Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 30000UZS
Hajmi 782.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 11 Mart 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Fizika

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

204 Sotish

Buyumlar ixtirosi va konstruktorlik hujjatlari hamda ularning turlari

Sotib olish
BUYUMLAR IXTIROSI VA KONUSTRUKTORLIK HUJJATLARI
HAMDA ULARNING TURLARI
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………3
I BOB BUYUMLAR IXTIROSI VA KONUSTRUKTORLIK HUJJATLAR
1.1   Standartlarning klassifikatsiya gruppalari….…………………………………6
1.2   Shriftlarning turlari va o’lchamlari………………..................................…..12   
II BOB  KONSTRUKSIYALARNI HISOBLASH VA LOYIHALASHNING 
MAQSADI   VA VAZIFALARI                                                                                 
2.1 K onstruktorlik hujjatlarning yagona tizimi………………………..…….……19
2.2  Buyumlar ixtirosi…………………………………………….………………26
XULOSA…………………………………………………………………………29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31
1 KIRISH.
Chizmachilik o’qitish metodikasi bo’yicha hozirgacha Respublikamizda
o’zbek tilida darslik va qo’llanmalarning nashr qilinmaganligi, 0’qitish metodikasi,
xususan, chizmachilik fanining o ‘zida ham  so’ngi yillardagi o’zgarishlaming aks
etishiga   boMgan   zaruriyat   darslikni   dastlabki   rejalashtirilganidan   birmuncha
boshqacha   tayyorlashga   sabab   boMdi.   Bular   quyidagilar:   1)   Dasturdagi   ayrim
kichik   hajmli   mavzular   qo’shib,   yiriklashtirildi,   bunda   asosiy   mezon   sifatida
ulaming   mantiqiy   bogMiqligi   e’tiborga   olindi;   2)   Mavzuni   yoritishda   darsning
tashkiliy   masalalariga,   o’quvchilar   qiynaladigan   va   ularyo’1   qo’yadigan   tipik
xatolami   ochib   berishga   harakat   qilindi;   3)   Dasturda   ko’zda   tutilmagan   ayrim
mavzular   qo’shimcha   ravishda   yoritildi   va   o’ylaymizki   bular   chizmachilik
o’qituvchisining   ish   faoliyatida   zarur   bo’ladi;   4)   Chizmachilik   standartlarida
so’nggi yillarda boMgan o’zgarishlar (bulaming ayrimlari haligacha o’zbek tilidagi
darsliklarda   aks   ettirilmayapti),   chizmachilik   (texnik)   atamalari   va   boshqa
ma’Iumotiami   ilova   shaklida   keltirdik.     Chizmalar   insonning   amaliy   faoliyatida
qal’a,   shahar   va   boshqa   qurilishlar   bilan   bog’liq   bo’lgan.   Dastlab   chizm   alar
qurilish olib boriladigan yerning o’ziga chizilgan, keyinchalik ularni tosh va sopol
plitalariga chizadigan bo’lishgan. 1
    Kurs ishining dolzarbligi  shundaki,  O’zbekisionda qabul qilingan ta’lim
standartlariga   asosan   chizmachiük   umum   ta’lim   maktablarida,   kasb-hunar
kollejlarining mos mutaxassisliklarida o’qitiladi. Umumta’lim maktablari va 
kollejlar uchun chizmachiük o’qituvchilari asosan oliy o’quv yurtlaridagi «tasviriy
san’at   va   muhandislik   grafikasi»   mutaxassislikligida   tayyorlanadi.   Grafika
(chizmachiük)   o’qiiuvchisining   kasb-hunar   kollejlaridagi   grafika   fanlaridan   ham
dars   berishi   ko’zda   tutilganligini   e’tiborga   olsak,   chizmachiük   o’qituvchisi
muhandislik grafikasining hamma bo’limlari bo’yicha chuqur bilimga ega bo’lishi,
boshqa   fanlar   bilan   aloqalari,   poütexnik   va   gumanitar   yo’nalish!ari   haqida   aniq
1
  Sh.M. Mirziyoyev   Ozod  va  obod, demokratik  O‘zbekiston  davlatini   birgalikda   quramiz.  Oliy
Majlis   palatalarining   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   lavozimiga   kirishish   marosimiga
bag‘ishlangan qo‘shma majlisidagi nutqi / Sh.M. Mirziyoev. - Toshkent: «O'zbekiston», 2016. -
38 b.
2 tasavvur   va   ulami   amalda   qo’llash   malakalariga   ega   bo’llshi   zarur.   Texnikaning
jadallik   bilan   rivojlanishi   esa   yetishib   chiqayotgan   mutaxassislarning   zamonaviy
bilim   tajribasiga   bog’liqdir.   Bu   borada   arxitektura   qurilish   oliygohlarida   zamon
talabiga   javob   beradigan,   har   tomonlama   yetuk,   qobiliyatli   mutaxassislar
tayyorlanishi lozim.
                    С hizmachilik     darslarida   yangi   pedagogik   texnologiyalar   orqali
o’quvchilarni   yoshlarda   sog’lom   turmush   tarzi   va   har   tomonlama   barkamol   etib
shakllanishiga ta’sir etuvchi zararli illatlardan saqlash.
                  O’quvchilarni   yangi   pedagogik  texnologiyalar   asosida   kasb-hunarni   ongli
ravishda   tanlashi   uzluksiz   ta’lim   tizimida   jamiyat   talabiga   mos,   raqobatbardosh
kasb   egasi   hamda   har   tomonlama   etuk   kadrlar   tayyorlashda   muhim   ahamiyatga
ega. 
                  Kur s   ishi   mavzusining  dolzarbligi:   Chizma-buyumning  yoki   buyum   bir
qismining grafik tasviri bo’lib, shu buyumli tayyorlashda asosiy hujjat hisoblanadi.
Har   bir   buyumning   konstruktor   tomonidan   avval   loyixasi   tuziladi.   Buyumning
loyixasini tuzishda davrida rasmlar, eskizlar, sxemalar, chizmalar chiziladi.
Kur s   ishining   maqsadi:   Talabalarga   sxemalarni   tushuntirish,   ular
yordamida   chizmalarni   chizishni   va   uni   o’qiy   olishni   o’rgatish   va   uning
metodikasini   ishlab   chiqish   orqali   talabalarni   muhandislik   grafikasi   fanlariga
qiziqishlarini yanada oshirish.
Kurs ishi ning   vazifasi: 
- bo’lajak   muhandislik   grafikasi   o’qituvchilarining   -   muhandislik   grafikasi
bo’yicha   kasbiy     tayyorgarligi   tizimi   mazmunining   nazariy   va   amaliy     holatini
o’rganish va tahlil qilish;
- talabalarga   sxemalar   va   ularning   turlari   haqida   tushunchalar   berish   va
takomillashtirish ;
- talabalarning mavzu yuzasidan bilim, ko’nikma va malakasini shakllantirish;
- talabalarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida muammoli darslarni
tashkil eta olish ko’nikmasini shakllantirish.
3 Kurs   ishining   ob’yekti:   Oliy   ta’lim   tizimida   “Tasviriy   san’at   va
muhandislik grafikasi” bakalavriyat ta’lim yo’nalishi talabalariga grafikaviy ta’lim
berish jarayoni.
Kurs   ishining   predmeti:   Bo’lajak   chizmachilik   o’qituvchilarini   tayyorlash
bo’yicha   tahsil   olayotgan   talabalarning   muhandislik   grafikasi   ilmini   egallash
jarayonidagi ta’lim mazmuni va texnologiyasi.
Kurs ishining  tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi  kirish, ikki bob, besh paragraf,
xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro’yxatidan   iborat   bo’lib   jami   29   sahifani
tashkil etadi.
 
4 I BOB BUYUMLAR IXTIROSI VA KONUSTRUKTORLIK HUJJATLAR
1.1 STANDARTLARNING KLASSIFIKATSIYA GRUPPALARI.
     Hujjatlarni tayyorlash, rasmiylashtirish va ulardan foydalanishda YeSKD
standartlarida belgilangan tartib va qoidalar quyidagilarga ta’sir etadi;
a) konstruktorlik hujjatlarining barcha turlariga;
b)   konstruktorlik   xujjatlariga   uzgartirishlar   kirituvchi   va   xisobga   oluvchi
xujjatlarga;
v) texnikaviy normativ va texnologik hujjatlarga.
          2.   YeSKD   standartlari   konstruktorlik   hujjatlarini   tuzish   va   ulardan
foydalanish   bilan   bog’liq   bo’lgan   hujjatlar   hamda   texnikaviy-normativ
adabiyotlarni nashr etish uchun asos bo’ladi.
YeSKD   kiruvchi   standartlarning   tarkibi   Davlat   standartlar   komiteti
tomonidan belgilangan tartibda e’lon qilinadigan ruyxatlarda ko’rsatiladi.
5 YeSKD   standartlarining   klassifikatsiya   gruppalari   bo’yicha   bo’linishi   1-
jadvalda keltirilgan.
YeSKD standartlari klassifikatsiyalash gruppasi asosida belgilanadi.
YeSKD   stanadartlari   2-klassga   kiritilgan   bo’lib,   standartlarning   nomeri
nuqtali2.raqami bilan boshlanadi;
GOST 2.303-68
GOST - davlat standarti
2. - YeSKD standartlari klassi.
3. - Standartlarning klassifikatsiya guruhi.
03 - Guruhdagi standartning tartib Raqami
68 - Standartning tasdiqlangan yili.
1-jadval
Standartlarning klassifikatsiya gruppalari.
Gruppa
shifri Gruppadagi standartlar mazmuni Standartning nomeri
1 2 3
0 Umumiy qoidalar    GOST 2.001 -70-
GOST 2.002- 72
1 Asosiy qoidalar    GOST 2.101 -68-
GOST 2.121-73
2 Buyumning   belgilanishi   va
klassifikatsiyasi GOST 2.201-80
3 Chizmalar   bajarishning   umumiy
qoidalari GOST 2.301-68
GOST 2.317-69
4 Mashinasozlik   chizmalarini   bajarish
qoidalari GOST 2.401-68
GOST 2.426-74
5 Konstruktorlik   hujjatlaridan,   nusxa
ko’chirish, o’zgarishlar kiritish GOST 2.501-68
GOST 2.503-74
6 Sxemalarni bajarish qoidalari GOST 2.701-80
GOST 2.792-74
  Barcha   chizmalar   standart   formatli   chizma   listlarida   bajariladi.   Listlarning
formatlari,   tashqi   ramka   chiziqlarining   o’lchamlari   bilan   belgilanadi   (1-shakl).
Tomonlarining o’lchami 1189  x  841 mm, satxi 1 m2 ga teng bo’lgan format hamda
6 undan keyingi  formatlarining ensiz tomoniga parallel  chiziq o’tkazib, teng ikkiga
bo’lishdan hosil qilingan boshqa formatlar-asosiy formatlar deb ataladi.
1- shakl
GOST   2.301-68   ga   ko ’ ra   asosiy   va   qo ’ shimcha   formatlarning   belgilari   va
o ’ lchamlari  2- jvdvalda   keltirilgan .  Asosiy formatlar A harfi va 0 dan 5 gacha arab
Raqamlari  bilan   belgilanadi.
Ayrim hollarda A5-formatdan foydalanishga ruxsat etiladi.
2 - jadval
Asosiy  formatlar Qo’shimcha formatlar
Belgi
lani-
shi Tomonlar   o’lchami,
mm Belgilanishi Tomonlar o’lchami, mm
7 A) 841  x  1189 A0  x  2
A0 x 3 1189 x 1682
1189 x 2523
A1 594  x  841 A1 x 3
A1 x 4 841 x 1783
841 x2378
A2 420  x  594 A2 x 3
A2 x 4 594 x 1261
594 x 1682
A3 297  x  420 A3 x 3
A3 x 4
A3 x 5 420 x 891
420 x1189
420 x 1486
A4 210  x  297 A4 x 3
A4 x 4
A4 x 5
A4 x 6 297 x 630
297 x 841
297 x 1051
297 x 1261
A5 148  x  210 - -
Tasvirlar quyidagi masshtabda chiziladi.
1. Xaqiqiy kattaligi - 1:1.
2. Kichraytirish masshtablari - 1:2;  1:2,5;  1:4;  1:5;  1:10.
3. Kattalashtirish masshtablari - 2:1;  2,5: 1;   4:1;  5:1;  10:1.
      Agar   masshtab   asosiy   yozuvning   belgilangan   grafasiga   yozilsa,   M   harfi
tushirib qoldirilib, 1:1;  1:2;  5:1 ko’rinishlarda yoziladi. Agar tasvirning masshtabi
chizmaning   asosiy   yozuvidagi   masshtabidan   fark   kilsa,   uning   masshtabi   shu
tasvirga tegishli yozuv yonida kursatiladi, masalan: A (2:1)  yoki  В  (5:1).
8  
  Chiziqlarning   turlari,   vazifalari   va   ularning   yo’gqg’onliklari   orasidagi
nisbatlar   quyida   keltirilgan.   Chizmalarni   chizishda   quyidagilarga   amal   kilish
lozim.
1. Asosiy tutash chiziq  S =0,5 - 1,4 mm
2. Ingichka tutash chiziq S =3 –  S =2
3.  Tutash   t o’ lkin   chizi q S=3 – S=2
4.  Shtrix   chizi q S=‘3 – S=2
5. Ingichka shtrix-punktir chiziq S =3 –  S =2
6  Yo’g’on shtrix-punktir chiziq            S =2 –  S =3
7. Uzuk chiziq S    - 1 1=2S
8. Ingichka tutash siniq chiziq   S =3 –  S =2
9. Ikki nuqtali ingichka 
              shtrix-punktir chiziq      S =3 –  S =2
9 1. Aynan ushbu chizma uchun qabul qilingan chiziq yo’g’onligi chizmaning
barcha tasvirlari uchun bir xil bo’lishi kerak.
2. Murakkab qirqim va kesimlar uchun uzuk chiziqlarning uchlari ingichka
shtrix-punktir chiziqlar bilan tutashtirilishi mumkin.
2 - shakl.
3.   Aylana   markazi   barcha   hollarda   ham   shtrixlarning   kesishi   bilan
belgilanadi (2-shakl). O’q va markaz chiziqlarining uchlari tasvir konturidan ko’pi
bilan 5 mm chiqib turishi mumkin.
4.   Aylana   diametri   chizmada   0,4724   dyuymu   dan   kichik   bo’lsa,   markaz
sifatida   qo’llanilayotgan   shtrix-punktir   chiziqlar   o’rniga   ingichka   tutash   chiziqlar
o’tkazish lozim.
1.   Qurilish   va   sanoatning   barcha   tarmoqlariga   tegishli   chizmalardagi   va
texnikaviy hujjatlardagi  yozuvlar  GOST 2.304-81 da belgilangan standart  harf  va
raqamlarda yoziladi. Shriftlarning  A (ensiz) va B (enli) turlari joriy etilgan bo’lib,
ular o’zaro parametrlari bilan farqlanadilar. Satr chizigiga nisbatan perpendikulyar
yo’nalishda   o’lchangan   bosh   harfning   millimetr   hisobidagi   h   balandligi,   uning
asosiy o’lchami deyiladi.
10  Shriftning boshqa o’lchamlari uning balandligi ( h ) ga nisbatan  olinadi,
(2-jadvallar).
2. Davlat standartida harf va raqamlarning quyidagi o’lchamlari belgilangan:
(1,8);     2,5;     3,5;     5;     7;     10;     14;     20;     28;     40     A   va   B   turidagi   shriftlar,   satr
chizig’iga nisbatan75 
 qiyalatib yoki 90    burchak ostida yozilishi mumkin.
3. Aniq shakldagi harflar olish uchun, ularni yordamchi turlar ustiga yozish
kerak.   Tur   chiziqlarining   qadami   A   turidagi   harflar   uchun       d q(1G’14) h ,     B   turi
uchun esa    d q(1G’10) h   nisbatlarda olinadi.Harf va raqamlarning standart shakli 5-
6 shakllarda va o’lchamlari 2-jadvallarda keltirilgan.
4.   Harf   va   sonlardagi   murtaklar   qatorlar   orasidagi   bo’sh   joylar   hisobiga
quyiladi, (masalan, D, S,  K,  Sh,  ‘,  X harflari va 4 raqam hamda u,  y harflarining
belgilari).
11 3-shakl.
4-shakl.
5.   Harf   va   sonlarning   balandligi,   tushda   bajaraladigan   chizmalar   uchun
kamida   2,5   mm   va   qalamda   bajariladiganlari   uchun   esa   kamida   3,5   mm   bo’lishi
kerak.
6.   Yozuvlar   kichik   harflar   bilan   yozilganda   bosh   harflar   chizig’ining
yo’g’onligi   kichik   harf   chiziqlarining   yo’g’onligiga   teng,   ya’ni   1=4;     1=10   h
bo’lishi kerak.
7. G,  T,  R bosh harflari A,  D,  L harflari bilan yonma-yon (GA,  TA,  RA
va   x.k)   kelganida   ular   orasidagi   masaofa   harf   chiziklarining   yo’g’onligiga   teng
bo’lishi kerak.
12 1.2   SHRIFTLARNING TURLARI VA O’LCHAMLARI.
2 - jadval
Turi Parametrlari, mm
h c a b E d
B 1,8
2,5
3,5
5
7
10
14
20 1,3
1,8
2,5
3,5
5
7
10
14 0,35
0,5
0,7
1,0
1,4
2,0
2,8
4,0 3,1
4,3
6,0
8,5
12
17
24
34 1,1
1,5
2,1
3,0
4,2
6,0
8,4
12 0,18
0,25
0,35
0,5
0,7
1,0
1,4
2,0
Eslatma :   1   belilardan :   h   -   shrift   o’ lchami   ( bosh   h arf   balandligi );   s   -   kichik
h arflar   balandligi ;   a   -   h arflar   orasidagi   masofa ;   b-   satrlar   q adami   kamida ;   ye   -
s o’ zlar   orasidagi   eng  q iska   masofa ; d- h arf   chizi q larining   y o’g’ onligi .
 Parametrlarning qiymatlari ( h  - o’lchamga nisbatan olingan).
Parametrlar Nisbiy o’lchamlar
A turi B turi
h (14 \ 14)h = 14d (10 \ 10)h=10d
c (10 \ 4)h=10d (7 \ 10)h=7d
a (2 \ 4)h=2d (2 \ 10)h=2d
b (22 \ 14)h=22d (17 \ 10)h=17d
e (6 \ 14)h=6d (6 \1 0)h=6d
d (1 \ 14)h=d (1 \ 10)h=d
               Qurilish konstruksiyalari fani muhandislarni shakllantiradigan fanlardan biri
bo’lib,  uning asoslarini  chuqur   o’zlashtirmoq  har   qanday  binokor   uchun zarurdir.
Qurilish   konstruksiyalarini   loyihalash   nazariyasi   texnika   fanlari   sohalaridan   biri
bo’lib,   tejamkor   va   mustahkam   elementlar   yaratish   ustida   ish   olib   boradi.
Mustahkamlik,   bikrlik   hamda   ko’pga   chidamlilik   qurilish   konstruksiyalariga
13 qo’yiladigan   asosiy   talablardir.   Binokor   konstruksiyaning   shunday   yechimini
topishi   kerakki,   bunda   konstruksiya   ham   yuqoridagi   talablarga   javob  bersin,   ham
tejamli   bo’lsin.   Bu   esa   masalani   samarali   loyihalash   muammosiga   olib   keladi.
Qurilish   konstruksiyalarini   loyihalash   nazariyasi   tatbiqiy   fan   bo’lganligi   sababli
mexanika,   matematika,   materiallar   qarshiligi   singari   asosiy   tabiiy   fanlarning
qonun-qoidalariga   asoslanadi.     Qurilish   tajribasi   shuni   ko’rsatdiki,   hozirgi   zamon
kapital   qu-rilishining   asosini   qurilish   konstruksiyalari   tashkil   etadi.   Demak,
binokorlar   oldida   qurilish   konstruksiyalarining   texnik-iqtisodiy   ko’rsatkichlarini
yaxshilash, buyumlarning tannarxini arzonlashti-rishdek muhim vazifa turibdi. Bu
vazifani ijobiy hal etish uchun qurilish konstruksiyalariga daxldor bo’lgan nazariy
va amaliy bilimlarni chuqur o’rganish talab etiladi.
     Darslik olti qismdan iborat:
                Birinchi   qism   «Qurilish   konstruksiyalarini   hisoblash   va   loyihalashning
qonun-qoidalari». 
Ikkinchi   qism«Metall   konstruksiyalar»   Uchinchi   qism«Temirbeton
konstruksiyalar» To’rtinchi qism « Tosh va armotosh konstruksiyalar»
Beshinchi   qism   «   Yog’och   konstruksiyalar»   Oltinchi   qism   «Zamin   va
poydevorlar»     konstruksiyalarini   hisoblash   va   loyihalashning   nazariy   va   amaliy
masalalarini   o’z   ichiga   olgan   bo’lib,   unda   konstruksiyalarini   loyihalash   asoslari,
yuklar   va   ta’sirlar,   konstruksiyalarini   chegaraviy   holatlar   bo’yicha   hisoblash
usullari yoritilgan.  Mazkur darslik, “Qurilish konstruksiyalarni hisoblash asoslari”
fanini   o’rganishdan   maqsad–bo’lajak   mutaxassis   qurilish   amaliyotida   metall,
temirbeton,   tosh-g’isht,   yog’och   konstruksiyalarining   qo’llanilishiga   doir
bilimlarni egallashi, ularni hisoblash va konstruksiyalashni o’rganishi, turli xildagi
konstruksiyalar, bino va inshootlarning texnik holatini tekshirish va baholay olishi,
yuk   ko’taruvchi   elementlarni   zamonaviy   va   kelajakda   uchraydigan   konstruktiv
xillari   bilan   tanishtiradi   va   ulardagi   hosil   bo’ladigan   kuchlanganlik   holatini
aniqlaydi.   Elementlarda   yuklar   eng   noqulay   birgalikda   ta’sir   etishligidan   hosil
bo’ladigan   hisobiy   kuchni   aniqlashni   va   shunga   mos   samarali   kesim   yuzani
14 tanlashnio’rgatadi.
                Nazariy   mavzular   yanada   tushunarli   bo’lishi   uchun   darslikda   misol   va
masalalar  yechishga  keng o’rin berilgan va shularga tegishli  bo’lgan rasm, jadval
va   sxemalar   keltirilgan.   Mazkur   darslikning   2,   3,   4,   5,   6,   7   -   boblari
Q.A.Saydullayev, 11, 12, 13, 14 boblari Sh.R. Nizomov, so’z boshi, kirish 1, 8, 9,
10-boblar S.A. Yusufxo’jayevlar, 15,16,17,18,19,20,21-boblar esa Sh.R. Nizomov
va   S.A.   Yusufxo’jayevlar   tomonidan   birgalikda   yozildi.   Darslikning   sifatini
yaxshilash yuzasidan bildiriladigan barcha fikr -mulohazalar mualliflar tomonidag
minnatdorchilik   bilan   qabul   qilinadi.     Qurilish   sohasida   yuqori   malakali   kadrlar
tayyorlashni   tashkil   etishni   takomillashtirish   va   sifatini   oshirish   hozirgi   kunda
ta’lim   mazmunini   tashkil   qiladi.   Chunki,   ta’lim   muassasasida   olingan   ilm
kelajakda   mutaxassisning   salohiyatini   va   jamiyatdagi   o’rnini   belgilaydi.
Mamlakatimizning ishlab chiqarishiga zamonaviy texnologiya-larning kirib kelishi
va   ularning   talablariga   javob   beradigan   bino   va   inshootlarni   loyihalash   talab
etiladi.
15   Buning   uchun   binokor   quruvchi   kadrlar   yetarli   bilim   saviyasiga   ega
bo’lishlari lozim. O’zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 20-
martdagi   80   -   sonli   “O’rta   maxsus,   kasb   -   hunar   ta’limi   muassasalari   uchun
darsliklar   va   o’quv   qo’llanmalarini   nashr   etish   dasturi   to’g’risidagi”   qarorining
ijrosini   ta’minlash   maqsadida   Toshkent   arxitektura-qurilish   instituti   “Qurilish
konstruksiyalari”   kafedrasida shu soha bo’yicha ko’p yillik tajribalariga tayangan
holda   “Qurilish   konstruksiyalarni   hisoblash   asoslari”   fanidan   darslik   yaratildi.
Mazkur   darslikning   maqsadi   o’quvchiga   qurilish   konstruksiyalarini   hisoblash
usullari   va   loyihalash   asoslarini   o’rgatishdan   iboratdir.     Bunda   konstruksiyaning
yuk ko’tarish qobiliyatini aniqlash, yangi konstruktiv yechimlarni ishlab chiqishda,
seysmik   hududlarda   binolarning   umrboqiyligini   ta’minlash   hamda
konstruksiyalarning   tashqi   omillarga   bo’lgan   ta’siri   o’rganiladi.     Mustahkamlik,
bikrlik   hamda   ko’pga   chidamlilik   qurilish   konstruksiyalariga   qo’yiladigan   asosiy
talablardir.   Binokor   -   quruvchi   konstruksiyaning   shunday   yechimini   topishi
kerakki, bunda  konstruksiya  ham  yuqoridagi   talablarga  javob  bersin,  ham   tejamli
bo’lsin. Bu esa masalani optimal loyihalash muammosiga olib keladi. 
              Darslikning   metall   konstruksiyalari   qismida   dotsent   Q.A   Saydullayev.
Yog’och   konstruksiyalari’’   qismida   dotsent   S   Tursunov   vaY.   M.   Mahkamov
hamdazamin   va   poydevorlar’’   qismida   esa   dotsent   S.S   Sayfutdinov   tomonidan
qilingan ilmiy ishlar matinlaridan foydalanildi. Mualliflar darslikni tayyorlashda va
matnni   kompyuterga   kiritishda   yordamlashgan   assistent   R.Q.   Jumaniyozovga
o’zlarining   samimiy   minnatdorchiliklarini   bildiradilar.     Kitobda   birliklarning
Xalqaro   tizimi   (SI)   dan   hamda   ST   SEV     1565-79   ning   va   ISO   3898   raqamli
“Belgilar va asosiy ramzlar”  Xalqaro standartlarning yangi tizimidan foydalanildi.
Darslik   3580303   –   “Turar   joy   va   jamoat   binolaridan   foydalanish   va   davlat
ro’yxatidan   o’tkazish   inspektori”   akademik   litsey   va   kasb-hunar   kolleji
o’quvchilari   hamda   undan   qurilish   sohasi   bo’yicha   ta’lim   olayotgan   kollej
o’quvchilar ham foydalanishlari mumkin. 
16 II BOB  KONSTRUKSIYALARNI HISOBLASH VA LOYIHALASHNING
MAQSADI   VA VAZIFALARI
2.1  KONSTRUKTORLIK HUJJATLARNING YAGONA TIZIMI
             Qurilish konstruksiyalari loyihalash deganda, ularning statik (yoki dinamik)
kuchlarga,   elementning   kesim   yuzasini   hisoblash   va   loyihalash   tushuniladi.
Umuman   qurilish   konstruksiyalarini   hisoblash   ikki   bosqichdan   iborat:
1.Elementlardagi   kuchlanishni   aniqlash   va   bu   kuchlanish   asosida   kesim   yuzasini
topish;   2.Konstruksiyaning   egilishini   me’yoridan   oshmasligini   tekshirish
Loyihalangan   konstruksiyalarning   samaradorligi   ularning   texnik   -   iqtisodiy
ko’rsatkichlari darajasiga qarab baholanadi.  Beton qurilish materiallari ichida eng
ko’p   qo’llaniladi.   Beton   narxi   boshqa   materiallarga   nisbatan   ancha   arzon.   Zero
uning   mexanik   xususiyati   po’latnikiga   qaraganda   ancha   farq   qiladi.   Bunday
holatda   betonga   teng   keladigan   material   yo’q.   Uning   tarkibiga   hamma   yerda
mavjud   bo’lgan   mahalliy   materiallar   kiradi.   Yana   bir   ma’qul   bo’lgan   tomoni
shundan   iboratki,   beton   mustahkamligi   yildan   yilga   ortib   boradi.   Bu   xususiyat
temirbeton   konstruksiyalarining   uzoq   davrga   chidamli   ekanligini   ko’rsatadi.
Betonning arxitektura va konstruktiv imkoniyatlari haqida gapirmasa ham bo’ladi.
Hisoblashda ko’zda tutilgan asosiy maqsad, temirbeton konstruksiyalari yuk ostida
ishlaganda   ularni   eng   tejamli   o’lchamlarini   tanlash   va   shu   bilan   birga   xavfsizlik,
ishonchlilik   va     uzoqqachidamlilik   talablariga   javob   berishiga   erishishdir.
Hisoblashning   asosiy   vazifasiga   tashqi   yuk   ta’siridan   konstruksiya   elementlarida
hosil   bo’ladigan   zo’riqishlarni   aniqlash   talab   etilgan   kesim   yuzalar,armaturalar
miqdorini   hamda   konstruksiya   ishchi   chizmalarini   tayyorlashdagi   zarur
ma’lumotlarni   aniqlash   kiradi.     Konstruksiyani   hisoblash   qurilish   me’yorlari
talablari asosida amalga oshiriladi. Qurilish me’yorlari va qoidalari - QMQ qurilish
konstruksiyalari   nazariyasining   amaliy   natijasi   hisoblanib,   u   konstruksiyalarni
loyihalashda,   qurishda   va   foydalanishda   erishilgan   yutuqlarni   o’zida   aks   ettiradi.
Elementning normal kesim yuzasining samarali shakli va o’lchamlarini, betonning
optimal  sinfini, ishchi  armaturaning sinfi,  kesim   yuzasini   va  elementni  yorilishga
17 bardoshiga   va   bikrligini   hisobga   oladigan   kesim   yuzasi,   hisobiy   kesim   yuza
deyiladi.   Konstruksiya   deganda,   element   qismlarini   birlashtirish   tushuniladi.
Konstruksiyalash   esa   binolarni   konstruktiv   xal   etish,   ularning   elementlaridan
ishchi, montaj armaturasini joylashning samarali sxemasini belgilash, opalobka va
armatura konstruksiya uzellari va elementlari chizmalarini ishlab chiqishdan iborat
bo’ladi.     Konsruksiyalarning   loyihalash,   kesim   yuzasi   haqidagi   ma’lumotlar
asosida, me’yor talablarni hisobga olgan holda bino va inshootni qurish va ishlatish
jarayonida   mustahkamligi,   yoriqbardoshligi   va   bikrligini   ta’minlaydigan   hisobiy
kuchni aniqlashdan iborat bo’lishi kerak. 
  Qurilish   konstruksiyalariga   qo’yiladigan   talablar   Qurilish
konstruksiyalari ularga qo’yiladigan funksional, texnik, iqtisodiy, estetik va boshqa
talablarni hisobga olgan holda loyihalanadi.   Funksional talablarga ko’ra   har bir
konstruksiya   qanday   maqsadga   mo’ljallangan   bo’lsa,   shunga   mos   bo’lishi   hamda
bino   yoki   inshootda   bajarilayotgan   texnologik   jarayonlarning   qulay   va   xavfsiz
bo’lishini   ta’minlashi   lozim. Texnik   talablar   konstruksiyaning   zarur
mustahkamligi,   bikrligi     va   uzoqqa   chidashini   ta’minlashga   qaratiladi.     Qurilish
konstruksiyalariga   qo’yiladigan   muhim   talablarga   tayyorlash   va   ishlatishdagi
tejamliligi,   industrialligi   va   texnologi-yabopligi   kiradi.     Zavodlarda   tayyorlangan
elementlardan iborat yig’ma konstruksiyalar bu talablarni to’liq qanoatlantiradi. 
  Iqtisodiy   talablar   konstruksiya   materiali,   uning   tipi   (masalan,   fermalar
yoki   to’sinlar)   va   asosiy   o’lchamlari   (masalan,   to’sin   balandligi   va   eni)   ni
tanlashga   katta   ta’sir   ko’rsatadi. Konstruktiv   yechimla r   konstruksiyalarni
muayyan shart-sharoit-larda ishlatishning texnik-iqtisodiy jihatdan maqsadga muv-
ofiqligiga   asoslangan   holda,   material   va   energiya   sarfini,   shuningdek,
sermehnatligini   hamda   qurilish   obyekti   narxini   maksimal   darajada   kamaytirishni
hisobga olgan holda tanlangan bo’lishi kerak. 
18 Bunga   quyidagilarni   amalga   oshirish   orqali   erishish   mumkin:samarali
qurilish materiallari va konstruksiyalaridan   foydalanish;
- konstruksiyalarning massasini kamaytirish; 
- materiallarning fizik-mexanik xususiyatlaridan to’liq foydalanish; 
- mahalliy qurilish materiallarini ishlatish; 
- asosiy qurilish materiallarini tejamkorlik bilan sarf qilishga oid tegishli talablarga
rioya qilish. 
                      Loyihalashda   yechimlarning   bir   necha   variantlari   tuzilib,   ularda
konstruksiyalarni   tayyorlash   va   qurishdagi   materiallar,   energiya,   mehnat   sarfi,
qurilish   narxi   va   muddatlariga   oid   ko’rsatkichlar   aniqlanadi;   konstruksiyaning
me’moriy   ko’rkamligi   ham   e’tiborga   olinadi.   Variantlarni   taqqoslash   orqali   eng
maqbul   yechim   tanlab   olinadi.   Konstruktorlik   hujjatlari   O’zbekiston
Respublikasidagi   barcha   korxona   va   tashkilotlarda   Davlat   belgilagan   qoidalarga
asoslanib rasmiylashtiriladi.  
19 Bu   qoidalar   Konstruktorlik   hujjatlarining   yagona   tizimi   (KXYaT)   da   to’liq
aksini   topgan,   unda   buyumlarning   turlari,   konstruktorlik   xujjalarning   ko’rinishi,
tarkibi   hamda   ularni   taxt   qilish   uchun   ma’lumotlar   mujassam   bo’lgan.  
KXYAT   standartlari   ikkinchi   sinfga   mansub   bo’lib,   quyidagi   tarkibga   ega:
Guruhdagi standartlar mazmuni Standart raqami
Umumiy qoidalar DS 2.001-70...DS 2.004-83
Asosiy qoidalar DS 2.101-68...DS 2.124-85
Buyumlarning   konstruktorlik   hujjatlaridagi
klassifikasiyasi va belgilanishi DS 2.201-80
Chizmalarni   rasmiylashtirish   bo’yicha
umumiy qoidalari DS 2.301-68...DS 2.32-84
Mashinasozlik   va   asbobsozlik   buyumlari
chizmalarini taxt qilish qoidalari DS 2.401-68...DS 2.430-85
Konstruktorlik hujjatlari bilan muomala qilish
(hisob,   saqlash,   nusxa   olish,   o’zgartirish
kiritish) qoidalari DS 2.501-68...DS 2.505-82
Ekspluatasiya   va   ta’mirlash   hujjatlarini   taxt
qilish qoidalari DS 2.601-68...DS 2.609-85
Sxemalarni taxt qilish qoidalari DS 2.701-76...DS 2.797-81
Qurilish   va   kemalar   qurish   hujjatlari   taxt
qilish qoidalari DS 2.801-74...DS 2.857-75
Boshqa standartlar
       
Chizma   –   bu   asosiy   texnik   hujjatdir.   Unda   narsaning   (mashina,   inshoot,
detal va shu kabilar) tayyorlanishi va nazorat qilinishi uchun zarur bo’lgan barcha
o’lchamlar,   masshtablar,   uning   tarkibi   haqidagi   ma’lumotlar   to’liq   beriladi.
Chizma   qurish   jarayoni   –   maxsus   bilim   va   malakaga   asoslangan   ijodiy   jarayon
hisoblanadi. 
20 Buyum   deb korxonalarda  tayyorlanishi  nazarda  tutilgan har  qanday  buyum
yoki   buyumlar   to’plamiga   aytiladi.     Ularni   quyidagicha:   detallar,   yig’uv
birikmalari,   komplekslar   va   komplektlarga   bo’lish   mumkin.  
         
Detal   deb, yig’ish operasiyalarisiz bir xil materialdan tayyorlangan buyumga
aytiladi.n Yig’ma   birlik   deb,tayyorlovchi   korxonalarda   biror   yig’ish
operasiyalaridan   (burash,   payvandlash,   parchinlash   va   shunga   o’xshashlardan)
foydalanib,  tarkibiy qismlarni  o’zaro biriktirib  tayyorlanadigan  buyumga  aytiladi.
                 Kompleks   deb, buyumlar tayyorlovchi korxonada birlashtirilmagan, ammo
o’zaro   bir-biriga   bog’liq   ekspluatasion   vazifalarni   bajarish   uchun   mo’ljallangan
ikki va undan ortiq buyumlarga aytiladi. 
                  Komplekt   deb,   tayyorlovchi   korxonada   yig’ish   operasiyalari   bilan
biriktirlmagan, yordamchi xarakterdagi ekspluatasion vazifalariga ega bo’lgan ikki
va   undan   ortiq   buyumlar   to’plamiga   aytiladi.
Konstruktorlik hujjatlari grafikaviy va matnli hujjatlar, birgalikda yoki ayrim holda
buyum tarkibini va tuzilishini aniqlaydi va buyumni tuzish yoki tayyorlash, nazorat
qilish,   qabul   qilish,   ishlatish   va   ta’mirlash   uchun   zarur   ma’lumotlarni   o’z   ichiga
oladi.
21                 Davlat   standarti   konstruktorlik   hujjatlarining   quyidagi   asosiy   turlari   va
vazifasini   belgilaydi:     Detal   chizmasi   detalning   tasviri   va   uni   tayyorlash   hamda
nazorat   qilish   uchun   zarur   bo’lgan   ma’lumotlarni   o’z   ichiga   oldai;   Yig’ish
chizmasi   buyumning tasviri,  buyumni   yig’ish,  tayyorlash  va  nazorat  qilish  uchun
zarur   bo’lgan   ma’lumotlarni   o’z   ichiga   oladi;   Umumiy   ko’rinish   chizmasi
buyumning konstruksiyasi, uning asosiy tarkibiy qismlarining o’zaro bog’lanishini
va buyumning qanchalar aniq va ravon va tekis   ishlash prinsipini aniqlaydi;             
Gabarit   chizma   buyumning   kontur   soddalashtirilgan   tasvirini   va   uning   gabarit
o’rnatish o’lchamlarini va kattaligini o’z ichiga oladi;   Montaj chizma   buyumning
(soddalashtirilgan) kontur tasviri va uni qo’llanish joyida o’rnatish (montaj qilish)
uchun zarur  ma’lumotlarni  o’z ichiga oladi;   Sxema   – buyum  tarkibiy qismlari  va
ularning  o’zaro  bog’lanishini   shartli   tasvirlar   va  belgilar  ko’rinishida   ko’rsatilgan
hujjat;
      
22             Spesifikasiya   yig’ma   birlik,   kompleks   yoki   komplekt   tarkibini   aniqlaydi.  
Konstruktorlik   hujjatlari   ishlab   chiqish   darajasiga   qarab   loyiha   (texnikaviy
takliflar,   loyihalar   va   eskiz   loyihalar)   va   ish   hujjatlariga   bo’linadi.
Chizmalarni   rasmiylashtirish   bo’yicha   asosiy   standartlar   qatoriga   formatlar,
masshtablar,   chiziqlar,   shriftlar,   asosiy   yozuv   va   materiallarni   grafik   belgilar
standartlari   kiradi.Ularni   quyida   alohida   ko’rib   chiqamiz.  
Chizmalar   format  deb  ataluvchi   standart  o’lchamli  chizma  qog’ozlariga chiziladi.
Tomonlarining   o’lchami   1189  841   mm   va   yuzasi   1   m 2
  bo’lgan   qog’oz   A0
formatli chizma qog’ozi deyiladi. A0 format qog’ozini teng bo’laklarga bo’lishdan
hosil   bo’lgan   qog’ozlar   asosiy   formatlar   hisoblanadi.   Bu   formatlar   quyidagicha
ataladi.  
Format
belgisi A4 A3 A2 A1 A0
Qog’oz
tomonlarinin
g   o’lchami,
mm 297×210 297×420 594×420 594×841 1189×841
23 2.2  BUYUMLAR IXTIROSI
            Bronza xitoylik   kamar   ikkinchisidan kumush bilan ishlangan ko’t plastinka
bilan   qo’zg’atuvchi   mexanizm   (yog’och   komponentlar   shu   vaqtdan   beri   emirilib
yo’qolib ketgan).   Urushayotgan davlatlar davri   (Miloddan  avvalgi 403–256) yoki
erta   Xan sulolasi   (Miloddan avvalgi 202 - milodiy 220)   Xitoy   ko’plarning manbai
bo’lgan     yangiliklar ,   ilmiy   kashfiyotlar   va   ixtirolar . [1]
  Bunga   quyidagilar
kiradi   To’rt   buyuk   ixtir o :   qog’oz   ishlab   chiqarish ,   kompas ,   porox va   bosib
chiqarish   (ikkalasi   ham   yog’och   to’siq   va   harakatlanuvchi   turi ).   Quyidagi
ro’yxatda   arxeologik   yoki   tarixiy   dalillar   bilan   tasdiqlangan   Xitoyda   ushbu   va
boshqa ixtirolar mavjud.
             Hozirda mamlakatda   Xitoy nomi bilan tanilgan tarixiy mintaqada   tarix ni
jalb   qilish   mexanika ,   gidravlika   va   matematika   va   boshqa   fanlar   uchun
qo’llaniladi.   X orologiya ,   metallurgiya ,   astronomiya ,   qishloqxo ’ jaligi ,   muhandislik ,  
musiqa   nazariyasi ,   hunarmandchilik ,   dengiz   va   quruqlik   arxitekturasi   va   urush .
Tomonidan   Urushayotgan   davlatlar   davri (Miloddan   avvalgi   403–221),
urushayotgan   davlatlar   aholisi   rivojlangan   metallurgiya   texnologiyasiga,   shu
jumladan   yuqori   o’choq   va   kubikli   pech ,   esa   zargarlik   buyumlari   ishlab
chiqarish   va   ko’lmak   jarayoni   tomonidan   tanilgan   Xan   sulolasi   (Miloddan   avvalgi
202   -   milodiy   220).   Imperial   Xitoyda   rivojlangan   iqtisodiy   tizim   kabi   ixtirolarni
tug’dirdi   qog’oz   pul   davomida   Song   Dynasty   (960–1279).   9-asr   o’rtalarida   porox
ixtirosi,   kabi   ixtirolarni   keltirib   chiqardi   yong’in   nayzasi ,   er   minasi ,   dengiz
koni ,   qo’l   to’pi ,  portlovchi   to’plar,   ko’p   bosqichli   raketa   va   aerodinamik  qanotlari
va   portlovchi   foydali   yuklari   bo’lgan   raketa   bombalari .   XI   asr   kompasining
navigatsion   yordami   va   I   asr   sternposti   bilan   baland   dengizda   boshqarish
qobiliyati   rul ,   zamonaviy   zamonaviy   dengizchilar   qadar   suzib   ketishdi   Sharqiy
Afrika .   Suv bilan ishlaydigan soat mexanizmlarida zamonaviy zamonaviy xitoylar
ishlatgan   qochish   8-asrdan   beri   mexanizm   va   cheksiz   quvvat   uzatuvchi   zanjirli
haydovchi   XI asrda. 
24 Ular boshqaradigan yirik mexanik qo’g’irchoq teatrlarini ham yaratdilar   suv
g’ildiraklari   va   arava g’ildiraklari   va sharobni iste’mol qilish   avtomatlar   belkurakli
g’ildirakli qayiqlar tomonidan boshqariladi.
                  Zamondosh   Peiligang   va   Pengtoushan   madaniyati   eng   qadimgi
vakili   Xitoyning   neolitik   madaniyatlari miloddan   avvalgi   7000   yillarda
shakllangan. [5]
  Neolitik   Xitoyning   birinchi   ixtirolaridan   ba’zilari   semilunar   va
to’rtburchaklar   tosh   pichoqlarni,   toshni   o’z   ichiga   oladi   ketmonlar   va   belkurak,
etishtirish   tariq   va   soya ,   takomillashtirish   pillachilik ,   guruch   etishtirish ,   sopol
idishlar   yaratish   kordon-mat-savat   dizayni   bilan,   sopol   idishlar   va   sopol   idishlar
yaratish   va   marosim   idishlarini   ishlab   chiqish   va   scapulimancy   maqsadlari
uchun   bashorat .  
  Britaniyalik   sinolog   va   ixtirochi   buyuk   fan   arbobi     Francesca
Brayning   ta’kidlashicha,   uyning   uyg’unligi   ho’kiz   va   qo’tos   davomida   Longshan
madaniyati   (miloddan   avvalgi   3000   yildan   2000   yilgacha)   davri,   Longshan   davri
yo’qligi   sug’orish   yoki   yuqori   hosildor   ekinlar,   quruq   tuproqli   donli   ekinlarni
Longshan   etishtirishning   to’liq   dalili,   "faqat   tuproq   ehtiyotkorlik   bilan
ishlanganda"   yuqori  hosil   berdi.   shudgor   hech  bo’lmaganda  Longshan  madaniyati
davri   tomonidan   tanilgan   va   qishloq   xo’jaligi   mahsulotlarining   yuqori
rentabelligini tushuntirib bergan, bu Xitoy tsivilizatsiyasining ko’tarilishiga imkon
bergan.   Shang   Dynasty   (miloddan   avvalgi   1600-y.   taxminan   1050   y.).   Kabi
keyingi   ixtirolar   ko’p   trubkali   urug   ‘sepadigan   mashina   va   og’ir   mog’orli   temir
shudgor   Xitoyga   qishloq   xo’jaligi   mahsulotlarini   yaxshilash   orqali   aholini   ancha
ko’paytirishga imkon berdi.
                Ushbu   ro’yxatning   maqsadi   uchun   ixtirolar   Xitoyda   ishlab   chiqilgan
texnologik birlamchi hisoblanadi va shu sababli xitoyliklar aloqa orqali sotib olgan
xorijiy   texnologiyalarni   o’z   ichiga   olmaydi,   masalan   shamol   tegirmoni   dan   Yaqin
Sharq   yoki   teleskop   dan   erta   zamonaviy   Evropa .   Shuningdek,   unga   boshqa
joylarda   ishlab   chiqilgan   va   keyinchalik   xitoyliklar   tomonidan   alohida   ixtiro
qilingan   texnologiyalar   kiradi,   masalan   odometr ,   suv   g’ildiragi va   zanjirli   nasos .
Ilmiy,   matematik   yoki   tabiiy   kashfiyotlar ,   dizayn   yoki   uslubning   kichik
tushunchalaridagi o’zgarishlar va badiiy yangiliklar ro’yxatda ko’rinmaydi.
25 Asosiy   maqola :   To ’ rt   buyuk   ixtiro
         Quyida   To’rt buyuk ixtiro - tomonidan belgilanadi   Jozef Nidxem   (1900–1995),
ingliz   olimi,   muallif   va   sinolog   Xitoy   ilm-fan   va   texnologiyasi   tarixiga   oid
tadqiqotlari bilan tanilgan. [9]
Ning   qismlari   kenevir saltanatiga   oid   qadoqlash   qog’ozi   Xan   imperatori
Vu (Miloddan avvalgi 141–87)
  Diamond Sutra Tan sulolasi davrida (618-907) milodiy 868 yilda nashr etilgan eng
qadimiy bosma kitob.
Qog’oz 
           Ushbu kichik bo’lim qog’oz tayyorlash haqida; birinchi  ishlatiladigan yozuv
materiallari   uchun   qadimgi   Misr ,   qarang   papirus . Xan   sulolasi   (miloddan   avvalgi
202   -   milodiy   220   yil)   sud   saroyi   deb   yozilgan   bo’lsa-da   Cai   Lun   (50   milodiy   -
milodiy   121   yil)   pulpa   ixtiro   qildi   qog’oz   ishlab   chiqarish   ishlab   chiqarishda
foydalaniladigan   yangi   materiallardan   foydalanish   jarayonini   tashkil   etdi   qog’oz ,
pulpa   qog’oz   ishlab   chiqarishning   eng   qadimgi   namunasi   bo’lgan   Xitoydan
miloddan   avvalgi   II   asrga   oid   qadimiy   plomba   va   o’rash   qog’ozi   buyumlari
topilgan.   xarita   bo’lish   dan   Fangmatan ,   Tyanshui ;   III   asrga   kelib,   qog’oz   yozish
vositasi   sifatida   keng   foydalanishda   bo’lgan ,   kabi   an’anaviy,   ammo   qimmatroq
yozuv   vositalarini   almashtirish   bambuk   ipli   o’ralgan,   o’ralgan   chiziqlarga
o’ralgan   ipak , ho’l   gil tabletkalar   keyinchalik pechda qotdi va taxta plitalar.
26   Yozuvi bo’lgan eng qadimgi qog’oz parchasi Tsaxoreydagi Xitoy qo’riqchi
minorasi   xarobalarida   topilgan,   Alxa   Ligasi ,   Han   sulolasi   qo’shinlari   miloddan
avvalgi   110   yilda   o’z   mavqeini   tark   etgan   a   Xionnu   hujum.   Cai   tomonidan   105
yilda   tashkil   etilgan   qog’oz   tayyorlash   jarayonida   qaynatilgan   aralashmasi   tut
daraxti   qobiq, kanop, eski choyshablar  va baliq to’rlari xamir hosil  qilib, xamirga
o’ralgan   va   suv   bilan   aralashtirilgan;   tikilgan   qamish   matasi   bo’lgan   yog’och
ramkali elak aralashmaning ichiga singdirildi, so’ngra chayqatildi va keyin quyosh
nuri ta’sirida oqartirilgan qog’oz varaqlariga quritildi; K.S. Tomning aytishicha, bu
jarayon   asta-sekin   silliq   va   mustahkam   qog’oz   ishlab   chiqarish   uchun   eritish,
jilolash va sirlash orqali yaxshilandi. 
Bosib chiqarish
Qo ’ shimcha   ma ’ lumotlar :   Sharqiy   Osiyoda   bosib   chiqarish   tarixi
O ’ rta   asrlarda   Evropada   ko ’ chma   bosma   nashrning   alohida   ixtirosi   uchun
qarang   bosmaxona   va   Yoxannes   Gutenberg .
B osib   chiqarish :Bosib   chiqarishning   dastlabki   namunalari   bitta
varaqdir   dharani   sutra  in   Sanskritcha   eramizning  650   va  670   yillari   orasida   kanop
qog’oziga   bosilgan;   u   1974   yilda   yaqinidagi   Tang   maqbarasidan
topilgan   Sian .   Koreys   miniatyurasi   dharani   Buddaviy   sutra   1966   yilda   kashf
etilgan   yo’q   bo’lib   ketgan   xitoy   yozuvlari   faqat   Xitoyning   yagona   o’zini   o’zi
boshqaradigan imperatriça davrida ishlatilgan,   Vu Zetian   (690-705 y.), 704 yildan
ilgari   tuzilgan   va   a   Silla   koreyscha   ma’bad   stupa   o’rnatilgan   751.   Birinchi   bosma
davriy nashr   Kaiyuan Za Bao eramizning 713 yilida taqdim  etilgan. Ammo odatiy
hajmda chop etilgan eng qadimgi kitob bu   Diamond Sutr a   davomida qilingan   Tang
sulolasi (618-907),   5.18   m   (17   fut)   uzunlikdagi   aylanada   milodiy   868   yil
yozilgan.   Jozef Nidxem va   Tsien Tsuen-xsuin   uchun ishlatiladigan kesish va bosib
chiqarish   texnikasi   deb   yozing   nozik   xattotlik   ning   Diamond   Sutra   kitob
miniatyuraga   qaraganda   ancha   rivojlangan   va   oqlangan   Dharani   ilgari   bosilgan
sutra.
27 XULOSA
Men,   kurs   ishini   tayyorlash   davomida   quyidagi   xulosalarni   oldim:
buyumni   loyihalashni   hamma   bosqichlarida   yig’ma   birlikni   chizmalariga
ishlov   beriladi,   shu   bilan   birga   loyihalash   hujjatlariga   ishlov   berish
bosqichida   ularni   umumiy   ko’rinish   chizmasi,   ishchi   hujjatlarni   bajarish
bosqichida yig’uv  chizmasi deyiladi.
Umumiy ko’rinish chizmasi buyumning konstruksiyasini ishlab bitirish,
yig’uv chizma, uni yig’ish (tayyorlash) va nazorat qilish uchun mo’ljallangan.
Shuningdek   yig’uv   chizma   bo’yicha   buyumning   konstruksiyasini   va
ishlash   prinsipini   o’rganiladi.   Ekspluatatsiya   jarayonida   tartibga   soladi,
buyumni ish o’rniga o’rnatadi (montaj qiladi) va ularni tamirlaydi.
                      Konstruktorlik   byurolarda   va   o’quv   jarayonida   yig’ma   birlikni
chizmasi bo’yicha buyumning ishchi chizmasi bajariladi. korxonalarni texnik
bo’limida undan ishlab chiqarishni tayyorlash, texnik xujjatlarni ishlov berish
va   tayyor   mahsulotni   nazorat   va   qabul   qilish   uchun   foydalaniladi.   Yig’ma
birlikni   chizmasi   buyumlarga   ajratish   va   birlikni   va   unga   kiruvchi   hamma
buyumlarni konstruktiv  tuzilishini to’liq ochadi.
Yig’ish chizmasi bo’yicha qismlar va yig’ish birliklarining tayyor tayyor
mahsulotga ulanishi aniqlandi.
Yig’ish chizmasi quyidagilarni o’z ichiga olishi kerak:
-   ushbu   chizma   bo’yicha   ulangan   komponentlarning   joylashishi   va   o’zaro
bog’lanishi   haqida   tasavvur   beradigan   va   yig’ish   moslamasini   yig’ish   va
boshqarish imkoniyatini ta’minlaydigan yig’ish birligining tasviri;
-   ushbu   yig’ish   chizmasiga   muvofiq   bajarilishi   yoki   nazorat   qilinishi   kerak
bo’lgan o’lchamlar, chegara og’ishlari va boshqa parametrlar va talablar;
- juftlikning tabiati va uni amalga oshirish usullari bo’yicha ko’rsatmalar;
- mahsulot tarkibiga kiradigan komponentlarning joylashuv raqamlari;
- mahsulotning umumiy o’lchamlari;
28 - o’rnatish, ulash va boshqa zarur mos yozuvlar o’lchamlari;
- mahsulotning texnik talablari va texnik tavsiflari.
Berilgan mavzuni o’quvchilarga o’rgatishda axborot texnologiyalaridan
samarali   foydalanish,   innovatsion   pedagogic   texnologiyalarning   mashg’ulot
davomida   qo’llanilishi   mavzuni   o’zlashtirish   jarayonida   yuzaga   kelishi
mumkin   bo’lgan   muammo   va   kamchiliklarni   sezilarli   darajada   kamayishiga
olib keladi, hamda o’quvchilarning mavzuni o’zlashtirishlarida ijobiy ta’sirini
ko’rsatadi
Chizma-buyumning   yoki   buyum   bir   qismining   grafik   tasviri   bo’lib,   shu   buyumli
tayyorlashda asosiy hujjat hisoblanadi. Har bir buyumning konstruktor tomonidan
avval   loyixasi   tuziladi.   Buyumning   loyixasini   tuzishda   davrida   rasmlar,   eskizlar,
sxemalar, chizmalar chiziladi.
Jamiyat,   ishlab   chiqarish   kuchlarining   taraqqiy   etishi   bilan   chizmalarning
rasmiylatirilishi va ularning mazmuni xam o’zgara boradi.
Muxandislik   grafikasi   bo’lajak   bakalavrlarga   texnikaviy   g’oyalarni
chizmalar   vositasida   bayon   etish,   shuningdek   berilgan   chizmalar   orqali   texnik
buyumlarni ishlash prinsiplarini tushinish malakasini o’rgatadi.
Muxandislik   grafika   fani   bakalavrlar   uchun,   konstruktorlik   hujjatlarni
rasmiylashtirishning   asosiy   qoidalarini   o’rganishlarida   birinchi   bosqich
hisoblanadi.Chizmalarga qarab to’lik texnik fikr yuritish va ularni ishlab chiqarish
hujjatlari   sifatida   bilish,   muxandislik   grafikasidan   yetarli   malaka   va   ko’nikmaga
ega   bo’lish,   tegishli   mutaxassislik   yo’nalishi   bo’yicha   barcha   texnik   fanlarni
mukammal   o’rganish,   kurs   ishi   va   diplom   loyixalarini   bajarish   bilan   erishiladi.
Chizmalarga   taluqli   standartlarni   mukammal   o’rganish   hisoblash-grafik   ishlarini
bajarish jarayonida amalga oshiriladi.
Konstruktorlik hujjatlarining yagona sistemasi-korxona va tashkilotlar ishlab
chiqarayotgan   va   foydalanayotgan   konstruktorlik   hujjatlarini   tayyorla,
rasmiylashtirish  va ishlatish   bilan bog’lik bo’lgan tartib va  koidalarni  belgilovchi
davlat standartlari komplesidir.
29 Foydalanilgan adabiyotlar va internet manbalari
1.  Koroev  Yu.I. "Nachertatelnaya geometriya"   Moskva "stroyizdat" 2018 god.
2.  Mixaylenko V.K, Ponomarev L.M. "Injenernaya grafika" Kiev 2017 god.
3.  Murodov Sh.K. va boshkalar "Chizma geometriya kursi" Toshkent
"Ukituvchi" 2018 yil.
4.  Murodov Sh.K. "Gidrotexniklar uchun chizma geometriya" Toshkesht
"Ukituvchi"  2021 yil.
5.  Raxmonov I. "Perspektiva" Toshkent "Ukituvchi" 2017 yil.
6.  Sobirov E. "Chizma geometriya kiska kursi" Toshkent Ukituvchi
2016 yil.
7.   Frolov   S.A.   "Nachertatelnaya   geometriya"   Moskva   "Mashinostroenie"     2018
god
8.  Xorunov R. "Chizma geometriya kursi" Toshkent "Ukituvchn" 2014 yil.
9.Xorunov   R.     Akbarov   L.   "Chizma   geometriyadan   masa^lalar   echish   metodlari
Toshkent "Ukituvchi"   2015 yil.
10.   Chetveruxin   N.F.     "Nachertatelnaya   geomstriya"     Moskva   "Vsshaya   shkola"
2016 god.
11.Kirgizboev Yu. "Chizma geometriya" Toshkent "Ukituvchi" 2016 yil.
30

Buyumlar ixtirosi va konstruktorlik hujjatlari hamda ularning turlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Atom energetikasidan foydalanishda yadro yoqilg‘ilari. tabiiy uran va toriy izotoplari. uran izotoplarini sanoat usulida olish va boyitish. plutoniy izotoplari yadro yoqilg‘isi sifatida
  • Atom yadrosining bo‘linishi. bo‘linishning asosiy qonunlari. yadrolar bo‘linishini yadroning tomchi modeli asosida tushuntirish. bo‘linish reaksiyasi mahsulotlari va ularning xossalari
  • Astrofizik relyativistik obyektlar
  • Bosh soxasining anatomo-topografik tuzilishi. burun, shox va miyada o‘tkaziladigan operasiyalar
  • Biofizika fani haqida

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский