Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 25000UZS
Hajmi 456.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 18 Mart 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

204 Sotish

Buyuk Ipak yo’lining iqtisodiy-geografik ahamiyati

Sotib olish
 Buyuk Ipak yo’lining iqtisodiy-geografik ahamiyati 
        Mundarija:
Kirish ................................................................................................................... 3
I.bob Buyuk Ipak yo’li haqida umumiy tushincha.......................................... 5
1.1 Eng qadimgi yo'llar. Buyuk ipak yo'lining paydo bo'lishi va rivojlanishi. 5
1.2 Amir       Temur       va       temuriylar       davrida       Buyuk         ipak         yo'li
shuhratining yanada ortishi................................................................................... 10
1.3 XVI   asrdan   boshiab   Buyuk   ipak   yo'li   ahamiyatining   pasayishi,   uning
sabablari................................................................................................................ 15
II.   BOB   Buyuk   ipak   yo`lining   iqtisodiy   ahamiyati   va   taraqqiyot
bosqichlari........................................................................................................... 22
2.1 Buyuk ipak yo`lining iqtisodiy ahamiyati.................................................. 22
2.2 «Buyuk   ipak   yo’li»ning   Markaziy   Osiyoda   iqtisodiy   munosabatlar
rivojlanishidagi o’rni............................................................................................ 26
2.3 Mustaqillik  yillarida   Buyuk Ipak  Yo’lini rivoji va qayta tiklanishi...... 29
Xulosa.................................................................................................................... 33
Foydalanilgan adabiyotlar..................................................................................... 34   “Yoshlarimizning   mustaqil   fikrlaydigan,   yuksak   intellektual   va   ma’naviy
salohiyatga   ega   bo’lib,   dunyo   miqyosida   o’z   tengdoshlariga   hech   qaysi   sohada
bo’sh kelmaydigan insonlar bo’lib kamol topishi, baxtli bo’lishi uchun davlatimiz
va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”.
                                                                                                                Sh.M.
Mirziyoyev.
                                            O’zbekiston Respublikasi Prezidenti.
Kirish
O`rta   Osiyo   hududlarida   antik   davrdan   boshlab,   rivojlanish   jarayonlari
Buyuk ipak yo`li bilan uzviy boQliqdir. Xususan, mil. avv. II asrdan boshlab Xitoy
va   O`rta   Osiyo   tarixiyg`madaniy   viloyatlari   bilan   savdo   va   madaniy   aloqalar
rivojlanib   bordi.   FarQona,   So`Qd   va   Baqtriyaga   ipakchilik   kirib   keldi.   Karvon
yo`li   rivojlanib   borgan   sari   savdog`sotiq   va   madaniy   aloqalar   rivojlanib   bordi.
Kushonlar   va   eftalitlar   davriga   kelib   (Ig`VI   asrlar),   O`rta   Osiyo   orqali   o`tuvchi
Ipak   yo`li   tarmoqlari   nazoratini   mahalliy   so`Qdiy   aholi   qo`lga   oladilar.   Qo`shni
davlatlar ham Ipak yo`lidan manfaatdor bo`lganligi sababli ilk o`rta asrlarda Eron
va Vizantiya hukmdorlari so`Qdiylar bilan qonli kurashlar olib bordilar.
Milodning   boshlarida   qadimgi   dunyoning   ilQor   madaniyatli   davlatlari
asosan to`rttaga: Rim, Parfiya, Xitoy va Kushon davlatlariga bo`linar edi. o`arbda
Britan   orollaridan   sharqda   Tinch   okeani   sohillarigacha   cho`zilgan   bu   zabardast
saltanatlar  insoniyat  tarixida birinchi  bo`lib «Buyuk ipak yo`li» deb nomlanuvchi
yo`l   bilan   boQlandilar.   Ipak   yo`li   rivojlanib   borgan   sari   podsholarning   o`zaro
elchilar   yuborishlari,   birg`birlariga   har   xil   sovQalar   in`om   etishlari   an`anaga
aylandi.   Savdog`sotiq   misli   ko`rilmagan   darajada   rivojlanib   bordi.   Shuningdek,
Sharq   bilan   o`arb   madaniyatining   birg`biriga   ta`siri   kuchaydi.   Davlatlar
rivojlanishidagi ko`plab madaniy o`xshashliklar ham shu tufayli yuzaga keldi.
Buyuk ipak yo`li bo`ylab ko`plab karvonsaroylar, shaharlar barpo etildi. Bu
yo`ldan borayotgan savdogarlar ko`pincha yo`lning oxirigacha bormas edilar. O`rta
2 Osiyo viloyatlari bu yo`lning o`rtasida joylashganligi sababli savdogarlar Xorazm,
Samarqand,   Termiz   va   boshqa   hududlarda   o`z   mollarini   sotib,   mahalliy
mahsulotlarni   xarid   qilar   edilar.   O`rta   asrlar   O`rta   Osiyo   bozorlarida   chetdan
keltirilgan   ko`plab   mahsulotlar   mavjud   ediki,   hozirgi   kunda   ipak   yo`li   ustidagi
ko`hna   shaharlar   va   manzilgohlardagi   arxeologik   qazishmalar   natijasida
topilayotgan topilmalar fikrimizning dalilidir.
Kurs ishi mavzusining asosiy vazifalari:
Oliy   ta’lim   muassasalarida   “ Buyuk   Ipak   yo’lining   iqtisodiy-geografik
ahamiyati”   mavzusini   o‘rganish   Geografiya   fanining   asosiy   mavzularidan   biri
xisoblanadi     chunki   iqtisodiyot   bilan   bog’liq   bo’lgan   bu   jarayon   nihoyattta   kata
ahamiyat   kasb   etadigan   dolzarb   masalalardan   biri   xisoblanadi   shuning   uchun   bu
mavzuni  o‘rganishni o‘z oldiga assosiy maqsadlardan biri qilib qo’yadi .
Kurs ishining ob’ekti:  
Buyuk   Ipak   yo’li   haqida   umumiy   tushincha   hamda   Buyuk   ipak   yo`lining
iqtisodiy   ahamiyati   va   taraqqiyot   bosqichlarini   o’rganiyshni   kurs   isgining   asosiy
ob’ekti qilib olindi.
Kurs ishi mavzusining mazmuni:
Maskur   kurs   ishi   kirish,   asosiy   qism,   asosiy   qism   ikkita   bobdan   tashkil
topgan   va   rejalarga   ajratilgan   hamda   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar
ro‘yhatidan tashkil topgan.
3 I. BOB BUYUK IPAK YO’LI HAQIDA UMUMIY TUSHINCHA
1.1  Eng   qadimgi   yo'llar.   Buyuk   ipak   yo'lining   paydo   bo'lishi   va
rivojlanishi
Kishilik   jamiyati   paydo   bo’libdiki,   uning   taraqqiyot   jarayoni   hech   qachon
aloqalarsiz   bo’lmagan.   Odamlar,   urug’   jamoalari,   qabilalar,   elatlar,   xalqlar   va
nihoyat   ularni   hududiy-iqtisodiy   va   siyosiy   birlishtirgan   mamlakatlar   o’rtasida
doimo aloqalar bo’lgan va bu aloqalar tufayli yo’llar   paydo bo’lgan. Biz qadimgi
davr   tariximizga   nazar   tashlar   ekanmiz,   kishilik   jamiyatining   bronza   davridan
e’tiboran,   ba’zi   joylarda   undan   ham   ancha   avval,   ma’lum   ixtisoslashgan   yo’llar
paydo   bo’lganligini   bilamiz.   Ularning   paydo   bo’lishida   qabilalar,   xalqlar   va
davlatlararo   aloqalardan   kelib   chiqqan   iqtisodiy,   etnik,   siyosiy   va   madaniy
ehtiyojlar sabab bo’ldi. Tarixda miloddan   avvalgi   VI-IV   asrlarda   Eron   ahmoniylari
saltanati   davrida   uning   hududi   bo’ylab   «shoh   yo’li»   tarkib   topganligini   bilamiz.
Lekin  unga   qadar  O’rta  va   YAqin  SHarqda  Badaxshon   lazuritiga   bo’lgan  ehtiyoj
«Lazurit   yo’li»ning   vujudga   kelishiga   olib   kelgan.   Ana   shunday   qadimgi
yo’llardan biri, G’arb   bilan   SHarqni   bir   necha   ming   yillar   davomida   bir-biriga
bog’lab   kelgan   «Buyuk   ipak   yo’li»   edi.   Bu   yo’l   orqali   SHarqdan
(Xitoydan)   G’arbga  (Vizantiyaga) oqib borgan savdo mollari, asosan, Xitoy ipagi
bo’lsa-da,   bu   yo’l   fanga   atigi   XIX   asrning   70   yillarida   nemis   olimi   K.Rixtgofen
tomonidan   «Ipak   yo’li»   nomi   bilan   kiritildi.   Unga   qadar   «Ipak   yo’li»   «G’arbiy
meridional   yo’l»   deb kelinardi.
«Buyuk  Ipak  yo’li»  haqidagi   ilk  yozma  ma’lumotlar  miloddan  avvalgi   138
yilga   to’g’ri   keladi:   Xitoy   imperatori   Vu   Di   topshirig’i   bilan   Markaziy   Osiyoga
yuborilgan   elchi   va   sayyoh   CHjan   Syan   «Buyuk   ipak   yo’li»ni   o’rganadi   va   bu
to’g’rida   o’z   tasnifini beradi.
SHu  davrda   xunnlar  Xitoyning  shimoliy  tumanlarini   talon-taroj   qilar   edilar
va   imperator   CHjan   Syanni   ko’chmanchi   xunn   qabilalariga   qarshi   kurashda
ittifoqchi   va   hamkorlar   topish   uchun   jo’natadi.   Elchi   xunnlar   qo’liga   asir   tushadi
va   o’n   yilcha   hibsda   yotadi.   U   asirlikdan   qochib,   Markaziy   Tyan’shan   dovonlari
4 orqali   Issiqko’lga   chiqadi.   Norin   daryosi   bo’ylab   Farg’ona   vodiysiga   keladi.   Bu
erda   o’zi   uchun   vodiydagi   shaharlarni   kashf   qiladi.   Bu   shaharlar   Farg’ona
podshohligiga   qarashli   ekanligini   bilib   oladi.   Tabiiyki,   elchi   xitoyning   xunnlarga
qarshi   kurashda   Farg’ona   hukmdorining   yordamini   olmoqchi   bo’ladi.   Lekin
Farg’ona hukmdori faqat   savdo   aloqalarini   o’rnatish   istagini   bildiradi.   CHjan   Syan
janub   sari   sayyohatini   davom   ettiradi.   Oloy   vodiysidan   o’tib,   yana   xunnlar   qo’liga
tushadi.   Bir   yildan   keyin   vataniga   qaytadi.   Elchi   Xitoy   imperatoriga
«sayyohati»   haqida   gapirib   beradi.   U   Xitoyga   Farg’ona   otlaridan   birini   va
beda   urug’idan   olib   borgan   edi.   Bu   otni   xitoyliklar   samoviy   deb   ataganlar.
Imperator Vu Di o’z saroyi yaqinida beda ektiradi. Keyinchalik u Xitoyning   butun
shimoli   bo’ylab   ekiladigan   bo’ladi.   Xitoyliklar   anor,   uzum,   bodring   va   yong’oq
ekishni ham   yo’lga   qo’yadilar.
SHunday   qilib,   CHjan   Syan   yurgan   yo’l   bo’ylab   miloddan   avvalgi   II-I
asrlarda   Xitoyni   Markaziy   va   G’arbiy   Osiyo   bilan   bog’lovchi   jahon   ahamiyatiga
ega   Buyuk   ipak   yo’li   deb   ataluvchi   narvon   yo’li   o’tadigan bo’ldi.
«Ipak yo’li» Xitoyning qadimgi markazi Siandan boshlanib, Lanchjou   orqali
Dunxuanga   keladi.   Dunxuanda   u   ikkiga   ajraladi.   «Ipak   yo’li»ning   janubi-g’arbiy
tarmog’i   Takla-Makon   sahrosi   orqali   Xotanga,   undan   YOrkentga   kelib,   Pomir
tog’ining   daralari   orqali   Vaxonga,   undan   Baqtriyaning   bosh   shahri   Zariaspga
(Balx)  kelgan, Balxda yo’l  uch tarmoqqa   ajralib,   uning   g’arbiy   tarmog’i   Marvga,
janubiy   tarmog’i   Hindistonga,   shimoliy   tarmog’i   Termiz   orqali   Darband,   Nautak,
Samarqandga   qarab   ketgan.
«Ipak   yo’li»ning   shimoli-g’arbiy   tarmog’i   esa   Dulxuandan   Bami   Kuchi,
Turfan   orqali   Tarim   vohasiga   –   Qashg’arga   borgan.   Undan   Toshqurg’on   orqali
O’zgan, O’sh, Quva, Axsikent, Ponga, undan Asht  dashti   orqali  Xo’jand, Zomin,
Jizzaxga,   so’ngra   Samarqandga   Nautaka   yo’li   bilan   birlashgan.   Yo’l
Samarqanddan   g’arbga  –   Dobusiyaga,   Malik   cho’li   orqali   Buxoro  va   Romitanga,
undan   Varaxsha orqali Paykent va Forobga borib   Amul’   shahriga   o’tgan.   Amulda
Marvdan   Urganch   tomon   Amu   bo’ylab   ketayotgan   yo’lga   qo’shilgan.   Qadimda
Marv   shahri   o’zining   qadimiy   an’analari   va   har   tomonga   ketuvchi   savdo   karvon
5 yo’llari   tutashadigan   geografik qulayliklariga ko’ra ipak yo’lidan eng yirik shahar
edi.   SHuning   uchun   ham   Marvda   mahalliy   din   –   zardushtiylik   ibodatxonalaridan
tashqari   Hindistonning   budda,   Vizantiya   xristian   olamining   tayanchlari   bor   edi.
Qadimgi   ipak   yo’li   ungacha   shu   mintaqadan   o’tgach   «lazuriyot   yo’li»,   «shoh
yo’li»   asosida   Marvdan   G’arbga   tomon   katta   karvon,   savdo   yo’li   bo’lib   Xitoy,
Hindiston   va   O’rta   SHarqni   YAqin   SHarq   va   O’rta   er   dengizi   mamlakatlari bilan
bog’lab   turardi.   Tarixiy   yozma   manbalar   va   arxeologik   materiallarning   guvohlik
berishicha,   Marvdan   g’arbga   tomon   ketgan   ipak   yo’li   Eronning   Gekotolepil,
Apaliya va Ekbatana (Xamadon) shaharlariga va   ulardan   o’tib   Mesopotamiyaning
Ktesafon   va   Bag’dod   shaharlariga   borgan.
Undan   Dajla   (Tigr)   daryosining   o’ng   sohili   bo’ylab   shimolga   ketib,
Anjioxiya   (Antokiya)   orqali   Damashqqa,   undan   Tir   va   Quddus   shaharlari   orqali
Misrga o’tib ketgan. Marvdan chiqqan shimoliy yo’l esa Amul’ orqali   Urganchga,
undan   SHimoliy   Kaspiy   bo’ylab   SHimoliy   Kavkazga,   so’ngra   Qora   dengizning
shimolidan   Konstantinopolga borib, Bosfor   va Dardanel   orqali   O’rta   Er   dengiziga
o’tib,   Vizantiya   shaharlarini   aralagan.
Xitoy   imperatorlari   Ipak   yo’li   g’arbda   joylashgan   mamlakatlar   bilan   savdo
va   diplomatik   aloqalar   qilganlar.   Ular   o’z   elchilarini   katta   sovg’a-   salomlar   bilan
O’rta   Osiyo,   Eron,   Misopotamiya   va   Kichik   Osiyo   davlatlariga   yuborgan.
Masalan,   Xitoy   sayyoxi   Gap   In   milodiy   97   yilda   fors   qo’ltig’igacha   etib   borgan.
Makedoniyalik   May   Tisian   esa   100   yilda   Lanchjougacha   etib   borgan.   Ammo
Markaziy   Osiyoliklar   hamda   eronliklar   hech   qachon   Xitoy   bilan   Vizantiya   yoki
Xitoy   bilan   YAqin   SHarq   davlatlari   o’rtasida   bevosita   savdo   aloqalarining
shakllanishidan   manfaatdor   emas   edilar.   CHunki   bu   harakatning   «ostida»   juda
katta iqtisodiy siyosat etar edi.   Ayniqsa, Ipak yo’li uchun kurash III asrdan boshlab
Eron   bilan   O’rta   Osiyo   o’rtasida   hayot-mamot   kurashi   tusini   olgan.   Bu   borada
Eron bilan Parfiya   o’rtasida   qattiq kurashlar ketgan.
Markaziy   Osiyo   orqali   Xitoydan   g’arbga   o’tadigan   savdo   karvon   yo’llari
doimo   sug’dlar   nazoratida   bo’lgan.   Sug’d   savdogarlari   o’zlarining   bu   yo’ldagi
hukmronligini   saqlab   qolish   uchun   SHarqiy   Turkistonda,   Ettisuvda,   Oltoydan   to
6 Enisey   sohillariga   qadar   bo’lgan   hududlarda,   SHimoliy   Xitoyning   SHansi
viloyatida,   Dunxuan   kabi   qator   shaharlarda   o’z   karvonsaroylarini   va   qishloqlarini
barpo   etganlar.
III-VII   asrlarda   Markaziy   Osiyo   va   O’rta   SHarq   orqali   o’tgan   «Ipak
yo’li»ning   nazorati   sug’dlarning   qo’lida   bo’lgan   bo’lsa,   VIII   asr   o’rtalariga   kelib
xalqlararo munosabatlar   tizimida   tub   o’zgarishlar   yuz   berdi.
«Ipak   yo’li»ning   g’arbiy   qismi   arablar   nazoratiga   o’tdi.   XIII   asrga   kelib
CHingizxon ipak yo’lining barcha tarmoqlari bo’ylab nazoratni o’z qo’liga   kiritdi.
Bu   holat   to   XIV   asr   o’rtalarigacha   davom   etdi.   Mug’ullar   hukmronligi   davrida
Xorazmning Mahmud yalovoch doirasidagi savdogarlari asosiy rolni   o’ynadilar.
Agar   «Ipak   yo’li»   orqali   Xitoydan   G’arb   mamlakatlariga,   asosan,   ipak,   ilk
o’rta   asrlardan   boshlab,   qog’oz   eksport   qilingan   bo’lsa,   bu   mamlakatlardan
Xitoyga   shisha,   jundan   ishlangan   har   xil   gazlamalar,   gilam,   palos,   oyna,   metall,
zeb-ziynat   bezapklari,   qimmatbaho   toshlar,   har   xil   dorivorlar,   arg’umoq   otlar
keltirilgan.   Ana   shu   savdo   yo’llari   orqali   Xitoyning   bronza   oynalari   va   kvadratikli
tangalari   Farg’ona   vodiysi   va   Sirdaryoning   o’rta   havzasi   rayonlariga   keng
tarqalgan.
Buyuk   Ipak   yo’li   birgina   iqtisodiy   ahamiyat   kasb   etmay,   balki   u   diniy,
madaniy   meros   yutuqlarini   tarqatuvchi,   mamlakatlararo   diplomatik   aloqalarni
ta’minlovchi yo’l ham edi. Mas, Hindistonning budda dini shu yo’l bilan   Xitoyga
Markaziy Osi   yo   orqali   kirib   kelgan.   IV-VIII   asrlarda   Xitoyning   tashqi olam bilan
savdo aloqalari kengaydi. Ilk feodalizm davrida Xitoyda   ipakchilik rivojlanib ketdi
va ipaklar arzon narhda Markaziy Osiyoga Sug’d   savdogarlari orqali kirib borgan.
Ular faqat mol olib, mol sotuvchi va undan   foyda oluvchi jamiyatning boy qatlami
hisoblanmay,  balki  o’zoq  safarlarga   katta savdo   karvoni   bilan ketuvchi   savdogar,
diplomatlar, ziyo tarqatuvchilar,   u yoki bu hududdan yangi joylarga ilg’or xo’jalik
ixtirolarini   olib   boruvchi   nufuzli   kishilar   hisoblanardi.   Ular   bir   vaqtning   o’zga
mamlakatlar   urf-   odatlari, kuch va qudrati, xududiy joylashishi, tabiati va davlatni
boshqarish   tizimini   chuqur   bilishda   o’ta   xushyor   davlat   ayg’oqchilari   vazifasini
ham   o’tar   edilar.   Davlat   boshliqlari   ularning   kuzatish   mahorati   va   bergan
7 ma’lumotlari   asosida   o’z   tashqi   siyosatlarini   rejalashtirar   edilar.   Bunday   ulkan va
zaruriy ishlar  ana shu savdo-karvon yo’llari  tufayli amalga oshirilar   edi.   Melodiy
eradan   boshlab   to   IX   asrgacha   so’g’d   tili   ipak   yo’llari   doirasida  jahon   savdo   tili
darajasiga   ko’tarildi.
«Ipak   yo’li»   O’rta   Osiyo   sharq   bilan   g’arb   o’rtasida   vositachilik   rolini
o’ynar ekan, bu erda migrasiya jarayoni kuchayib, turkiy etnik unsurlarning   katta-
katta   guruhlari   paydo   bo’ldi   va   ularning   Markaziy   Osiyoning   ichki   rayonlariga
kirib   borishi   tezlashdi.   Erli   eron   tillar   guruhi   olamida   turkiyzabon   xalqlar   hissasi
ko’chayib,   X-XI   asrlarga   kelib   Movarounnahr,   Xorazm   va   SHarqiy   Xurosonda
(Turkmaniston   hududida)   turkiy   til   muhiti   hukmron   bo’lib   qoldi.
1-rasm.
8 1.2  Amir     Temur     va     temuriylar     davrida     Buyuk      ipak      yo'li
shuhratining   yanada   ortishi.
XIV-XV   asr   oxirida   Temur   va   temuriylar   davlati   markazi   Movarounnahr
juda ko’p karvon yo’llari orqali Ovrupo, YAqin va O’zoq   SHarqning yirik shahar
hamda   mamlakatlari   bilan   bog’langan   edi.   Serg’ayrat   ko’chmanchilar,   turli
mamlakatlarning   jur’atli   savdogarlari   va   ko’rqmas   sayyohlari   tomonidan   ancha
ilgari   va   ko’rib   chiqilayotgan   davrda   asos   solingan   ushbu   yo’llar   Temur   hamda
temuriylapr   davlatining   siyosiy   iqtisodiy   aloqalarini   amalga   oshiradigan   asosiy
aloqa   yo’llari   edi.   Binobarin,   turli   mamlakatlardan   Movarounnahr   tomon
boradigan   karvon   yo’llari   temuriylarning   harbiy   yurishlari   uchun   ham   xizmat
qilgan.   Umuman   olganda,   karvon   yo’llarining   turli   maqsadda   amalga   oshirilgan
yurishlar   uchun   Temur   harbiy   yurishlarining   ba’zi   yo’llarini   ko’zata   turib
Movarounnahrdan   qo’shni   hududlarga   olib   borgan   karvon   yo’llarining   ba’zi
qismini   aniqlash   mumkin.   O’z   oldiga   buyuk   davlat   yaratishni   maqsad   qilgan
Temur   o’sha   paytdagi   karvon   yo’llarining   ahamiyatini   bilgan   edi   va   undan   o’z
tashqi  siyosatida   ustalik   bilan   foydalandi.   Qadimda   iqtisodiy,   siyosiy   va   madaniy
jihatdan   Movarounnahr   bilan   mushtarak   bo’lgan   Xorazm   mug’ullar   davrida   ikki
qismga bo’linib, markazi   Urganch shahri bo’lgan shimoliy Xorazm Oltin   O’rdaga,
markazi   Kat   qal’asi   bo’lgan   janubiy   Xorazm   CHig’atoy   ulusiga   qaragan.   XIV
asrning   60-yillari   oxirida   shimoliy   Xorazmda   Qo’ng’iron   so’filari   sulolasi
xukmron   bo’lib,   shimoliy   va   janubiy   Xorazm   erlarini   birlashtirdilar.   Ayni   paytda
Xorazm   iqtisodiy   va   siyosiy   jihatdan   Oltin   O’rdaga   bog’liq   edi.   Temur   esa   butun
Xorazmni   CHig’atoy   ulusining   ajralmas qismi deb hisoblar edi va uning hududidan
o’tadigan ipak yo’lini   qo’lga   kiritmoqchi edi.
1372-1388   yillar   mobaynida   Temur   Xorazmga   5   marta   yurish   qildi   va   bu
bilan   Movarounnahr   va   Xorazmda   feodal   tarqoqlik   va   o’zaro   nizolarga   chek
qo’yib,   Sirdaryo   bo’ylarida   Orol   dengizigacha   bo’lgan   erlarda   yashovchi   xalqlarni
yagona   davlat   tasarrufiga   birlashtirdi.
9 Amir   Temur   35   yil   davomida   mamlakatni   boshqardi.   Ko’pdan-ko’p   harbiy
yurishlar va jangu-jadallarni amalga oshirdi. Ko’p mamlakatlar zabt   etildi. 
2-rasm.
Oqibatda   Hindiston   hamda   Xitoydan   Qora   dengizga   qadar   va   Orol
dengizidan   fors   qo’ltig’iga   qadar   bo’lgan   g’oyat   katta   hududni   qamrab   olgan
o’lkan   saltanatni vujudga keltirdi. Bundan tashqari   Kichik   Osiyo, Suriya,   Misr va
Quyi Volga, Don bo’ylari, Balxash ko’li va Ila daryosi, SHimoliy   Hindistongacha
bo’lgan mamlakatlarni  o’ziga bo’ysundirdi. O’zining ko’p   yillik   harbiy   yurishlari
davomida   Temur   o’z   saltanatining   shon-shuxrati   uchun   uning   markaziy   qismi
bo’lgan   Movarounnahr,   ayniqsa   poytaxt   Samarqandning   obodonligiga   alohida
ahamiyat   beradi.   Buning   uchun   u   zabt   etilgan   mamlakatlardan   moddiy   boyliklar
bilan   birga   juda   ko’p   hunarmandlar,   san’at   ahllari   va   olimlari   asir   qilib
Movarounnahrga   olib   keladi va mamlakatni obod etishda ularni zo’rlab ishlatadi.
Temurga har bir   zafarli voqea va sevinchli hodisani muhtasham me’morlik obidasi
barpo etish   bilan   nishonlash   odat bo’lgan.
10 Ispan   elchisi   Klavixoning   yozishicha:   u   hunarli   biror   kishini   ham
Movarounnahrni   tashlab   ketishga   yo’l   qo’ymagan.   Aksincha,   Temurning   amri-
farmoni   bilan   Damashqning   eng   mohir   to’quvchilari,   Xalabning   mashhur   paxta
yig’uvchi,   Anqaraning   movut   to’quvchi   korxonalari,   Turkiya   olmoqchi   emasdi,
faqat   u   shimoli-g’arbda   o’z   davlati   uchun   juda   havfli   kuch   bo’lgan   xonlikni
zaiflashtirish va uning   sharqiy   qismini   o’z   ta’siri   ostidagi   xonlar   tasarrufiga
topshirish   hamda
«Saroy   Berka»   orqali   o’tadigan   karvon   yo’lini   ham   Movarounnahr   orqali
o’tish   uchun   kurashadi.   Temur   Oltin   O’rdaning   faqat   Sirdar   quyi   oqimidagi
iqtisodiy,   siyosiy   va   madaniy   jihatdan   Xorazm   va   Movarounnahrga   bevosita
bog’liq   bo’lgan   erlarinigina   qo’shib   olmoqchi   edi.   Saroy   Berka,   Saroy   Botu   va
Xojitarxon   (Astraxon)   shaharlarini   egallaydi.   Temur   Oltin   O’rda   tasarrufidagi
barcha   madaniy   viloyatlarning   xo’jalik   va   savdo   sotiq   ishlariga   katta   putur
etkazadi.   Bu   viloyatlar   va   ulardagi   yirik   shaharlar   ancha   vaqtlargacha   iqtisodiy
jihatdan   qaddilarini   rostlay   ololmaydilar.   Natijada   Xitoyni   yaqin   sharq
mamlakatlari   bilan   bog’lagan   savdo   yo’lining   Oltin   O’rda orqali o’tgan shimoliy
tarmog’i   barham   topadi.   Endilikda   butun   savdo   qatnovi   yana   Movarounnahr
shaharlari:   O’tror,   Toshkent,   Samarqand   va   Buxoro   orqali   Balx,   Hirot   va   Sultoniya
tomon yo’naladi.
Sirdaryo   atrofidagi   shaharlar   juda   keng   hududni   bog’lovchi   qism   sanalgan.
Bu   erda   Movarounnahr   vohalari,   dasht   shaharlari,   Oltin   O’rdaning   chet   qaram
erlari   Dashti   Qipchoq,   Mug’uliston,   Xitoy   va   boshqa   mamlakatlar   savdogarlari,
sayyohlari,   turli   din   vakillari   uchrashishgan.   Sabron,   Sig’noq,   O’tror,   Sayram,
YAssilar   yirik   savdo   markazlari   sanalib,   shu   joylarda   turli   mamlakatlardan
keluvchi   yo’llar   tutashgan.   SHuningdek,   ayni   joyda   Buxoro,   Samarqand,
Toshkent   kabi   Movarounnahrning   boshqa   shaharlaridan   kelgan   savdogarlar   ham
tez-tez   tuxtalishgan.   Ibn   Arabshohning   ezishicha,
«Ipak   yo’li»   orqali   Samarqandga   turli   mamlakatlardan,   xususan,
Xurosondan   ma’danlar,   Hind   va   Sinddan   yoqut,   olmos;   Xitoydan   atlas,   yashin
toshi,   mushk   va   boshqa   mollar;   o’zga   mamlakatlardan   oltin   va   kumush   olib
11 kelinardi. CHet mamlakatlardan Samarqandga olib kelinadigan mollarning   miqdori
naqadar   ko’p   bo’lganligini   Klavixo   bu   shaharda   bo’lgan   vaqtida   Xitoy   poytaxti
Xonbaliqdan   800   tuyalik   savdo   karvoni   kelganini   qayd   etganidan   ham   faraz qilish
mumkin.
Movarounnahrdan   Xitoyga   o’sha   zamonlarda   ikki   karvon   yo’li   orqali
borilgan.   Birinchi   yo’l   Toshkent,   Sayram,   Ettisuv   va   SHarqiy   Turkistonning
Turfon   va   Qumul   shaharlari   orqali;   ikkinchi   yo’l   Farg’ona   vodiysi   orqali   –
Xo’jand,   Qo’qon,   Marg’ilon,   Andijon,   O’sh   shaharlaridan   o’tib,   Oloy   vodiysi
bo’ylab   borgan   va   SHarqiy   Turkistonning   Qoshg’ar,   Xo’jand   va   Erkand   shaharlari
orqali   o’tgan.
Bu   davrda   Temur   va   uning   joylardagi   noiblari   Xitoy   va   Hindistonda
O’rta Osie orqali   YAqin SHarq va Evropa   mamlakatlariga yunalgan asosiy   xalqaro
savdo   yo’li   –   «Buyuk   ipak   yo’li»ni   nazorat   qilib,   savdo   karvonlari   qatnovi
havfsizligini   ta’minlashda   muhim   chora-tadbirlar   ko’rdilar   va   SHarq   bilan   G’arb
o’rtasida   savdo-sotiq   va   elchilik   aloqalarini   har   tomonlama   rivojlantirishga   katta
e’tibor berdilar.
Savdo munosabatlarini rivojlantirishda elchilik aloqalari katta ahamiyat   kasb
etgan. Temuriy hukmdorlarining elchilik va savdo karvonlari Osie va   Ovro’poning
juda   ko’plab   mamlakatlariga   borganlar.   O’z   navbatida   chet   mamlakatlarning
elchilik   savdo   karvonlari   Markaziy   Osiening   turli   mamlakatlarida   bo’lganlar.
Temur   davrida   Xitoy,   Hindiston,   Eron,   Rusiya,   Tatariston,   Farangiston,
Ispaniya va boshqa davlatlar bilan savdo-sotiq ishlari kuchaygan. Xitoydan   asosan
ipak,   shoyi   matolari,   xususan,   parcha   va   atlaslar,   chinni,   la’li,   gavhar   va   mushk;
Hindistondan   sifatli   choylar,   nafis   oq   rangli   matolar,   nil   bo’eqlar,   xushbo’y
ziravorlar;   Erondan   marvarid   va   durlar;   Rusiya   va   Tataristondan   har   xil
mo’ynalar,   teri   va   mum   keltirilgan.   Samaqand   bozorlarida   Farangiston
gazlamalari,   movutlari va   CHerkas   pichoqlari mashhur   edi.
O’z   navbatida,   Markaziy   Osie   shaharlaridan   chet   mamlakatlariga   arzon
narxli   ip   matolar,   bo’z,   duxoba.   SHoyi   gazlama,   qog’oz,   quruq   meva,   gurunch,
paxta,   kalava   iplar,   kulolchilik,   misgarlik   buyumlari,   pichoqlar   kabi   mahsulotlar
12 chiqarilgan.   Sohibqironning   Fransiya   qiroli   Frans   VIga   ezgan   xatidagi   quyidagi
fikri   diqqatga   sazovordir:   «Siz   o’z   savdogarlaringizni   mening   saltanatimga
yuboring.   Biz   ularni   iliq   qarshi   olib,   izzat-ikrom   ko’rsatamiz.   Biz   ham   o’z
savdogarlarimizni   yurtingizga   yo’llaymiz.   Siz   ham   ularga   hurmat   ko’rsating.
Ularga ortiqcha taz’yiqlar qilinishiga yo’l qo’ymang. Sizga bundan bo’lak   talabim
yo’q.   Zero,   dunyo   savdo   ahli   obod   bo’lajak».   Ana   shu   oddiy   va   aniq   fikrdan
щunday   xulosa   chiqarish   mumkin-ki,   Amir   Temur   tashqi   siyosatida   xalqaro
iqtisodiy   savdo   aloqalarini   keng   miqesda   yo’lga   qo’yish,   undan   barchani,
avvalambor, o’zining xalqini bahramand etish bosh g’oya bo’lib   xizmat qilgan. U
barpo etgan yagona iqtisodiy savdo maydonida bugungi kun   uchun ham, bugungi
zamon   uchun   ham   ibratli   bo’lgan   vaziyat   mavjud   edi.   Amir   Temurning   mana   bu
so’zlari   bunga   dalildir:   «Saltanatimning   u   chetidan   bu   chetigacha   biron   bolakay
boshida bir lagan tilla ko’tarib o’tadigan bo’lsa,   bir donasiga ham zarar etmaydigan
tartib-intizom   o’rnatdim».   Amir   Temur,   Mironshoh   va   Angliya   qiroli   Genrix
IVlarning   o’zaro   diplomatik   ezishmalaridan   ma’lum   bo’lishicha,   Angliya   bilan
elchilik   aloqalarini   o’rnatib,   savdo-sotiqni   jonlashtirish   yo’lida   olib   borilgan
harakatlarda,   ayniqsa,   Mironshohning   tashabbusi   katta   bo’lgan.   Bu   tabiiy   hol
bo’lib,   buyuk   Amir   Temur   saltanatining   g’arbiy   davlatlar   bilan   olib   borgan
aloqalari   –   xoh   u   elchilar   qatnovi,   xoh   savdo   karvonlari   bo’lmasin,   dastavval.
Mironshox   tasarrufidagi   o’lkalar   orqali   o’tar   edi.   Bundan,   avvalambor,   ushbu
viloyatlarning   noibi   manfaatdor   edi.   CHunki   Mironshox   qo’li   ostidagi   mulklarning
g’arbiy   chegaralari   Evropa   davlatlarining   siesiy   va   iqtisodiy   doirasidagi   Bolqon
yarim   oroli   orqali   O’rta   dengiz   mamlakatlari   bilan   tutashgan   edi.
13 1.3   X V I   asrdan boshlab Buyuk  i p a k   y o ' l i   ahamiyatining
pasayishi, uning   sabablari
Amir  Temur  vafotidan  so’ng  saltanatda  boshlangan   siesiy   boshbodoqlik   va
uni   bir   qancha   mustaqil   davlatlarga   bo’linib   ketishi,   «Buyuk   ipak   yo’li»ga
e’tiborning   pasayishi   oqibatida   G’arbiy   Evropa   davlatlari   bilan   Temurning
o’rnatgan   bevosita   savdo   va   elchilik  aloqalari   asta-sekin   susayib,   keyinchalik   esa
butunlay   barham   topdi.   Bu,   shubhasiz,   Markaziy   Osiyoning   G’arbiy   Evropa   va
unda   shakllanaetgan   jahon   bozoridan   ajralib,   Markaziy   Osieliklarning   dunyo
xalqlarining iqtisodiy   va ijtimoiy taraqqietidan chetda   qolishining   boshlanishi edi.
Amir   Temur   vafoti   bilan   vorislar   o’rtasida   toju-taxt   talashuvi
Pirmuhammad;   G’arbiy   Eron   va   Ozarbayjonda   Mironshohning   o’g’illari   Umar
Mirzo   bilan   Abubakr   Mirzolar   hokimi   bulib   mutlaq   bo’lib   oladilar.
«Buyuk   ipak   yo’li»ning   shimoliy   yo’nalishida   joylashgan   viloyatlar
Turkiston,   Sabron,   O’tror,   Sayram   Amir   Berdibekning   tasarrufida   qoladi.   O’ra-
Tepa   bilan   Farg’onani   Amir   Xudoydod   egallab   oladi,   Xorazmni   esa   Oltin
O’rdaning   nufuzi   amirlaridan   Idiku   O’zbek   bosib   oladi.   SHunday   qilib,   muhim
savdo   yo’lida   joylashgan   deyarli   barcha   hududlarda   hukmdorlar   o’z   tartiblarini
o’rnatishga   kirishdilar.
Amir   Temur   avlodari   o’rtasidagi   hokimiyat   uchun   qattiq   kurash   naqd   besh
yilga   cho’ziladi   va,   shubhasiz,   mamlakat   aholisining   iqtisodiy   ahvoliga   keskin
ta’sir   etib,   xalqning   jiddiy   noroziligiga   sabab   bo’lgan   edi.   Temuriyzodalar   oliy
hokimiyat   uchun,   noiblar   o’z   viloyatlarida   mustaqil   bo’lib   olish   uchun   kurashdilar.
SHoxruh   boshlagan   harakat   mamlakat   fuqarosining   ko’pgina   tabaqalari   tomonidan
quvvatlanadi.   SHu   boisdan,   SHoxruh   Temur   hukmronligi   o’rnatilgan   viloyatlarni
o’z   qo’l   ostiga   olishga   hamda   mamlakatda   tinchlik   va   osoyishtalik   o’rnatishga
muttasil   harakat   qiladi.
Shoxruhning   o’limi   temuriylar   o’rtasida   o’zaro   urushlarni   yana   avj   oldirib
yuboradi. Uning o’g’li Ulug’bek hukmronlik qilgan davrni ham siesiy   beqarorlik,
taxt   uchun   kurashlar   bilan   ta’riflash   mumkin.   Temuriyzodalar   o’zaro kurash bilan
band   bo’lib,   «Ipak   yo’li»ga   e’tibor   bermay   qo’ydilar.   Masalan,   Abdulatif   ham
14 «Buyuk   ipak   yo’li»dan   boj   olishni   to’xtatdi,   garchi   Ulug’bek   bunga   katta   e’tibor
bergan   edi.   Natijada   «Buyuk   ipak   yo’li»da   karvonlar   yurishi   kamaydi,   chunki
ularning   havfsizligini   ta’minlaydigan   kuchlar   barham   topdi.
XIV asrning   oxiri   –   XVI   asrning   boshlarida   Movarounnahr   hududi   bir
necha   mustaqil   mulklarga   bo’linib   ketdi.   Ular   iqtisodiy   jihatdan   bir-birlari
bilan   mustahkam   bog’liq   edilar,   lekin   ayrim   viloyatlarning   hokimlari   o’rtasidagi
uzluksiz   to’qnashuvlar   aholining   o’zaro   xo’jalik   aloqalariga   halaqit   berar edi.
Ayrim   hukmdorlar   o’z   qo’shnilarining   erlarini   bosib   olish   hisobiga   o’z
erlarini   kengaytirish   payida   bo’lib,   yurishlar   muvaffaqiyatsiz   chiqqanda,   talab
olingan   mol-mulklar   bilan   cheklanishar   edi.   XV   asrning   oxirlarida   feodallarning
bir-birlariga qarshi chiqishlari ancha keskinlashdi. Samarqand   va Buxoro jo’shqin
ichki savdo va boshqa davlatlar bilan savdo markazlar   hamda savdo karvonlarining
yo’llari   tutashgan   shaharlardan   edilar.   CHo’l   aholisi   va   yirik   shaharlardan
yiroqdagi   tumanlar   bilan   ayirboshlash   savdosi   mavjud   edi.   Qozoq   sultonlariga
asirga   tushgan   mashhur   odamlar   evaziga   tovon   to’lash   uchun   o’zbek   xoni
SHayboniy farmoyishiga binoan bir necha   tuyaga   yuk   bo’ladigan   narbas   gazlamasi
tayerlab qo’yilgan   edi.
Karvon   yo’llari   Markaziy   Osie   shaharlarini   hozirgi   Afg’oniston,   Hindiston,
Eron   markazlari   bilan   Sirdare   eqasidagi   shaharlar   Qozog’iston   cho’lidan
ko’chmanchilar va   Sibir bilan   bog’lar edi.
SHu   yillarda   Xitoy   bilan   savdo   aloqalari   ancha   susaydi.   Xitoy   bilan
Markaziy   Osie   o’rtasidagi   karvon   yo’llarida   joylashgan   viloyatlarda   siyosiy
beqarorlik   buning asosiy   sababi   bo’ldi.
Mamlakatdagi   va   qo’shni   viloyatlardagi   feodal   mojarolarning   kuchayishi
chet   elliklarning   bosqinlar   karvon   yo’llari   havfsizligini   ta’minlash   imkoniyatidan
mahrum   qildi.   Natijada   qo’shni   davlatlar   bilan   savdo-   diplomatik   munosabatlar
ham   buzildi.   Savdo   yo’llarining   janubga   ko’chishi   va   dengiz   savdosining
kuchayishi   Markaziy   Osiyo   shaharlarining   tashqi   savdo   aloqalariga   jiddiy   zarba
bo’ldi.   Buyuk   geografik   kashfiyotlar   tufayli   Hindistondan   va   hatto   ancha
shimoldagi   viloyatlardan   mollarning   ko’pgina   turlari   dengiz   yo’lidan   yuborila
15 boshladi.  Xalqlarning   madaniyatlari   va   urf-odatlari   bir-biriga   yaqinlashib,   o’zaro
munosabatlarning   har   taraflama   yaxshilanishida   «Buyuk   ipak   yo’li»ning   ahamiyati
benihoyat katta   bo’ldi.
1. «Ipak   yo’li»   Markaziy   Osie   xalqlari   iqtisodi,   madaniy   va   siesiy
hayotida   juda katta rol o’ynadi. U tufayli Markaziy Osie xalqlari G’arb va SHarq
dunyosi   va   ularning   xo’jalik   ixtirolaridan   bahramand   bo’ldi.
2. «Ipak   yo’li»da   Markaziy   Osiyo   SHarq   va   G’arb   o’rtasida   vositachilik
rolini   o’ynadi.   Natijada,   Markaziy   Osieda   migrasiya   jarayoni   kuchayib,   turkiy
etnik unsurlarning   katta-katta   guruhlari   paydo   bo’ldi.
3. Milodiy   era   boshlariga   kelib,  ipakchilik   SHu  viloyatiga   ham   yoyildi.
III   asrdan   boshlab,   ipakchilik   markazi   shimoliy   g’arbga   SHarqiy   Turkistonga
ko’chdi.   Undan   Farg’ona   vodiysi,   Sug’d,   Eron   va   Vizantiyaga   yoyildi.
4. IX-X   asrlarda   Somoniylar,   XI-XII   asrlarda   Qoraxoniylar   va
Saljuqiylar,   XIII   asrdan   mug’ul   imperiyasi   va,   nihoyat,   XIV   asrning   70-chi
yillarida   Temur   davlati nazoratida   bo’ldi.
5. Ko’p   tarmoqli   «Ipak   yo’li»   savdosida   Sug’d   savdogarlarining   o’rni
katta   bo’ldi.   Milodiy   eradan   boshlab,   IX   asrgacha   esa   sug’d   tili   ipak   yo’llari
doirasida   jahon savdo   tili darajasigacha   ko’tarildi.
6. «Ipak   yo’li»   savdosida   sug’dlardan   tashqari   parfiyaliklar,   Eron
sosoniylari,   turklar,   kushonlar,   xotanlar,   uyg’urlar,   tibetliklar,   baktriyaliklar   ham
katta   rol   o’ynaganlar.   Ularning   barchasi   bu   tarixiy   jarayonning   ijodkorlari sifatida
iz   qoldirganlar.
Bugungi   kunning   asosiy   vazifasi   bobokalonlarimiz   qachonlardir   ikki
dunyoni   –   SHarq   va   G’arb   dunyosini   «Ipak   yo’li»   orqali   bog’lashda   faollik
ko’rsatgan   ekanlar,   «Ipak   yo’li»   tufayli   G’arb   va   SHarqqa,   janub   va   shimolga
chiqish   imkoniyatini   qo’lga   kiritgan   ekanlar,   savdo   madaniyati   bobida   o’ta
ishbilarmon   sifatida   jahonga   mashhur   bo’lgan   ekanlar,   bu   i’ratli   tarixiy   merosni
tiklash   va   uni   rivojlantirishdan   iboratdir.   Keyingi   yillarda   sobiq   SSSRning
inqirozga   yo’l   tutib   qaraganda,   parokanda   bo’lib   ketishi   natijasida,   ilgari   sobiq
16 SSSR   tarkibidagi   respublikalar   mustaqil   davlatga   aylanadi.   Hozirgi   kunda
mustaqillikni   o’z   qo’liga   kiritgan   davlatlar   xalqaro   miqyosda   jahon   xo’jalik
tarkibida   faol   qatnashib,   dunyoning   barcha   mamlakatlari   bilan   iqtisodiy,   siyosiy,
madaniy   aloqalarni   olib   bormoqdalar.
Markaziy   Osiyo   hududida   joylashgan   O’zbekiston,   Qozog’iston,
Turkmaniston,   Qirg’iziston   va   Tojikiston   davlatlari   ham   hozirgi   kunda   jahon
xo’jalik tarkibiga asta-sekinlik bilan kirib bormoqda. Jahon xo’jalik tarkibiga   kirib
borishda Markaziy Osiyo davlatlari  uchun «Buyuk ipak yo’li»ning roli   benihoyat
kattadir.
Har   bir   davlatning   iqtisodiyotida   avtomobil,   temir   yo’l,   dengiz   va   havo
yo’llarining   ahamiyati   qanchalik   ekanligini   yaxshi   bilamiz.   Davlatning   geografik
joylashishiga   bog’liq   holda   turli   xildagi   yo’llarning   ahamiyati   turlicha
dengizlardan   uzoq,   berk   havzada   joylashgan   Markaziy   Osiyo   respublikalarida   yuk
tashishda   asosan   avtomobil   va   temir   yo’l   transportlaridan   foydalaniladi.   Hozirgi
texnik taraqqiyot va jadal iqtisodiy   rivojlanish davrida faqat qo’shni davlatlar bilan
bo’ladigan   iqtisodiy   aloqalar   bizni   kanoatlantirmaydi.   Biz   tovarlarimizni   dunyo
bozorlariga   olib   chiqishimiz   zarur,   tovarlarni   ichki   bozorlarimizga   olib   kirishimiz
zarur.   Buning  uchun esa   avtomobil   va  temir   yo’l   transportlaridan  tashqari  dengiz
transportlaridan   ham   foydalanishimiz   kerak.   Markaziy   Osiyo   davlatlariga   masofa
jihatidan   eng   yaqin dengiz   yo’li   Qora   dengiz   hisoblanadi.
1993 yil may oyida Bryusselda Evropa Komissiyasi Markaziy Osiyo   hamda
Kavkaz   mamlakatlari,   shuningdek,   Evropa   Ittifoqi   davlatlari   vakillari   uchrashuvi
bo’lib   o’tdi.   Unda   «Evropa   va   Osiyoni   bir-biriga   bog’laydigan
«Evropa-Kavkaz-Osiyo   transport   yo’lagi   TRASEKA»ni   barpo   etish
masalasi   ko’rib   chiqildi.   Aytish   mumkinki,   ayni   shu   uchrashuv   «Buyuk   ipak
yo’li»ni tiklash   borasida   dastlabki   amaliy   qadam bo’ldi.   Mazkur   shartnoma   paxta
tashishga   ketadigan   xarajatning   12   mln.dollari   yonimizda   qoladi,   chunki
TRASEKA   shimoliy   yo’nalishga   nisbatan   2   ming   km   qisqadir.   Paxtani   Rossiya va
Qozog’iston orqali Ukrainaning Qora dengizi  portlariga etkazish   uchun tonnasiga
100 dollar ziyod mablag’ sarflasak, shu yuk TRASEKA   orqali   55 dollarni tashkil
17 etadi.
Hozirga   qadar   jahonning   50   mamlakatlari   TRASEKA   yo’llari   orqali   o’z
yuqlarini   manzillarga   etkazayotir.   Mazkur   yo’llardan   SHarq   ham,   G’arb   ham
birday manfaat topadi. Markaziy Osiyo va Kavkaz uchun jahon bozoriga   keng   yo’l
ochiladi.
Evropa   va   Osiyoni   tutashtiradigan   ana   shu   yo’lning   asosiy   bo’g’inida
O’zbekiston   joylashgan.   Markaziy   Osiyo   va   Qozog’iston   davlatlarining   ham
markazida   davlatimizning   joylashishi   qadimdan   «Ipak   yo’li»ning   eng   serqatnov
trassalari   o’tishiga   sababchi   bo’lgan.   Hozir   ham   Markaziy   Osiyoni   Evropa   va
Osiyo   bilan   bog’lab   turuvchi   avtomobil   va   temir   yo’llarning   asosiy   qismi
davlatimiz   hududidan   o’tadi.   Hozirgi   paytda   jadal   sur’atlar   bilan   Toshkent-
Andijon-O’sh-Irkeshtom-Qashqar   yo’li   qurilmoqda.   Bu   yo’lning   asosiy   qismi
O’zbekiston hududiga to’g’ri keladi.   Ana shu yo’l Evropa va Osiyoning eng katta
shaharlarini, ya’ni Parij va   SHanxayni bir-biri bilan bog’laydi. Qadimdan davlatlar
o’rtasida   yo’llar   har   jihatdan  qulay   joylarda  o’rnatilgan.   «Buyuk   ipak  yo’li»  ham
qumli   cho’llar,   baland   tog’lar,   bepoyon   dashtlar   orqali   o’tib,   shaharlar   va
qishloqlarni   birlashtirgan.   Hozirgi   serqatnov   katta   avtomobil   yo’llarining
ko’pchiligi «Ipak   yo’li»ga   to’g’ri   keladi.
1998   yil   sentyabr’   oyida   Ozarbayjon   poytaxti   Boku   shahrida   Evropa   –
Kavkaz-Osiyo   transport   yo’lagini   (TRASEKA)   rivojlantirish   bo’yicha   xalqaro
anjuman   bo’lib   o’tdi.   Una   32   davlatning   rahbari,   10dan   ortiq   xalqaro   tashkilot
vakillari   ishtirok   etishdi.   Respublikamizning Prezidenti   I.A.Karimov   TRASEKA
loyihasining   ahamiyatini   quyidagicha   izohladi:
 TRASEKA   loyihasining   amalga   oshirilishi   bizni   ham   G’arb,   ham
SHarq   dengiz   yo’llariga   chiqishimizga   imkon   yaratdi   va   eksport,   import
tovarlarimiz   ancha   arzonga   tushadi.
 Kavkazorti   va   Markaziy   Osiyo   bozorlariga   Evropa   va   Osiyo
davlatlarining   kirib   kelishiga   yo’l   ochiladi.
 TRASEKA   loyihasining   kuchga   kirishiga   shunga   o’xshash   boshqa
loyihalarning amalga oshishiga imkoniyat  beradi. Bu esa Evropa bilan   Osiyoning
18 Tinch   okean   hududlaridagi   davlatlar   bilan   savdo   aloqalarini   yanada   kuchayishiga
sharoit   yaratadi.   Loyhalar   bo’yicha   quriladigan   yo’llar   aksariyati   «Buyuk   ipak
yo’li»ning   tiklanishi   deb   atasak,   xato   qilmaymiz.
 Evropa-Kavkaz-Markaziy   Osiyo   yo’lagining   ochilishi   Markaziy
Osiyo   davlatlari   va   bir   davlat   ichidagi   turli   hududlar   o’rtasidagi   iqtisodiy
aloqalarini   yaxshilaydi.
Shuningdek,   Islom   Karimov   Evropa-Kavkaz-Osiy   transport   yo’lagi
mintaqaviy   iqtisodiy   hamkorlik   aloqalarini   kengaytirish,   mazkur   yo’nalishda
joylashgan mamlakatlar iqtisodiyotini rivojlantirish, qolaversa,   millatlararo   hamda
davlatlararo   muammolarni   echishda   katta   samara   beradiganini   ta’kidladi.
O’zbekiston  Respublikasi   mustaqil   hayot  va  taraqqiyot   yo’lidek  eng   buyuk
yo’lni   tanlab,   «Buyuk   ipak   yo’li»ni   ham   qayta   tiklash   g’oyasini   birinchilar qatori
ilgari   surgan   va   ushbu   g’oyani   ro’yobga   chiqarish   uchun   tinimsiz   harakat
qilayotgan   davlatdir.   SHuning   uchun   ham   O’zbekiston   qadimiy   «Buyuk   ipak
yo’li»ning   yuk   ortilgan   ot   va   tuyalardan   iborat   karvonlarga   moslangan   «Ipak
yo’li»ning   o’ta   zamonaviy   mazmun   va   darajalarda,   eng   yangi   texnika   va
texnologiyalar   bilan   qurollangan   ilg’or,   murakkab   transport   va   aloqa
kommunikasiyalari   sistemasi   sifatida   qayta   tiklanish   uchun   ko’p   tadbirlarni
ko’rmoqda.   Bu   tadbirlarga   ham   mamlakatlarni   iqtisodiy   rivojlantirish,   ham
«Buyuk   ipak   yo’li»ni   tiklash   vositalari   deb qaramoqda.
«Buyuk ipak yo’li»ning yangi mazmunda va sifatlarda to’la-to’kis   tiklanishi
bilan   Evropa   va   Osiyo   mamlakatlari   xalqlari   uchun   butunlay   yangi   taraqqiyot
manbalari,   omillari   va   imkoniyatlari   vujudga   keladi.   Ular   yanada   kengaya   borib,
ekologik   muammolarning   eng   og’iri   –   Orol   dengizi   muammosini   echishga   ham
yordam   berishi mumkin.
«Buyuk   ipak   yo’li»   tiklanishining   asosiy   samaralari   xususida   quyidagilarni
aytish   mumkin.
 «Buyuk   Ipak   yo’li»ning   to’la   tiklanishi   bilan   eng   avvalo   mamlakatlar
o’rtasidagi   savdo-sotiq   munosabatlari   kuchayadi,   savdo   hajmi   oshadi   va   ular
iqtisodiy   taraqqiyotga   ijobiy   ta’sir   etadi.
19  YAngi   korxonalar,   zamonaviy   texnik   stansiyalari   va   xizmat   ko’rsatish
shahobchalari   vujudga   klib,   mamlakatlarning   ishlab   chiqaruvchi   kuchlari
rivojlanadi.   Ilmiy-texnik   aloqalar   hamda   yangi   texnika   va   texnologiyalar
keltirilishi   natijasida   fan-texnika   taraqqiyoti   tezlashadi,   xo’jaliklar   va   tovarlarning
raqobatqobilligi   kuchayadi.
 Ko’plab   yangi   ish   joylari   tashkil   qilinadi   va   ular   ko’payib   boradi,
ishsizlarning   ko’pchiligi o’z   joylariga   ega   bo’ladi.
 Har   bir   mamlakat   ichida   va   xalqaro   ko’lamda   mehnat   taqsimoti
chuqurlashadi   va   kengayadi,   mehnatning   yangi   turlari   va   yangi   kasblar   vujudga
keladi.   Milliy   va   xalqaro   munosabatlar   yanada   o’zgaradi   va   takomillashadi.
Ekologik   muhitni   yaxshilash,   tovarlar   sifatini   oshirish   imkoniyatlari kengayadi.
 Mahsulot ishlab chiqarish, sotish va xarid qilishning eksport va import
ishlarining   arzonlashuviga,   iqtisodning   o’sishiga   ta’sir   etuvchi   shart- sharoitlar,
omillar   yanada   kengayadi.   Bular   natijasida   kishilar   moddiy   hayoti   yaxshilanadi,
moddiy   farovonligi   oshadi.
 Xalqlar   o’rtasidagi   madaniy,   ma’naviy   va   ma’rifiy   munosabatlar,
aloqalar,   shu   jumladan,   ma’rifiy   turizm   yanada   rivojlanadi   va   takomillashadi.
Barcha   xalqlarning   har   tomonlama   rivojlanishi kuchayadi.
 Iqtisodiy,   ma’naviy-ma’rifiy   va   boshqa   munosabatlarning   o’sishi,
mamlakatlar   va   xalqlar   o’rtasidagi   siyosiy   munosabatlarga,   xalqaro   vaziyatga
ijobiy   ta’sir   etadi,   xalqaro   tinchlik   va   hamkorlik   kuchayadi.
20 II. BOB BUYUK IPAK YO`LINING IQTISODIY AHAMIYATI VA
TARAQQIYOT BOSQICHLARI
2.1 Buyuk ipak yo`lining iqtisodiy ahamiyati
        Qadimgi   xalqlarning   turli   tomonlama   rivojlanishida   savdo   va   tranzit
yo`llarning   ahamiyati   nihoyatda   kattadir.   Mil.   avv.   III   ming   yillikka   kelib,   O`rta
Osiyoning ko`pgina hududlari qadimgi aholi tomonidan o`zlashtirib bo`lingan edi.
Cho`l va dasht hududlardagi ko`chmanchi chorvador aholi vohalardagi o`troq aholi
bilan   o`zaro   aloqalarni   bronza   davriga   kelib   yanada   rivojlantiradilar.   Tarixiy
adabiyotlardan   ma`lum   bo`lishicha,   Buyuk   ipak   yo`li   tashkil   topmasdan   ancha
ilgariyoq   Qadimgi   Sharq   va   O`rta   Osiyo   hududlarida   o`zaro   almashinuv   yo`llari
mavjud   edi.   Bronza   davridagi   (mil.   avv.   III—II   ming   yilliklar)   ana   shunday
yo`llardan biri «Lojuvard yo`li» deb atalib, uning bir tarmoQi Badaxshon, Baqtriya
va   MarQiyona   hududlarini   Xorazm,   So`Qd,   Markaziy   QozoQiston   va   Ural   bilan
boQlagan.   Yana   bir   tarmoQi   esa,   Baqtriya   va   MarQiyonani   Mesopotamiya   bilan
boQlagan.   Bu   yo`l   Pomir   toQlaridan   boshlanib,   Eron,   Old   Osiyo,   Misr   orqali
o`tgan.   Badaxshon   Lojuvardining   O`ind   vodiysi,   Mesopotamiya   va   Misrdan
topilishi   bu   qimmatbaho   toshning   Qadimgi   Sharqda   nihoyatda   qadrlanganligidan
dalolat beradi.
Qadimgi yo`llardan yana biri, Eron ahmoniylarining yo`li bo`lib, bu yo`lning
bir tarmoQi mil. avv. VI—IV asrlarda kichik Osiyo shaharlarini hamda O`rta Yer
dengizi bo`yidagi Efes, Sardi shaharlarini Eronning markazlaridan biri Suza bilan
boQlagan   bo`lsa,   yana   bir   tarmoQi   Erong`Baqtriya   orqali   So`Qdiyona,   Toshkent
vohasi   va   QozoQiston   hududlaridan   o`tib   Oltoygacha   borgan.   Tarixiy
adabiyotlarda bu yo`l «shoh yo`li» deb ataladi.
Mil.   avv.   138   yilda   Xitoy   imperatori   Ug`Di   Chjan   Syanni   O`rta   Osiyo
yerlariga   jo`natadi.   Elchi   Chjan   Syan   (mil.   avv.   138g`126   yillarda)   Xitoyning
xunnlarga qarshi kurashi uchun ittifoqchi izlab kelgan edi. Mil. avv. IIg`I asrlarga
kelib,   Chjan   Syan   yurgan   yo`llarda   Xitoyni   O`rta   va   o`arbiy   Osiyo   bilan
boQlayigan   karvon   yo`li   paydo   bo`ladi.   Bu   yo`l   Buyuk   ipak   yo`li   deb   atalib,
21 umumiy uzunligi 12 000 km dan iborat edi. Ilk o`rta asrlarga kelib, Ipak yo`lining
yanada   rivojlanganligini   kuzatish   mumkin.   O`z   davrida   nihoyatda   katta
ahamiyatga   ega   bo`lgan   bu   yo`lning   dastlabki   tarmoQi   Xitoydagi   Sian   shahridan
boshlanib,  Sharqiy  Turkiston,  O`rta  Osiyo,  Eron, Mesopotamiya   orqali   O`rta  Yer
dengizigacha cho`zilgan.
Buyuk ipak yo`lining tarmoqlari
Xitoyning   Anosi   shahriga   kelib,   Ipak   yo`li   bir   necha   tarmoqlarga   bo`linib
ketgan.   Xususan   bir   tarmoq   Anosig`Xamig`QoshQar   orqali   Qo`qonga,   undan   esa
Toshkentga   o`tgan.  Bu  yerdan  Jizzax  va  Samarqand orqali   Buxoroga kelgan  yo`l
Urganch   orqali   Guryevga,   u   yerdan   Oqsaroy   orqali   Qora   dengiz   bo`ylariga
chiqqan.   Yana   bir   tarmoq   esa   Dunxuan   orqali   Xo`tanga,   undan   Loxurga   o`tib
ketgan.
Undan   tashqari   Buxoroga   kelib,   bu   tarmoq   ikkiga   bo`lingan.   Janubiy
yo`nalish   Buxorog`Qarshig`Termiz   orqali   Nishopurga   o`tgan   va   O`irot   orqali
O`indistonga   o`tib   ketgan.   Nishopurdagi   tarmoqlardan   biri   Tehrong`Qazving`
O`amadong`   BoQdod  Palmira  yo`nalishi  bo`ylab O`rta Yer   dengizi  bo`yidagi  Tir
shahrigacha cho`zilgan. Umuman olganda Ipak yo`lining janubiy tarmoQi O`zgan
orqali   O`shga   o`tib,   Quva   —   MarQilong`Qo`qon   orqali   Xo`jand,   Samarqand,
Buxoroga   o`tgan.   Shimoliy   yo`nalishi   esa,   Xazar   xoqonligi   va   BulQor   davlati
orqali Kiyev Rusi va Yevropa mamlakatlariga borib, bu tarmoq VI asrdan boshlab
rivojlana boshlagan. Ipak yo`lining asosiy karvon yo`llaridan tashqari ichki savdo
yo`llari ham mavjud edi.
O`rta   Osiyo   hududlarida   antik   davrdan   boshlab,   rivojlanish   jarayonlari
Buyuk ipak yo`li bilan uzviy boQliqdir. Xususan, mil. avv. II asrdan boshlab Xitoy
va   O`rta   Osiyo   tarixiyg`madaniy   viloyatlari   bilan   savdo   va   madaniy   aloqalar
rivojlanib   bordi.   FarQona,   So`Qd   va   Baqtriyaga   ipakchilik   kirib   keldi.   Karvon
yo`li   rivojlanib   borgan   sari   savdog`sotiq   va   madaniy   aloqalar   rivojlanib   bordi.
Kushonlar   va   eftalitlar   davriga   kelib   (Ig`VI   asrlar),   O`rta   Osiyo   orqali   o`tuvchi
Ipak   yo`li   tarmoqlari   nazoratini   mahalliy   so`Qdiy   aholi   qo`lga   oladilar.   Qo`shni
davlatlar ham Ipak yo`lidan manfaatdor bo`lganligi sababli ilk o`rta asrlarda Eron
22 va Vizantiya hukmdorlari so`qdiylar bilan qonli kurashlar olib bordilar.
Milodning boshlarida qadimgi dunyoning ilqor madaniyatli davlatlari asosan
to`rttaga: Rim, Parfiya, Xitoy va Kushon davlatlariga bo`linar edi. o`arbda Britan
orollaridan sharqda Tinch okeani sohillarigacha cho`zilgan bu zabardast saltanatlar
insoniyat   tarixida   birinchi   bo`lib   «Buyuk   ipak  yo`li»  deb   nomlanuvchi   yo`l   bilan
boQlandilar.   Ipak   yo`li   rivojlanib   borgan   sari   podsholarning   o`zaro   elchilar
yuborishlari,   birg`birlariga   har   xil   sovQalar   in`om   etishlari   an`anaga   aylandi.
Savdog`sotiq misli ko`rilmagan darajada rivojlanib bordi. Shuningdek, Sharq bilan
o`arb   madaniyatining   birg`biriga   ta`siri   kuchaydi.   Davlatlar   rivojlanishidagi
ko`plab madaniy o`xshashliklar ham shu tufayli yuzaga keldi.
Buyuk ipak yo`li bo`ylab ko`plab karvonsaroylar, shaharlar barpo etildi. Bu
yo`ldan borayotgan savdogarlar ko`pincha yo`lning oxirigacha bormas edilar. O`rta
Osiyo viloyatlari bu yo`lning o`rtasida joylashganligi sababli savdogarlar Xorazm,
Samarqand,   Termiz   va   boshqa   hududlarda   o`z   mollarini   sotib,   mahalliy
mahsulotlarni   xarid   qilar   edilar.   O`rta   asrlar   O`rta   Osiyo   bozorlarida   chetdan
keltirilgan   ko`plab   mahsulotlar   mavjud   ediki,   hozirgi   kunda   ipak   yo`li   ustidagi
ko`hna   shaharlar   va   manzilgohlardagi   arxeologik   qazishmalar   natijasida
topilayotgan topilmalar fikrimizning dalilidir.
Mil.   avv.   II   asrda   paydo   bo`lib,   milodning   XVI   asriga   qadar   faoliyat
ko`rsatgan   Buyuk   ipak   yo`li   shu   davr   ichida   Sharq   va   o`arb   xalqlarining   keng
miqyosidagi   o`zaro   madaniy   va   iqtisodiy   aloqalari   tarixida   katta   ahamiyatga   ega
bo`ldi.   Bu   yo`l   orqali   aloqalar   qilgan   qadimgi   xalqlarning   o`zaro   hamkorlik,
almashinuv va madaniyatlarining boyib borishi, tinchlik va taraqqiyot uchun asos
bo`lib   xizmat   qildi.   O`zbekiston   hududlari   bu   yo`lning   chorrahasida   joylashgan
bo`lib,   bu   yerga   turli   mamlakatlardan   savdogarlar,   hunarmandlar,   olimlar   va
me`morlar tashrif buyurganlar.
YUNESKO   tomonidan   «Buyuk   ipak   yo`lig`muloqot   yo`li»   dasturining
ishlab   chiqilishi   Yevrosiyodagi   30   dan   ortiq   yetakchi   davlatlarning   2000   yilga
qadar ilmiy madaniy faoliyati uchun yo`nalish bo`ldi. Respublikamiz hududlarida
ham   ilmiy   ekspeditsiyalar   tashkil   etildi.   Buning   natijasida   ko`pgina
23 tarixiyg`madaniy   obidalar   o`rganildi,   qadimgi   yo`llar   va   yo`nalishlar   aniqlandi,
milliy   va   ma`naviy   boyligimiz   hamda   an`analarimiz   o`rganildi.   Juda   ko`pchilik
tadqiqotchilar   ishtirok   etayotgan   «Buyuk   ipak   yo`lig`muloqot   yo`li»   dasturining
asosiy   vazifasi   Sharq   va   o`arb   xalqlari   o`rtasida   iqtisodiy   va   madaniy   aloqalar
o`rnatgan hamda rivojlantirgan bu yo`lni xalqlarning birodarlik, o`zaro hamkorlik
va samimiy muloqot yo`liga aylantirishdan iboratdir
Buyuk ipak yo’li
3-rasm.
2.2 «Buyuk ipak yo’li»ning Markaziy Osiyoda iqtisodiy
munosabatlar rivojlanishidagi o’rni
Xitoy,   Hindiston,   Markaziy   Osiyo,   Yaqin   Sharq,   Yevropa   davlatlarini
bog’lovchi qadimgi savdo yo’li - Buyuk ipak yo’li, deb ataladi. Bu yo’l orqali
asosan   ipak   eksport   qilinganligi   sababli   «Ipak   yo’li»   nomi   bilan   shuhrat
qozongan.   Bu   yo’l   m.av.   II   asrdan   to   milodiy   XV   asrgacha,   suv   yo’llari
rivojlanguncha   Xitoy,   Hindiston,   Markaziy   Osiyo,   Eron,   Yaqin   Sharq   hamda
O’rta   Yer   dengizi   mamlakatlari   o’rtasidagi   savdo-sotiq   va   madaniy
aloqalarning rivojida muhim rol o’ynagan.
24 Manbalarga qaraganda Sariq dengiz qirg’oqlaridan Xuanxe daryosidagi
Sian   shahridan   boshlangan   dastlabki   yo’l   Lanchjou   orqali   Dunxuanga   kelgan
(Xutan), u yerda ikkiga ajralib, biri shimoli-g’arbga, ikkinchisi janubi-sharqqa
yo’nalgan.   Karvon   yo’lining   umumiy   uzunligi   12   ming   chaqirim   atrofida
bo’lgan.   Nemis   muarrixi   K.Rixtgofen   1887-   yil   ushbu   yo’nalishga   ilk   bor
«Buyuk ipak yo’li» degan nisbat beradi va bu ibora muomalaga kiritiladi.
Shimoliy yo’l Turfon orqali Tarim vohasiga va bu yerdan Qashqar orqali
Dovon   (Farg’ona   vodiysi)   ga   borgan.   U   yerdan   So’g’dning   markazi
Samarqand va Marg’iyona (Marv) ga yo’nalgan. Ipak yo’li Farg’ona vodiysida
yana   juft   tarmoqqa   bo’lingan.   Janubiy   qismi   O’zgandan   O’sh,   Quva,
Marg’ilon,   Qo’qon   orqali   Xo’jand,   Samarqand,   Buxoro   sari   uzaygan.
Keyingisi   Axsi   (Andijon)   va   Qamchiq   dovonidan   o’tib,   Iloq   vohasi   hamda
Toshkent   tarafga   engan.   Demak,   qamchiq   tarixiy   yo’lning   uzviy   bo’lagi
hisoblangan.   Bu   yo’l   Sharq   va   G’arbni   turli   jabhalarda   bog’lovchi   yo’ldir
(savdo-sotiq, diplomatiya, madaniyat va boshqalar).
Shu karvon yo’li  orqali  Xitoydan ipak,  Xitoyga  esa har  xil  gazlamalar,
gilamlar va oyna, metall, zeb-ziynat buyumlari, qimmatbaho tosh va dorivorlar
keltirilgan.
XV-XVI   asrlardan   bu   yo’lning   ahamiyati   ancha   pasaydi,   ammo
Markaziy   Osiyo   respublikalarining   siyosiy   mustaqillikka   erishuvi   tufayli,   bu
yo’lni yanada jonlantirishga katta ehtiyoj tug’ildi.
Xitoy,   Qirg’iziston,   O’zbekiston,   Turkmaniston,   Kaspiy   dengizi   orqali
Ozarbayjon,   Qora   dengiz   orqali   Yevropa   (Parij,   Rotterdam)ga   yetkazuvchi
yo’l loyihasi ishlab chiqildi va amalga oshirilmoqda.
Endi esa, moziyga qaytib, e‘tiborni O’rta Osiyoning Buyuk ipak yo’li o’rni
va eksport potensialiga qaratsak. Markaziy Osiyoga, xususan, hozirgi O’zbekiston
hududiga   qiziqish   avvaldan   ma‘lum   va   bu   har   tomonlama   (siyosiy,   iqtisodiy
jihatdan) ahamiyatli bo’lgan. Tarixiy va hozirgi ma‘lumotlarga ko’ra bu hudud yer,
suv, iqlim, tabiati, geografik o’rni, qazilma boyliklari, hayvonot dunyosi jihatidan
ajralib   turgan.   Aholining   mehnatsevarligi,   mirishkorligi,   bunyodkorligi,   kasb-
25 hunarga   mehr   qo’yganligi   va   ijodkorligi   muhim   ahamiyat   kasb   etgan.   Hudud
zaminida   turli-tuman   boyliklar,   ayniqsa   oltin,   kumush,   boshqa   rangli   metallar   va
javohirlarning mavjudligi hamda serobligi shu soha hunarmandchiligi rivojida hal
qiluvchi   rol   o’ynagan.   Shu   sababli   bilim,  ilm   makoni   bo’lgan  kitob   savdo-sotig’i
yetakchi   o’rinni   egallagan.   Hozirgi   davrda   xorijiy   davlatlar   kutubxonalaridan
ko’plab   taniqli   mutafakkirlarimizning   asarlari   topilmoqda   va   o’z   vatani,
O’zbekistonga   qaytarilmoqda.   Bu   shundan   dalolat   beradiki,   o’z   davrida   kitob
savdosi Buyuk ipak yo’lining asosiy faoliyatlaridan biri bo’lgan, demak, bu yerdan
chetga ko’plab fan va san'at asarlari chiqarilgan.
Mamlakatimizda   qishloq   xo’jaligida   paxta   yetishtirish   va   paxtadan
olinadigan   mahsulot   asosiy   o’rinda   turgan.   Polizchilik   (ayniqsa,   qovunchilik),
bog’dorchilik   (uzum)   yaxshi   rivojlangan.   Agar   bizga   ipak   yetishtirish   Xitoydan
kirib   kelgan   bo’lsa,   xitoyliklar   bizdan   zotli   otlar   sotib   olgan,   uzum   va   beda
yetishtirishni o’rganishgan.
Tarixiy ma‘lumotlarga qaraganda, bir karvonda 500-1000 tagacha odam, ot,
tuya,   boshqa   ulovlar,   savdogarlar   bilan   birga   diplomatlar,   elchilar,   hajga
boruvchilar, harbiy qo’riqchilar bo’lgan. Butun yo’l  boshidan oxirigacha 120-150
kun davomida bosib o’tilgan.
O’zbekiston mustaqil davlat sifatida tashkil topgach, Markaziy Osiyo va shu
qatorda YAqin va   O’rta Sharq mamlakatlari bilan teng asosda iqtisodiy-madaniy
aloqalarni olib borishga kirishdi. Bu esa qadimdan boshlab xalqlar O’rtasida katta
aham iyatga ega bo’lib kelgan, ammo keyinchalik O’z qimmatini yo’qotgan “Ipak
yo’li”ni   qayta   tiklashni   taqozo   etardi.   90-yillardan     I.A.Karimov   boshchiligidagi
Hukumatimiz O’z qadrini yo’qotgan “Ipak yo’li”ni tiklashga Harakat qilmoqdalar.
Savdo trassasi atrofida joylashgan davlatlar bilan aloqalarini qayta tiklashga
bel   boladilar.   1990-yil   oktyabrp   oyida   Samarqandda   YUNESKO   ishtirokida
“Qadim va O’rta asrlarda Markaziy Osiyoda buyuk ipak yo’lining vudjudga kelishi
va rivojlanishi” mavzusida xalqaro seminar O’tkazildi. Bundan keyingi yillarda esa
turli mavzularda “Ipak yo’li”ga baishlangan xalqaro uchrashuvlar, konferentsiyalar
O’tkazildi. Bu esa mustaqil respublikamiz tomonidan qaror qabul qilinishi va shu
26 asosda   qo’shni   xalqlar   bilan   iqtisodiy-madaniy   aloqalarni   rivojlantirish   uchun
qadimgi   “ipak   yo’li”ni   qayta   tiklanish   uchun   keng   miqyosda   ishlar   boshlanishga
olib keldi.
O'zbekistonning milliy istiqlolga erishuvchi va o'z mustaqil davlatchiligi ega
bo'lishi   uning   oldiga   keng   istiqbol     ufqlarini   ochib   berdi.   Mustaqillik   tufayli
O'zbekiston   yangidan   yuz   ochib   jahon   afkor   ommasining   nigohiga   tushdi.   Ayni
chog'da u BMTning teng huquqli a'zosi  sifatida turli ijtimoiy tuzumdagi davlatlar
bilan   o'zaro   foydali,   manfaatli   asoslarda   hamkorlik   qilish,   aloqalar   bog'lashga
muvaffaq bo'ldi. O'zbekistonning dunyo uchun ochiqligi, butun dunyoda keng ildiz
otgan   demokratik   tamoyillarni   o'zining   ichki       va   tashqi   siyosatiga   asos   qilib
olganligi-bular   uning   jahon   mamlakatlari   bilan   yaqinlashuviga,   ular   bilan
hamkorlik   aloqalarining   har   jihatdan   mustahkamla¬shiga   ishonchli   kafolot   bo'lib
xizmat   qilmoqda.Ayniqsa,   ubnda   Buyuk   ipak   yo'li   an'analarini   yangidan   tiklash
borasida   hozirda   jahon   miqyosida   olib   borila¬yotgan   davlatlararo   harakatda
O'zbekistonning alohida tashabbus ko'rsatayotganli¬gi boisi ham mana shundandir.
Zero,   qadimdan   Sharq   bilan   G'arbni   bir-biriga   bog'lagan,   xalqaro   savdoning
qaynoq,   tutash   nuqtasi   hisoblangan   O'zbekiston   hududi   va   uning   qadimiy
shaharlari   bugun   ham   mustaqil   davlatimizning   keng   xorijiy   davlatlar   bilan
bog'lovchi   muhim   vosita   rolini   o'ynamog'i   ayni   muddaodir.   «Qadim   zamonlarda
Sharq bilan G'arbni bog'lab turgan Buyuk ipak yo'li,-deb ta'kidlaydi yurtboshimiz,-
O'zbekiston hududi orqali o'tgan. Bu yerda savdo yo'llari tutashgan, tashqi aloqalar
hamda  turli madaniyatlarning bir-birini boyitish  jarayoni jadal kechgan. Bugungi
kunda   ham   Yevropa   va   Yaqin   Sharqdan   Osiyo-Tinch   okeani   mintaqasiga   olib
boradigan yo'llar shu yerda kesishadi». 
2.3 Mustaqillik  yillarida   Buyuk Ipak  Yo’lini rivoji va qayta tiklanishi
O'zbekiston   rahbari   Islom   Karimovning   1999   yil   aprel   oyida   AQSH   ga
qilgan   rasmiy   safari   chog'ida   Amerika   tomonining   O'zbekiston   bilan   har
tomonlama   iqtisodiy,   madaniy,   savdo-sotiq   aloqalar   bog'lashga,   xususan   Buyuk
ipak yo'li faoliyatini tiklashga faol ko'maklashishga tayyor ekanligini bildirganligi
27 muhim ahamiyatga egadir. 
Shuningdek, YUNESKO rahbariyati bilan hamkorlikda «Ipak yo'li-muloqot
yo'li» mavzusida o'tkazilayotgan amaliy tadbirlar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O'zbekistonning so'nggi paytlardagi  faol xatti-harakatlari Sharq va G'arbga hamda
Janubga   bevosita   chiqish   uchun   qulay   yo'llarga   ega   bo'lish,   o'z   mahsulotlarini
jahon bozoriga olib chiqish va davlatlararo keng muloqotlarga erishiga qaratilgan.
Bu borada Tajan-Saraxs-Mashhad temir yo'li birinchi navbatining qurilishi muhim
ahamiyatga   egadir.   2000   yilda   Pekin-Istambul   yo'nalishida     harakatlanish
imkoniyati   tug'ildi.   Hozirda   Xitoy   va   Pokistonga   olib   boradigan   Andijon-O'sh-
Ergashtom-Qashg'ar,   shuningdek,   Buxoro-Saraxs-Mashhad-Tehron   va   Termiz-
Hirot-Qandahor-Karochi   avtomobil   yo'llarini   qurish   va   qayta   ta'mirlash   ishlari
amalga   oshirilmoqda.   Bu   bizni   muzlamay¬di¬gan   qulay   Hind   okeaniga
chiqishimizga   imkoniyat   tug'diradi.   Bu   esa   EKO-mamlakatlariga   olib   boradigan
yo'lni   uch   barobarga   qisqartiradi.   Xullas,   O'zbekiston   o'z   milliy   manfaatlari
ustivorligidan kelib chiqib dunyoga chiqishga xalqaro bozor uchun raqobatbardosh
mahsulotlar   mollar   ishlab   chiqarishga   hamda   G'arb   bilan   Sharq   o'rtasida   azaldan
davom etib kelgan muhim vositachilik-ko'priklik rolini o'ynashga faol intilmoqda.
Ushbu   olijanob   maqsadlar   yo'lida   aktiv   izlanishlar   olib   borilmoqda.   Bu
O'zbekistonning   xalqaro   maydondagi     poizisiyasini   yanada   mustahkamlab,   uning
nufuzi va obro'sining ko'tarilib borishiga xizmat qiladi. 
YuNESKO tomonidan «Buyuk ipak yo’lig’muloqot yo’li» dasturining ishlab
chiqilishi   Evrosiyodagi   30   dan   ortiq   etakchi   davlatlarning   2000   yilga   qadar
ilmiyg’madaniy faoliyati uchun yo’nalish bo’ldi. Respublikamiz hududlarida ham
ilmiy   ekspeditsiyalar   tashkil   etildi.   Buning   natijasida   ko’pgina   tarixiyg’madaniy
obidalar  o’rganildi,  qadimgi  yo’llar   va yo’nalishlar   aniqlandi, milliy va  ma’naviy
boyligimiz hamda an’analarimiz o’rganildi. Juda ko’pchilik tadqiqotchilar ishtirok
etayotgan «Buyuk ipak yo’lig’muloqot yo’li» dasturining asosiy vazifasi Sharq va
o’arb   xalqlari   o’rtasida   iqtisodiy   va   madaniy   aloqalar   o’rnatgan   hamda
rivojlantirgan   bu   yo’lni   xalqlarning   birodarlik,   o’zaro   hamkorlik   va   samimiy
muloqot yo’liga aylantirishdan iboratdir Buyuk ipak yo'li XVI asrdan etiboran o'z
28 ahamiyati va rolini yo'qotib, tushkunlik sari yuz tutdi. Bu hollarni qanday sabablar
bilan izohlash mumkin. tabiiyki, bu jarayon o'z-o'zidan, bir lahzada to'satdan sodir
bo'lgani yo'q, albatta. Bizning nazarimizda, Buyuk ipak yo'li ahamiyatining so'nib,
pasayib   borishi   bir   qator   ob'yektiv   va   sub'yektiv   sabablar   orqasida,   tarixiy
jarayonlarning murakkab, ziddiyatli kechishi davomida yuz berganligi shubhasiz.
Birinchidan,   Amir   Temur   va   Temuriylar   sulolasining   pirovard   oqibatda
chuqur   inqirozga   yo'liqishi   va   tarix   sahnasiga   boshqa   hukmron   sulolalarning,
chunonchi, Shayboniyxonlar, Ashtarxoniylar sulolasining chiqishi hamda ularning
boshqaruv   usulining   g'oyatda   murakkab   kechganligi,   markaziy   hokimiyatning
kuchsizlanib   mamlakat   hududlarining   tarqoq   holatda   uchrashi,   o'z   qobig'iga
o'ralishi   va   hokazo   hollar   bu   hududning   tashqi   dunyodan   tobora   ajralishiga   bois
bo'ldi. 
Ikkinchidan,   Turkistondagi   xonliklar,   amir-beklar,   sultonlar   o'rtasida
hokimiyat   talashib   olib   borilgan   o'zaro   jangu-jadallar,   doimiy   qon   to'kishlar
natijasida   o'lka   tobora   iqtisodiy   bo'hronlarga   duch   kela   bordi,   siyosiy   beqarorlik
avj   oldi.   Mamlakat   tashqi   davlatlar   bilan   aloqalar   bog'lash,   iqtisodiy,   savdo-sotiq
bobida hamkorlik qilish imkoniyatlaridan mahrum bo'ldi. 
Uchinchidan,   ilg'or   Yevropa   olimlari,   sayyohlari   tomonidan   XV-XVI
asrlardan   e'tiboran   boshlangan   buyuk   geografik   kashfiyotlar,   bularning   natijasida
jahonning   turli   qutblari   tomon   yangi,   qulay   suv   yo'llarining   ochilishi,   shu
jumladan,   Hindiston,   Xitoy   va   boshqa   sharqiy-janubiy   mamlakatlarga   tomon
shunday yo'llarning kashf etilishi, bular Buyuk ipak yo'li shuhratining pasayishi va
so'nib borishga olib keldi. 
Hozirda   “Buyuk   ipak   yo‘li”an’analarini   tiklash   uchun   keng   harakat
boshlangan.   1987   yili   YuNESKO   madaniy   taraqqiyot   bo‘yicha   BMTning
umumjahon   dekadasi   doirasida   “Ipak   yo‘li-   muloqat   yo‘li”   xalqaro   dasturi   qabul
qilindi. Dastur O‘rta Osiyo xalqlari boy madaniy tarixlarini keng qamrovda tadqiq
etishni   nazarda   tutadi.   Lekin   uning   asosiy   maqsadi-   Sharq   bilan   G‘arb   o‘rtasida
yanada   mustahkamroq   madaniy   va   iqtisodiy   aloqalar   o‘rnatish,   ushbu   buyuk
qit’alarda   yashovchi   ko‘p   sonli   xalqlar   o‘rtasidagi     o‘zaro   munosabatlarni
29 yahshilashdan   iborat.   30   dan   ortiq   xalqaro   ilmiy   konfrentsiya   va   seminarlar
o‘tkazildi.   Ana   shunday   anjuman   1990   yil   oktabrida   Samarqandda,   1996   yil
fevralida   Buxoroda   o‘tkazildi.   “Buyuk   ipak   yo‘li”   bo‘ylab   birgalikda   xalqaro
ekspeditsiyalar   uyushtirildi,   kino   filmlar   yaratildi,   kitoblar,   broshyuralar   va
maqolalar   chop   etildi,   ba’zi   arxeologik   va   me’moriy   yodshorliklar   ta’mirlandi.
Hindiston,   Xitoy,   O‘zbekiston,   Shirilanka,   Yaponiyada   “Buyuk   ipak   yo‘li”ni
o‘rganish   bo‘yicha   maxsus   ilmiy   institutlar   ochildi.   Ulardan   biri   Samarqand
shahridagi Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro institutidir. 1997 yil mayida O‘rta
Osiyoni   eron   bilan   bog‘lagan   Saraxs   –   Saraxs   Mashxad   temir   yo‘l   uchastkasi
qurilishi   tugallandi.   O‘zbekistonda   “Buyuk   ipak   yo‘li”ni   tiklashga   katta   e’tibor
berilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi  Prezidenti  I.A. Karimovning   “Buyuk ipak
yo‘li”ni   qayta   tiklashda   O‘zbekistonning   ishtirokini   avj   oldirish   va   respublikada
xalqaro sayyohlikni rivojlantirish borasidagi  chora- tadbirlar to‘g‘risidagi farmoni
e’lon qilindi. Shu asosida “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi “Ipak yo‘li” o‘tgan
tarixiy   manzillar   bo‘ylab   200   dan   ortiq   yo‘nalishlar   ishlab   chiqdi.   Ular   asosiy
sayyohlik zonalarini qamrab oladi va Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva hamda
Farg‘ona   vodiysi   shaharlari   bo‘ylab   o‘tadi.   “Ipak   yo‘li”ning   tarmoqlari
hisoblangan   Andijon,   Namangan,   Farg‘ona,   Termiz,   Nukus   shaharlari   orqali
o‘tuvchi   yo‘nalishlar   ishlab   chiqilmoqda.   Farg‘ona   vodiysi   bo‘ylab   o‘tuvchi
yo‘nalish – “Farg‘ona oltin xalqasi” Qo‘qon, Andijon, Namangan shaharlarini  o‘z
ichiga  oladi.   “Buyuk   ipak   yo‘li”   sayyoxlik   yo‘nalishlari   bo‘ylab   safar   qiluvchilar
soni yil sayin ortib bormoqda1.     
 
30 Xulosa
Buyuk   ipak   yo'li   XVI   asrdan   etiboran   o'z   ahamiyati   va   rolini   yo'qotib,
tushkunlik   sari   yuz   tutdi.   Bu   hollarni   qanday   sabablar   bilan   izohlash   mumkin.
tabiiyki,   bu   jarayon   o'z-o'zidan,   bir   lahzada   to'satdan   sodir   bo'lgani   yo'q,   albatta.
Bizning   nazarimizda,   Buyuk   ipak   yo'li   ahamiyatining   so'nib,   pasayib   borishi   bir
qator   ob'yektiv   va   sub'yektiv   sabablar   orqasida,   tarixiy   jarayonlarning   murakkab,
ziddiyatli kechishi davomida yuz berganligi shubhasiz.       
Buyuk ipak yo`lining tarmoqlari Xitoyning Anosi shahriga kelib, Ipak yo`li
bir   necha   tarmoqlarga   bo`linib   ketgan.   Xususan   bir   tarmoq
Anosig`Xamig`QoshQar   orqali   Qo`qonga,   undan   esa   Toshkentga   o`tgan.   Bu
yerdan   Jizzax   va   Samarqand   orqali   Buxoroga   kelgan   yo`l   Urganch   orqali
Guryevga,   u   yerdan   Oqsaroy   orqali   Qora   dengiz   bo`ylariga   chiqqan.   Yana   bir
tarmoq esa Dunxuan orqali Xo`tanga, undan Loxurga o`tib ketgan.
Buyuk   Ipak   yo’li   birgina   iqtisodiy   ahamiyat   kasb   etmay,   balki   u   diniy,
madaniy   meros   yutuqlarini   tarqatuvchi,   mamlakatlararo   diplomatik   aloqalarni
ta’minlovchi yo’l ham edi. Mas, Hindistonning budda dini shu yo’l bilan   Xitoyga
Markaziy Osi   yo   orqali   kirib   kelgan.   IV-VIII   asrlarda   Xitoyning   tashqi olam bilan
savdo aloqalari kengaydi. Ilk feodalizm davrida Xitoyda   ipakchilik rivojlanib ketdi
va ipaklar arzon narhda Markaziy Osiyoga Sug’d   savdogarlari orqali kirib borgan.
Ular faqat mol olib, mol sotuvchi va undan   foyda oluvchi jamiyatning boy qatlami
hisoblanmay,  balki  o’zoq  safarlarga   katta savdo   karvoni   bilan ketuvchi   savdogar,
diplomatlar, ziyo tarqatuvchilar,   u yoki bu hududdan yangi joylarga ilg’or xo’jalik
ixtirolarini   olib   boruvchi   nufuzli   kishilar   hisoblanardi.   Ular   bir   vaqtning   o’zga
mamlakatlar   urf-   odatlari, kuch va qudrati, xududiy joylashishi, tabiati va davlatni
boshqarish   tizimini   chuqur   bilishda   o’ta   xushyor   davlat   ayg’oqchilari   vazifasini
ham   o’tar   edilar.   Davlat   boshliqlari   ularning   kuzatish   mahorati   va   bergan
ma’lumotlari   asosida   o’z   tashqi   siyosatlarini   rejalashtirar   edilar.   Bunday   ulkan va
zaruriy ishlar ana shu savdo-karvon yo’llari tufayli amalga oshirilar   edi.  
31 Asosiy   adabiyotlar
1. Karimov   I.A.   Savdo   uyidan   Ipak   yo’lini   tiklash   sari.   Asarlar,   P-jild.   –   T.,
O’zbekiston,   1996.
2. Tolstov   S.P.   Kadimgi   Xorazm   madaniyatini   izlab.   –   T.,   Fan,   1964.
3. Berezikov   E.   Legendы   i   taynы   Uzbekistana.   –   T.,   G’.G’ulom   nashriyoti,
1991.
4. Ipak   yo’li   afsonalari. –   T.,   Fan,   1993.
5. Karimov   SH.,   SHamsutdinov   R.   Vatan   tarixi.   –   T.,   Meros,   1995.
6. Amir   Temur   jahon   tarixida.   –   T.,   SHarq,   1996.   –   168   bet.
7. Keren   L.,   Saidov   A.   Amir   Temur   va   Fransiya   (Mas’ul   muharrir
O’.Tojixonov).   – T.,   Adolat,   1996.   –   88 bet.
8. Temur   va   Ulug’bek   davri tarixi.   –   T.,   1996.   –   263   bet.
9. Xolbekov   M.   Amir   Temurning   Evropa   qirollari   bilan   yozishmalari.   –
Samarqand,   Meros,   1996.
10. Sulaymonova   F.   SHarq   va   G’arb. –   T.,   O’zbekiston,   1997.
11. Buyuk Ipak yo’li: geografiya, turizm va ekologiya
(xalqaro   konferensiya   ma’ruzalari   to’plami). –   Samarqand,   1998. –   198   bet.
12. O’zbekistonning   yangi   tarixi.   III-kitob.   –   T.,   SHarq,   2000.
13. O’razaev   A.   Buyuk   ipak   yo’li   qachon   paydo   bo’lgan.   //   Markaziy   Osiyo
madaniyati,   1999,   21-27 yanvar.
Internet resurslari
1. www . wikipedia . ru 
2. www.materialsworld.ru
3. www.nordspeleo.ru
4.  www.oilbook-bagrad.hoter.ru
5. www.satalogmineralov.ru
32
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
  • 5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
  • AQSH da Fuqarolar urushi va Yevropa diplomatiyasi
  • Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari
  • Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский