Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 15000UZS
Hajmi 57.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 22 Fevral 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Bobomurod Abdishukurov

Ro'yxatga olish sanasi 01 Iyun 2024

68 Sotish

Buyuk ipak yo’lining vatanimiz tarixida tutgan o’rni

Sotib olish
“ BUYUK IPAK YO LINING VATANIMIZʻ
TARIXIDA TUTGAN O RNI	
ʻ ”
  KURS ISHI
1 MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………….3
I BOB. BUYUK IPAK YO‘LINING JAHON SIVILIZATSIYASI TARIXIDA
TUTGAN O‘RNI 
1.1. Buyuk   ipak   yo‘lining   shakllanishi   va
yo`nalishlar…………………………...5
1.2. Buyuk   ipak   yo‘li
manbashunosligi………………………………………….11
II BOB. BUYUK IPAK YO‘LI BO‘YIDAGI SHAHARLAR TARIXI 
2.1.   Buyuk   ipak   yo‘lida   joylashgan   shaharlar
tarixi……………………………….19 
2.2.   Buyuk   ipak   yo‘li   bo‘yida   joylashgan   karvonsaroy   va   sardabolar
tarixi……….26
XULOSA …………………………………………………………………………34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………..36
2 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.  Miloddan avvalgi I ming yillikning oxiri - milodiy
I   ming   yillikning   boshlariga   kelib   Tinch   okeanidan   Atlantika   okeanigacha
cho‘zilgan   ulkan   geografik   hudud   madaniyati   yuksak   rivojlangan
sivilizatsiyalarning yagona tizimiga birlashadi. Bu hududda joylashgan davlatlar -
Xitoydagi   Xan   saltanati,   Kushon   podsholigi,   Qang‘   davlati,   Parfiya   davlati,   Rim
saltanatining   chegaralari   bir-biriga   tutuash   edi.   Ushbu   zabardast   saltanatlar   va
sivilizatsiyalar markazlari insoniyat tarixida birinchi bo‘lib “Buyuk ipak yo‘li” deb
nomlanuvchi   bir   yo‘l   bilan   bog‘landilar.   Umumiy   uzunligi   12   ming   km   bo‘lib,
Xitoydan   O‘rta   Yer   dengizining   shimoliy   qirg‘oqlariga   qadar   cho‘zilgan   bu   yo‘l
orqali   ko‘pgina   xalqlar   va   elatlar   turli   tomonlama   munosabatlar   o‘rnatdilar.
Podsholarning   o‘zaro   elchilar   yuborishlari,   bir-biriga   har   xil   sovg‘alar   in’om
etishlari   an’anaga   aylandi.   Sharq   bilan   G‘arb   madaniyatining   bir-biriga   ta’siri
kuchaydi. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev 2017 yilning 14-15 may kunlari Xitoy
Xalq   Respublikasi   poytaxti   Pekin   shahrida   bo’lib   o’tgan   “Bir   makon,   bir   yo’l”
xalqaro   forumida   ““Bir   makon,   bir   yo’l”   –   manfaatlarimiz   mushtarak”   mavzuida
so’zlagan nutqida “Biz qayta tiklayotgan Buyuk ipak yo’lida Samarqand, Buxoro,
Xiva   kabi   bir   necha   ming   yillik   tarix   va   boy   madaniyatga   ega   bo’lgan   shaharlar
joylashgan”,   deb   e’tirof   etgan   edi 1
.   O‘rta   Osiyoning   ichki   va   tashqi   aloqalari
tizimida O‘zbekistonning tutgan o‘rnini yoritib berish vatanimiz tarixshunosligida
muhim   ahamiyatga   ega   masaladir.   Bu   O‘zbekiston   hududining   Sharq   va   G‘arb
dunyosi o‘zaro muloqotga kirishadigan muhim tranzit yo‘llar kesishgan chorrahada
joylashganligi   bilan   izohlanadi.   O‘lkamiz   tarixida   o‘z   yechimini   kutayotgan
voqealar   talaygina.   Ayniqsa   dunyo   fani   va   madaniyatining   ravnaqiga,
hunarmandchilik   va   sanoat   markazlarining   tarkib   topishiga,   davlatlararo   siyosiy,
iqtisodiy   va   madaniy   aloqalarining   o‘rnatilishi,   hatto   zamonaviy   temir   va
avtomobil   yo‘llari   tarmoqlarining   qurilishiga   ham   ijobiy   ta’sir   ko‘rsatgan   Buyuk
1
  Shavkat Mirziyoyev. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild.
– Toshkent, “O’zbekiston”, 2017. B. 410.
3 ipak   yo‘lining   ko‘pgina   qirralari   hanuzgacha   jumboqligicha   qolmoqda.   So‘nggi
paytlarda bu masalaga dunyo olimlar, sayyohlari, umuman keng jamoatchilikning
e’tibori ancha kuchaydi. 
Tadqiqotning maqsadi.   Buyuk ipak yo‘lining O’zbekiston hududida barpo
etilgan   shaharlar   tarixini   yangi   manbalar   asosida   o’rganish,   tadqiq   etish   ishning
maqsadi hisoblanadi. 
Tadqiqotning   vazifalari.   -   Buyuk   ipak   yo‘lining   shakllanishi   va
yo`nalishlarini   tarixiy   tadqiqotlarga   asoslangan   holda   tadqiq   qilish;   -   Buyuk   ipak
yo‘li   manbashunosligiga   oid   manbalarga   izoh   berish;   -   Buyuk   ipak   yo‘lida
joylashgan O’zbrkiston shaharlari tarixini tarixiy ma’lumotlar asosida tahlil qilish;
- O’zbekistonning Buyuk ipak yo‘li bo‘yida joylashgan karvonsaroy va sardabolar
tarixini   o’rganish;   -   Buyuk   ipak   yo`lini   tiklashda   YUNESKO   ning   rolini   yoritib
berish;   -   Buyuk   ipak   yo‘lining   rivojlanishini   o‘rganish   O‘zbekiston
Respublikasining hozirgi zamon tarix fani oldidagi ahamiyatini ko’rsatib berish. 
Tadqiqotning   obyekti   sifatida   Buyuk   ipak   yo`lida   joylashgan   shaharlar
tarixini   O`zbekiston   shaharlari   misolida   yangi   manbalar   asosida   yoritib   berish
hisoblanadi. 
Tadqiqotning predmeti.  Buyuk ipak yo`lining jahon sivilizatsiyasi tarixida
tutgan   o`rni   va   O`zbekistonning   Buyuk   ipak   yo`li   an`analarini   qayta   tiklash   va
rivojlantirishdagi ishtiroki, O`zbekistonning Buyuk ipak yo`lib bo`yida joylashgan
shaharlari tarixini o`rganish natijalari ishning predmetini tashkil qiladi. 
4 I BOB. BUYUK IPAK YO‘LINING JAHON SIVILIZATSIYASI
TARIXIDA TUTGAN O‘RNI
1.1. Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi va yo`nalishlari
Ayrim   tadqiqotchilarning   fikrlariga   qaraganda   Yaqin   va   O‘rta   Sharqdagi
turli   o‘lkalar   va   tarixiy-madaniy   viloyatlarni   bog‘lab   turuvchi   ma’lum   ma’nodagi
karvon   yo‘llari   tartibi   hamda   madaniy,   siyosiy,   mafkuraviy   va   iqtisodiy   aloqalari
ildizi   neolit   davri   (miloddan   avvalgi   VI-IV   ming   yilliklar)   bilan   bog‘lanadi.
Chunki aynan mana shu davrda O‘rta Osiyoda ilk dehqonchilik madaniyati paydo
bo‘lib yangi yerlar aholi tomonidan jadallik bilan o‘zlashtirib boriladi. Bu jarayon
bronza   davriga   kelib  yanada   kuchayadi.   Bronza   davrga  kelib   O‘rta   Osiyoda   ko‘p
sonli   qabilalar   va   etnik   guruhlar   joylashgan   bo‘lib,   Qoraqum   va   Qizilqum
cho‘llarining   ichki   hududlari   hamda   Pomir   va   Oloyning   yuqori   mintaqalaridan
tashqari   barcha   hududlar   o‘zlashtirib   bo‘lingan   edi.   Bu   hududlardagi   moddiy
madaniyat   umumiy   holatda   ikki   guruh   chorvachilik   xo‘jaligi   sohiblari   bo‘lgan
Andronova tarixiy-madaniy jamoalari(shimoliy mintaqa) va dehqonchilik xo‘jaligi
yuritgan Namozgoh tarixiy-madaniy jamoalariga (janubiy mintaqa) bo‘linadi. Ular
va ularga qo‘shni bo‘lgan hududlar o‘rtasida almashinuv savdo munosabatlarining
jadallashuviga   imkoniyat   yaratdi.   Ma’lum   hududlarda   tayyorlangan   mahsulotlar
yoki   xom   ashyoning   boshqa   bir   hududlardan   topilishi   shu   jarayondan   dalolat
beradi.   Misol   uchun   Andronova   madaniyatiga   xos   idishlar   Marg‘iyona,   Baqtriya,
So‘g‘diyona hududlaridan topilgan bo‘lsa, Xorazmda tayyorlangan sopol va metall
shimoliy   hududlarda   ko‘plab   uchraydi.   Zamonbobo   va   Gujayli   yodgorliklaridan
Badaxshon   lojuvardidan   tayyorlangan   mahsulotlar   topilgan   (Zamonbobo   -   quyi
Zarafshon   bo‘yi,   Gujayli   -   quyi   Qashqadaryo) 2
.   Savdo-sotiqda   asosiy   vositachi
sifatida tanga  pullar  ishlatilganga  qadar   muomalada  qanday buyumlar  ishlatilgan.
Qadimgi   tosh   asrida   (paleolit)   ayirboshlash   muomalasi   asosan   tosh   qurollar   bilan
chegaranilgan.
2
  O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 2-jild. – T., O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti, 2001. B. 256.
5   Kavkazortiga   xos   buyumlarning   shimoliy   hududlarda   uchrashi   yoki   Qrim
yarim oroli makonlaridagi qurollarning Rus tekisligida paydo bo‘lishi bunga misol
bo‘la oladi. O‘zbekiston hududida savdo-sotiqning dastlabki ko‘rinishlari (Navoiy
viloyati)   Uchtut   ustaxonalarida   ishlangan   mehnat   qurollarida   kuzatiladi.   Yuqori
paleolit   va   ayniqsa   mezolit   (o‘rta   tosh)   asridan   boshlab   mol   ayirboshlash   va
muomalada   suyakdan   yasalgan   qurollar   va   hayvonlar   ham   ishlatila   boshlagan.
Eneolit   (mis-tosh)   va   ayniqsa   bronza   asridan   boshlab   hunarmandchilikning
ixtisoslashuvi tufayli mintaqalararo savdo va ayirboshlash yuzaga keldi. O‘lkalarni
iqtisodiy  jihatdan   bog‘lab  turgan  tabiiy   savdo   yo‘llari   paydo  bo‘ldi.  Tanga  pullar
paydo   bo‘lgunga   qadar   savdo-sotiq   va   ayirboshlash   jarayonida   qoramol,
qimmatbaho   toshlardan   yasalgan   taqinchoqlar,quyma   kumush   va   oltin   yombilar
ekvialent bo‘lib xizmat qildi. Ko‘pchilik tadqiqotchilar bu yo‘lni “Lojuvard yo‘li”
(Lazurit, La’l)  deb ataydilar. Bronza davridagi  O‘rta Osiyoning savdo yo‘llaridan
biri   Baqtriya   va   Marg‘iyonani   qadimgi   Xorazm,   So‘g‘diyona,   Markaziy
Qozog‘iston   va   Ural   bilan   bog‘lagan.   Miloddan   avvalgi   III   ming   yillikda
Messopatamiyada   Badaxshon   lojuvardi   mashhur   bo‘lgan.   Tadqiqotchilarning
fikricha   o`sha   davrdagi   yana   bir   yo‘l   Badaxshondan   janubi-sharqqa   tomon
Afg‘oniston   orqali   O‘rta   Osiyoning   qadimgi   xalqlarini   Mesopotamiyaning
shaharlari   -   Ur,   Uruk,   Kesh,   Lagash   va   boshqalar   bilan   bog‘lagan.   Miloddan
avvalgi   II   ming   yillikka   kelib   Farg‘ona   va   Shosh   hududlari   ham   qadimgi   Sharq
bilan   aloqalar   o‘rnatadi.Arxeologik   tadqiqotlar   natijalariga   ko‘ra   bu   davrda
Mesopotamiya shaharlaridan chiqqan savdo yo‘llari Eron va Janubiy Turkmaniston
orqali   Baqtriya   va   So‘g‘diyonadan   o‘tib   Farg‘onaga   kelgan.   Bu   yo‘lning   bir
tarmog‘i Farg‘onadan sharqqa Dovon orqali  Sinszyan, Shimoliy Xitoyga ketgan 3
.
Bronza   davri   yo‘llarida   qatnagan   ot,   eshak,   tuya   karvonlari   orqali   qimmatboho
toshlar,   fil   suyagi   va   undan   ishlangan   buyumlar,   taqinchoqlar,   ba’zi   hollarda
mayda chorva va g‘alla tashilgan. Turli hududlardan topilgan arxeologik topilmalar
shu   jarayonlardan   dalolat   beradi.   Miloddan   avvalgi   I   ming   yillikning   birinchi
yarmiga   kelib   Gretsiya   va   Misrdan   O‘rta   Osiyo   va   Hindistonga   qadar   ulkan
3
  O‘zbekiston tarixi. - Toshkent, “Yangi asr avlodi”, 2003. B. 24-25.
6 hududlarda   tashkil   topgan   ahmoniylar   davlati   ko‘pgina   davlatlar,   xalqlar   va
elatlarning   turli   tomonlama   munosabatlarida   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘ldi.   Bu
o‘rinda ayniqsa bu davrda paydo bo‘lgan va tarixiy adabiyotlarda “Shox yo‘li” deb
ataluvchi yo‘lning ahamiyatini ham ta’kidlash joizdir. 
Bu   yo‘lning   bir   tarmog‘i   miloddan   avvalgi   VI-IV   asrlarda   Kichik   Osiyo
shaharlarini hamda O’rta Yer dengizi bo‘yidagi Efes, Sardi shaharlarini Eronning
markazlaridan   biri   Suza   bilan   bog‘lagan   bo‘lsa,   yana   bir   tarmog‘i   Eronddan
Baqtriya   orqali   So‘g‘diyona,   Toshkent   vohasi   va   Qozog‘iston   hududlaridan   o‘tib
Oltoygacha   borgan.   “Shoh   yo‘li”   dan   tashqari   “Cho‘l”,   “Nefrit”,   “Oltin”   yo‘llari
ham   mavjud   edi.   “Oltin   yo‘li”   akademik   A.Sagdullayevning   fikricha   Qurama   va
Oltoy tog‘lari boyliklari  sharafiga bu nom  qo‘yilgan bo‘lib, Zarafshon orqali  Pop
va   Zarkentga   borar   edi.   Yana   bir   akademik   olimimiz   Ahmadali   Asqarov   fikricha
bu yo‘l sibirga yo‘l edi. Dovon (Farg‘ona) dan o‘tib, Issiqko‘l qirg‘oqlaridan oltin
tashilgan. “Kumush  yo‘l” orqali  Markaziy Osiyo kumushi  bilan karvonlar  Bolgar
davlati, Kiyev va Yevropa davlatlariga borar edi. G‘arb bilan Sharqning bir necha
ming   yillar   davomida   bir-biriga   bog‘lab   kelgan   ana   shunday   qadimgi   yo‘llardan
biri   –   “Buyuk   ipak   yo‘li”   dir.   Ushbu   yo‘l   fanga   “Ipak   yo‘li”   nomi   bilan   XIX
asrning   70-yillaridan   boshlab   nemis   olimi   Ferdinand   fon   Rixtgofen   tomonidan
kiritildi.   Unga   qadar   bu   yo‘l   “G‘arbiy   meridional   yo‘l”   deb   atalar   edi 4
.   Qadimgi
karvon yo‘llaridan kimlar yurganligi ham diqqatga molik. Shubhasiz, bular orasida
savdogarlar,   elchilar   va   hajga   boruvchilar   ko‘pchilikni   tashkil   etgan.   Bundan
tashqari,   sayyohlar,   darveshlar,   xat   tashuvchilar,   jangchilar   ham   bu   qadim
yo`llardan foydalanishgan, qaroqchi – yo‘lto‘sarlar izg‘ib yurgan. 
Buyuk   ipak   yo‘lining   asosiy   va   tarmoqli   qismlarini   tabiiy   va   iqtisodiy
geograiya,   etnografiya,   arxeologiya,   ekologiya   kabi   fanlarning   nazariy   va
metodologik   asoslariga   tayanib   tadqiq   etish,   karvon   yo‘llarining   har   ikkala
tomonida   tutashgan   maydonlarning   tabiiy-ekologik   va   o‘lkashunoslikka   oid
xaritalarini tuzish, unga noyob tabiat va kishilar qo‘li bilan bunyod etilgan tarixiy-
4
  Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi. - Toshkent, “O‘qituvchi”, 1997. B. 33.
7 arxeologik   obida   va   yodgorliklarni,   qadimgi   yo‘llarning   ko‘rinishlarini   tushirish
lozim.   Qadimgi   G‘arb   –   Rim,   Afina   dunyoning   eng   sharqiy   chegarisi   deb   O‘rta
Osiyo hududlarini xuddi shuningdek, Sharq-Xitoy esa “G‘arbiy mamlakatlar” deb
aynan   bizning   diyorimizni   bilar   edilar.   Demak,   O‘zbekiston   G‘arb   bilan   Sharq
uchrashgan   diyor,   ikki   dunyoning   yaqinlashuvida,insoniyat   sivilizatsiyasi
yaxlitligida   O‘zbekistonning   xizmati   buyukdir.   Darhaqiqat,   G‘arb   –   Yevropa   va
Sharq   –   Osiyo   sivilizatsiyasi   qachon   bir-biri   bilan   uchrashdi 5
.   Miloddan   avvalgi
VI-V   asrlarda   yashagan   yunon   tarixchisi   Gekatey   “Yerning   ko‘rinishi”   asarida
Osiyo,   Sharq   dunyosining   ta’rifini   bergan.   Yunonlar   Hindistonning   g‘arbiy
hududlari va Pomir tog‘larini Osiyoning chegarasi sifatida, u yerlardan sharqda esa
hayot yo‘q, qorong‘ulik va zulmatdan iborat cheksiz Okean deb tasavvur qilishgan.
Xuddi shuningdek, Gekateydan  yarim  asr keiyn, miloddan avvalgi  V asr o‘rtalari
o‘zining “Tarix” asarini yaratgan, tarix ilmining otasi nomi bilan mashhur bo‘lgan
Gerodot   ham   Xitoyning   borligini   bilmas   edi.   “Quyosh   chiqishidagi   birinchi   xalq
bu-hindulardir,   ularning   sharqroq   hududlari   qumli   sahrolardan   iborat   bo‘lib,   u
yerlarning   qandayligini   hech   kim   ayta   olmaydi   ”,   -   deb   yozadi   Gerodot.   Lekin
yunonlar   va   Rim   tarixchilari   bizning   yurtimizni   -   “Baqtri”,   “Xorazm”,
“So‘g‘diyona”,   “Marokanda”,   “Ksenippa”,   “Nautaka”,   “Sisimetr   qoyasi”,
“Saklar”,   “Oks   va   Yaksart”,   “Oksiart   va   Rokshanak”larni   dunyoga   mashhur
qildilar.   Demak,   ming   yillar   davomida   G‘arb   dunyoning   sharqiy   chegaralari   deb
bizning   yurtimiz   hududlarini   bilgan 6
.   Xitoy   sivilizatsiyasi   uzoq   asrlar   davomida
tashqi   dunyodan   ajralgan   holda   mustaqil   rivojlandi.   Ushbu   alohidalik   hatto
miloddan   avvalgi   VI-V   asrlarda   yashagan   Konfutsiy   falsafasida   ham   o‘z   aksini
topdi.   Unga   ko‘ra,   dunyoning   asosi   mutanosiblik   va   nomutanosibliklardan   iborat
bo‘lgan.   Bu   nima   degani?   Konfutsiy   tilga   olgan   bu   tushunchalar   dunyoga   emas,
faqat   Xitoyga   taalluqlidir.   Mutanosiblik,   bu   Xuanxe   va   Yanszi   daryolari
havzalaridagi   unumdor   yerlar   va   u   yerlarda   joylashgan   o‘troq   dehqonlar   bo‘lib,   ,
miloddan avvalgi II asrda Xitoyda hukmronlik qilgan Xan sulolasi ma’lum siyosiy
5
  www.e-tarix.uz  
6
  Xo‘jayev A. Buyuk ipak yo`li . Toshkent. “O`zbekiston milliy ensklopediya”Davlat ilmiy nashriyoti.-2007. B. 91-
93.
8 maqsadlar   bilan   Turkistonga   Chjan   Szyanni   elchi   qilib   yuborgan.   Elchiga   Xitoy
manbalarida   Dayueji   (Ulug‘   yueji,   Ulug‘   to‘xoriylar   davlatiga   borib   uning
hukmdorini   Xun   imperiyasiga   qarshi   kurashda   hamkorlik   qilishga   da’vat   etish
nomutanosiblik   esa   vohaning   shimoli   va   g‘arbiy   chegaralaridagi   qumli   sahro
hamda dashtlar, u yerlarda umrguzaronlik qiladigan ko‘chmanchi chorvadorlar edi.
Bu   ikki   dunyo   bir-birlariga   qarama-qarshi   qo‘yilgan   edi   va   shu   sababdan   ham
ularning o‘zaro munosabatlari aksariyat davrlarda tinimsiz janglar tarixidan iborat
bo‘ldi.   Xitoyning   “G‘arbiy   mamlakatlar”ni   kashf   etishi   “Buyuk   ipak   yo‘li”ning
ochilishi bilan uzviy bog‘liqdir. “Buyuk ipak yo‘li” qachon va qayerda shakllandi?
Ushbu   1877   yili   Germaniyada,   nemis   geografi   Ferdinand   fon   Rixtgofenning
“Xitoy” asari nashrdan chiqdi va ushbu kitobda ilk bor “Buyuk Ipk yo‘li” atamasi
tilga   olindi.   Nemis   olimining   niyati   oqligidanmi   yoki   butun   dunyo   geograflari
tilining   uchida   turgan   atamani   joyiga   qo‘yib,   o‘z   vaqtida   aytganidanmi   -   “Buyuk
ipak   yo‘li”   atamasi   tez   orada   ommalashib   ketdi   va   tarixda   abadiy   qoldi.   Savolga
javob qidirish uchun bir-biri bilan bog‘liq ikki voqelikni eslashni joiz deb bilamiz. 
Birinchi   voqelik.   Miloddan   avvaalgi   II   asrda   Yanszi   va   Xuanxe   daryolari
oralig‘ida   vujudga   kelgan   Xan   davlati   kuch-qudratga   to‘layotgan   bir   davrda,
“Samoviy imperiya” tuzish niyatida yon-atrofiga hamla qilayotgan hukmdor “sirli
G‘arb” o‘lkalariga Chjan Szyan nomli shaxsni elchi o‘rnida jo‘natgan. U 13 yillik
safardan   so‘ng,   miloddan   avvalgi   126   yili   omon-eson   imperator   saroyiga   qaytib
keldi.   So‘zsiz   Chjan   Szyan   juda   iste’dodli   va   o‘ta   sinchkov   shaxs   edi.   Ma’lumki
unga josus vazifasi topshirilgandi. Ammo mazkur davlatga borish uchun u albatta
Xunlar ta’siridagi  hududlardan o‘tishi  lozim edi. Chjan Szyan Xitoyning poytaxti
Chang’andan   miloddan   avvalgi   138   yili   yo‘lga   chiqib,   miloddan   avvalgi   127   yili
Farg‘ona   davlatiga   yetib   kelgan.   Shu   oradagi   11   yil   davomida   u   Xunlar   yurtida
asirlikda   bo‘lgan 7
.   Xitoy   elchisi   asirlikdan   qutulgandan   so‘ng,   farg‘onaga   yetib
keladi. Bu yerda u ko‘p yangiliklar bilan tanishadi.Shirinlikda tengi  yo‘q bo‘lgan
Farg‘ona uzumi va uning suvidan tayyorlangan ichimlik shifobaxsh ekanligi Chjan
Szyanni   hayratga   soldi.   Elchi   miloddan   avvalgi   126   yilda   Chang’anga   (hozirgi
7
  Shirinov T. G‘arb bilan Sharq uchrashgan diyor. “Xalq so‘zi”, 2004 yil 16 oktabr.
9 Shian shahri) qaytib borganida Xan sulolasi hoqoni Udiga ( miloddan avvalgi 140-
85 yillar) uzumning shirinligi va shifobaxsh ekanligi, undan tayyorlangan musallas
ham inson sog‘ligi uchun foydali ekanligi haqida mamnuniyat bilan so‘zlab bergan
va bu o‘simlikni mo‘jiza deb ta’riflagan. Bu haqda xitoy tarixchisi Lyu Yingsheng
quyidagilarni yozadai: “Chjan Szyan g‘arbiy mamlakatlarga elchi bo‘lib borganida
Doonda   uzumdan   ko‘p   miqdorda   aroq   ishlab   chiqarilishini,   boylar   saqlaydigan
uzum   arog‘ining   hajmi   ba’zida   10   ming   puddan   oshishini   ko‘rgan.   Qadimda
Xitoyda   ishlab   chiqarilagn   aroqning   quvvati   nisbatan   past   bo`libgina   qolmasdan,
balki u osongina achib, buzilib qolar edi. Dovonda boylar saqlagan uzum arog‘i bir
necha   yil   tursa   ham   buzilmas   ekan...   Qaytishda   elchi   uzum   tokidan   Xitoyga   olib
ketib, Udiga taqdim qildi. Udi uzum tokini saroy bog‘iga ekib qo‘yishni buyurdi”.
Udining farmoni bilan ekilgan tok keyinchalik ko‘paytirilgan. Fikrimizcha, Chjan
Szyan   tokni   o‘stirish   texnologiyasini   ham   yaxshi   o‘rganib   kelgan   bo‘lishi   kerak.
Shundan   ma’lumki,   uzumning   Xitoyga   tarqalganiga   21   asrdan   ko‘proq   vaqt
bo‘lgan.   Chjan   Szyan   vataniga   qaytib   kelganida   uzumni   zamonaviy   xitoy
talaffuzida “putuo, qadimgi talaffuzda ”budav”, uzumdan tayyorlangan ichimlikni
esa   “putuo   jyu”   deb   atagan.   Ikkinchi   atamadagi   “jyu”   aroq   so‘zining   ekvivalenti
hisoblanadi.   Lekin   xitoy   tilida   ushbu   atama   barcha   quvvatli   ichimliklarga
ishlatiladigan umumiy nom hisoblanadi. Uzumning Xitoyga tarqalishi bilan uning
nomi   xitoy   tiliga   kirib   borgan.   Ayrim   xitoy   olimlari   qadimiy   forsiy   tilda   uzum
“buda”, yunon tilida “budruvz” deb atalganligini hisobga olib, Chjang Szyan mana
shu   nomlarning   birontasidan   olgan   bo‘lsa   kerak,   deb   taxmin   qilishadi.   Uzum
o‘stirish   Xitoyga   tarqalishi   bilan   birga,   ushbu   mamlakatda   undan   musallas   ishlab
chiqarish   uslubi   ham   o‘zlashtirildi.   Bedaning   Xitoyga   tarqalishi   ham   Chjan
Szyanning Farg‘onaga birinchi  marta  kelishi  va bu yerda tezchopar  tulpor  otlarni
ko‘rishi   bilan   bog‘liq   bo‘lgan.Chjan   Szyan   Farg‘onada   ko‘rgan   tulpor   otlar
tezlikda   va   uzoqqa   chopishda   mo‘g‘ul   otlaridan   katta   farq   qilgan.   Shu   bois   elchi
tulporlarni   boqish   uslubi   bilan   yaxshi   tanishgan.   Chjan   Szyanga   farg‘onaliklar
tulpor   otlarni   boqishda   ishlatiladigan   beda   yangilik   bo‘lib   ko‘ringan.   Vataniga
10 qaytib   ketishida   u   o‘zi   bilan   beda   urug‘ini   olib   ketgan 8
.   Chang’anga   qaytib
borgandan   so‘ng   Chjan   Szyan   Udi   hoqonga   tulpor   otlar   va   ularni   boqish   uchun
muhim   ahamiyat   kasb   etadigan   o‘simlik-beda   haqida   barcha   ko‘rgan   –
eshitganlarini   so‘zlab   bergan.   Josuslik   vazifasini   o‘tagan   elchining,hatto   biror-bir
diqqat   e’tiborga   arzigulik   ikir-chikirlar   ham   chetda   qolmagan   hisobotidan
imperator   Udi   va   saroy   ahli   hayratga   tushdi.   Imperator   Chjan   Szyanga   “Buyuk
sayohatchi   ”titulini   berdi.   Ilk   bora   “Samoviy   imperiya”   ayonlari   sirli,   afsonaviy
“G‘arb   mamlakatlari”   -   Davan   (Farg‘ona),   Kan   (So‘g‘diyona),   Kanszyuy
(Xorazm),   Dasya   (Baqtriya),   Ansi(Parfiya),   Shendu(Hindiston)   davlatlari   haqida
ajoyib-g‘aroyib   hikoyalarni   eshitdilar.   Ayniqsa,   Chjan   Szyanning   Farg‘onaning
bo‘yi ikki metrdan oshadigan bahaybat, o‘ta baquvvat, yeldek uchadigan “samoviy
otlar”i   to‘g‘risidagi   axboroti   hammani   hayratga   soldi.   Chunki,   Xitoy   ahli   o‘sha
davrlarda   odam   minganda   chavandozning   oyog‘i   yerga   tegib   turadigan,   harbiy
yurishlar   u yoqda  tursin,  hatto kundalik  hayotda ham   hech  vaqoga  yaramaydigan
pakana,   mitti   poni   otlarini   bilar   edilar.   Bu   axborot,   ayniqsa,   imperator   Udini
qiziqtirib   qoldi9   .   Ikkinchi   voqelik.   Xitoy   hoqoni   elchining   gapini   eshitib   darhol
shunday   tezchopar   otlar   bilan   qo‘shinni   ta’minlash   rejasini   tuza   boshlagan.   Shu
bois Udi tulpor otlarni olib kelishdan oldin ularning asosiy ozuqasi bo‘lgan bedani
ham   saroy   yonidagi   boqqa   ekishga   va   shundan   keyin   uni   ko‘paytirishga   farmon
bergan. Oradan ko‘p o‘tmay Xitoyda beda ekish keng tarqala boshlagan.
1.2. Buyuk ipak yo‘li manbashunosligi
“Buyuk   ipak   yo‘li”   qachon   paydo   bo‘lgan   degan   masala   hanuzgacha
munozarali   bo‘lib   kelmoqda.   Ayrim   tadqiqotchilar   Xitoy   manbalariga   tayanib
mazkur yo‘l miloddan avvalgi II asrda Xitoy elchisi Chjan Szyanning Turkistonga
kelishi   munosabati   bilan   ochilgan   deb,   aytishgan.   Bu   fikr   to‘g‘ri   deb   ayta
olmaymiz, chunki elchi bu yo‘lning qadimiy Xitoy bilan Turkiston shaharlarigacha
bo‘lgan   qismini   ochib   bergan.   Elchigacha   bo‘lgan   ming   yildan   ortiqroq   davr
8
  Zokirov Sh., Soatov A. Bu qadim yo‘llar. Fan va turmush, 1991 yil. 7-son. B . 15-16.
11 davomida   Yevropa   va   Yaqin   Sharq   davlatlaridan   O‘zbekiston   orqali   Xitoyga
boradigan savdo yo‘li mavjud edi. Unda asosan turkistonliklar faoliyat ko‘rsatgan.
Xitoy   manbalariga   chuqurroq   yondashilsa,   Buyuk   ipak   yo‘li   kamida   3-4   ming
yillik   tarixga   ega   ekanligi   ma’lum   bo‘ladi.   Buni   arxeologik   manbalar   ham
tasdiqlaydi. So‘nggi 30 yil davomida Xitoy arxeologlari tomonidan qadimiy Xitoy
viloyatlaridan topilgan ashyoviy dalillar ushbu fikrni to‘la isbotlaydi. 
Chunonchi, 1976 yili Xenan o‘lkasi  An’an viloyatida joylashgan In xonligi
hukmdori  Udingning (miloddan avvalgi 1365-1324) kanizagi  Fu Xao qabri  Xitoy
arxeologlari   tomonidan   ochilganda,   uning   ichidan   ko‘p   miqdorda   qosh   toshidan
yasalgan   buyumlar   topilgan.   Maxsus   tekshirish   va   tadqiqotlar   natijasida   qabr
ichidan olingan 1928 ta buyumdan 756 tasi oq, qora, yashil, novot va sariq rangli
qosh   toshlaridan   nihoyatda   ustalik   bilan   yasalgan   buyum   va   taqinchoqlar   bo‘lib,
bundan   3,5   ming   yil   muqaddam   Xitoy   bilan   Xo‘tan   orasida   savdo   yo‘li   mavjud
bo‘lganlgining   isbotidir.   Hozirgi   Shinjong   Uyg‘ur   Muxtr   o‘lkasi   hududida   ham
miloddan   avvalgi   IV-III   asrlarga   oid   qabrlar   ichidan   Xitoyda   lakdan   yasalgan
likopcha, bronza va boshqa metalldan yasalgan oynaklar topilgan. Ushbu ashyoviy
dalillar Chjan Szyangacha ham qadimiy Xitoydan g‘arb tomonga qarab yuriladigan
yo‘llar   mavjud   ekanligini   ko‘rsatadi.   Miloddan   avvalgi   IV-III   asrlarda   qadimiy
Xitoyda ishlab chiqarilgan ipak matolarning Hindiston va Yevropa mamlakatlarida
keng   tarqalishi   ham   Chjan   Szyanning   Farg‘onaga   borishidan   avval   Xitoyda
Janubiy   Osiyo   va   Yevropa   mamlakatlariga   O‘zbekiston   orqali   o‘tadigan   qadimiy
savdo yo‘li bo‘lganligini ko‘rsatadi. 26 Buyuk ipak yo‘lida amalga oshirilgan ikki
tomonlama   harakatlar   to‘g‘risida   Hind   daryosi   yuqori   qismlaridan   topilgan   ko‘p
sonli   qoyatosh   yozuvlari   va   suratlaridan   ko‘pgina   qimmatli   ma’lumotlarni
olishimiz mumkin. Ular milodning I-VIII asrlariga tegishli bo‘lib ko‘pchilik qismi
kushon   davrida   –   I-II-III   asrlarda   yozib   qoldirilgan   yozuvlar   turlicha   shakldagi
hind   xatlari   bilan   bitilgan.   Shuningdek   Baqtriya,   parfiya   va   xitoy   yozuvlari   ham
mavjud.   Ularning   ko‘pchiligi   so‘g‘d   tilida,   Ushbu   yodgorliklar   harbiy   askarlar,
kushon,   so‘g‘d,   xitoy   savdogarlari,   rassomlar,   budda   monaxlari,   ziyoratchilar
12 tomonidan   qoldirilgan   bo‘lib,   ipak   yo‘lidan   foydalanuvchilarning   o‘ziga   xos
“qaydnomalar daftarchasi” sifatida namoyon bo‘ladi. Buyuk ipak yo‘lining janubiy
yo‘nalishida   joylashgan   Baqtriya   hududidan   topilgan   Tillatepa   (milodning   (I-II
asrlar)   va   Bagram   (milodning   III   asri)   yodgorliklaridan   buyumlar   tadqiqotchilar
uchun qimmatli ma’lumotlarni taqdim etdi. Topilmalar orasida, ellin madaniyatiga
mansub   ashyolar-zargarlik   buyumlari,   bronza   va   shisha   mahsulotlari,   gipsdan
yasalgan   muhrlar,   tangalar,   Hind   yodgorliklaridan   bo‘lgan   ishlov   berilgan   fil
suyaklari,   bronza   oynalar,   lak-bo‘yoqlar,   zargarlik   buyumlari   kabi   Xitoyda
yasalgan   yodgorliklar   alohida   ajralib   turadi.   Ularning   har   biri   qay   uslubda
yasalganligi, qaysi xalq unga ishlov berib, tovarga aylantirganini yaqqol ko‘rsatadi.
Savdo   karvonlari   bilan   birgalikda   ipak   yo‘li   tarmoqlari   bo‘ylab   ko‘chib   yurgan
turli shakl va ko‘rinishdagi tangalar ham biz uchun qimmatli manbadir. Ular tarix
ifodachisi, o‘ziga xos yilnoma. Hozirgi kunda ham arxeologlar ushbu tarixiy savdo
yo‘li   trassalaridan   ko‘pgina   xazinalarni   topmoqda.   Topilayotgan   tangalar   bizga
ma’lum   davr   haqida   va   asosiysi,   savdoning   xarakterini   aniqlab   beradigan   barcha
tarixiy   jarayonlarda   ishtirok   etgan   turli   mamlakatlar   o‘rtasidagi   munosabatlar
haqida   aniq   ma’lumotlar   bera   oladi.   Masalan,   Termizdan   Rim   tangalar   xazinasi,
kushonlar tangalari O‘rta Yer dengizi atrofi hududlaridan topilgan. Yuqorida aytib
o‘tilganidek, Xitoy manbalariga chuqurroq yondashilsa.  Buyuk ipak yo‘li  kamida
3-4 ming yillik tarixga ega ekanligi ma’lum bo‘ladi. Buning dalili sifatida ana shu
manbalardagi   ayrim   ma’lumotlarga   murojaat   qilish   o‘rinli,   deb   hisoblaymiz.
Dastavval   Buyuk   ipak   yo‘lini   Xitoy   elchisi   Chjan   Szyan   ochgan   degan   fikrni
qo‘llovchi   mualliflar   ishora   qilgan   Xitoy   manbalariga   sinchiklab   e’tibor   berib
ko‘raylik.   Darhaqiqat,   miloddan   avvalgi   II   asrdan   keyin   bitilgan   ayrim   xitoy
manbalarida   va   tarixiy   adabiyotlarida   avvalgi   Xan   imperiyasi   (Chyan   Xan   –
miloddan avvalgi 206, milodiy 208), elchisi Chjan Szyanning Farg‘onaga (qadimgi
manbalarda   Dayyuan   yoki   Davan),   Kangqa   (Kangkiya)   kabi   mamlaktlarga   borib
kelishidan   oldin   xitoyliklar   ushbu   davlatlar   va   ularga   boradigan   yo‘l   haqida   aniq
ma’lumotlarga ega emas edi. Ular faqat o‘zlarining shimoliy va g‘arbiy tomonidagi
yon qo‘shnilarnigina bilishar edi. Buning sababi birinchidan, Xitoyda tarqoqlik va
13 o‘zaro urushlar davom etib turgan bir paytda uning g‘arbiy va shimoliy tomonida
yashagan   xalqlar   kuchli   davlat   tuzumiga  ega   bo‘lgan  edi.   Miloddan   avval   tashkil
topgan   Xunlar   imperiyasi   va   undan   ham   oldin   mavjud   bo‘lgan   Yueji   davlati   ana
shular   jumlasidandir.   Qolaversa,   uzoq   davr   davomida   xunlar   Taklamakon   cho‘li
atrofidagi mamlakatlar va ular hududidan o‘tadigan savdo yo‘llarini nazorat qilish
imkoniyatiga   ega   bo‘lishgan.   “Miloddan   avvalgi   177-176   yili,   -   deb   yozilgan
Shiyuy   tungishida,   -   Xun   podshosi   Mavdun   Shangyuy   xoqon   yuejilarni   tor-mor
keltirib, ularning askariyat qismini o‘z joylaridan ko‘chib ketishga majbur qilgan,
shundan  so‘ng   Siyuy  (g‘arbiy  mamlakatlar)   xunlar  ta’siriga  o‘tgan”.   Ikkinchidan,
Xitoy   xalqi   o‘zlari   yashagan   joyning   tabiiy   sharoitiga   moslashgan   holda
dehqonchilik   bilan   shug‘ullanishgan.   Xitoyning   g‘arbiy   tomonidagi   cho‘llardan
o‘tish   uchun   xitoylarda   ot   va   tuyalar   bo‘lmagan.   Xunlar   va   ularga   tobe   bo‘lgan
xalqlar   hayotida   chorvachilik   muhim   rol   o‘ynaganligi   sababdan,   ularda   harakat
vositalari   yetarli   bo‘lgan.   Shuning   uchun   ham   Chjan   Szyangacha   bo‘lgan   davrda
Xitoyga   Buyuk   ipak   yo‘li   bilan   borib   savdogarchilik   qilganlar   Markaziy   Osiyo
xalqlarining   vakillari   bo‘lgan   edi.   Xitoylar   yuejilar   va   xunlar   nazoratidagi
yerlardan o‘tolmagan. Haqiqatan xitoylar uchun ushbu yo‘lni birinchi bo‘lib bosib
o‘tgan   shaxs   Chjan   Szyan  hisoblanadi.   Ma’lumki,   Xitoy  elchisi   Farg‘onaga  yetib
borguncha   o‘n   28   yildan   ortiq   vaqt   xunlar   tomonidan   ushlab   qolinadi.   Hattoki,
oilali   bo‘lib   qolsa   u   maqsadidan   voz   kechishi   mumkin,   degan   o‘yda   xunlar   uni
uylantirib ham qo‘yishadi. Chjan Szyan esa maqsadidan voz kechmaydi. Qaytishda
elchi   Taklamakon   cho‘lining   janubiy   tomonidan   aylanib   o‘tmoqchi   bo‘lganida
yana xunlar qo‘liga tushib qoladi. Xitoy manbalarini sinchiklab o‘rganilganda shu
narsa   ma’lum   bo‘ldiki,   Chjan   Szyanning   Turkistonga   ikki   marta   kelishi   nafaqat
xitoylar uchun mazkur mintaqaga yo‘l ochish, balki Xan imperiyasiga Buyuk ipak
yo‘lini   nazorat   qilish   huquqini   xunlardan   tortib   olishga   zamin   yaratib   berdi.
Shunga   asoslanib,   Xitoy   tarixchilari   “Chjan   Szyan   Siyuyga   yo‘l   ochdi”,   deb
ta’riflaydilar.   Ammo   Ipak   yo‘li   Xitoy   elchisining   g‘arbga   qilgan   safari   bilan
ochilgan,   undan   avval   u   yo‘l   yo‘q   edi,   deb   aytish   haqiqatga   to‘g‘ri   kelmaydi.
Binobarin,   Xitoy   elchisining   Farg‘onaga   borishidan   ko‘p   asrlar   muqaddam
14 Markaziy   Osiyo   mamlakatlaridan,   jumladan,   sharqiy   Turkistondan   Xitoyga   turli
mollar olib borilgan. Bu haqda Xitoy manbalarida ham ko‘p ma’lumotlar mavjud 9
.
Buyuk   ipak  yo‘li   va   uning  jahon   madaniy   taraqiyotidagi   ahamiyatini   o‘rganishda
“Tungshi”   (Umumiy   tarix),   “Ziji   tungjyan”   (Hukmdorlar   faoliyatiga   yordam
beruvchi   ko‘zgu),   “Tunjyan   jishi   benmo”   (Hukmdorlar   faoltyatiga   yordam
beruvchi muhim tarixiy voqealar bayoni), “Sin Tangshu (Tang sulolasining yangi
tarixi), “Musulmon tabobati”, “Sichou chjilu maoyi shi”(Ipak yo‘li savdo aloqalari
tarixi),   “Yuan   shi”   (Yuan   sulolasining   tarixi),   “Sayyid   Ajjol   shajarasi”,
“”Syanyang   sulolasi   shajarasi,”Jeng   sulolasi   shajarasi”,”Ma   sulolasi   shajarasi”,
“Jeng Xe sulolasi  tarixi, shuningdek Syuan Szyanning “G‘arbiy hududlar bo‘ylab
sayohat   haqida   qaydlar”   kabi   xitoy   manbalari   muhim   o‘rin   tutadi.   O‘rta   asrlarda
Xitoyda   ayrim   tarixiy   masalalarga   bag‘ishlangan   va   avvalgi   an’analardan   farqli
o‘laroq,   yangi   uslub   bilan   yozilgan   asarlar   yuzaga   kelgan.   “Tungshi”   (Umumiy
tarix), “Ziji  tungjyan”(Hukmdorlar   faoliyatiga  yordam  beruvchi   ko‘zgu), “Tunjya
jishi   benmo”   kabi   asarlar   ana   shular   jumlasidandir.   Mazkur   manbalarda
so‘g‘dlarning   kelib   chiqishi,   ularning   Byuuk   ipak   yo‘lidagi   faoliyati   to‘g‘risida
muhim   ma’lumotlar   mavjud.   766-801   yillarda   yozilgan   “Tundyan”   nomli   asarda
So‘g‘d davlati “Pomirning g‘arbidagi yirik davlat uning qaromog‘ida 400 dan ortiq
mayda   shahar   davlatlar   mavjud.   Tay’udi   davrida   (milodiy   408-452)   elchi
yuborgan”,   deb   zikr   etilgan.   Chjou   sulolasi   tarixida   yozilishicha   “Baodin
(xoqonning) 4 yili (564) So‘g‘d xoqoni Chaanga sovg‘alar bilan elchi yuborgan”.
Ushbu   ma’lumotlardan   ko‘rinib   turibdiki,   milodiy   V   asrdan   VI   asrning   o‘rtalari
so‘nggi   choragigacha   bo‘lgan   davrda   So‘g‘d   davlati   yirik   davlat   sifatida   Xitoy
bilan   aloqa   qilib   turgan.   Suy   sulolasi   tarixining   (Suy   shu)   83-bobida
ko‘rsatilishicha,   O‘zbekiston   hududida   joylashgan   9   shahardan   borgan
savdogarlarni “Chjaovu jyu shin xu (9 ismli yoki mamlakatli xo‘rlari) deb atalgan.
“Chjaoo‘   xu”   deb   ham   aytiladi.   Mazkur   9   mamlakatga   Kang   (Samarqand),   An
(Buxoro),   Tsao   (Samarqandning   g‘arbi-shimolida   joylashgan   Kabudan,   Xabud
shahri),   Shi   (Toshkent),   Mi   (Samarqand   yonidagi   Zarafshon   daryosi   janubida
9
  Кобзевa О. У истoков научного изучения Великого шелкового пути.  O`zbekiston tarixi. 2000 yil. 4-son. B. 34-
36.
15 joylashgan   Maymarx   shahri),   Xe   (Samarqand   bilan   Buxoro   oralig‘ida   joylashgan
Koshona   shahri)   Xuoshyun   (Xorazm),   Fadi   (O‘zbekistonning   g‘arbi-janubida
joylashgan   Betik   shahri),   Shi   (Kesh,   Shahri   Syab)   kabi   kichik   davlatlar   kirgan.
Sug‘d   davlati   parchalanib   ketganidan   so‘ng,   uning   o‘rnida   9   ta   kichik   xonliklar
tashkil   topgan 10
.   “Xitoyda   Buyuk   Tyan   hukmdorligi   vaqtida   g‘arbiy   hududlar
bo‘ylab   sayohat   haqidagi   qaydnomlar”ni   Syuan   Szyan   imperator   Tan   Tsunga
bag‘ishlab  yozgandi  va bu risola hanuzgacha islom  lashkarlari kelguncha bo‘lgan
Osiyo   haqidagi   asosiy   hujjat   bo‘lib   qolmoqda.   Syuan   Szyan   602   yilda   Xunan
viloyatida konfutsian oilada tug‘ilgan, odatda mazkur sulolada ilm olish va bilimli
bo‘lish an’anaviy edi. Uning to‘rt akasidan budda rohibi bo‘lgan birining ta’sirida
sakkiz yashar Szyan budda yozuvini  o‘rgana boshlaydi. Rohiblik tariqatiga butun
vujudi   bilan   berilib   ketgan   o‘n   ikki   yoshli   bola   din   amaldorlariga   “yagona
maqsadim   Budda   dinini   keng   yoyish”   deya,   qat’iyan   e’lon   qilib,   yuzlab   o‘z
yoshidan   katta   nomzodlardan   o‘zib   ketib,   erkaklar   ibodatxonasining   mo‘min
tinglovchisiga aylandi. 622 yilda u yetuk rohib bo‘lib yetishadi. Budda matnlarini
o‘rganar ekan, Syuan Szyan shunday xulosaga keldi: sanskritdan tarjimada ko‘plab
noaniqliklar va yanglish joylar bor, qo‘lyozmalar to‘plamlarining o‘zida esa uzuq-
yuluq   o‘rinlar   uchraydi.   Shu   bois   yosh   rohib   sayohatlar   orqali   buddizmning
birlamchi   manbalarini   topib   kelishga   umid   bog‘laydi.   Mazkur   ta’limot   vujudga
kelgan   va   uning   asaochisi   yashagan   Shimoliy   Hindistondagi   muqaddas   joylarga
ziyoratga   borishni   maqsad   qiladi.   Biroq   imperator   bunday   sayohatga   qarshi   edi.
629   yili   Syuan   Szyan   maxfiy   ravishda   Sianni   tark   etib,   Xitoyning   g‘arbiy
viloyatlariga   yo‘l   oladi.   Ziyoratchi   Buyuk   ipak   yo‘li   bo‘ylab   Xitoy   davlati
sarhadlarini bildiruvchi beshta qorovul minorasini ortda qoldirib, xitoyliklar “Qum
daryosi”   deb   ataydigan   “Taklamakon”   sahrosini   kesib   o‘tadi.   Ammo   Tibet   va
Himolayni   oshib   o‘tishning   iloji   yo‘q   edi.   Hindistonga   to‘g‘ri   yo‘l   yo‘q   edi.   Shu
bois   baland   tog‘li   to‘siqni   O‘rta   Osiyo   orqali   shimoli-g‘arbdan   aylanib   o‘tishga
to‘g‘ri  kelardi 11
. Nihoyat, musofir  Tyan-Shan etaklaridagi  Homiy vohasiga,  so‘ng
Buyuk   ipak   yo‘lining   Shimoliy   tarmog‘i   bo‘ylab   yastangan   vohani   kesib   o‘tib,
10
  Xo‘jayev A. Xitoy manbalarida so‘g‘dlarga oid ayrim ma`lumotlar .” O`zbekiston tarixi”. N1. 2004.B. 52-61
11
  Mirzayev R. Syuan Szyan: budda ziyoratgohlariga sayohat. Moziydan sado, 2004 yil. 1-son. B. 23.
16 Turfonga   yetib   bordi.   Uning   kelgaini   haqidagi   xabarni   eshitib,   Turfon   hukmdori
qo’lida mash’al bilan peshvoz chiqdi. Sayyohga g‘oyat izzat-ikromlar ko‘rsatildi, u
dam   olgach,   katta   karvon   tuzib,   boshqa   davlatlar   hukmdorlariga   sovg‘a-salomlar
va   muhofaza   maktubi   bilan   ta’minlandi.   Ziyoratchi   Turfondan   Qashg‘ar   yerlari
bo‘ylab   hamrohlari   bilan   qalin   qor   bilan   qoplangan   Xon   Tangri   dovoni   orqali
Tyan-Shan   tog‘   tizmalaridan   olib   o‘tishga   majbur   bo‘ldi.   Bu   xatarli   sayyohati
vaqtida   odamlarining   uchdan   biri   va   ko‘plab   otlarni   yo‘qotgan   karvon   Issiqko‘l
yonida   to‘xtadi.”Suvning   rangi   ko‘kimtir-qora,   ta’mi   achiq   va   sho‘r.   Ko‘l
to‘lqinlari   qirg‘oqqa   tinimsiz   kelib   uriladi”-deb   tasvirlaydi   Syuan   Szyan
Issiqko‘lni. Mazkur  ko‘l qirg‘og‘i  G‘arbiy Turkiston xonining qishlik o‘rdasi  edi,
yozda esa u Toshkentda bo‘lardi. 
Syuan   Szyan   xon   bilan   630   yilning   oxirida   To‘qmoqda   uchrashdi.   “Xon
yashil atlas to‘n kiyib olgandi, boshiga aylantirib o‘ralgan sochining uch orqasiga
tushirib   qo‘yilgan   va   shoyi   tasma   bilan   tang‘ilgan   edi.   U   ikki   yuz   nafar   anyon
qurshovida   edi,   barchalari   zarli   to‘n   kiygan,   sochlari   o‘rilgan   edli.   Xonning   chap
va   o‘ng   tomonida   mo‘yna   va   jun   matoli   kiyim   kiygan   jangchilar   hamrohlik   qilar
edi.   Ular   tuya   va   otlarda   o‘tirib,   nayza,   yoy   va   bayroq   ko‘tarib   olishgandi.   Ko‘z
bilan   ularning   qanchaligini   chamalab   bo‘lmasdi”,-   bu   uchrashuvni   ana   shunday
tasvirlaydi. Rohib xonga Turfon hukmdorining maktubi va tuhfalarini topshirgach,
uni   ziyoratga   taklif   etishadi.   “Xon   chodiri   zardo‘z   kashta   bilan   bezatilgan   bo‘lib,
ko‘zni olar darajada yarqirab turardi. Barcha ayonlari uzun bo‘yradan bo`lib uning
yonidan joy oldilar. Ular shoyi matodan tikilgan yaltiroq liboslar kiyib olishgandi.
Xonning   tan   qo‘riqchisi   undan   orqaroqda   turardi,   garchi   xon   ko‘chmanchi
hukmdori bo‘lsada, uning davrida muayyan tartib-qoidalar mavjud eid”, deb hayrat
bilan ta’kidlaydi sayyoh. Syuan Szyan yo‘lda xonning o‘z vassallari – Gandxaran
hukmdorlariga   muhofza   maktublari   bilan   ta’minlangan   xitoy   jangchisi
hamrohligida chiqdi. G‘arbiy xonlik hukmdori mehmonga ellik toy shoyi va qora –
qizil   atlasli   kiyim   in’om   qildi.   G‘arbiy   xonlik   poytaxti   Toshkent   (Che-Shen)da
qisqa hordiqdan so‘ng, Syuan Szyan Samarqandning oltin vohasi tomon yo‘l oldi.
17 “Shimoli-g‘arbda biz na suvi, na giyohi bo‘lgan hosilsiz sahroga kirib keldik. Yo‘l
chek-chegarasizday   bo‘lib   ko‘ringan   sao‘ro   ichida   o‘oyib   bo‘lar   edi.   Qandaydir
uya   yoki   hamma   joyda   sochilib   yotgan   suyaklarga   qarab   yo‘lni   topishga   majbur
bo‘lardik”.Tanholikda   bir   yuz   ellik   millik   cho‘lni   qanday   kesib   o‘tganini
sayohatchi   ana   shunday   ifodalaydi.   Buyuk   ipak   yo‘li   chorrahasi   bo‘lgan
Samarqandda   Syuan   Szyanning   aytishicha,   “ko‘plab   mamlakatlarning   mollarini
ko‘rish mumkin edi, hunarmandlarning mahorati o‘sha mamlakatlardagidan necha
chandonbaland   edi”...Hindistondan   kelayotgan   karvonlar   Xitoydan   kelgan
karvonlar   bilan   shu   yerda   yuz   ko‘rishar   edi.   Syuan   Szyan   markazi   Samarqand
bo‘lgan   juda   katta   hudud   –   shimoli-sharqda   “Suyob”   (Mu   daryosi   vohasi)   ning
janubi-sharqdagi “Temir Darvoza”gacha So’g‘d deb nomlaydi. Bu vaqtda sug‘dlik
savdogarlar Buyuk ipak yo‘lida qizg‘in savdo olib borar edilar. Bu yo‘ldan O‘rta
Yer   dengizi,   Vizantiya,   O‘rta  Osiyo   Hindistonga   xitoy   shoyisi,   bronza   buyumlar,
ayollar pardoz buyumlari, lak, guruch, choy kelar edi. U yerlardan Xitoyga shisha
buyumlar, quruq mevalar, yangi sabzavot va ho‘l mevalar, paxta, otlar, turli ajoyib
buyumlar   borar   edi.   Sug‘ddan,masalan,   qo‘ylar,   sherlar,   tozilar,   qimmatbaho
javohirot olib borishardi.
18 II BOB. BUYUK IPAK YO‘LI BO‘YIDAGI SHAHARLAR TARIXI
2.1. Buyuk ipak yo‘lida joylashgan O`zbekiston shaharlar tarixi
Qadimgi   Buyuk   ipak   yo‘li   bir   necha   asrlar   davomida   Sharq   va   G‘arbni
bog‘lab   turdi.   Eramizdan   avvalgi   II   asrdan   boshlab   savdo   yo‘llarining   birikmasi
Xitoy   bilan   Rim   imperiyasini   bog‘lar   edi.   Xitoy   elchisi   Chjan   Szyan   nomi   bilan
bog‘liq Ipak yo‘li  I-II asrlarda keng rivojlandi. Xitoy bilan asosan  O‘rta Osiyolik
savdogarlar – dallollar savdo qilishardi. Qadimda Ipak yo‘li munosabati bilan I-II
asrlarda,   ya’ni   105-115   yillarda   Xitoy   Parfiya   bilan   aloqa   bog‘ladi.   Parfiyaliklar
katta qiziqish bilan ipakni xarid qilar edilar. Parfiyaliklardan ipak haqida rimliklar
bilishdi. Tarixchi Florning ma’lumotiga qaraganda rimliklar ko‘rgan birinchi mato
eramizdan   avvalgi   53-yil   Mark   Litsiniy   Krasni   mag‘lubiyatga   uchratgan
forslarning bayrog‘i bo‘lgan. Savdo yo‘llarining asosiy qismlari siyosiy vaziyatga
qarab o‘zgarib turardi. Aleksandr Makedonskiy imperiyasi tashkil topgandan so‘ng
savdo   aloqalari   kuchaydi.   Salavkiylarning   davrida   Ellin   hukmdorlarining   Oks
ortidagi davlatlarga qiziqishlari ortdi. 
Salavk   buyrug‘i   bilan   Demodam   eramizdan   avvalgi   293-280   yillarda
Yaksartga hujum qildi. U yerda Yaksart orti Antioxiya shahri qurildi. Arxeologlar
fikricha bu shahar Xonqa yaqinidagi (Toshkent viloyati, Oqqo‘rg‘on tumani) yoki
bu shaharning o‘zi qadimgi  Antioxiya bo‘lishi  mumkin. Sirdaryo ham  asosiy  suv
yo‘li   sanalardi.   Yaksartdan   tepaga   Chochdan   Orol   dengiziga   undan   Girkan
(Kaspiy)   dengiziga   keyinchalik   Volga   bo‘ylab   ,   Tanansiga   borilardi.   Antik   davr
mualliflari   ma’lumotlarida   Oksdan   G‘arbga   hind   mahsulotlari   yetkazilardi.
Salavkiylar davridagi ikkinchi ekspeditsiya Patrokiya nomi bilan bog‘liq. Aristobul
va   Stratosfen   patrokiya   so‘ziga   tayanib,   Oks   Osiyodagi   yirik   daryo   deyishdi.
Undan   Girkan   dengiziga   ko‘pgina   narsalar   olib   borilardi.   Strabon   ma’lumotiga
ko‘ra   Oksdan   o‘tuvchi   25   ta   kechuv   joylari   aniqlangan.   Hindistonga   boruvchi
boshqa   savdo   yo‘li   O‘rta   Yer   dengizidan   Buxoro   Baqtriyaga   yoki   Marg‘iyona
19 (Turkmaniston), Drangean (Eron) va Afg‘onistonga borgan.Savdoning rivojlanishi
shaharlar va aholi madaniyatining rivojlanishiga olib keldi. Miloddan avvalgi IV-II
asrda Buxoro so‘g‘dida, Poykent, Varaxsha, Ramish kabi shaharlar vujudga keldi.
Ularning   eng   mashhuri   Poykent   bo‘lib,   uni   savdogarlar   shahri   deb   atashardi.
Ko‘pincha   savdogarlar   savdo   yo‘lining   oxirigacha   borishmas   edi,   ular   kerakli
narsalarni   yarim   yo‘lda   sotib   olishar   edi.   Choch,   Samarqand   va   Buxoroda   Xitoy
savdogarlari mahalliy aholiga mahsulotlarni sotib kerakli narsalarni sotib olishgan.
Ipak   yo‘lining   shimoliy   yo‘nalishi   bo‘yicha  Xitoy,   O‘rta   Osiyo   va  Xind   tovarlari
Kavkaz va qadimgi rus shaharlari: Kiyev, Novgorodga borar edi. Miloddan avvalgi
I asrda xitoyliklarning yanada uzoqroqda joylashgan savdo sherigi Parfiya davlati
bo‘lgan.   Bu   davrda  Eron,   Xitoy,  Hindiston   bilan   Parfiya  davlati   o‘rtasida   muhim
tijoriy-iqtisodiy aloqalar mavjud bo‘lgan: “Ipak yo‘li” dan – Vaxsh, Qorategin va
Oloy vodiysi orqali Qashqarga; G‘arbiy yo‘l Parfiyadan Ekbatanga (Eron) bo‘ylab
davom   etgan;   “Oltin   yo‘l”   -   Dovon   (Farg‘ona)   orqali   Issiqko‘ldan   o‘tib   Sibirga
tomon   cho‘zilgan.   Hindistondan   zirovarlar,   mushki-anbarlar,   Xitoydan   ipak
matolar, temir nikel, mo‘yna keltirilgan. Markaziy Osiyoliklar va eronliklar Xitoy
bilan   Vizantiya   yoki   Xitoy   bilan   Yaqin   Sharq   davlatlari   o‘rtasida   bevosita   savdo
aloqalarining   rivojlanishidan   hech   qachon   manfaatdor   bo‘lmaganlar.   Chunki   bu
harakatning ostida katta iqtisodiy manfaat siyosati bor edi. Shu boisdan ham ipak
yo‘li uchun III asrdan boshlab Eron bilan Markaziy Osiyo o‘rtasida hayot-mamot
kurashi   kuchaydi.   Eron   va   Parfiya   o‘rtasida   qattiq   janglar   bo‘ldi 12
.   Kushon
podshohlari   davrida   O‘rta   Osiyo   xalqlari   hayotida   bir   qator   omillar   tufayli   katta
o‘zgarishlar yuz berdi: - birinchidan: ulkan markazlashgan quldorlik davlati tashkil
topdi;   -   ikkinchidan:shaharlar   ko‘payib,   xalqaro   savdo   aloqalari   kengayib   bordi.
Savdo   aloqalari   quyidagi   yo‘nalishlarda   rivojlandi:   “Ipak   yo‘li”   sharqdaXitoy,
janubda   Hindiston,   G‘arbda-Eron   orqali   Suriya   va   Rim,   shimolda-Xorzam   va
alanlar   mamlakati   orqali   Sharqiy   Yevropa   bilan   olib   borildi.   Yana   bir   yo‘l-Sibir
“Oltin yo‘li” mavjud edi. 
12
  Rahmonov Sh.. Buyuk Ipak yo‘lidagi bojxona. Moziydan sado. 2001 yil. 4-son. B. 15-17.
20 Eftalitlar   (V-VI   asrlar)   xalqaro   tijorat   sohasida   Eron,   Vizantiya,   Hindiston,
Xitoy   bilan   keng   aloqada   bo‘lishgan.   Ipak,   shisha,   dorivorlar,   qimmatli   tosh   va
bo‘yoqlar   bilan   savdo   qilishgan.   Eftalitlar   davrida   rangli   oyna   ishlab   chiqarish
rivojlangan.  U   O‘rta  Osiyodan   asosan   Xitoyga  tashilar  edi.  “Ipak  yo‘li   savdosida
Xitoy   manbalariga   qaraganda”   III-VII   asrlarda   Markaziy   Osiyo   va   O‘rta   Sharq
orqali o‘tgan ipak yo‘lining nazorati so‘g‘dlarning qo‘lida bo‘lgan. Binobarin, Vey
sulolasi   tarixining   102-bobida   “So‘g‘d   davlati   savdogarlari   ilgari   ko‘proq   Lyang
zaminiga kelib tijorat qilar edi”. Guzangda (Lyang va Guzang hozirgi Uvey shahri
bo‘lib,   ular   qadimda   Xesi   koridoridagi   yirik   savdo   markazlari   bo‘lgan)   ularni
ko‘plab   uchratish   mumkin   edi”,   deb   yozilgan.   Milodiy   IV   asrda   Xesi   koridorida
yashovchi   so‘g‘diylarning   soni   ko‘payadi.   Binobarin,   ayni   zamonda,   Xitoyda
o‘zaro   urush   bo‘layotganligi   tufayli   savdo   ishlariga   katta   putur   yetgan.   Xesi
koridori hukmdori ana shunday qaltis vaziyatda ham  savdo ishlariga katta e’tibor
berib,   so‘g‘diylarga   qulay   va   imtiyozli   sharoitlar   yaratishga   harakat   qilardi.
Natijada,   so‘g‘d   savdogarlari   bu   yerda   yashashni   ma’qul   topib,   Markaziy   va
G‘arbiy   Osiyo   mamlakatlaridan   olib   kelingan   mollarni   Xitoyning   boshqa
o‘lkalariga   tarqatishda   faol   harakat   qilishardi.   Oradan   ko‘p   o‘tmay   Markaziy
Xitoyning   bir   qator   shaharlarida   ham   so‘g‘diy   mahallalar   tashkil   topgan 13
.   “Tan
sulolasining yangi tarixi” (Sin tangshu) ning “G‘arbiy mamlakatlar” nomli bobida
zikr   etilishicha,   So‘g‘d   davlati   yemirilgandan   keyin   uning   ta’siri   ostida   hududda
bir  qancha mayda xonliklar tashkil topgan. Ana shu davrda Xesi  koridoriga kelib
joylashib tijorat bilan shug‘ullanganlar soni ko‘paydi. Mazkur manbada so‘g‘diylar
“savdo   ishlariga   qobil   keladi,   erkaklari   20   yoshga   to‘lgan   zahoti   o‘zga
mamakatlarga borib o‘z rizqlarini terishga harakat qiladilar”, deb ko‘rsatilgan. 
Vang Chjengya, Guan Lyanji, Li Mingvey Chen Aychju va Jin Yue kabi bir
guruh   xitoy   olimlari   so‘g‘diylarning   Buyuk   ipak   yo‘li   orqali   bo‘lgan   savdo   va
madaniy   aloqalarda   katta   rol   o‘ynaganligiga   katta   baho   berishgan:   “So‘g‘diylar
miloddan   avvalgi   V   asrlardan   boshlab   to   milodiy   X   asrgacha   bo‘lgan   taxminan
1500   yillik   davr   davomida   Ipak   yo‘li   orqali   bo‘lgan   aloqalarni   rivojlantirishda
13
  Buyuk Ipak yo‘lidagi Markaziy Osiyo shaharlari. Konferensiya materiallari. Samarqand, 1994. B. 176-177
21 nihoyatda   ulkan   hissa   qo‘shgan”.   So‘g‘diylar,   ayniqsa,   Dunxuan   viloyatida   ko‘p
edi.   So‘nggi   yillarda   mazkur   viloyat   hududida   amalga   oshirilgan   arxeologik
qazilmalar   natijasida   ko‘pgina   ashyoviy   dalillar   topilgan:   so‘g‘d   tilida   yozilgan
hujjatlar,   savdo   ishlariga   oid   tizim   daftarlari   hamda   o‘sha   davrga   oid   ashyolar
shular   jumlasidandir.   Chunonchi,   Dunxuan   viloyatida   topilgan   R-3559   raqamli
tizimlash daftarida quyidagilarni uchratish mumkin: “Dunxuan viloyatida jami 13
ta   qishloq   mavjud   bo‘lib,ularning   biri   Sungxua   qishlog‘i   deb   ataladi,   unda
yashovchilar   orasida   xo‘rlar   nihoyatda   ko‘p.   Sao   Syaosyao,   Sao   Tulichji,   Kang
(Samarqand)   davlatidan   kelgan   Kang   FU,   An   davlatidan   (Buxoro)   kelgan   An
Xaozi,   An   Jyasha,   Shi   (Shosh,   Toshkent)   davlatidan   kelgan   Shi   Sho‘lo‘dan,   Shi
Mono‘,   Mi   (Zarafshon   daryosi   janubidagi   Samarqand   davlatiga   qarashli   kichin
xonlik)   davlatidan   kelgan   Mi   Fo‘chjengyan,   Mi   Yuyvan   ismliklar   yashaydi”.   R-
3929   raqamli   ikkinchi   bir   hujjatda   Dunxuanda   yashagan   so‘g‘diylarning   olovga
topinganligi va ularning ibodatxonasi  borligi zikr etilgan. Shuning bilan birga, bu
yerdagi so‘g‘diylar ibodatxonasi hovlisining kattaligi eniga 100 qadam kelishi ham
ko‘rsatilgan.   Xitoy   tarixchisi   Li   Min   Veyning   yozishicha,   Dunxuan   viloyatining
Sungxua   qishlog‘i   va   Ancheng   shahri   so‘g‘diylar   eng   ko‘p   yashaydigan   joylar
hisoblangan. Lyu Yinsiengning yozishicha IV asrning birinchi yarmida Dunxuanda
yashagan “xushang” (xo‘r savdogarlari) ning soni 100 kishidan ortiq bo‘lgan. Vey
(220-265)   va   Jin   (317-420)   sulolari   davrida   so‘g‘diylar   Ipak   yo‘lidagi   Uvey
(Lyangjou)   shahrida   ko‘paygan.   So‘nggi   yillarda   Datang   viloyatida   topilgan
Shimoliy   Vey   sulolasi   davriga   oid   so‘g‘d   madaniyatiga   xos   buyumlarning
jumladan,   kumush   va   tilladan   yasalgan   idish-tovoqlarning   topilishi   bunga   isbot
bo‘ladi.   Xitoy   manbalaridagi   ayrim   ma’lumotlarga   qaraganda   qadimiy   Xitoyning
poytaxti   Chang’an   (Sian)   ham   so‘g‘diylar   ko‘p   joylashgan   shahar   hisoblangan.
Ularning ko‘pchiligi  yirik savdogarlar sifatida faoliyat ko‘rsatishgan.  Chang’anda
bir   necha   bozor   bo‘lganligi   va   so‘g‘diylar   odatda   bozorga   yaqin   joylarda
yashaganligi   chun   shaharning   bir   qator   joylarida   zardushtiylar   ibodatxonasi
mavjud bo‘lgan. Turk xoqonligi  davrida (VI-VIII asralar)  O‘rta Osiyo Eron bilan
savdo-sotiq   aloqalari   yaxshi   emas   edi.   Turklar   Vizantiya   bilan   bu   borada
22 bog‘lanish uchun 568-569 yillar o‘z elchilarini Istambulga yuborishdi. Ular Kaspiy
dengizining shimoli Kavkaz orqali o‘tishi kerak edi. VI asr 70-yillarida Vizantiya
va   Eron   o‘rtasida   urush   boshlandi.   Turk   xoqonligi   bu   paytda   kuchayib   bir   necha
bor   Xitoyga   yurish   qildi.   Va   xitoyliklarni   kuniga   1000   bo‘lak   ipak   miqdorida
o‘lpon   to‘lashga   majbur   etdi.   VI   asr   80-yillarida   xoqonlik   sharqiy   va   g‘arbiy
qismga   bo‘linib   ketdi.  VII   asr   boshlarida  g‘arbiy  xoqonlik  yana   yuksala   boshladi
va Xitoy bilan birlashuvi kuchaydi. 627-647 yillar Xitoyga O‘rta Osiyodan sovg‘a-
salomlar   bilan   9   marta   savdo   elchilari   yuborildi.   VII   asrning   30-yillari   O‘rta
Osiyoga   xitoylik   ziyoratchi   Syuan-Szyan   keladi.   U   bu   to‘g‘risida   o‘z
kechmishlarini   yozib   qoldirgan.   Syuan-Szyan   Issiqko‘l,   Chu   vodiysi,   Choch,
Samarqand,   Buxoro   va   Amudaryo   bo‘ylab   sayohat   qildi 14
.   630   yili   g‘arbiy   Turk
xoqonligining yuksalish davri boshlandi. Uning chegarasi eftalitlar davridagi kabi
Hind   daryosi   qirg‘oqlarigacha   edi.   Shaharlarning   ko‘payishi   Xitoy,   Eron   bilan
savdo-sotiqni   jonlantirdi.   Karvonlar   Marv   orqali   Chorjo‘y,   Buxoro,   Samaraqand,
Choch, Isfijob, Talas,  Siyob va so‘ng Sharqiy Turkiston vohasiga  o‘tishgan.  VIII
asr   o‘rtalariga   kelib   “Ipak   yo‘li”   ning   g‘arbiy   qismi   arablar   nazoratiga   o‘tadi.
Tohiriylar   va   Somoniylar   davrida   (IX-X   asrlar)   Movoraunnahrning   asosiy
viloyatlari, chunonchi Zarafshon vodiysi xo‘jalik jihatidan ilg‘or edi. Shahar bilan
qishloq o‘rtasida, qishloq dehqonchilik rayonlari bilan ko‘chmanchi dasht o‘rtasida
muttasil   ortib   boruvchi   mol   ayirboshlash,   shuningdek,   karvon   savdosining
gurkirashi   qishloq   xo‘jaligining,   konchilik   va   hunarmandchilikning   rivojlanishiga
imkon berdi. Movarounnahrda dehqonchilik va bog‘dorchilikka ham  katta e’tibor
berilgan.   Shaharlarda   ham,   qishloqlarda   ham   hunarmandchilik   ishlab   chiqarishda
ko‘plab   odamlar   mashg‘ul   bo‘lishgan.   Zandona   (Buxoro   viloyatida)   qishlog‘ida
bo‘z   to‘qilgan   va   bunday   mahsulot   Iroq,   Eron,   Hindistonga   ham   yuborilgan.
Iskijkat qishlog‘idan bo‘z matolarni boshqa joylarga ko‘p miqdorda olib ketilardi.
Buxorodan   qo‘y   juni,   yog‘,   soch   moyi,   mehmonxonalarga   to‘shaladigan   matolar,
Ushmun   matolari,   egar,   Tabariston   matolari,   go‘sht   va   qovunning   alohida   turlari
olib ketilar edi. Samarqanddan Samarqand matolari, simgin (kumushrang) matolar,
14
  Jabborov I. Buyuk ipak yo‘li chorrahasidagi tarixiy obidalar. Moziydan sado. 2004 yil. 3-son.
23 kimxoblar, Mamarajil deb ataladigan qizil matolar, sinizi matolari, har xil shoyilar,
ro‘mollar,   uzangilar,   sovluqlar,   qayishlar,   katta   mis   qozonlar,   yong‘oq   va   shu
kabilar   olib   ketilar   edi.   Shosh   yoki   Choch   viloyati   a’lo   sifatli   charmi   va   charm
mahsulotlari   bilan   mashhur   edi.   Shoshdan   boshqa   yerlarga   ot   terisidan   ishlangan
baland   egarlar,   o‘qdonlar,   chodirlar,   xom   terilar,   shuningdek   chakmonlar,
joynamoz   gilamchalar,   g‘alla,   kamon,   igna   va   qaychilar   chiqarilar   edi.   Sharqiy
Yevropa   Somoniylar   mo‘ynasi,   oq   suvsar   mo‘ynasi,   tulki,   quyon,   echki
mo‘ynalari,   shuningdek   sham,   o‘q,   oq   terak   po‘stlog‘i,   uzun   qalpoqlar,   baliq
yelimi,   baliq   tishlari,   kanakunjut   moyi,   anbar,   ot   terisidan   ishlangan   charm,   asal,
yong‘oq, qalqon, qayin po‘sti, slavyan qullari, qo‘ylar va sigirlar – bularning bari
bulg‘orlardan   olingan.   Bundan   tashqari,   Xorazmda   quruq   mevalar,   targ‘il   movut,
qand-qurs, gilamlar, sovg‘abop kimxoblar, qulflar, baliq, qayiqlarni ko‘plab xarid
qilish mumkin edi 15
. 
Somoniylar   davrida   Movarounnahrda   janubi-sharqiy   Yevropa,   shuningdek
Eron   va   Kavkazni   O‘rta   Osiyo   orqali   Mo‘g‘iliston   va   Xitoy   bilan   bog‘lab
turuvchchi  karvon savdosi  katta ahamiyat kasb etdi. Agar  VII-IX asrlarda karvon
yo‘llari   orqali   faqat   zeb-ziynat   byumlari   tashilgan   bo‘lsa,   Somoniylar   davrida   (X
asr) eng zarur narsalar ko‘proq uchraydigan bo‘ldi: bular oziq-ovqat mag‘sulotlari
hunarmandchilik   xom   ashyolaridir.   Old   Osiyoni   Mo‘g‘uliston   va   Xitoy   bilan
tutashtirgan karvon yo‘li Bag‘doddan boshlanib, Hamadon, Nishopur, Marv, Omul
(Chorjo‘y),   Buxoro,   Samarqand,   Shosh   (Toshkent),   Taroz   (Jambul),   Qulon
(Lugovaya  bekati),  Marki,  Balosog‘un,   Suyob,  Issiqko‘lning  janubiy  sohili   orqali
o‘tib, keyin Sharqiy Turkiston orqali Xitoyga borar edi. O‘rta Osiyodan Yevropaga
olib   boradigan   yo‘lning   ahamiyati   katta   edi.   Xazar   podsholigiga   qarshi   kurash
davrida bu yo‘l Marv, Buxoro va Xorazm orqali, ya’ni O‘rta Osiyo yo‘llari orqali
o‘tgan.   Savdogarlar   Buxorodan   Jayhun   (Amudaryo)   tomon   yurib,   so‘ngra   daryo
bilan   Qiyot   (Xorazm),   keyin   Urganchga   (Jurjoniyaga),   bu   yerdan   Zamjanga
borganlar,   so‘ngra   Elba,   Ural,Samara,   Kinel,   Cherelishan   daryolaridan   o‘tib,
15
  www.ziyonet.uz  
24 Bulg‘orga   yetib   borganlar.   Xorazmning   Xazar   podsholigining   Itil   va   boshqa
viloyatlari   bilan   madaniy   va   boshqa   savdo   iqtisodiy   aloqalari   ham   mustahkam
bo‘lgan.   X   asrda   savdogarlar   savdo   uyushmalariga   birlashgan,   savdo-sotiqda
cheklar   ko‘p   qo‘llanar   edi.   Katta   miqdordagi   pulni   biror   shaharda   biror   sarrofga
berib,   uning   evaziga   undan   chek   olish   va   mo‘ljallangan   joyga   borish   bilan   shu
chekni   ko‘rsatib,   o‘sha   chekda   ko‘rsatilgan   miqdordagi   pulni   to‘la   ravishda
qaytarib olish mumkin edi. Savdo asosan mol ayirboshlash yo‘li bilan olib borilar,
pul  esa  hisob-kitob birligi  bo‘lib xizmat  qilardi, xolos. Savdogarlar  o‘z mollariga
muayyan   narx   qo‘yar   va   boshqalarning   ham   shunday   narx   qo‘yilgan   moliga   o‘z
mollarini   ayirboshlab   olar   edilar.   Masalan,   Xitoyda   kumush   dirhamlarni   qabul
qilmay,   faqat   molga   mol   53   ayirboshlaganlar.   Sharqiy   Yevropada   esa   dirhamlar
ham pul, ham mol o‘rniga o‘tgan. Karvon savdosi murakkab xizmatni talab etardi.
Shahar   va   qishloqlarda   karvonsaroylar   qurilgan,   ularda   savdogarlar   va   karvonga
xizmat   qiluvchi   xodimlar   uchun   hujralar,   tuyalar,   otlar,   xachirlar,   eshaklar   uchun
og‘ilxonalar bo‘lgan. Zarur yem-xashak va oziq-ovqat saqlanar edi. Xitoydan O‘rta
Osiyoga   kimxob   va   shoyi,   arzon   matolar,   oltin   va   kumush   aralashtirib   to‘qilgan
zarboj matolar olib kelinar edi. O‘rta Osiyodan Xitoyga shisha yuborilar, ayniqsa
Samarqand   shishasi   o‘zining   yuqori   sifatliligi   bilan   yuqori   baholanardi.   Ilgari
shisha   zeb-ziynat   buyumi   hisoblangan.   O‘rta   Osiyodan   Xitoyga   otlar   ham   sotib
turilgan.   Sharqiy   Yevropaga,   ikki   yirik   bozor:   Itil   va   Bulg‘orga   O‘rta   Osiyodan
zarb   etilgan   dirhamlar,   sholi,   ip   gazlama,   jun   va   shoyi   matolar   olib   ketilgan.
Xorazmga   Sharqiy   Yevropadan   ko‘plab   teri,   mo‘yna,   mo‘ynali   hayvonlar,   teri
oshlashda   ishlatiladigan   po‘stloq,   qoramol   va   qullar   olib   kelingan.   Shimoliy
Yevropadan   mo‘yna   va   teridan   tashqari   asal   va   qullar   keltirilgan.   XII   asrning
ikkinchchi yarmiga kelib Xorazm xalqaro savdoning yirik markaziga aylanib qoldi.
Bu   yerda   savdogarlar   Volgabo‘yi,   Hindiston,   Erondan   kelishar,   bu   yerdan   esa
savdo karvonlari Yaqin Sharq, Sharqiy Turkiston va Xitoyga yo‘l olar edi. Xorazm
poytaxti   Urganchdan   yo‘llar   Mo‘g‘ulistonga,   qipchoq   dashtlari   orqali   esa   Volga
mansabidagi port shahar Saksiyaga rus knyazliklariga va Yevropaga yo‘nalgan.
25 2.2. Buyuk ipak yo‘li bo‘yida joylashgan karvonsaroy va sardabolar
tarixi
Buyuk   ipak   yo‘li   chorrahasida   bizgacha   yetib   kelgan   noyob   obidalar   uzoq
o‘tmishdagi ajdodlarimiz hayotini o‘rganishga yordam beradi. O‘zbekistonda to‘rt
mingdan   ortiq   tarixiy   obidalar   mavjud.   Ular   ibtidoiy   jamiyat   neolit   davridan   to
hozirgacha   saqlanib   kelgan   hashamatli   binolardan,   noyob   ashyo   va   67
buyumlardan,turli   inshoot   va   san’at   namunalaridan   iborat.   Bunday   ajoyib
yodgorliklarning   eng   boy   xazinasi   Xorazm   vohasidadir.   Qadimgi   Xorazm   ming
yillar   avval   suv   va   quruqlik   orqali   Yevropa   va   Sharq   bilan,   sibir   va   janubdagi
yuksak   madaniyat   markazlari   –   Qora   dengiz   bo‘yi,   Krit-Miken   (ellin),
Moxenjodaro)   (Shimoliy   Hindiston,   Afg‘oniston,   Janubi-Sharqiy   Eron)   va   Xitoy
qadimiy   madaniyatlari   chatishib   ketgan.   G‘arb   va   Sharqni   bog‘lab   turgan   ikki
buyuk suv magistrallari – Amu va Sirdaryo bo‘ylab, Qizil va Qoraqum sahrolari,
sulton   Uvays   tog‘   tizmalari   etaklaridan   o‘tgan   karvon   yo‘llari   Markaziy   Osiyoda
qadimiy   davrlardan   dehqonchilik   va   shaharlarning   paydo   bo‘lishida,
sivilizatsiyaning yuksalishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan. Madaniy aloqalar
va   etnik   jarayonlar   ham   qadimda   Xorazmni   shimolda   Sibir   bilan,   janubi-sharq
tomondan   Hind   okeani,   janubda   Fors   bo‘g‘ozi,   janubi-g‘arbda   Qizil   dengiz   va
Arab   yarim   oroli   bilan   bog‘langanligini   tadqiqotlar   orqali   aniqlangan.   O‘sha
vaqtda   oltin   tangalarni   podsho,   kumush   tangalarni   mahalliy   hokimlar   bosib
chiqarishga haqli bo‘lishgan. Pul munosabatlarining yaxshi yo‘lga qo‘yilishi, katta
bozorlar   va   yarmarkalar   o‘tkaziladigan   shaharlarning   mavjudligi   xalqaro   savdo
keng   rivojlanganligidan   darak   beradi.   Eron   podsholari   Doro   I   va   Kir   davrida
bosilgan   oltin   tangalar   butun   Markaziy   Osiyoda   tarqalganligi   to‘g‘risida   tarixiy
manbalar xabar beradi. Ko‘p tarixiy va arxeologik ma’lumotlarga qaraganda X asr
oxirlarida   Xorazm   iqtisodlity   jihatdan   juda   rivojlana   boshlaydi.   Bunga
shaharlarning   o‘sishi   dalil   bo‘la   oladi.   Agar   Ta’bariy   712   yilda   Xorazmda   3   ta
26 shahar bo‘lganligini ko‘rsatib o‘tsa, al-Istahriy X asr boshlarida Xorazmda shahrlar
soni   13   taga   yetganligini   ko‘rsatadi.   985   yillarda   esa   al-Maqdisiyning   yozishicha
shaharlar   32   taga   yetadi.   Arxeologik   qazilma   vaqtida   topilgan   kulolchilik
mahsulotlar   bu   davrda   shaharlarda   hunarmandchilik   tez   rivojlanganligidan   darak
beradi.   Iqtisodiy   yuksalishning   yana   bir   muhim   ko‘rsatgichi   savdo-sotiqning
rivojlanishidir.   Arab   manbalariga   qaraganda   X-XI   asrlarda   Xorazm   yirik
savdogarlari   Qozog‘iston   va   Turkmaniston   dashtlarida   shuningdek   Volga
bo‘yidagi Xazor va Bulg‘or podsholigi bilan ayirboshlash ishlarini keng tarzda olib
borganlar.   “Xorazm,-   deb   yozadi   Istahriy,-yong‘oqdan   boshqa   oziq-ovqat   va
mevaga   boy   bo‘lgan   hosildor   shahar   (madina,   unda   paxta   va   jundan   xilma-xil
mahsulot   ishlanib,   uzoq   mamlakatlrga   yuboriladi...”Al-Maqsidiy   o‘sha   davrda
Xorazmdan   chetga   chiqarilgan   matolarning   ro‘yxatini   keltiradi.   Bu   ro‘yxat
Xorazmda   ayirboshlash   muhim   rol   o‘ynaganligini   va   bu   o‘lka   tranzit   savdo
markazlaridan   biriga   aylanganligini   yaqqol   ko‘rsatadi.   Arxeologlarimizning
tekshirishicha, Xazar podsholigining markazi Itilga boradigan savdo yo‘li Belovul
xarobasi   orqali   Embaning   quyi   oqimi,   ural   va   Volgaga   qarab   o‘tgan.   X   asrning
oxirlari,   XI   asrning   boshlarida   shu   yo‘ldan   yurgan   arab   sayyohi   ibn   Fadlan
kesilgan   toshlardan   qilingan   va   chetiga   tosh   terilib   ishlangan   quduqlari   bo‘lgan
hashamatli   karvonsaroylar   bo‘lganligini   hamda   karvonsaroylar   orasidagi   masofa
taxminan   25   km   ga   teng   bo‘lganligini   ko‘rsatadi.   Bu   holat   karvonlarning   normal
yurishini   ta’min   qilgan.   XII-XIII   asrlarga   kelib   Gurganch   buyuk   Xorazm
davlatining go‘zal va ajoyib poytaxti bo‘lib taniladi. Dunyoning juda ko‘p yerlarini
aylangan   atoqli   arab   sayyohi   va   geografi   Yoqut   bu   shahar   haqida   quyidagilarni
yozadi:   “Men   umrimda   bu   shaharga   o‘xshash   boy,   chiroyli   shaharni
ko‘rmaganman...Bitmas-tuganmas   boyliklari,   poytaxtning   kengligi   hamda
aholisining juda ko‘pligi va yaxshiligi bilan Xorazmning bosh shahriga o‘xshagan
shahar   bo‘lmasa   kerak   deb   o‘ylayman”.Istahriyning   ta’rificha:”Gurganch
Xorazmning eng katta shahri u o‘g‘izlar bilan savdo qiladigan joy bo‘lib, u yerdan
Jurjoniya   Xazarlariga,   Xurosonga   karvonlar   jo‘naydi”.   YUNESKO   qarori   bilan
1991   yilning   yozida   O‘rta   Osiyo   va   Qozog‘iston   bo‘ylab   o‘tkazgan   ekspeditsiya
27 o‘zining   “Dasht   yo‘l”   deb   nomlangan   dasturini   Turkmaniston   poytaxti
Ashxoboddan   boshlagan   edi.   Shuningdek   ekspeditsiya   a’zolari   Buyuk   ipak   yo`li
chorrahasidagi   hashamatli   Eski   Nisa   (Eron   bilan   chegaradosh,   Marv   (Mari)kabi
shaharlarda bo‘ldilar. 
Buyuk   ipak   yo‘lining   harakatlanishida   karvonsaroylarning   ahamiyati   katta
bo‘lgan.   Rabot   so‘zi   arabcha   bo‘lib,   musofirxona,   karvonsaroy   ma’nolarini
anglatgan.   Hozirgi   kunda   “Rabot”   so‘zi   qo‘shilgan   ko‘plab   joy   nomlarini
uchratamiz.   Masalan,   Oqrabot,   Qo‘shrabot.   Karvonsaroylar   orasidagi   masofa   25
km dan bo‘lgan. Eng qadimgi karvonsaroylardan biri miloddan avvalgi II asr oxiri
va   milodning   IV   asrlariga   oid   bo‘lgan   Tumanqo‘rg‘on   hisoblangan.
Tumanqo‘rg‘on qal’asi Boysun dovonidan janubi-sharqiy tarafda “Rabot” yerlarida
joylashgan   bo‘lib,   Kesh   va   Naxshabdan   Darband   orqali   Chag‘oniyon   tomon   yo‘l
olgan   karvonlar   ana   shu   joyda   to‘xtab,savdo-sotiq   qilganlar.   Bu   joyning   savdoda
tutgan muhim o‘rnini Rabot atamasidan ham anglab olish mumkin. XIX asrda rus
harbiy   muhandislari   tomonidan   tuzilgan   xaritada   Rabot   atrofida   so‘nggi   o‘rta
asrlarga   oid   karvonsaroy   o‘rni   tushirilgan.   Yodgorlik   esa   Tumanqo‘rg‘on   deb
nomlangan.   Ba’zi   bir   adabiyotlarda   va   shu   yerli   xalq   orasida   bu   obida
Poyqo‘rg‘on,   ya’ni   Quyiqo‘rg‘on   ham   deb   yuritiladi.   U   Boysun   markazidan   bir
necha   kilometr   janubda,   Oqjar   qishlog‘iga   yaqin   yerda   joylashagn.   Ilk   bor   1959
yilda   san’atshunos   L.I.Rempel   tomonidan   qayd   etilgan.   Yodgorlikda   1985-1991
yillarda   T.Annayev,   1992   yillardan   buyon   K.Abdullayev   rahbarligida   keng
ko‘lamda qazishma ishlari olib borilgan. Umumiy maydoni 1 gektarga yaqin. Qal’a
uch tarafi tik jarlik bilan chegaralangan tabiiy tepalik ustida barpo bo‘lgan. Qal’a
darvozasi   uning   eng   quyi   qatlamlarida   qazib   topilgan   sopol   idishlarga   ko‘ra
taxminan   miloddan   avvalgi   IV   asrning   oxiridan   shakllana   boshlagan.   1985-1991
yillarda   T.Annayev   rahbarligida   Tumanqo‘rg‘onning   janubiy   qismida   mudofaa
istehkomi   yon   tomoni   bo‘ylab   birbiri   bilan   tutash   turli   hajmdagi   10   dan   ortiq
xonalar   qazib   ochilgan.   Ba’zi   bir   xonalarning   tomlari   ravoqsimon   uslubda
yopilganligi.   Xonalarda   ko‘plab   xumlarning   mavjudligi   ulardan   xo‘jalik
28 maqsadlarida   foydalanganligidan   dalolat   beradi.   Tumanqo‘rg‘onda   qazib
o‘rganilgan   ashyoviy   manbalar   turli-tuman   bo‘lib,   bular   ma’budaning   taxtda
o‘tirgan holatdagi tasvirlari yoki musiqa (ud) asbobi 70 chalayotgan haykalchalar,
bronza   (jez)   va   temirdan   yasalgan   taqinchoqlar,   kamon   o‘qlari   va   juda   nafis
ishlangan   sopol   idishlardan   tarkib   topgan 16
.   Tavka   qal’asi.   Sherobod   dahanasida,
daryoning   chap   sohilidagi   qoya   ustida   joylashgan   Tavka   qal’asida   olib   borilgan
izlanishlar Buyuk ipak yo‘lini o‘rganishda o‘ziga xos kashfiyot bo‘ldi. Qal’a nomi
“Alpomish”   dostonidagi   bosh   qahramon   Alpomishga   g‘oyibona   oshiq   bo‘lgan
Qalmoqshoh   Toychixonning   qizi   Tavkaoyim   nomi   bilan   bog‘liq.   Dostonning
mahalliy   variantlaridan   birida   “Tavkaoyim   qal’asida   go‘zal   qizlar   suratlari   bor”
degan   jumla   keltiriladi.Ushbu   doston   mazmuni   bilan   tanish   kimsa   tashlandiq
qal’adagi   devoriy   suratlarni   ko‘rib,   u   yerda   Tavkaoyim   qal’asiga   qiyoslaganini
anglaydi.   Tavka   devoriy   suratlarining   tahlili   va   boshqa   arxeologik   topilmalar
asosida   bu   qal’ani   milodning   VI-VII   asrlari   bilan   bog‘lash   mumkin.   Ma’lumki,
o‘sha   davrda   Tohariston   O‘rta   Osiyoning   ko‘plab   hududlari   singari   G‘arbiy  Turk
hoqonligi   tarkibiga   kirgan.   Bu   hoqonlik   bilan   Sosoniylar   va   Vizantiya
imperiyasining   Buyuk   ipak   yo‘lidagi   o‘zaro   raqobati   ularning   yo‘lga   bo‘lgan
munosabatlaridan, ya’ni yo‘lning ular iqtisodiyotidagi ahamiyatidan kelib chiqqan.
Keyingi   yillarda   ochilgan   qator   arxeologik   Sherobod   dahanalari,   jug‘rofiy
sharoitga ko‘ra, tog‘ hududida tekislikka chiqish yo‘li bo‘lganligini tasdiqlamoqda.
Dahana tosh devorlari shu davrlarda ham amalda bo‘lgan. Yuqorida qayd qilingan
asosiy   va   mavsumiy   tarmoqlarda   joylashgan   yodgorliklar   ichida   Tavka
qo‘rg‘onining alohida o‘rni bo‘lgan. U so‘zsiz Buyuk ipak yo‘lining janubiy G‘isor
tog‘lari bo‘ylab o‘tgan qismida muhim manzilgohlardan biridir. O‘zaro hamohang
yagona   me’moriy   majmuani   tashkil   qiluvchi   qo‘rg‘on   va   tosh   devor,
izlanishlarning   dastlabki   natijalaridayoq:   “Bojxona”   deb   talqin   qilingan.   Avvalo,
qo‘rg‘onning   bevosita   shimoli-g‘arbiy   Tohariston   tog‘   va   tekislik   vohalari
chegarasida yoxud bu hududdan o‘tgan savdo yo‘lining asosiy yo‘nalishi bo‘yida,
ya’ni   tarixiy-madaniy   chegara   (Temir   Darvoza)   yaqinida   joylashganligi   uni
16
  Annayev T., Shaydullayev Sh. Surxondaryo tarixidan lavhalar. - Toshkent, 1997.
29 “Davlat Bojxonasi” deb atashimizga asos bo‘ladi. Chunki Dahana tog‘ va tekislik
vohalari uchun ham darvoza vazifasini bajarib kelgan bo‘lib, bu yerda bojxonaning
joylashganligi tabiiydir. 
Yodgorlikning   ixcham   va   ayni   bir   paytda   mahobatli   ko‘rinishi,   hashamatli
bezatilganligi,   qishki,   yozgi   qabulxonalari,   savdo   karvonlaridan   tushgan   bojlari
vaqtincha   saqlashga   mo‘ljallangan   xonalari,   karvonlar   yetib   kelgunlariga   qadar
ularni   kuzatish   imkoniyati   bu   chindan   ham   Davlat   bojxonasi   bo‘lganligini
isbotlaydi 17
.   Ma’lumki,   bojxonalar   qadim-qadimdan   faqat   boj   olish   maskanigina
bo‘lib qolmay, balki savdo karvonlariga xizmat ko‘rsatish muassasalari hisoblanib,
ular   yaqinida   karvonsaroylar   faoliyat   ko‘rsatgan.   Xuddi   shunday   karvonsaroy
qoldig‘i   Tavkadan   yarim   chaqirim   shimolda   joylashgan   Qo‘rg‘on   yodgorligi
o‘rnida bo‘lgan. Yozma manbalaorda Termiz va Temir Darvoza oralig‘ida ko‘plab
ana   shunday   manzilgohlar   amal   qilganligi   qayd   etiladi.   Arablar   bosqini   arafasida
deyarli   mustaqil   viloyat   hisoblangan   SHerobod   (Guftan)   vohasi   to‘g‘risida   at-
Ta’bariy   keltirgan   ma’lumotlar   ham   shuni   tasdiqlaydi.   Talayxonota   karvonsaroyi
Xorazm vohasida joylashgan bo‘lib, X asrning oxirlari, XI asrning boshlarida shu
yo‘ldan   yurgan   arab   sayyohi   Ibn   Fadlnning   “Risola”   asarida   qayd   etilgan.
Talayxonota   saroyi   doira   shaklida   (diametri   60  m)   va   pishgan   g‘ishtdan   solingan
bo‘lib, uni o‘ragan devorning bir qismi saqlanib qolgan. Karvonsaroyning o‘rtasida
kvadrat   shaklda   to‘rt   tomoni   ayvonlar   bilan   bezalgan   hovli   bo‘lib,   unga   ikki
tomondan   18   ta   xona   qo‘shiladi.   Hovli   o‘rtasida   pishgan   g‘ishtdan   terilgan
zinapoyali   (diametri   7,1   m,   chuqurligi   3,5,   hajmi   138   m   kub   keladigan)   sardoba
kishi   diqqatini   o‘ziga   tortadi.   Arxeologik   qazishma   paytida   xilma-xil   idishlar,
jumladan,   suvdonlar,temir   buyumlardan   esa   belkurak,   qaychi,   bigiz   va   hokazolar
topilgan.   Kiraverishda   tosh   devorga   kufa   yozuvida   yozib   qo‘yilgan   xatlar   kishi
diqqatini   o‘ziga   tortadi.   Urganch   shahri   xarobalaridan   “Karvonsaroy   darvozasi”
joylashgan   yerdagi   katta   ko‘cha   bo‘yidagi   shahar   mahallasining   xarobalari   qazib
tekshirildi   (XV-XVII   asrlaga   oid).   Karvonsaroy   oldidagi   Chorsuda   juda   ko‘p
17
  Raxmonov   Sh.A.   Tavka.   Turon   Movarounnahr   sivilizatsiyasi.   –   Toshkent,   A.Qodiriy   nomli   xalq   merosi
nashriyoti, 2001.
30 hunarmandlarning ko‘cha tomon qarab turgan do‘konlari, bir burchakli choyxona,
oshxona   va   baliqxona   borligi   ma’lum   bo‘ldi.   Oshxona   oldida   katta   qozon   uchun
qazilgan   o‘choqlarning   izlari   bor.   Choyxona   xarobalaridan   juda   ko`p   choynak
siniqlari va kichik bir xaltachada mayda chaqalar topilgan. Bu yerda katta tandirli
nonvoyxona,   temirchi   do‘koni,   hammom   va   shunga   o‘xshash   qurilishlarning
borligi   aniqlangan.   Sardoba   atamasi   forscha   ikki   so‘z   birligidan   yasalgan   (sard-
sovuq,   ob-suv)   Markaziy   Osiyoning   ba’zi   hududlaridagi   tub   aholi   uni   “gumbaz”,
“gumbazli   hovuz”   deb   ham   atashgan.   Ayrim   sharq   mamlakatlarida   hanuzgacha
foydalaniliyotgan   bunday   inshootlar   “obambar”   deyiladi.   Markaziy   Osiyo
hududida   sardobalar   odatda   ichimlik   suvi   tanqis   yerlarda,   ko‘pincha   cho‘l
hududlarida   qurilgan.   Bunday   inshootlar   asosan   savdo   karvonlari   hamda   chorva
otarlarini suv bilan ta’minlash maqsadida bunyod etilgan. Sardoba ichimlik suvini
saqlash   uchun   maxsus   qurilgan   gumbazli   hovuz   bo‘lib,   joy   relfiga   ko‘ra   qor-
yomg‘ir   va   yer   osti   suvlari,   oqar   suvlar   bilan   to‘ldirilgan.   Yozma   ma’lumotlarga
ko‘ra Markaziy Osiyoda mavjud bo‘lgan sardobalardan 44 tasi hozirgi kunga qadar
saqlanib   qolgan.   Shulardan   uchtasi   Mirzacho‘lda   bunyod   qilingan.   Qadimshunos
M.S.Massonning   ta’kidlashicha,   sardobalarga   o‘xshash   dastlabki   inshoot   X   asrda
Qashqadaryoning   quyi   havzasidagi   (hozirgi   Kasbi   tumaniga   qarashli   Eski   Fazli
qishlog‘i   yonida)   Buxoro   yo‘li   yoqasida   qurilgan   bo‘lib,   u   “hovuzi   Sand”   nomi
bilan   tarixga   kirgan.   Bu   hovuz   atrofi   turli   shakl   va   o‘lchamdagi   toshlardan
aylantirib   ixotalangan,   lekin   usti   gumbaz   bilan   yopilmagan.   Bu   inshoot   keyingi
davrlarda   qurilgan   sardobalarning   ilk   ko‘rinishidir.   Buxoroga   sayohat   qilgan   rus
sayyohi   L.Kostenko   o‘z   estaliklarida   Jizzax-Chinoz   savdo   yo‘lidagi   mavjud
bo‘lgan uchta sardobani sanab o‘tadi. Yakka sardoba, Mirzarabod sardoba hamda
Yog‘ochli   sardobalardir.   Shulardan   hozirgi   kungacha   Yohochli   sardoba   to‘liq
holatda   saqlangan.   Yohochli   sardoba   devori   kvadratik   gumbaz   shaklida   pishiq
g‘ishtdan   ko‘tarilgan.   Gumbazning   tepa   qismida   hamda   pastida   hovuzga   suv
tushadigan   “kulfak”-ravoqsimon   tuynuklar   qoldirilgan.   Sardoba   devori   kesimi
silindr shaklida bo‘lib, pastki poydevor eni 1,25 metr, devornng umumiy balandligi
11,20 metrga teng. Hovuzning diametri esa 73 15,55 chuqurligi 5,50 metr keladi,
31 undan   suv   olish   uchun   10   pog‘onali   zinadan   foydalanilgan.   Mazkur   sardobaning
ustki qismi bir tabaqali gumbaz bilan yopilgan. Sardobalar yonida odatda tuya, ot
kabi   hayvonlar   sug‘oriladigan   maxsus   oxur   bo‘lib,   unga   tarnov   orqali   suv
oqizilgan. Shayboniylar sulolasiga mansub o‘zbek xoni Abdullaxon II o‘z davrida
“taraqqiyparvar,   ma’rifatli   xon”   deb   tanildi,   chunki   u   qator   qurilishlar,
obodonchilik ishlari bilan Movarounnahrning xalqaro savdodagi avvalgi shuhratini
tiklash uchun ko‘p harakatlar qilgan. Ko‘hna karvon yo‘llari yoqasidagi sardobalar
shunday   sa’y-harakatlarning   amaliy   natijasi   sifatida   qad   ko‘tardi.   Abdullaxon   II
davrida qurilgan sardobalarning deyarli hammasi avvaldan ma’lum bo‘lib, karvon
yo‘llari   yoqasida,   vayron   bo‘lgan   rabotlar   o‘rnida   va   hatto   foydalanilgan
karvonsaroy  yonida  qad  ko‘targan  bo‘lsa   ajab  emas.   Bu  haqda  “Abdullanoma”da
ham ma’lumot berilgan. (Hofiz Tanish Buxoriy). Sardobalar qurilish tarixi”Buyuk
ipak   yo‘li”   faoliyati   bilan   chambarchas   bog‘liq.   Jizzax-Chinoz   oralig‘ida   bunyod
qilingan   sardobalar   shu   vohalarda   savdo-sotiq   aloqalarini   rivojlanishida   muhim
ahamiyat   kasb   etgan   Ular   qadimiy   karvon   yo‘llarini,   uning   mayda   shoxobchalari
yo‘nalishini belgilovchi asosiy gidrotexnika inshootlaridandir 18
. Qoratepa. Kushon
davri   Baqtriya   buddaviylik   yodgorliklari   orasida   ham   miqyosi   jihatidan,   ham
ahamiyati   jihatidan   Eski   Termizdagi   Qoratepa   buddaviylik   markazi   alohida
ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda ushbu yodgorlik hududida o‘zbek va yapon
olimlari hamkorlikda olib borgan arxeologik tadqiqotlari O‘rta Osiyo buddaviylik
madaniyatini   o‘rganishda   yangi   sahifa   ochdi.   Qoratepa   yodgorligi   umumiy
maydoni   8   ga   bo‘lgan   uchta   tepalikni   egallab,   Eski   Termizning   shimoli-g‘arbiy
chekkasida   joylashgan.   Qoratepaning   janubiy   va   g‘arbiy   tepaliklarida   yer   osti
ehrom   binolari,   shimoliy   tepalikda   esa   yer   usti   ibodatxonasi   joylashgan.O‘zbek-
yapon   mutaxassislari   o‘z   faoliyatining   dastlabki   yillaridanoq   (1998   yil)   aynan
ushbu, ya’ni tadqiqotchilar nazaridan qolib kelgan majmuani o‘rganishni boshladi
Olimlar 2003 yilgi dala mavsumidagi tadqiqotlari davomida shu yerda joylashgan
binolarning   loyihaviy   tuzilishini   aniqlash   maqsadida   arxeologik   qazilmalarni
18
  Xoliqova R. Abdullaxon rabotlari va sardobalari. San’at, 2003 yil, 2-son. B. 16-18.
32 davom   ettirdilar.   Tadqiqotlar   natijasida   ibodatxona   hovlisining   umumiy   tarhi
aniqlandi. 
Ma’lum   bo‘lishicha,   bu   Baqtriya   me’morchiligining   an’anaviy   uslubida
qurilgan   majmuaning   bir   qismi   ekan.   Butun   perimetr   bo‘ylab   zalvorli   va   baland
ustunli ayvon bilan qurshalgan chorsi hovli markaziy asosini tashkil qilgan. Yo‘lak
ancha   baland   gumbazsimon   tom   bilan   yopilgan.   Devorlarga   o‘rnatilgan   nur
o‘tkazib   turuvchi   tuynuklar,   shuningdek,   yo‘lak   ichida   havo   aylanishini   ham
ta’minlab   turgan.   Shimoliy   va   sharqiy   yo‘laklar   bo‘ylab   usti   baland   gumbazlar
bilan   yopilgan   chorsi   hujralar   joylashgan.   Ravoqli   o‘tish   yo‘llari   yo‘lakka   olib
chiqqan.   Xonalarning   ichki   ko‘rinishi   bejirimligi   bilan   ajralib   turadi.   Shamlar
uchun kichik-kichik mehrobchalar yasalgan devorlar loysuvoq ustidan ganch bilan
suvalgan, ularning ayrimlari qizg‘ish bo‘yalgan. Ehrom majmui shimol tomondan
katta stupaning janubiy yo‘lagi bo‘ylab joylashgan ko‘hna binoga borib tutashadi.
Shu   yerdagi   binolardan   birining   markazida   chorsi   shakldagi   stupaning   ikki   zinali
tagkursisi   topilgan.   Pastki   zinaning   yuzasi   boshdan-oxirigacha   nilufar   yaproqli
shaklidagi   bo‘rtma   naqshlar   bilan   bezatilgan.   To‘rtala   tomonning   yuza   qismi
nayzasimon   va   trapetsiyasimon   arklari   bo‘lgan   besh   hoshiya   bilan   bezatilgan.
Mehroblarning   ichki   yuzasi   polixrom   rang   tasvirlar   bilan   naqshlangan.   Markaziy
mehrobda qaddini rostlagan iloh haykal bor bo‘yi bilan o‘rnatilgan. U qizil libosda
bo‘lib,   o‘ng   qo‘lini   “dxyana   mudra”   qiyofasida   yuqori   ko‘tarib   turibdi.   Dalilli
taxminlarga   ko‘ra,   bu   Budda   tasviri   bo‘lishi   kerak,   gavda   atrofidagi   oq   nur
chambar   shundan   guvohlik   beradi.   Kushon   davri   Baqtriyasining   buddaviylik
me’morchiligidagi   bino   ichida   mahobatli   stupaning   bo‘lishi   va   badiiy   yuksak
bezatilishi   yagona   holdir.   Aftidan,   O‘rta   Osiyo,   aniqrog‘i,   Baqtriya   postulati
buddaviylik   sig‘inish   marosimlarida   stupaning   ahamiyati   ortishi   bilan   bog‘liq.
Katta   stupaning   janubi-g‘arbiy   burchagidan   topilgan   noyob   topildiqlar   sirasiga
Buddaning   odam   bo‘yidan   balandroq   gil-ganch   haykali   bo‘laklari   va   yuzlari
chiroyli ikki ayol sahobaning g‘oyat o‘ziga xos haykal tasvirini kiritish mumkin.
33 XULOSA
Buyuk   ipak   yo‘li   faqat   karvon   yo‘li   bo‘lib   qolmasdan,   Yevrosiyo   xalqlari
sivilizitsiyasi tarixida o‘chmas iz qoldirgan, uning har tomonlama taraqqiy etishida
ulkan   omil   bo‘lib   xizmat   qilgan   jarayondir.   Kurs   ishining   asosiy   qismida   bayon
etilgan   ma’lumotlarni   umumlashtirib   quyidagilarni   xulosa   tariqasida   berishimiz
mumkin: 
1.   Qadimiy   karvon   yo‘llari   joylashgan   Turon   ellarining   rivojlanishi,   Sharq
bilan G‘arb, Shimol bilan Janub o‘rtasidagi  an’anaviy do‘stona munosabatlarning
yuksalishi,   turkiy   xalqlar   madaniyatining   ravnaq   topishida   Buyuk   ipak   yo’lining
hissasi katta bo’lgan. 
2.   Dunyo   fani   va   madaniyatining   ravnaqiga,   hunarmandchilik   va   sanoat
markazlarining   tarkib   topishiga,   davlatlararo   siysiy,   iqtisodiy   va   madaniy
aloqalarning o‘rnatilishiga Buyuk ipak yo‘li ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. 
3. Buyuk ipak yo`li bo`yida joylashgan O`zbekistonning qadimiy shaharlari
Samarqand,   Buxoro,   Farg`ona,   Toshkent,   Termiz,   Shahrisabz   shaharlari
svilizatsiyasida Buyuk ipak yo`lining ahamiyati beqiyosdir. 
4. O`zbekiston Buyuk ipak yo`li an`analarini qayta tiklash va rivojlantirishda
birinchilar   qatorida   harakat   qilayotgan   va   tashabbus   ko`rsatayotgan   davlat
hisoblanadi. 
5.   Tog‘   qulashi,   suv   toshqini,   zilzila,   qor   ko‘chkilari   kabi   tabiiy-iqtisodiy
omillar   Buyuk   ipak   yo‘lining   asosiy   va   yordamchi   tarmoqlarining   ahamiyati
o‘zgarib borishiga o’z ta’sirini  ko’rsatgan. Lekin asosiy  o‘zgarish o‘rta asrlardagi
34 buyuk   gografik   kashfiyotlar   arafasida   boshlandi.   Ayniqsa,   G‘arbni   Sharq   bilan
birlashtirgan   janubdagi   nisbatan   xavfsiz   va   arzon   dengiz   yo‘lining   kashf   etilishi
munosabati   bilan  Buyuk   ipak   yo‘li   o‘zining   dastlabki   savdo-sotiq   va   davlatlararo
diplomatik munosabatlar o‘rnatishdagi o‘z mavqeini asta-sekin yo‘qota bordi. 
6.   Mavjud   ma’lumotlarga   qaraganda,   Buyuk   ipak   yo‘lining   eng   taraqqiy
etgan   davri   VI-VII   va   X-XI   asrlarga   to‘g‘ri   keladi.   Lekin   Kichik,   Markaziy   va
Sharqiy   Osiyo   hamda   Sharqiy   Yevropa   mamlakatlari   o‘rtasidagi   iqtisodiy   va
diplomatik aloqalar o‘z maromida davom etgan.
7.   Bosqinchilik   urushlari   tufayli   Buyuk   ipak   yo‘li   va   uning   muhim
bo‘g‘inlarida   hayot   inqirozga   uchragan   paytlari   bo‘lgan.   Jumladan,   arablar   va
Chingizxonning qonli urushlari, xonliklarning o‘zaro nizo va urushlari salbiy ta’sir
ko‘rsatgan. 
8.   O‘lkamiz   hududida   Buyuk   ipak   yo‘lining   uzil-kesil   tanazzulga   uchrashi
o‘rta   asr   o‘rtalaridagi   siyosiy-iqtisodiy   voqealar   bilan   bog‘langan.   O‘lkamiz
doirasida   Buyuk   ipak   yo‘lining   shakllanishi   va   uning   inqirozga   yuz   tutishigacha
bo‘lgan davrlardagi o‘ziga xos bosqichli tarixiy-geografik silsilasini chuqur tadqiq
etish ham muhim mavzu hisoblanadi.
35 FOYDALANILGAN ADABIYYOTLAR
1.   Annayev   T.,   Shaydullayev   Sh.   Surxondaryo   tarixidan   lavhalar.   -
Toshkent, 1997. 
2.   Buyuk   Ipak   yo‘lidagi   Markaziy   Osiyo   shaharlari.   Konferensiya
materiallari. Samarqand, 1994.B.176-178. 89 
3.   Jabborov   I.   Buyuk   Ipak   yo‘li   chorrahasidagi   tarixiy   obidalar.   Moziydan
sado. 2004 yil. 3-son.B.21-22. 
4. Jabborov I. Ipak yo‘li afsonalari. - Toshkent, “Fan”, 1993. 
5. Zokirov Sh., Soatov A. Bu qadim yo‘llar. Fan va turmush, 1991 yil. 7-son.
6.   Karimov   Sh.,   Shamsutdinov   R.   Vatan   tarixi.   -   Toshkent,   “O‘qituvchi”,
1997.B.125-126. 
7.   Masharipov   Q.   Xorazmning   Yevropa   bilan   savdo   aloqalari.   Moziydan
sado. 2003 yil, 2-son. 
8.   13.Mirzayev   R.   Ibn   Fadlan:   turklar   mamlkatiga   safar.   Moziydan   sado,
2005 yil, 1-son 
9.   Mirzayev   R.   Entoni   Jenkinsonning   Buxoroga   sayohati.   Moziydan   sado,
2004 yil. 4-son.B.33-34. 
10.   Mirzayev   R.   Syuan   Syan:   budda   ziyoratgohlariga   sayohat.   Moziydan
sado, 2004 yil. 1-son. 
11.   Rahmonov   Sh.A.   Buyuk   Ipak   yo‘lidagi   bojxona.   Moziydan   sado.   2001
yil. 4- son.B.15-17. 
36 12.   Rahmonov   Sh.A.   Tavka.   Turon-Movarounnahr   sivilizatsiyasi.   –
Toshkent, A.Qodiriy nomli xalq merosi nashriyoti, 2001.B.133-135. 
13. Shirinov T. G‘arb bilan Sharq uchrashgan diyor. “Xalq so‘zi”, 2004 yil
16 oktabr. 
14. Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. - Toshkent, 1997.B.118-119. 
15. Xoliqova R. Abdullaxon rabotlari va sardobalari. San’at tarixi. 2003 yil,
2-son. B.16-18. 
16.   Xo‘jayev   A.   Xitoy   manbalarida   so‘g‘dlarga   oid   ayrim   ma`lumotlar   //
“O`zbekiston tarixi”.N1. 2004. B. 52-61. 
17.   Xo‘jayev   A.   Farg‘ona   vodiysining   Xitoy   bilan   savdo   aloqalari.
Moziydan sado, 2005 yil. 1-son.B.12. 
18.   Xo‘jayev   A.Buyuk   ipak   yo`li.   “O`zbekiston   milliy   ensiklopediyasi”
Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent. 2007. B.91-92. 
19. O‘zbekistonning yangi tarixi. 1-jild. - Toshkent, 2000. 90 
20. O‘zbekiston tarixi. - Toshkent, “Yangi asr avlodi”, 2003. 
21.   O‘zbekiston   Milliy   Ensiklopediyasi.   2,   4,   6   jildlar.   –   T.,   O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti, 2000-2005 yy. 
22.   Кобзев a   О.П.   У   ист o ков   научного   изучения   Великого   шелкового
пути.  O ` zbekiston   tarixi . 2000  yil . 4- son . B .34-36. 
23.   Кобзева   О.П.   М.А.   Стейн   –   новый   археолог   Шелкового   пути.
Вестник НУУз. 2000, №4. 
24. Ртвеладзэ Э.В. Великий Шелковый путь. - Т., 1999.C.78. 
37 25.   Формирование   и   развитие   трасс   Великого   Шелковога   пути   в
Централной   Азии   в   древности   и   средневековье.   Тезисы   докладов.   -
Самарканд, 1990.
38

KURS ISHINI YAXSHILAB KO'RIB OLING, YOQSA XARID QILING, YUKLAB OLGANDAN KEYIN FOYDASI YO'Q!!!

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • 2 Miloddan oldingi III II asrlardagi o‘zbek davlatchiligi tarixini
  • 5.Shayboniylar davri epigrafik yodgorliklari
  • AQSH da Fuqarolar urushi va Yevropa diplomatiyasi
  • Angliyadagi maorif tizimi va o‘rta asr universitetlari
  • Adabiy tanqid fanining tarixiy bosqichlari. Abdurauf Fitrat, Cho‘lponning adabiy tanqidiy qarashlari

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский