.   Antik   davri   paytidagi   geograflarning   ishlari   bilan   tanishayotgan
paytda   u   Strabonning   qo’lyozmasidan   (x.z.1   asr)   o’sha   paytlardayoq   dengizchilar
Atlantika   okeanini   kesib   o’tishga   harakat   qilib   ko’rgaanlar,   ammo   bu   ishni
“uddalash uchun dadillik va oziq-ovqat yetishmagandi”. 
  O’rta   asrlarga   xos   bo’lgan   odatga   –   nufuzli   insonlarning   obro’siga   bo’ysunishlik,
Kolumbni   bularning   barchasiga   ishonishga   majbur   etardi.   Kolumbning   dunyo
qarashiga   eng   katta   ta’sirni   Per   da   Ayining   «imago   mindi»   (“Olam   ta’siri”)   deb
nomlangan kitobi o’tkazdi, bu kitobda o’sha zamonning barcha geografik bilimlari
to’plangan edi. 
  A.Gumbold   Kolumbga   kitobning   qanchayin   ta’sir   etganini   ko’rsatish   uchun:
“Imago Mund” kitobining “Amerikaning kashf etilishiga, Kolumbning florensiyalik
Toskanelli   bilan   bo’lgan   yozma   muloqotidan   salmoqliroqdir.   Grek   mutafakkir olimlar   tomonidan   yozib   qoldirilgan   barcha   ma’lumotlar   ish   Arastu,   Strabon
qo’lyozmalaridagi   Sharqiy   Osiyoning   Gerkules   (Gibraltar   bo’g’izi)   ga   yaqin
joylashganligi va Hindiston joylashgan yerlarni axtarishga chorlagan satrlarni va 
Kolumb o’zining sayohatlarida birga olib yurgandi ... ” 
  Buning barchasidan tashqari, Kolumb dengizchilardan azor orolining qirg’oqlariga
o’qtin-o’qtin dengiz oqimi noma’lum predmetlari olib kelar ekan: tropik daraxtlarni
ayrim turlari, Amerika memozasining mevalari, hamda eski 
(kuxik)   dunyo   aholisiga   o’xshamagan   odamlarning   jasadlari.   Bu   ma’lumotlarni   u
Osiyoning   ko’hna   ta’rifnomalari   bilan,   Azor   va   Kanar   orollarining   G’arbida
joylashgan deb taxmin qilingan hikoyalar  bilan solishtirib ko’rardi. Azor  va Kanar
orollarining   eng   g’arbida   joylashganlaridan   so’ng   to   Hindistongacha   bo’lgan
masofada   bironta   ham   quruq   yer   bo’lmasligi   haqida   gumon   qilishga   unga   asos
qolmagan   edi.   O’za   zamonlarda   tarqalgan   afsonalarning   biri   –   VI   asrda   yashab
o’tgan   irland   manaxi   Avliyo   Brondan   go’yoki   atlantik   okeanida   sayr   qilayotib   u
joyda   ajoyibotlarga   to’la   orolni   topgani,   bu   orolni   Avliyo   Brondan   nomi   berilgan.
Odamlar   bu   kabi   afsonalarga   ishonar   edilar.   Bu   orolni   o’rta   asr   kartograflari
tomonidan   kartalarga   tushirganlar.   Bu   kartalar   Atlantika   okeanida   Brazil   va   Antil
kabi afsonaviy orollar  ham tushirilgan edi. Toskanelli  hatto Atlantika okeani  kesib
o’tayotganda   Antiliya   orolida   to’xtab   o’tish   mumkin   bo’lgan   punkt   deb   dalil
keltirgan. 
  Keyinchalik Braziliya va  Antiliya nomlari  bugungi  kunda Braziliya mamlakati  va
katta va kichik Antiliya orollarida saqlanib qolgan. 
  Rejaning   ilmiy   asoslari   yakunlanishi   bilanoq   Kolumb   tezlik   bilan   uni   amalga
oshirishga   kirishdi.   1484   yili   u   birinchi   bor   Portugaliya   qiroli   Ionna   II   ni   o’zining
rejalari bilan qiziqtirishga o’rinib qo’rdi. Ushbu rejani o’rganib chiqish uchun qirol
majlis   yig’di.   Bu   majlis   Kolumbning   rejasini   bema’nilik   deb   baholab   unga   rad
javobini qaytardi. 
  Rejalarini   Portugaliyada   darz   ketganini   ko’rgan  Kolumb  1485  yili   bu  mamlakatni
tark   etib   Ispaniyaga   ko’chib   o’tdi.   U   savdo-sotiq   markazi   bo’lmish   Palos   shahriga
kelib,   undan   yaqin   joylashgan   Rabid   monastirida   istiqomat   qila   boshladi. Monastirning   noziri   o’qimishli   odam   bo’lib   chiqdi,   geografiyani   yaxshi   o’rgangan
bo’lib, u Kolumbning loyihalari bilan juda ham qiziqib qoladi. 
Kolumbning rejalari bilan tanishganidan so’ng, u obro’ e’tiborga ega bo’lgan zotlar
orqali   Ispaniya   qirolichasi   Izabella   bilan   uchrashuv   tashkil   qilishga   yordam
bermoqchi bo’ldi. Bu uchrashuv 1486 yilning may oyida Kord shahrida bo’lib o’tdi.
Bu   uchrashuvda   qirolicha   Kolumbning   taklifini   eshitib,   uni   ruhoniylar   va   saroy
zodagonlaridan   tuzilgan   ilmiy   kengashga   topshirishni   buyurdi.   Shu   yilning
o’zidayoq   ilmiy   kengash   Salomonka   shahrida   bo’lib   o’tdi.   Loyihaning   o’zi   va
Kolumbning   dunyoqarashlari   ayovsiz   tanqid   ostiga   olindi.   Izobellaning
yo’riqnomasiga   ko’ra   kengash   o’zining   yakuniy   javobini   berishga   shoshilmay
turardi.   Faqat   1490   yilning   oxirida   deyarli   to’rt   yarim   yildan   so’ng   Kolumb
ekspeditsiyasining loyihasi kengash tomonidan uzil-kesil ravishda rad etildi. 
  Loyihaga   bo’lgan   salbiy   munosabatini   kengash   “kuchsiz   asoslarga   tayangan”   deb
baholadi.   Kolumbning   xulosalari   esa   “har   qanday   ma’lumotni   inson   uchun
ishonchsiz   va   aqlga   sig’maydigan”   darajada   ko’rinadi   deb   asosladi.   Kengash
Osiyoning   sharqiy   qirg’oqlariga   bo’lgan   masofa   Kolumb   o’rganganidan   ancha,
uzunligini va bu masofani bosib o’tish uchun uch yil kerak bo’lishini,shuning uchun
bu   vaqt   orasida   yetadigan   qilib   kemalarni   oziq-ovqat   va   chuchuk   suv   bilan   yetarli
darajada g’amlashning iloji yo’q deb topdi. Kemalarning qaytib kelish ehtimoli ham
so’roq ostiga qo’yildi. 
  Albatta,   kengashning   Kolumb   loyihaga   bo’lgan   salbiy   qarashi   qanday   asoslarga
tayangan   bo’lmasin   nihoyatda   og’ir   berilgan   zarba   edi.   Ammo   kengashning   qarori
faqat   Ispaniya   qiroli   va   qirolichasining   fikr   mulohazalaridan   so’nggina   kuchga
kirishi mumkin edi. 
  1491   yilning   dekabr   oyida   Kolumb   ikkinchi   bor   Ispaniya   qirolichasi   bilan
uchrashdi.   Uning   loyihasi   yana   bir   bor   ekspertlar   tomonidan   o’rganib   chiqildi,
ammo   bu   safar   ham   loyiha   tasdiqlanmadi;   bu   safar   Kolumb   quyidagi   talablar
qirolichani   qoniqtirmadi   –   ular   haddan   tashqari   xato   deb   baholandilar.   Kolumb
quyidagi shartlarni ilgari surgan edi: sayohatga chiqmay turib unga admiral unvoni
berilishni va u kashf etgan barcha mamlakatlarning vitse qiroli lavozimi berilishini; ushbu unvon va lavozimlar uning ummatlariga o’tishini; u kashf etgan mamlakatlar
va ulardan olingan daromadning sakkizdan bir qismini talab qildi. 
  Qiroli   va   qirolicha   kengash   a’zolarining   qaroriga   qo’shildilar.   Kolumb   uchun
o’zining   loyihasini   boshqa   mamlakatga   taklif   etishdan   o’zga   chora   qolmadi.   U
Fransiyaga  yo’l  oldi. Bu vaqt ichida qirol saroyidagi  obro’li aslzodalar  qirolichaga
murojaat   etish   uchun   yo’l   topib,   Kolumbni   zudlik   bilan   qaytarishni   va   uning
talablarini   qabul   qilish   zarurligini   aytib,   uni   (qirolichani)   bu   ishni   qilishga
ko’ndirdilar.   Izobella   chopar   yuborib   Kolumbni   qaytardi.   Kastiliya   qirolligi   va
Kolumb   orasida,   uning   talablariga   asoslangan   tuzumga   qo’l   qo’yildi,   faqat   kashf
etilgan mamlakatlardan olinajak daromadlarning 1/8 foizi emas, 1/10 foizi, mukofot
sifatida unga berilishi ta’kidlandi. 
  Kolumbning   tadbirini   yirik   va   obro’li   moliyachilar   tomonidan   mablag’   bilan
ta’minlanardi. Qirol saroyidan Palos portiga (Kadiss ko’rfazi yonida) Kolumb uchun
ikki   nafar   kema   va   ekipaj   a’zolari   va   barcha   zaruriy   jixozlar   bilan   tayyorlanishiga
buyruq   berildi.   Kelishuv   shartlariga   asosan   uchinchi   kemani   Kolumbning   o’zi
jihozlamog’i   lozim   edi.   Bu   ishni   bajarish   uchun   unga   Palosli   mohir   dengizchilar
bo’lmish   aka-uka   –   Alonso   va   Vinsent   Piksonlar   yaqindan   ko’maklashdilar.   1492
yilning avgust oyi boshlariga hamma narsa tayyor bo’ldi va uch nafar kema “Santa
Mariya”   (100-130   t.).   “Pinta”   (50-90   t.)   va   “Ninya”   (“Bolakay”   40-60   t.)   –   Palos
ko’rfazida elkanlari shay bo’lib turardi. “Santa Mariya” kapitani Kolumbning o’zi,
“Pinta” va “Ninya”lardagi komandalarni esa aka-uka – Alonso va Vinsent Piksonlar
boshqaradilar. Uchala kemaning ekspeditsiya a’zolari 90 kishidan iborat edi. 
 
2.3.  Х ristofor Kolumb sayohatlarining geografik jihatlari
Kolumbning birinchi sayohati
  1492   yilning   3   avgust   kuni   Kolumb   ekspeditsiyasi   Palosdan   Atlantika   okeaniga
suzib   ketdi.   Kolumb   avvaliga   Janubiy-G’arb   tarafga,   Kanor   orollari   tomonga   yura
boshladi,   bu   orollarga   yetib   borgach   esa   to’g’ri   g’arb   tarafga   yo’l   olishni   niyat
qilgandi. Ko’p vaqt o’tmay “Pinta”ning ichiga suv sizib o’tayotgani ma’lum bo’ldi.
Ta’mirlash ishlari qarib bir oyga cho’zilib ketdi va nihoyat 1492 yilning 6 sentyabr kuni   kemalar   gomer   orolining   gavanidan   (dengiz   bo’yicha   kemalar   turadigan   joy)
ochiq   okeanga   qarab   chiqdilar.   9   sentyabr   kuni   Kolumb   Kanor   orollarining   eng
g’arbiy   tarafiga   joylashgan   Ferro   orolini   tark   etdi,   aynan   shu   yerdan   okeanning
noma’lum qismi boshlanar edi. 
  Suzishning dastlabki qismida kemalar shtilga (shamolsiz payt) uchradilar, kemalar
juda   sekinlik   bilan   olg’a   yurardi.   Undan   so’ng   yo’lovchi   shamol   kemalarni   katta
tezlik   bilan   G’arb   tarafga   hayday   boshladi.   Ekspeditsiya   a’zolarining   ko’pchiligi
ko’p  vaqt  o’tmay  hayajonlana   boshladilar:   ularning  katta  qismi   o’limga  ketyapmiz
deb uylariga qaytmasliklariga ishonardilar. Kolumb kemaning okean ichiga yerdan
olislashgani   sari   komanda   ichida   hayajonlar   kuchayaverishini   oldindan   ko’ra   bilib
ikki   nafar   kema   jurnalini   (kemada   kunda   sodir   bo’ladigan   voqealar,   navigatstion
hisoblar   va   koordinatalar   yozib   turadigan   kundalik   kitob):   undan   biri   o’zi   uchun,
ikkinchisi   esa   komanda   uchun;   bu   jurnalda   har   safar   o’tilgan   masofani   qisqartirib
ko’rsatar   edi.   Odamlarni   vahima   bosmaslgi   uchun.   Ammo   ochiq   okeanda   uchrab
borgan   ko’pdan   ko’p   hodisa   va   voqealar   komandani   doimiy   tashvishlantirib
besaramjonlikda   ushlab   turar   edi.   Turg’un   passat   shamollari   tufayli   kemalarni
orqaga qayta olmasligi oldida qo’rquv uyg’otar edi. 
  Kolumbning   birinchi   sayohatida   kompasning   og’ish   burchagi   aniqlangani   bo’lib,
bunda kompasning magnit strelkasi bilan geografik meridian orasidagi burchagining
o’zgarishi   odamlar   uchun   dahshatli   bo’lib   ko’rindi.   U   paytlarda   kompasning
strelkasi   geografik   shimoliy   qutbni   emas,   balki   magnit   qutbni   ko’rsatishni   magnit
og’ish   burchagi   har   xil   joylar   uchun   alohida   ko’rsatkichlarga   ega   ekanligini   hech
kim bilmas edi. 
  G’arb   tarafga   tobora   uzoqlashib,   16   sentyabr   kuni   kemalar   komandasi   ajabtovur
hodisaning   guvohlariga   aylandilar,   okean   usti   zangori   o’tlar   bilan   qoplangan   edi,
uning qalinligi kemalarning olg’a yurgani sari ortib borardi va nihoyat u shunchalik
ko’payib   ketdiki,   dengiz   o’tloqqa   o’xshab   qoldi,   kemalarnin   yurishi   esa   anchayin
sekinlashdi.   Bu   hodisa   komandani   yana   bir   bor   katta   qo’rquvga   soldi.   Aynan   shu
tariqa suzib yuruvchi suv o’tlari bilan qoplangan “Sargasso dengizi” kashf etildi, bu
dengiz   okeanning   subtropik   mintaqasida   joylashgan   bo’lib,   dengiz   oqimlar   hosil qilgan xalqa ichida edi. Okeaning tubi bu yerda ham boshqa joylardagi kabi chuqur
edi. 
 Kolumb G’arbiy yo’nalish bo’yicha taxminan 68 0
 gacha suzib bordi. 7oktyabr kuni
kema yo’nalishini shimoliy-g’arbga tomon o’zgartirdi. Oradan to’rt kun o’taro’tmas
gorizontda yer ko’rindi. Bu odam yashamaydiga orol bo’lib, uni hindular Guanaxan
deb atashardi, u Florida yarim orolidan Janubiy Sharqda joylashgan Bagam orollari
guruhining   biri   edi.   Kolumb   unga   San-Salvador   (Qutqaruvchi)   deb   nom   berdi.
Hozirgi kunda bu Uetling oroli bo’lsa kerak. Kolumb bu orolga tantanavorlik bilan
Ispan   bayrog’ini   tik   ko’targancha   qadam   bosdi.   Mahalliy   aholi   vakillari
kelgindilarga “bu yerlik odamlar o’ta yuqori baho bergan quruq barglarni”(tamaki)
hadya   qilishdi.   Mahalliy   aholi   taqib   olgan   oltin   bezaklarga   darxol   e’tibor   qilib
qiziqqan   Yevropaliklarga   mahalliy   aholi   oldin   Janubdagi   qaysidir   joylardan   olib
kelinishini aytishdi. Vaqtni boy bermay Kolumb zudlik bilan Janub tarafga yo’l olib
oltin bor joyni izlab ketdi. Janub tarafga suzayotib u bir necha Bagamolarga tegishli
yangi orollarni, 28 oktyabr kuni esa Kuba oroldagi yaqinlashib ekspeditsiya a’zolari
(Yaponiya)   deb   e’lon   qildi.   Orol   bilan   tanishib,   mahalliy   aholidan   Kubaning
kattaligini   aniqlab   olgach   Kolumb   uni   Sharqiy   Osiyoning   eng   befayz   qismida
joylashgan yarim orol deb qabul qildi. Bu joyda u na podshohlarni, na oltinni va na
ziravorlarni topa olmadi. 
 Aholi yashaydigan kulbalarda ispanlar paxtani ko’rib qolishdi, ularning atrofida esa
Yevropaliklarga noma’lum bo’lgan madaniy o’simliklar: mans (makka), kartoshka,
tamaki ekilgan va parvarish qilinayotgan dalalarni ko’rishdi. Shunda Kolumb Kuba
aslo Yaponiya emasligini tushinib yetdi. 
  Mahalliy   aholi   oltin   haqidagi   savollar   berilganida   ular   janubni
ko’rsataverganlaridan   so’ng   Kolumb   Kuba   qirg’oqlari   bo’ylab   Janubiy-Sharq
tarafga   suzishni   ahd   qildi.   Kubadan   o’tib   u   tez   orada   yangi   orolni   ochdi.   Chiroyli
tog’lar   joylashgan   o’lka,   go’zal   va   ajoyib   o’simliklar   dunyosi   Kolumbni   lol
qoldirdiva   u   ochgan   orolni   Ispaniya   sharafiga   unga   Espanola   (hozirgi   Gaiti)   deb
nom   qo’ydi.   Bu   yerda   ispanlar   boshqa   orollarga   nisbatan   ko’proq   oltin   topdilar.
Ekspeditsiya   a’zolarining   bir   qismini   Espanolada   qoldirib,   Kolumbning   o’zi   1493 yili   16   yanvar   kuni   orqaga   Ispaniyaga   yo’l   oldi.   Avvaliga   Shimoliy-Sharqqa,
so’ngra esa to’g’ri Sharqqa qarab yurgandan so’ng 34 kun deganda Azor orollariga
yetib bordi. 15-mart kuni esa Ispaniyaga keldi.  
 Kolumb Ispaniyaga birinchi bo’lib G’arbga yangi yerlar ochilganligi haqidagi xush
xabarni   olib   keldi.   Dengiz   ortidan   keltirilgan   hindular   deb   nom   bergan   odamlarni
hamda   oltinni,   ajabtovur   o’simliklar   va   mevalarni,   misli   ko’rilmagan   qushlarning
patlarini   va   boshqa   ajoyibotlarni   ko’rganlarining   barchasi   ajabtovur   boyliklar
mamlakatiga eng yaqin yo’l topganligiga ishonch hosil qildilar. 
 Kolumbning qaytib kelishi va uning yangi yerlarni topganligi haqidagi xabarlar 
avval Ispaniyada, so’ng esa butun Yevropada kuchli taassurot keltirib chiqardi. 
Kolumb yangi dengiz yo’lini ochib berganligi va yangi ochilgan yerlardan qaytib 
kelish mumkinligini isbot qildi.  
 
Kolumbning ikkinchi sayohati 
Kolumbning “Sharqiy Osiyo”ga G’arb yo’llarini topganligi haqida birinchi xabarlar
Portugaliyaning   hukmdorlarini   qattiq   tashvishga   qo’ydi.   Axir   ushbu   ochish
sababidan   qo’llaridan   Hindiston   chiqib   ketishi   mumkinligi   aniq   bo’lib   qoldi.
Portugaliya   bilan   Ispaniya   orasida   o’tkir   mojarolar   vujudga   kela   boshladi.   Yangi
ochilgan  yerlar   ustidan   tortishishlarga   barham   berish   uchun   Rim   papasi   Aleksandr VI,   1493   yilning   4   may   kuni   (yorliqnoma)   farmon   e’lon   qildi,   unga   asosan   Azor
orollari   yoki   Yashil   Burun   orollaridan   narida   joylashgan   meridianning   g’arbiy
tarafida   topilgan   barcha   qit’alar,orollar   va   mintaqalar   Kastiliya   qirolligiga   tegishli
ekanligi, 46 0
 meridiandan sharqda bo’lgan yerlar esa Portugaliyaga tegishli ekanligi
ta’kidlangan edi. 
«ПИНТА», «НИНЬЯ» ва «САНТА-МАРИЯ»  – кемалари. Христофор 
Колумб ўз саёҳатларини шу кемаларда амалга оширган
4-rasm .  X.Kolumb o’z sayohatlarini shu kemalarda amalga oshirgan.  
  Bu   belgilanga n   chegarada   geografik   nojo’yalik   yashiringan   edi,   chunki   bu   kabi
meridianni   ko’rsatish   iloji   yo’q.   O’sha   paytlardayoq   Azor   orollari   Yashil   Burun
orollaridan ancha g’arbda joylashganliklari hammaga ayon edi. 
  Papaning yorliqnomasi butun Yer kurrasining g’arbiy uzunlikning 38 0
  bo’ylab ikki
dunyoga   ajratib   qo’ydi.   Biroz   vaqt   o’tib   1494   yilning   7   iyul   kuni   Tordk   shahrida
Portugaliya   va   Ispaniya   orasidagi   bitilgan   kelishuvga   asosan   bu   chiziq   biroz
g’arbroqqa g’arbiy uzunlikning 46 0  
-30 1  
ga siljitildi. Okean ortidagi  yangi ochilgan
yerlarni o’zlariniki deb e’lon qilish uchun Ferdin bilan Izabella zudlik bilan Kolumb
boshchiligidagi   yangi   ekspeditsiya   tuzishga   kirishdilar.1493   yilning   25   sentyabr
kuni o’n yetti kemadan iborat bo’lgan flot Kodiq portidan (Gavanidan) chiqib ketdi.
Kolumb o’z bilan birga vatanidan uzoqroqda o’z baxtini  topishga intilgan 2000 ga
yaqin   odam,   ko’plab   har   xil   uy   jonivorlarini,   uzum   navdvlari   va   Yevropada
o’stiriluvchi   ko’plab   o’simliklarning   urug’ini   olib   ketdi.   Bu   safar   Kolumb   yo’lni
Kanor   orollaridan   sal   Janubroqqa   yo’naltirdi.   U   oltini   ko’p   bo’lgan   “eri   yo’q
xotinlar   orolini”   topishni   mo’ljallardi.   Bu   yerlar   va   orollar   haqidagi   xabarlarni   u
Espanoladagi   aholidan   bilib   olgan   edi.   1493   yilning   3   noyabri   kuni   Kolumb   yerni
ko’rib qolib uni Dominika ispancha yakshanba kun deb atadi. Bu yerda ekspeditsiya
shimolga   va   shimoliy-g’arbga   yo’l   olib   (Kichik   Antil   orollarini   ochdi).   Mariya
Goalant, Gvadelupa, Montserrat, Nevis, Atigua, San-Kristofer, Santa Krus va Virgin
orollaridan tuzilgan kichik Antil orollar guruhini kashf etdi. Virginiya arxipelagidan
g’arbroqda,   hozirgi   kunda   Puerto-Riko   (boy   ko’rfaz)   deb   nomlangan   orolni   ochdi.
So’ngra Kolumb Espanola oroliga yo’l  olib, u yerda qoldirilgan barcha kolonistlar mahalliy   aholi   bilan   bo’lgan   to’qnashuvda   halok   bo’lgandilar.   Avvaliga   qishloq
qurishga Kolumb Izabella deb nom berilgan yangi shaharni barpo etdi. 
  Undan   so’ng,   1494   yili   Kolumb   Kuba   orolning   Janubiy-Sharqidan   G’arbga   qarab
suza   boshladi.   U   Kubadagi   Serro-Maestro   tog’lari   yaqinda   Janubga   burilib   Karib
dengizidagi   Yamayka   orolini   ochdi.   Bu   yerdan   u   yana   Kubaga   uning   Janubiy
qirg’oqlarini o’rganishni tugatish uchun qaytib bordi. 
  Natijada  Kolumb  yana bir  bor  Kuba  oroli  emas,  balki   Osiyo  qit’asining  bir  qismi
degan   yanglish   xulosaga   keldi.   Undan   so’ng   u   Ispanola   orolning   Janubi-G’arbiy
qirg’oqlarining   okeanga   bo’rtib   chiqqan   joyiga   yaqinlashib,   40   kun   orolning
ispanlar hali tashrif etmagan janubiy tarafini o’rganib chiqdi va yurtiga qaytib bordi.
 Bu vaqt orasida Ispaniyada Kolumbning dushmanlari va ichi qora odamlar qirolga,
Kolumb barcha yangi yerlarni bosib olmoqchi  ekanligini va u yerda mustaqil qirol
bo’lishga intilayotganligi haqida bo’htonlarni yetkazdilar. Ispaniya qirolining oldiga
Kolumb   tarafidan   yuborilgan   zobitlar,   uning   qattiqqo’llik   va   adolatsizlikda
aybladilar.   Xunuk   xabarlar   ta’siri   ostida   qolgan   Ferdinand   amalga   oshirayotgan
ishlarni   taftish   qilish   uchun   Ispanolaga   o’zining   komissarini   yubordi.   Kolumbga
nisbatan   noto’g’ri   fikrga   ega   bo’lgan   komissar   Ispanolaga   qarab   jo’nab   ketdi.
Ochiqdan-ochiq   adovat   bilan   to’qnashgan   Kolumb   tezkorlik   bilan   Ispaniyaga,
o’zining   haq-huquqini   paymol   etishdan   shaxsan   himoya   qilish   uchun   jo’nab   ketdi.
O’zi bilan Kolumb uning talabi bilan tuzilgan hujjatlarni olib kelib, u yerda Kolumb
tarafidan   ochilgan   va   qayd   etilgan   barcha   yangi   yerlar   Osiyo   qit’asiga   (u   Kuba
orolini   shunday   deb   o’ylagan)   qarashli   ekanligi   qayd   etilgan   edi.   Undan   tashqari
Kolumb   Espanola   Sulaymon   payg’ambar   o’z   ravnaqini   bezash   uchun   oltin   qazib
chiqib   olib   ketgan   orolning   markazida   aynan   o’sha   afsonaviy   Ofir   mamlakatini
aniqlab   topganligi   haqida   ham   xabar   berdi.   Bu   xabarning   barchasi   qirol   va
qirolichaning   hamjixatlik   (hamdartlik)   bilish   uning   aytib   berayotgan   voqealarini
tinglab o’tirganliklarini ko’rgan Kolumb ularga yana ekspeditsiyani tashkil qilishni
taklif   etdi.   Bu   ekspeditsiyada   u   yangi,   yana   ham   kengroq   va   kattaroq   ochishlarini
qilishni va Kuba orolini Osiyo qit’asining bir qismi deb o’ylab uni Ispaniyaga boy
va go’zal qit’ani biriktirishga va’da berdi.  Kolumbning uchinchi sayohati 
  Olti   kemadan   iborat   bo’lgan   uchinchi   ekspeditsiyani   Kolumb   katta   qiyinchiliklar
evaziga tayyorladi. Mablag’ yo’qligi hamda “omadi qochgan” admiral bilan G’arbiy
Hindiston kamdan kam  odam  borishga ko’nar edi. Ko’pchilik Kolumb borib etgan
mamlakatlarga shubxasiz nazar bilan qarar edilar. Ispaniyada orzu qilgan boyliklar u
yerda yo’q edi. 
  1498   yil   30   may   kuni   Kolumb   o’zining   uchinchi   sayoxatiga   San-Lukar   portidan
chiqib ketdi. U Kanor orollariga yetib kelib, u yerdan 3 nafar Espanolaga yubordi,
o’zi   esa   qolgan   kemalar   bilan   Yashil   Burun   orollari   tomon   yo’l   olib,   maqsadiga
muvofiq   ekvator   atrofida   aynan   o’sha   oltin   va   ziravorlar   yetkazib   beruvchi
odamlarni  topish niyatida yana ham  janubroq yo’ldan yura boshladi. Yashil  Burun
orollaridan   Kolumb   janubiy-g’arbga   burilib   ekvator   tomon   yura   boshladi   va
iyulning   o’rtalariga   kelib   shimoliy   kenglikning   5 0
  ga   yetib   bordi.   Yo’lovchi
shamollar   esa   boshlanishi   bilanoq,   Kolumb   G’arb   tomonga   suzishga   jazm   etdi.
Birinchi avgust kuni u uch nafar tog’ cho’qqisi bor orolga yetib bordi. Kolumb unga
Trinidad   (“Trosta”)   deb   nom   berdi.   Bu   orol   palma   o’rmonzorlari   bilan   qoplangan,
ularning soyalari tiniq suvli buloqlar urib turar. Orolda odamlar yashardi. 
Ispaniyaliklarning   kemalari   yonida   mahalliy   aholi   o’tirgan   katta   qayiq   suzib   keldi,
ularning tanalari Espanola odamlardan ranglari ancha ochiq edi. 
  Suv zahiralarini to’ldirib, Kolumb G’arb tarafga yurishni davom ettirdi va Janubiy
Amerika qit’asining bir qismi bo’lgan hamda shu qit’alarning eng katta daryolaridan
bo’lmish   Orinoko   o’zani   quyiladigan   ko’rfazga   yetib   bordi.   Bu   Paril   ko’rfazi   edi.
Orinako   deltasi  atrofidagi  Janubiy   Amerika  qit’asini   Kolumb  oroli  deb  qabul  qilib
uni   “Grastiya(“Farog’at”)yeri”   deb   nomladi.   Kolumb   ko’rfazni   kesib   o’tib   Paril
yarim   orolini   ochdi.   Bu   yarim   orol   shu   nom   bilan   atalgan   ko’rfazni   dengizdan
ajratib turar edi. Yarim orolda odamlar yashaydilar. Uni o’rganish uchun ko’p vaqt
sarflamay,   Kolumb   Espanolaga   yo’l   oldi.   Yo’l-yo’lakay   u   Karib   dengizidagi   yana
bir   necha   orollarini   ochib,   ulaning   eng   yirigiga   “Margarita   oroli”   “Javohir”.   Bu
yerda ispanlar birinchi bor ko’plab javohirlarni uchratdilar.    Espanolada   Kolumb   yangi   saylangan   qirol   Noibi   tomonidan   hisobga   olinib,
zanjirband   holda   Ispaniyaga   yubordi.   Ispaniyada   ko’p   o’tmay   Kolumb   ozod   etilib
xattoki   qiroldan   ko’plab   “marhamatlik”   va’da   qilingan   maktub   oldi.   Tinmay
yog’ilayotgan   bo’htonlar,   qirollarning   ochilgan   yerlardagi   boyliklardan
ko’ngillarning sovishi  o’zining ishini qildi. Espanoladan olgan daromadlar u yerga
yuborilayotgan   kemalar   va   jihozlarning   qimmatini   qoplayotgan   edi.   Buning
natijasida   Kolumb   yo   Espanoladagi   boyliklarni   bo’rtirib   ko’rsatayotganligi,   yoki
topilgan   boyliklarni   o’z   foydasiga   yashirib,   va   nihoyat   buyurilgan   vazifani   baraja
olayotgani haqida gumonlar paydo bo’ldi. 
  Kolumbga   bo’lgan   ishonchsizlik   portugaliyaliklar   Vasko   da   Gama   Afrikani
Janubini   aylanib   o’tib   Hindistonga   yo’l   ochgani   va   u   yerdan   qimmatbaho   toshlar,
metallar kabi nihoyatda boy yuklar bilan qaytganidan so’ng yana ham kuchaydi. 
Ushbu mavzuni o’rganishimga turtki bo’lgan sabablardan biri geografiya fani
tarixiga   ulkan   hissa   qo’shgan   sayoh-geograflarlar   haqida   umumta’lim   geografiya
darsliklarida juda kam ma’lumot berilganligidir. Jumladan, Amudsen haqida 6sinfda
o’qitiladigan   geografiya   darsligida   (A.Soatov,   A.Abdulqosimov,   M.Mirakalov.
Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi. Toshkent. “O’qituvchi” nashriyoti. 2017
y.) quyidagi mavzularda tilga olingan: 
  13-mavzuda   (Dunyo   okeanining   o’rganilish   tarixi.)   Buyuk   geografik   kashfiyotlar
davri  (XV asrning ikkinchi  yarmi-XVII  asrning birinchi  yarmi)dan boshlanadi. Bu
davrda  X.Kolumb,   J.Kabot,   Vasko   da   Gama,   A.Vespuchchi,   F.Magellan,   F.Dreyk,
V.Yanstzon, A.Tasman va boshqalar Dunyo okeanida suzishib, muhim kashfiyotlar
qilishgan. 
27-mavzuda   (“Atlantika   okeani”   mavzusida):   “Shuningdek,   Buyuk   geografik
kashfiyotlar davrida V.Diash, X.Kolumb, J.Kabot, Vasko da Gama, F.Magellan, 
О .Kuk va boshqalar haqida ko’plab ma’lumotlar berdi. 
38-mavzuda   (“J.Amerika.   Geografik   o’rni,   o’rganish   tarixi,   geologik   tuzilishi,
foydali   qazilmalari.  Relyefi.”   mavzusida):   O’rganilish   tarixi.  Amerikaning   kashf
etilishi   haqida   aniq   ma’lumotlar   yo’q.   X.Kolumbgacha,   ya’ni   XV   asrdan   oldin Amerikaga   xitoylar,   yaponlar,   finikiyaliklar,   arablar,   inglizlar,   skandinaviyaliklar,
okeaniyaliklar borganiligi haqida dalillar topilmoqda. Vatandoshimiz Abu Rayhon 
Beruniy   o’zining   “Hindiston”   asarida   Amerika   quruqligining   mavjudligini
X.Kolumb kashfiyotidan 450 yil oldin bashorat qilgan. 
X.Kolumb “Yer shar shaklida” degan g’oyaga asoslanib, Hindistonga yaqin dengiz
yo’li   bilan   borish   uchun   safarga   chiqadi.   U   1492-   yilning   12-oktyabr   kuni
SanSalvador   (Ispancha   xaloskor   degani)   oroliga   keladi.   Bu   sana   Amerika   kashf
etilgan   kun   tariqasida   geografiya   tarixiga   kiritilgan.   Buyuk   geografik   kashfiyotlar
davrini   boshlab   bergan   X.Kolumb   o’zining   to’rt   marotaba   Amerikaga   qilgan
safarlari chog’ida ham o’zi borgan yerlarini Hindiston deb o’ylagan. 
  Amerikani kashf etgan sayyoh sifatida baribir X.Kolumb tan olinsa-da, Shimoliy 
Amerikaga birinchi bo’lib borgan evropalik hisoblanmaydi. Chunki undan bir necha
yuz   yil   muqaddam   Grenlandiyada   etib   borishgan.   Ammo   faqat   X.Kolumbning
sayyohatigina jahon tarixida olamshumul burilish yasaganini ta’kidlash joiz. 
 5-rasm.   Madeyrada X.Kolumb haykali  Zamondoshlarining yozishicha, X.Kolumb o’rta bo’yli, baquvvat va 
hamsuhbatlarini   o’z   fikriga   ishontira   olish   iqtidoriga   ega   dono   kishi   bo’lgan   ekan.
Sayyohning   geografik   kashfiyotlar   tarixida   qoldirgan   merosiga   ehtirom   ramzi
sifatida   dunyodagi   ko’pgina   tabiiy   va   ijtimoiy   ob’ektlarga   uning   nomi   berilgan.
Jumladan, Janubiy Amerikadagi davlat, Kanadadagi provinstiya, AQShdagi federal
okrug   va   daryo,   Shri-Lanka   poytaxti,   shuningdek,   turli   mamlakatlardagi   ko’plab
daryo,   tog’   tizmalari,   ko’llar,   sharsharalar,   shaharlar,   parklar   va   ko’priklar   uning
nomi   bilan   ataladi.   Shimoliy   va   Janubiy   Amerikadagi   ko’plab   shaharlarda
sayyohning   haykallari   mavjud.   Shuningdek,   Ispaniyaning   Barselona   shahridagi
markaziy   xiyobonlaridan   biriga,   Germaniyaning   Bremerxaven   shahrida   buyuk
dengizchi-sayyohning haykallari o’rnatilgan. 
 
 
 
   
     
  
   Xulosa
 Jahongashtalik, sayohatga tashnalik, turli manzillar og’ushiga talpinish azalazaldan
insoniyat   qon-qoniga   singib   ketgan.   Ibtidoiy   davrda   ham   qabilalar   mo’l   rizqro’z
ilinjida   zamin   bo’ylab   ko’chib   yurgan.   Asrlar   mobaynida   odamlaru   millatlar   va
elatlarning   yalpi   yurishi,   ko’chishi   va   yangi   o’lkalarga   joylashishi   davri   o’troq
turmush  tarzi  salmog’idan  qolishmaydi.  Rim   imperiyasi  yuzaga  kelayotgan  davrda
xun   qabilalari   xalqlarning   Buyuk   ko’chishini   boshlab   berdi.   Shuning   asnosida
sonsanoqsiz   qabilayu   elatlarni,   xususan,   gotlarni   ham   azaliy   manzillaridan
ko’chishga   majbur   qildilar,   aholining   beqiyos   ko’chishi   to’lqini   butun   Yevropani
qoplab oldi.   Yangi davrning Buyuk geografik kashfiyotlari ham shu jumlaga kiradi.
Buyuk   Ipak   yo’li   bo’ylab   emas,   nisbatan   qulay   dengiz   yo’li   orqali   Hindiston   va
Xitoyga   borishni   maqsad   qilgan   Xristofor   Kolumb   ekspeditsiyasi   yaxlit   Amerika
qit’asini kashf qildi. X.Kolumb Amerikaga 4 marta sayohat qildi. X.Kolumb yuksak
g’oyaga   safarbarlik   va   maqsadga   sadoqat,   teran   amaliy   tafakkur   va   benazir
tashkilotchilik qobiliyati, sobit qat’iyat va metin iroda, mardlik va sabr-toqat singari
iste’dodli   sayohatchiga   xos   fazilatlar   sohibi   bo’lgani   shubhasiz.   Xristofor   Kolumb
va uning zamondoshlarini  afsonaviy Sharq boyliklari – oltin, nozu ne’matlar, duru
javohirlar safarga chorlagan. 
Xristofor Kolumb Karib dengizidagi ko’plab orollarni kashf qildi. Lekin omad unga
kulib   boqmadi,   u   o’zi   izlagan   Hindistonning   oltin   boyliklarini   topa   olmadi,   Yangi
qit’a kashf qilinganini Kolumb umrining oxiriga qadar bilmagan. O’zi kashf qilgan
joylarni   Hindiston,   u   yerlar   aholisini   “hindular”   (“indeyeslar”)   deb   atadi.   Shu
sababdan   Amerikaning   ko’plab   tillarda   gaplashadigan,   turli   nomdagi   xalqlari   va
qabilalarini adabiyotlarda “indeyeslar” deb atash rasm bo’lib ketdi. 
Xristofor   Kolumbning   nomi   Kolumbiya   davlatiga,   Amerika   Qo’shma   Shtatlari
okruglaridan biriga, ko’plab shaharlarga, Universitetga, tog’, daryo va hatto fazoni
tadqiq etish loyihalaridan biriga qo’yilgan. 
Mutaxassislarning   fikricha,   jasur   sayyoh   Kolumb   55   yillik   umrining   to’rtdan   uch
qismini dengiz sayohatlarida o’tkazgan. 
  • Umumiy   xulosa   shundan   iboratki   Х .Kolumbning   muhim   kashfiyoti   fan
rivojiga ulkan hissa qo’shgan sayoh-olim sifatida fan tarixida qoldi. 
• 6-sinf   geografiya   darsligida   nafaqat   X.Kolumb,   balki   boshqa
sayohatchilarning   tadqiqotlari   to’g`risida   alohida   mavzu   kiritilib,   Yer   yuzasining
o’rganilish   tarixi   kengroq   yoritilsa   maqsadga   muvofiq   bo’lar   edi;     Umumta’lim
geografiya   darsliklari   uchraydigan   sayoh-olimlarning   hayoti   va   ijodiy   faoliyati
to’g`risida o’qituvchi kitobi nashr qilinsa maqsadga muvofiq bo’lardi. 
• O’rta   maktab   adabiyotlarida   Xristofor   Kolumb   to’g’risida   ma’lumotlar
kengroq yoritilsa. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
1. Мирзиёев   Ш . М .  Тараққиётимизнинг   янги   босқичи   бўлган  2017  йилда   амалга  
оширилган   асосий   ишлар   якуни   ва   Ўзбекистон   Республикасини  2018  йилда  
ижтимоий - иқтисодий   ривожлантиришнинг   энг   устувор   йўналишларига  
бағишланган   Мурожаатнома , 2017  йил  25  декабрь  –  Тошкент ,  Ўзбекистон , 
2017.32- б .  
2. Мирзиёев   Ш . М .  Танқидий   таҳлил ,  қатъий   тартиб - интизом   ва   шахсий  
жавобгарлик  – ҳар   бир   раҳбар   фаолиятининг   кундалик   қоидаси   бўлиши   керак . 
Мамлакатимизни  2016  йилда   ижтимоий - иқтисодий   ривожлантиришнинг  
асосий   ялунлари   ва  2017  йилга   мўлжалланган   иқтисодий   дастурнинг   энг  
муҳим   устувор   йўналишларига   бағишланган   Вазирлар   Маҳкамасининг  
кенгайтирилган   мажлисдаги   маъруза , 2017  йил  14- январь - Тошкент , 
Ўзбекистон , 2017.104- б . 
3. Мирзиёев   Ш . М .  Қонун   устуворлиги   ва   инсон   манфаатларини   таъминлаш -
юрт   тараққиёти   ва   халқ   фаровонлигининг   гарови .  Ўзбекистон   Республикаси  
Конституцияси   қабул   қилинганлигининг  24  йиллигига   бағишланаган  
тантанали   маросимдаги   маъруза .2016  йил  7  декабрьТошкент ,  Ўзбекистон , 
2017  йил  14- январь - Тошкент ,  Ўзбекистон , 2017.48 б . 
4. Mirziyoev Sh.M. Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari 
to’g’risidagi qarori.   Toshkent shahri, 2017 yil 20 aprel.  
Boshqa manbalar
1. Васюнина Л.И. Христофор Колумб ва унинг кашфиётлари.-Т.: 1954.-
15б. 
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi.  Darslik. –T.: Bilim, 2005.  
3. Gulyayev V. I. Po sledam konkistadorov.  M., 1976. 
4. Zokirov Sh. S., Toshov X.R. Geografiya tarixi. - Buxoro, 2015. – 185 b. 
5. Калесник С.В. Умумий Ер билими қисқа курси. -Т.: 1966. -300 б. 
6. Karomiddin Gadoyev., Sabohat Berdiyeva. Jahongashta sayyoh-olimlar. 
Toshkent. “O’zbekiston”., 2012.-270 b. 
7. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.  8. Magidovich I. P., Magidovich V. I. Ocherki po istorii geograficheskix otkro’tiy. -
M., 1983. 
9. Nazarov I. Q. Geografiya fanining asosiy muammolari. –  T.,2013.-212 b. 
10. Nabiyev A. Tarixiy o’lkashunoslik. -T.; 1996, b.130 
11. Шубаев П.П. Умумий ер билими -Т.: 1975. 
12. Hasanov H. O’rtaosiyolik geograf va sayyohlar. -T.; 1964.  Elektron 
manbalar 
1. Elektronnaya biblioteka IGU – mba@library.isu.ru 
2. Elektronnыe spravochniki po Rossii, miru 
3. http://bse.sci-lib.com - Bolshaya sovetskaya ensiklopediya 
4. http://www.maikonline.com/ - elektronnaya versiya jurnala «Vestnik 
Rossiyskoy Akademii Nauk 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
6-rasm.Kolorado shtatidagi X.Kolumb haykali 
 
   
ХРИСТОФОР КОЛУМБ, 
(номаълум муаллиф асари, 16 аср)
 
 
 
 
 
 
7-rasm.X.Kolumb hayotidan lavha 
  Христофо
р Колум
б
145
1 йил
и 2
5  
авгус
т д а
Ген
у я (
Итали
я )
д
атуғилга
н ,  150
6 йил
и  2
0
м
а йд
а Вальядол
идшаҳри
да (
Испани
я )
вафо
т этга
н .
Америк
ақитъаси
ни каш
ф этга
нсайё
ҳ сифати
да эътиро
фэтилад
и .  
8-rasm.Buyuk geografik kashfiyotlar tarixi xaritasi 
 
  Бу
юк геогра
фик кашфиё
тлархарит
аси  
 
 
 
 
 
 
 
9-rasm.X.Kolumb San-Salvador orolida 
    
 
 
 
 
   
10-rasm. X.Kolumbning birinchi sayohati

Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Xristofor Kolumbning sayohatlari va uning geografik ahamiyati

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
  • 5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
  • AQSH da Fuqarolar urushi va Yevropa diplomatiyasi
  • Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari
  • Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский