Chet tili o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	375.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Chet tili o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS
TA'LIM VAZIRLIGI
Chet tili o qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish’
mavzusida yozgan
Samarqand shahri 20 24 yil
1

M U N D A R I J A
Kirish 3………………………………………………………………………………
I BOB. Pedagogik jarayonni tashkil etish va pedagogik texnologiyalar …………
...7
…………………………………………………………
1.1. Ta'limning faol usullari va texnikasi 11
……………………………………
1.2. Tabaqalashtirib o'qitish texnologiyasi ..20
…………………………………
II BOB. Yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish va ularning ta lim
’
jarayonidagi ahamiyati 32
…………………………………………………………
2.1. Pedagogik jarayonda interfaol usullardan foydalanish 32
…………………
2.2. O qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar va
’
metodlar… …...44
Xulosa
………………………………………… … ……………………………… 56
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.
’ ................................ . ………………………… 63
2

K I R I SH
Mustaqil O zbekistonimizning jahon miqyosida tutgan o rni salohiyatini’ ’
oshirishning eng muhim jihatlari nazarda tutilgan M a m lakatimizning salohiyati,
“
iqtisodiyotimizning rag batlantirilishini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb
’
etadigan navbatdagi muhim ustuvor yo nalish bu asosiy yetakchi sohalarini
’ –
modernizatsiya qilish texnik va texnologik yangilash va infratuzilma
komunikatsiyalarini rivojlantirishga qaratilgan strategik ahamiyatga molik
loyihalarni amalga oshirish uchun faol investitsiya siyosatini olib borishdan
iborat ekanligini alohida o qtirib o tadilar. Yurtimizda 2010 yilni Barkamol
” ’ ’ “
avlod yili deb e lon qilinganligidan ham ko rinib turibdiki Biz
” ’ ’ “
farzandlarimizning nafaqat jismoniy va sog lom o sishi bilan ularning eng
’ ’
zamonaviy intelektual bilimlarga ega bo lgan uyg un rivojlangan insonlar
’ ’
bo lib XXI asr talablariga to liq javob beradigan barkamol avlod bo lib voyaga
’ ’ ’
yetishi uchun zarur barcha imkoniyat va sharoitlarini yaratishni o z oldimizga
’
maqsad qilib qo yganmiz. Shu kunlarda hukumatimiz tomonidan Barkamol
’ “
avlod yili munosabati bilan qabul qilingan Davlat dasturi ana shu ezgu maqsadga
”
erishish yo lida, jami davlat va nodavlat manbalarini hisobga olgan holda mavjud
’
barcha resurs va imkoniyatlarimizni safarbar etishni ko zda tutadi. Dasturda
’
belgilangan kompleks chora-tadbirlarini bajarish uchun 2010 yilda barcha
moliyalash manbalari hisobidan 8 tirilion so mdan ortiq mablag larni
’ ’
yo naltirish mo ljallangan
’ ’ 1
.
Ana shunday buyuk vazifalar va ularni amalga oshirish uchun ajratilayotgan
mablag lar ertangi kunimiz uchun mehnat qilish, fidoilik ko rsatish bolalarimiz
’ ’
uchun mehnat qilish - bu barchamizning muqaddas burchimizdir degan fikrlari
butun xalqimizning azaliy orzu umidlari va fikrini ochiq bir ifodalashidir.
Fransuz tilini o qitishning maqsadlari jamiyat va davlat manfaatlaridan
’
kelib chiqqan holda belgilanadi, shuning uchun ham fransuz tilini o qitishga
’
mo ljallangan o quv dasturi jamiyat, davlat manfaatlari va talablariga mos
’ ’
1
I.A.Karimov “Asosiy vazifamiz-Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligi yuksaltirishdir”.Toshkent
“O’zbekiston” 2010 yil 75-bet.
3

kelmog i hamda javob bermog i lozim. Mustaqil Respublikamizning jahon’ ’
hamjamiyatida tutgan o rni tobora o sib, xalqaro aloqalar, turizm, savdo-sotiq va
’ ’
mamlakatlar o rtasidagi madaniy hamda iqtisodiy aloqalar rivojlanib borayotgan
’
bir paytda uning kelajagini yaratuvchi yoshlarga fransuz tilini puxta o rgatish va
’
masalalarni erkin muhokama qila olish, umuman og zaki va yozma shaklda
’
muloqot qila olishni o rgatish hozirgi kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
’
Bu vazifalar yaratilayotgan o quv dasturi va darsliklarda o z ifodasini topishi
’ ’
zarur.
Mavzuning dolzarbligi. Chet tili darslarida pedagogik texnologiyalarni
qo llash bo yicha ko pgina olimlar o zlarining qimmatli fikrlarini bildirganlar.
’ ’ ‘ ‘
Pedagogik texnologiyalarni qo llash muammoli xususiyatlardan biri sifatida
’
o quvchilarning bilimini boyitish, dunyoqarashini kengaytirish va amaliy bilish
‘
faoliyatida markaziy o rinni egallaydi.O quvchi o z fikrni erkin bayon etishi,
‘ ’ ’
mavzuni guruh yoki jamoa ichida erkin yoritib berishida esa bu kabi pedagogik
texnologiyalarning o rni kata ahamiyatga egadir. Shu sababli mazkur mavzu
’
bugungi kun olimlari oldida turgan dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. O quvchilarga til
’
o rgatishda pedagogik texnologiyalarni qo llash hozirgi kunda eng muhim
’ ’
masalalardan biri bo lib kelmoqda. Fransuz tilini o qitishning maqsadlari
’ ’
jamiyat va davlat manfaatlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi, shuning uchun
ham fransuz tilini o qitishga mo ljallangan o quv dasturi jamiyat, davlat
’ ’ ’
manfaatlari va talablariga mos kelmog i hamda javob bermog i lozim. Mustaqil
’ ’
Respublikamizning jahon hamjamiyatida tutgan o rni tobora o sib, xalqaro
’ ’
aloqalar, turizm, savdo-sotiq va mamlakatlar o rtasidagi madaniy hamda iqtisodiy
’
aloqalar rivojlanib borayotgan bir paytda uning kelajagini yaratuvchi yoshlarga
fransuz tilini puxta o rgatish va masalalarni erkin muhokama qila olish, umuman
’
og zaki va yozma shaklda muloqot qila olishni o rgatish hozirgi kunning eng
’ ’
muhim vazifalaridan biridir.
Tadqiqotning vazifasi esa ushbu maqsadni amalga oshirish uchun
quyidagilar vazifa qilib belgilanadi.
4

- Hozircha pedagogik texnologiya qo llash metodikasida avval aytib’
o tilgandek, materiallarini tanlash va taqsimlash masalasi muhim o rinni
’ ’
egallaydi.
- Pedagogik texnologiyalarni qo llashda ko pgina olimlarning har xil
’ ’
metodlari va tavsiyalarini keng mulohaza qilishdir.
- Bunga asosan L.V.Sherba, L.V.Rahmonov, Ch.Fris kabi olimlarning
o qitishda ko pgina pedagogik metodlarni qo llash bo yicha keng ko lamda
’ ’ ’ ’ ’
rivojlantirishga ijodiy yondashishi.
- O quvchilarni o qitishda pedagogik texnologiyalarni qo llash har xil
’ ’ ’
metodlardan foydalanish mavzuni kengroq yoritib berishdan iborat.
Chet tilini o qitishda pedagogik texnologiyalarni qo llash va tadqiqot
’ ’
natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. O rta ta lim maktablari, Kasb hunar
’ ’ –
kollejlari, Akademik litseylar va Oliy o quv yurtlarida chet tilini o qitishdan
’ ’
maqsad o quvchilarni til o rganilayotgan mamlakat shaharlari bilan tanishtirish,
’ ’
ularning urf odatlarini yaqindan o rgatish hamda ularning tarixiy obidalari va
– ’
mashhur shaxslari bilan tanishtirishdan iborat.
Muammoning o rganilganlik darajasi.
’ Chet tillarida pedagogik
texnologiyalarni qo llash bo yicha ko pgina ilmiy izlanishlar tadqiqotlar olib
’ ’ ’
borilgan. Chet tilini o qitishda yangi tadqiqot metodlarini qo llashda bevosita
’ ’
ishtirokchi mavzuni tahlili va yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan
holda misollar orqali mavzuni yoritishi uchun shart-sharoitlar yaratilgan.
Palmer o zining boy tajribalariga asoslanib almashtiriladigan tabletsalar
’
sestemasini ishlab chiqdi va u F.G.French tomonidan tasdiqlandi. Ch.Fris til
tuzilishi asosida nutq birligini M.I.Byatgutnev gaplarida ba zi modellarini
’
aniqlagan I.I.Bim keltirilgan mezonlar asosida 23 ta nutq namunasini ajratadi.
F.F.Furtunov bunda umumiy ta lim berish maqsadini ham ko zda tutdi, bu
’ ’
predmetni har birini o qitishda mahorat va malakalar ustunligi haqida
’
gapirishlarini unutmaslik kerak.
BMI ning ilmiy yangiligi. O quvchilarga o g zaki nutqni o rgatish,
’ ’ ’ ’
ularning madaniyatini o stirish.O quvchilar birinchi maktabga kelganida
’ ’
5

salomlashish odobini o rgatish. O qituvchi bolalarga o z nutqini, fikrini yetkaza’ ’ ’
olishi va shu bilan bir qatorda o quvchini salohiyatli, mustaqil fikrli, bilimli
’
bo lishi yo lida olib borilgan ishlar tadqiqotning ilmiy yangiligi hisoblanadi.
’ ’
Metodologik asosi . O'zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlarida ilm -
fanni rivojlantirish, uning dolzarb muammolarini ilmiy tahlil etish to'g'risida
bildirgan ijtimoiy va falsafiy fikrlari Bitiruv malakaviy ishimiz uchun metodologik
asos bo'lib xizmat qildi. Tadqiqot materiali sifatida o zbek va chet el tilshunos
’
olimlarning ishlaridan foydalaniladi.
Ishning aprobasiyasi. Bitiruv malakaviy ishi Qarshi davlat universiteti
Roman-german tillari kafedrasi qoshidagi f r ansuz tili to'garagida, ma'ruza
“ ”
qilingan va QDU ilmiy bo limining Fan taraqqiyot va yoshlar nomli
’ “ ”
to plamida e lon qilingan.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi. Ish kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib,
’ ’ umumiy hajmi 53 bet ni
tashkil etadi.
6

I BOB. PEDAGOGIK JARAY O NNI TASHKIL ETIS H VA
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYАLAR.
«Texnologiya» - yunoncha «techne» so'zidan olingan bo'lib, mahorat,
san'at va «logos» - so'z, ta'limot ma'nosini anglatadi.
Texnologiya- jarayonlarni amalga oshirish usullari va vositalari
haqidagi bilimlar yig'indisi, shuningdek ob'ektda sodir bo'ladigan sifat o'zgarishlar
tushiniladi.
Shu o'rinda «pedagogik texnologiya» nazariyasining vujudga kelishi va
rivojlanish tarixiga nazar tashlaylik:
Ta'lim tizimida o'qitish jarayoninig o'ziga xos xususiyatli tomonlari
mavjud bo'lib, samarali natijani kafolatlash asosan pedagogik texnologiyalar
asosida amalga oshadi.
Pedagogikaga oid adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, hozirgi davrda
pedagogik texnologiya tushunchasi ta'lim amaliyoti va nazariyasi ilmidan
mustahkam o'rin egalladi
O'z davrlarida Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Alisher Navoiy, Yan Amos Komenskiy, Lev Tolstoy, Hamza Hakimzoda Niyoziy,
Abdulla Avloniy va boshqalar o'z asarlarida o'qituvchilik kasbi, uning
mashaqqatlari, shuningdek, o'qituvchi shaxsida aks etishi zarur bo'lgan sifatlar
xususidagi qarashlarni yoritish orqali o'zlari ham pedagogik madaniyatga ega
ekanliklarini namoyon etganlar. Binobarin, pedagogik jarayonning mohiyatini
anglamagan, bolaga nisbatan chuqur hurmatda bo'lmagan shaxs ta'lim-tarbiya
samaradorligi va inson kamolotini ta'minlovchi fikrga ega bo'lmaydi. Ularning
pedagogik madaniyatlari negizini bolani tushuna olish, unga insbatan insonparvar
munosabatda bo'lish, vaziyatni to'g'ri baholash, yuzaga kelish ehtimoli bo'lgan
ziddiyatlarni o'z vaqtida bartaraf etish, pedagogik faoliyatning haqligi, jamiyat
taraqqiyoti hamda pedagogik jarayonda talabalar ongiga singdirilayotgan ezgu
7

g'oyalarning hayot mavjudligini ta'minlashda qudratli omil (vosita) ekanligiga
ishonch kabilar tashkil etadi.
Texnologiya tushunchasi 60-yillardagi Amerika va G'arbiy Yeropada
ta'limni isloh qilinishi bilan bog'liq ravishda kirib keldi. B.Blui, J. Koroll,
P.Ya.Galperin, N.A.Menchinskaya, Z.I.Kalmkova, L.I. Zankov texnologiyalari
mashhur. O'qitishni tashkil qilishning texnologik yondashuvlari V.P.Bespalko,
N.F.Talzina, L.M.Fridman, Yu.N.Kulyutkina, G.S.Suxobskoy, T.V.Kudryavsev,
A.M. Matyushkin, M.I.Maxmutov kabi aksariyat psixolog va didaktik olimlarga
taalluqlidir.
Pedagogik texnologiya tushunchasining shakllanishi va rivojlanishi
tarixida turli qarashlar mavjud bo'lgan: u texnik vositalar haqidagi ta'limot deb
hamda o'qitish jarayonini loyihalashtirilgan holda izchil va muntazam tashkil etish
deb talqin qilingan. Hozir pedagogik texnologiyalarning bir qancha ta'riflari
mavjud.
Pedagogik texnologiya mohiyatini yoritish uchun pedagog-didaktikachilar
tomonidan berilgan ta'riflarga to'xtalishni maqsadga muvofiq deb topamiz.
« Pedagogik texnologiya bu ta'lim shakllarini jadallashtirish vazifasini–
ko'zlagan o'qitish va bilimlarni o'zlashtirishning barcha jarayonlarini texnika va
inson omillarida va ularning birgalikdagi harakatlari vositasida yaratish, tatbiq
etish va belgilashning izchil metodidir» (YuNYESKO).
“Pedagogik texnologiya- bu o'qituvchi (tarbiyachi)ning o'qitish (tarbiya)
vositalari yordamida o'quvchi (talaba)larga muayan sharoitda ta'sir ko'rsatishi va
bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarini intensiv
shakllantirish jarayonidir”.
“ Pedagogik texnologiya – pedagogning o'qitish vositalari yordamida
tahsil oluvchilarga muayyan sharoitlarda ko'rsatgan tizimli ta'siri natijasida ularda
jamiyat uchun zarur bo'lgan va oldindan belgilangan ijtimoiy sifatlarni intensiv
–
tarzda shakllantiruvchi ijtimoiy hodisa .
”
Pedagogik texnologiya
“ – pedagogik jarayonni boshqarish omili sifatida
quyidagi mazmunga ega: PT - ta'lim jarayonini loyihalash asosida tashkillashtirish,
8

uning samarali natijasini kafolatlovchi hususiyatlarga, (pedagogik mahorat,
pedagogik takt, pedagogik stil, pedagogik aniqlik) pedagog faoliyatining
innovasion hususiyatlariga (ijodkorlik kreativlik, yuksak professionalizm – –
akmeologiya, tahliliy va tanqidiy yondoshuv - refleksiya) tayangan xolda
ta'limning yangi shakl va usullarini yaratish va amaliyotga joriy etishni
butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriyadir .
”
Bu ta'riflar tahlilidan pedagogik texnologiya natijani qo'lga kiritish uchun
ta'lim doirasida zarur bo'lgan vositalar tizimini rejalashtirish va tadbiq etish degan
xulosaga kelish mumkin.
Ta'lim tizimida pedagogik jarayonni tashkil etishda talabaning va
o'qituvchining munosabatiga alohida e'tibor qaratish zarur. Bu munosabatni
quyidagi turlarini ajratish mumkin:
1 . Avtoritar texnologiyalar . O'qituvchi asosiy sub'ekt boshqaruvchi,
talab qiluvchi, etaklovchi sifatida maydonga chiqadi. Talaba shaxsi esa tobe bulib,
barcha talablarni bajarishi kerak. Bunda talabaning qiziqishlari va extiyojlari
ta'limni tashkil etish jarayonida e'tiborga olinmaydi. U bajaruvchi sifatida
maydonga chiqadi.
2. Didaktik markazlashgan texnologiya . Bu texnologiya markazida
ta'lim jarayoni turadi va ta'lim jarayoni tarbiyadan ustun qo'yiladi. Aynan
didaktik vosita yordamida shaxsni shakllantirish, unda kasbiy ko'nikmalarni hosil
qilish maqsad qilib qo'yiladi. Bunda o'qituvchi etaklovchi (amaliyotchi) sifatida
maydonga chiqadi. Ikki tomon ham (o'qituvchi va talaba) bir xil pozisiyani
egallaydi. Asosiy maqsad ta'lim olish va tomonlar hamkorlikda ish olib boradilar.
3 . Shaxsga yo'naltirilgan texnologiyalar. Ta'lim tizimining markazida
talaba shaxsi turadi. Talabaning rivojlanishiga sog'lom psixologik muhitni tashkil
qilish, nizo va inqirozlardan asrash, tabiiy imkoniyatlarini rivojlantirish,
qobiliyatini o'stirishga qaratilgan. Bu yo'nalishni to'rt guruhga bo'lish mumkin:
а) Insoniy texnologiyalar . Bu texnologiya o'zining insoniyligi bilan,
psixoterapevtik yo'nalishi bilan ajralib turadi. Ushbu texnologiyaning mazmuni
talaba shaxsini har tomonlama qo'llab-quvvatlash va talabani ijodiy qobiliyatlarini
9

rivojlantirishdir. Talabaga nisbatan hurmat va mehr bilan qarash va
majburiylikdan voz kechishdan iboratdir.
б) Hamkorlik texnologiyasi . Bu texnologiya demokratiya, hamkorlik,
tenglik kabi g'oyalar asosida qurilgan. O'qituvchi va talaba orasidagi munosabatlar
sub'ekt - sub'ekt sifatida qaraladi. Birgalikda ta'lim jarayoni tashkil etiladi va
birgalikda ijod etiladi.
в ) Erkin tarbiya texnologiyasi . Talabaga tanlash, mustaqillik erkinligi
beriladi. Talaba o'zi tanlagan vosita va mazmunni to'liq qabul qiladi hamda bu
faoliyatni xohish bilan bajaradi. Ichki extiyoj bilan uyg'unlik hosil bo'ladi.
г ) Ezoterik texnologiya . Ezoterik bilimlar (ongdan tashqari) qonuniyatlarni
o'rganish orqali haqiqatga yaqinlashish nazarda tutiladi.
10

1.1 TA'LIMNING FAOL USULLARI VA TEXNIKASI
Pedagogika nazariyasi va amaliyotida ta'lim-tarbiya jarayonida ko'plab
yondashuvlar mavjud. Pedagogik texnologiyalarni xarakteri ana shu
yondashuvdan kelib chiqadi. Shunga qaramasdan ko'pgina pedagogik
texnologiyalar o'z mazmuni, maqsadi, metodlari va vositalariga ko'ra bir-biriga
o'xshash. Pedagogik texnologiyalarni ana shu o'xshash xususiyatlariga qarab
ularni bir necha turga ajratish mumkin.
Qo'llanilishiga, qamrov hajmiga (masshtabiga) ko'ra ularni uch guruhga
ajratiladi:
Umumiy pedagogik texnologiyalar.
Xususiy pedagogik texnologiyalar.
Modulli kichik universal texnologiyalar
Umumiy pedagogik texnologiyalar o'z ichiga yirik texnologiyalarni, ya'ni
butun ta'lim tizimiga tegishli bo'lgan masalalarni qamrab oladi.
Masalan: reyting tizimiga o'tish, test texnologiyalariga o'tish shular
jumlasiga kiradi.
Xususiy pedagogik texnologiyalar esa ma'lum fan doirasida qo'llanilishi
mumkin va qulay bo'lgan texnologiyalarni o'z ichiga oladi. Masalan: iqtisodiyot
fani uchun qulay bo'lgan texnologiyalarni ishlab chiqish.
Modulli kichik universal texnologiyalar biror refleksni rivojlantirishga
qaratilgan bo'lib, turli fanlarni o'rganishda ishlati+lishi mumkin bo'lgan
texnologiyalardir. Masalan: didaktik o'yinlar, fikrlashga o'rgatuvchi texnologiyalar.
Ular universal xarakterda bo'lib, ko'p vaqt talab etmaydi. Masalan: didaktik o'yinli
texnologiyalar.
Ta'limning faolligi – ta'lim oluvchilarning faolligini tashkillashtirishni
ta'minlab beruvchita'lim.
Ta'limning faol usullari
– ta'lim oluvchilarning bilim orttirish faoliyatini
kuchaytirish usullari. Asosan u yoki bu muammoni echish yullarini izlashda
11

taxminiy erkin fikr almashinish diologi asosida quriladi. Ayniksa keng tarkalgan
va uziga xos xususiyatga ega bulgan ta'limning faol usullariga kuyidagilar kiradi:
suxbat, munozara, ta'limiy uyinlar, «keys-stadi», loyixalash usuli, muammoli usul,
miyaga xujum va boshq.
Interaktiv (Interactive) dialogli. – Interfaol ta'lim ta'lim beruvchi va –
ta'lim oluvchi urtasidagi uzaro harakatni amalga oshiruvchi dialogli ta'lim.
Interfaollik ta'lim doirasida prinsipial yangi xodisa shu tufayli ta'lim
– –
oluvchi:
(1) ta'lim jarayonining xamma sub'ektlari bilan faol o'zaro harakatda
bo'lishi, faqatgina o'qituvchi bilan shaxsiy munosabat yo'lidagina emas, balki
boshqa talabalar, ma'muriyat bilan hal qila olishi mumkin;
(2) multimedia ob'ektlarini tahlil kilish jarayonida ularning mazmunini,
shaklini, o'lcham va ranglarini dinamik ravishda boshqarishni, turli tarafdan ularni
kuzatishni, boshqa shunga uxshash manipulyasiyalarini kayta ta'minlashni, ko'proq
aniq ko'rsatuvga erishish uchun xohlagan joyidan to'xtatib va davom ettira olish
mumkin bo'ladi.
Shunday qilib, interfaollik faqatgina axborotlarni qabul kilish uchungina
emas (passiv), balki o'rganilayotgan ob'ektlar yoki jarayonlarda va virtual
modellarning o'zaro harakatlarida multimedia modellari xususiyatlarini faol
tadqiqot qilish uchun ham imkoniyat yaratib beradi. Interfaollik darajasi qanchalik
yuqori bo'lsa, ta'lim jarayoni ham shunchalik samarali bo'ladi.
Hozirgi davr o'qitish shakllari talabalarni erkin, ijodiy fikrlashga, ishlashga
yo'naltirilganligi bilan ahamiyatlidir.
O'quvchilar mustaqil fikrlay olsalar, ijodiy ishlay olsalar, izlansalar, tahlil
eta olsalar, o'zlari xulosa qila olsalar, o'zlariga, guruhga, guruh esa ularga baho
bera olsa, o'qituvchi esa ularning bunday faoliyatlari uchun imkoniyat va sharoit
yarata olsa, bizning fikrimizcha, ana shu, o'qitish jarayonining asosi hisoblanadi.
Aynan demokratik tamoyillar, insoniylik va shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga
qaratilgan zamonaviy o'qitish shakllari davr talabi bo'lib, bunda dars jarayonining
texnologik xaritasini tuzish, jarayonni oldindan loyihalashtirish muhimdir.
12

Har bir dars, mavzu, o'quv predmetining o'ziga xos texnologiyasi bor,
ya'ni o'quv jarayonidagi pedagogik texnologiya bu yakka tartibdagi jarayon–
bo'lib, u o'quvchi talabaning ehtiyojidan kelib chiqqan holda, bir maqsadga
–
yo'naltirilgan, oldindan loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga
qaratilgan pedagogik jarayondir.
Shu bilan bir qatorda o'qitish jarayonini oldindan loyihalashtirish zarur, bu
jarayonda o'qituvchi o'quv predmetining o'ziga xos tomonini, joy va sharoitni, eng
asosiysi, o'quvchining imkoniyati va ehtiyojini hamda hamkorlikdagi faoliyatini
tashkil eta olishini hisobga olish kerak, shundagina, kerakli kafolatlangan natijaga
erishish mumkin. Qisqa qilib aytganda, o'quvchi talabani ta'limning markaziga
–
olib chiqish kerak.
O'qituvchi tomonidan har bir darsni yaxlit holatda ko'ra bilish va uni
tasavvur etish uchun bo'lajak dars jarayonini loyihalashtirib olish kerak. Bunda
o'qituvchiga u tomonidan bo'lajak darsni texnologik xaritasini tuzib olishi katta
ahamiyatga egadir, chunki darsning texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir dars
uchun o'qitiladigan predmet, fanning xususiyatidan, o'quvchilarning imkoniyati va
ehtiyojidan kelib chiqqan holda tuziladi.
Bunday texnologik xaritani tuzish oson emas, chunki buning uchun
o'qituvchi pedagogika, psixologiya, xususiy pedagogika, pedagogik va axborot
texnologiyalaridan xabardor bo'lishi, shuningdek, juda ko'p metodlar. Usullarni
bilishi kerak bo'ladi.Har bir darsni rang barang, qiziqarli bo'lishi avvaldan puxta
–
o'ylab tuzilgan darsning loyihalashtirilgan texnologik xaritasiga bog'liq.
Darsning texnologik kartasini qay ko'rinishda yoki shaklda tuzish, bu
o'qituvchining tajribasi, qo'ygan maqsadi va ixtiyoriga bog'liq. Texnologik karta
qanday tuzilgan bo'lmasin, unda dars jarayoni yaxlit holda aks etgan bo'lishi
hamda aniq belgilangan maqsad, vazifa va kafolatlangan natija, dars jarayonini
tashkil etishning texnologiyasi to'liq o'z ifodasini topgan bo'lishi kerak. Texnologik
kartani tuzilishi o'qituvchini darsni kengaytirilgan konspektini yozishdan xalos
etadi, chunki bunday kartada dars jarayonining barcha qiralari o'z aksini topadi.
Muammoli o'qitish texnologiyasi
13

Muammoli o'qitish amerikalik faylasuf, psixolog va pedagog Dj.Dyunning
nazariy qoidalariga asoslanadi va XX asrning 20-30-yillarida tarqala boshladi.
Dj.Dyun o'qitish uchun quyidagilarni asos qilib belgiladi: ijtimoiy,
konstruksiyalash, badiiy ifodalash, ilmiy-tadqiqiy. Bu asoslarni amalga oshirish
uchun quyidagilar tavsiya etiladi: so'z, san'at asarlari, texnik qurilmalar, o'yinlar va
mehnat.
Bugungi kunda, muammoli o'qitish deganda mashg'ulotlarda pedagog
tomonidan yaratiladigan muammoli vaziyatlar va ularni echishga qaratilgan
o'quvchilarning faol mustaqil faoliyati tushuniladi. Buning natijasida o'quvchilar
kasbiy bilimlarga, ko'nikmalarga, malakalarga ega bo'ladilar va fikrlash
qobiliyatlari rivojlanadi.
Muammoli o'qitish, o'qitishning shaxsga yo'naltirilgan texnologiyalarga
taalluqli, chunki bu erda shaxs sub'ekt sifatida qaraladi, muammoli vaziyatlarning
maqsadi - pedagogik jarayonda o'ziga xos qiziqish uyg'otishdir. Muammoli
o'qitish, o'qitishning eng tabiiy samarali usulidir, chunki ilmiy bilimlar
mantig'i o'zida muammoli vaziyatlar mantiqini namoyish etadi.
Muammoli vaziyatlar kiritilib, an'anaviy, bayon etish o'quv materialining
eng maqbul tarkibi hisoblanadi. Pedagog muammoli vaziyat yaratadi, o'quvchini
uni echishga yo'naltiradi, echimni izlashni tashkil etadi. Muammoli o'qitishni
boshqarish pedagogik mahoratni talab etadi, chunki muammoli vaziyatning paydo
bo'lishi individual holat bo'lib, tabaqalashtirilgan va individuallashtirilgan
yondashuvni talab etadi.
Muammoli o'qitish, ijodiy jarayondan nostandart ilmiy-o'quv masalalarni
nostandart usullar bilan echishni taqozo etadi. Tahsil oluvchilarga mashq uchun
beriladigan masalalar, olingan bilimlarni mustahkamlash va malakalar hosil qilish
uchun xizmat qilsa, muammoli masalalar esa faqat yangi echimlar izlashga
qaratiladi.
O'quv materialini muammoli taqdim etilishining mohiyati shundaki, unda
o'qituvchi bilimlarni tayyor holda taqdim etmasdan, o'quvchilar oldiga muammoli
14

masalalar qo'yadi, ularni echimining yo'llari va vositalarini izlashga undaydi.
Muammo, yangi bilimlar va harakat usullar sari, o'zi yo'lga boshlaydi.
Shuni qat'iyatlik bilan ta'kidlash lozimki, bu erda yangi bilimlar ma'lumot
uchun emas, balki muammo yoki muammolarni echimi uchun beriladi. An'anaviy
pedagogik usuldagi bilimlardan muammoga qarab o'quvchilar mustaqil ilmiy– –
izlanish ko'nikma va malakalarini hosil qila olmaydi, chunki ularga o'zlashtirish
uchun tayyor natijalar taqdim etiladi. Muammoning echimi ijodiy fikrlashni taqozo
etadi. O'zlashtirilgan bilimlar shablonlarni takrorlash bilan bog'liq bo'lgan
reproduktiv psixik jarayonlar, muammoli vaziyatlarda hech qanday samara
bermaydi.
Agar inson muntazam tayyor bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirishga
o'rgatilgan bo'lsa, uning tabiiy ijodiy qobiliyatini so'ndirish ham mumkin; u
mustaqil fikrlashni «esdan chiqaradi» fikrlash jarayoni muammoli masalalarni
echishda a'lo darajada namoyon bo'ladi va rivojlanadi.
Muammoli o'qitishda kechadigan jarayonlarning psixologik mexanizmi
quyidagicha bo'ladi: inson ziddiyatli, yangi, noma'lum muammoga (muammo
–
murakkab nazariy yoki amaliy masala bo'lib, yashirin ziddiyatlarni qamrab oladi,
uning echimi turli, hatto muqobil vaziyatlarni talab etadi) duch keladi, unda
hayratlanish, ajablanish holati paydo bo'ladi, «gap nimada?» degan savol tug'iladi.
O'quvchi noma'lum echimni topish uchun mustaqil yoki o'qituvchi
yordamida izlanadi. Muammoni jamoaviy hal etishda paydo bo'luvchi sub'ekt-
ob'ekt-sub'ekt munosabatlari ijodiy fikrlashni faollashtirishga olib keladi.
Muammoli o'qitishning asosiy belgisi, bu ilmiy, o'quv yoki barcha faoliyat
turlarida paydo bo'ladigan zaruriy ob'ektiv qarama-qarshiliklar aksi hisoblanadi.
Bu esa barcha sohalarning harakatlantiruvchi va rivojlantiruvchi manbaidir. Shu
sababli muammoli o'qitishni rivojlantiruvchi deb atash mumkin, zero uning
maqsadi bilimlarni, farazlarni shakllantirish, ularni ishlab chiqish va echishdan
–
iboratdir. Muammoli o'qitishda fikrlash jarayoni faqat muammoli vaziyatni echish
maqsadida joriy etiladi, u nostandart masalalarni echish uchun zarur bo'lgan
fikrlashni shakllantiradi.
15

Muammoli o'qitish samaradorligining to'rtta bosh sharti mavjud:
muammo mazmuniga qarab etarli qiziqish uyg'otishni ta'minlash;
muammo echimidagi har bir bosqichda paydo bo'ladigan ishlarni bajara
olish mumkinligini ta'minlash (ma'lum va noma'lumlar nisbatining maqbulligi);
muammo echimida olinadigan axborotni o'quvchilar uchun muhimligi;
pedagog va o'quvchi orasidagi munosabat xayrixohlik ruhida kechishi,
ya'ni o'quvchilar tomonidan bildirilgan barcha fikr va farazlar e'tiborsiz va
rag'batsiz qolmasligi zarur.
Muammoli o'qitishning bosh psixologik-pedagogik maqsadlari
quyidagilardan iborat:
tahsil oluvchining fikrlash doirasi va qobiliyatlarini o'stirish, ijodiy
ko'nikmalarini rivojlantirish;
muammoni mustaqil echishda va faol izlanish davrida olingan bilim va
ko'nikmalarni tahsil oluvchilar tomonidan o'zlashtirilishi, buning natijasida ushbu
bilim va ko'nikmalar an'anaviy o'qitishdagidan ko'ra ancha mustahkam bo'lishi;
nostandart muammolarni ko'ra oluvchi, qo'ya oluvchi va echa oluvchi
o'quvchining faol ijodiy shaxsini tarbiyalash;
kasbiy muammoli fikrlashni rivojlantirish har bir aniq faoliyatda–
o'zining xususiyatlariga egaligi.
Har qanday o'quv materiali ham muammoli bayon etishga mos
kelavermaydi. O'quvchilarga fan tarixini o'rgatishda muammoli vaziyatlarni
yaratish oson. Farazlar, echimlar fandagi yangi ma'lumotlar takroriy bosqichidagi
an'anaviy tasavvurlarning inqirozi, muammoga yangicha yondashuvlarni izlash va
hokazolar muammoli bayon etish uchun mos keluvchi mavzular hisoblanadi.
Kashfiyotlar tarixi orqali izlanish mantiqini egallash muammoli fikrlashni
–
shakllantirishning asosiy istiqbolli yo'llardan biridir. O'qitishning an'anaviy
usulidan muammoliga o'tish muvaffaqiyati, quyidagi ikki omil bilan
belgilanadigan «muammolik darajasi»ga bog'liq bo'ladi:
muammoning murakkablik darajasi mazkur muammo doirasida tahsil
–
oluvchi uchun ma'lum va noma'lumlar nisbatiga ko'ra aniqlanadi;
16

muammo echimida tahsil oluvchi ijodiy ishtirokining ham jamoaviy, ham
shaxsiy hissalari hisobga olinadi.
Muammoli o'qitishning uchta asosiy shakli mavjud.
1. O'quv materialini muammoli bayon etish – ma'ruzaviy
mashg'ulotlarda monolog tarzda, seminar mashg'ulotlarida esa dialog tarzda olib
boriladi. O'qituvchi ma'ruza paytida o'quv materialini bayon etayotganida
muammoli masalalar tuzadi va ularni o'zi echadi, o'quvchilar esa echimlarni izlash
jarayoniga faqat xayolan qo'shiladilar. Masalan, «O'simliklar hayoti haqida»
mavzusidagi ma'ruzaning boshida «Nega ildiz va tana qarama-qarshi tomonlarga
o'sadi?» degan muammo qo'yiladi, ammo ma'ruzachi tayyor javobni bermaydi, u
fanning bu haqiqatga qanday etib kelgani, bu hodisa sabablari haqidagi farazlarni
tekshirish bo'yicha o'tkazilgan tajriblar haqida hikoya qiladi.
2. Qisman izlanuvchan faoliyat tajribalar, laboratoriya ishlarini bajarishda
muammoli seminarlar, evristik suhbatlar davomida namoyon bo'ladi. O'qituvchi
muammoli savollar tizimini tuzadi, bu savollarga javoblar olingan bilimlar
bazasiga tayanadi, ammo ular oldingi bilimlarda mavjud emas, ya'ni savollar tahsil
oluvchilarga intellektual qiyinchiliklar tug'diradi va maqsadga yo'naltirilgan ijodiy
izlanishga undaydi. O'qituvchi imkoni boricha «boshqacha javoblar» yo'naltiruvchi
savollarni tayyorlab qo'yishi lozim, utahsil oluvchilar javoblariga tayanib, yakuniy
xulosa qiladi. Qisman izlanish usuli, 3 va 4-darajali mahsuldorlik faoliyatini
(foydalanish, ijod) va bilimlarni 3 va 4-darajasini bilim-ko'nikma, bilim-
transformasiya (qayta shakllanish) ta'minlaydi. An'anaviy tushuntirish va
reproduktiv o'qitishga esa, bilim-tanishi va bilim-nusxa shakllanadi, xolos.
3. Mustaqil tadqiqot faoliyatida tahsil oluvchilar mustaqil ravishda
muammoni ifoda etadilar va uni echadilar (kurs yoki bitiruv ishlarida, ilmiy
tadqiqot ishlarida) va o'qituvchi nazorati bilan yakunlanadi, bu esa 4-darajali
mahsuldorlik faoliyatini (ijod) va 4-darajali eng samarali, mustahkam bilimni
(bilim-qayta shakllanish) egallashni ta'minlaydi.
Muammoli o'qitishning maqsadi- faol shaxslarni tarbiyalash
uning vazifasi esa:
17

a) talabalarni faol bilish jarayoniga undash
b) tafakkurida ilmiy- tadqiqot uslubini shakllantirish
v)talabalarni mustaqil, erkin fikrlashga o'rgatish
g) ijodiy fikrni rivojlantirish
d) muammolarning echimini topish ko'nikma va malakalarini
shakllantirish.
Muammoli o'qitishning asosiy maqsadi bilish, bilish fikrlashga– –
undaydi. fikrlash muammoli vaziyat kutilmagan xolat va mahliyo bo'lishdan
–
boshlanadi.
Muammoli o'qitishda fikrlash tarbiyasiga e'tibor beriladi, ya'ni:
mantiqiy , tanqidiy, ijodiy fikrni rivojlantirishga
fikrni boshqarishga, fikrlash axloqini tarbiyalashga, fikrni yo'naltirishga.
Muammoli o'qitishda faoliyat turlarining taqsimlanishi
(o'qituvchi faoliyati):
muammoli vaziyatni yaratadi.......
mantiqiy fikrlar tadbirlarini tashkil etadi
tadqiqot faoliyatlari qonuniyatlarini shakllantirish orqali bilish faoliyatini
jonlantiradi:
(talaba faoliyati):
muammoli vaziyatni tahlil qiladi.......
umumlashtirish, intellektual mashaqqatlarni hal qilish va xulosa chiqarish
orqali - bilishga bo'lgan qiziqishni qondiradi
Muammoli o'qitishning mohiyati:
o'qituvchining bilish faoliyatiga boshchilik qilish bilan belgilanadi, ya'ni
qiziqtirishi, mustaqil ishga rahbarlik qiladi, kerakli jixoz va materiallar, axborotlar
bilan ta'minlaydi.
talabalar aqliy faoliyatining muhim bosqichi: -muammoni echish usulini
o'ylab topish, gipoteza qo'yish va gipotezani asoslashdan iborat.
Muammoli vaziyatning belgilari:
 talabaga notanish faktning mavjudligi;
18

 vazifalarni bajarish uchun talabalarga beriladigan kursatmalar;
 yuzaga kelgan bilish mashaqatini hal qilishda ularning shaxsi
manfaatdorligi
Muammoning tarkibiy qismlari:
 ma'lum (aniq topshiriq asosida) ya'ni pedagogika fanining predmeti,
maqsad va vazifalarini taxlil qilish;
 noma'lum (ularni topish yangi bilimlarni shakllanishiga olib keladi)
androgogika sohasining maqsad va vazifalarini taxlil qilish;
 avvalgi bilimlar tajribasiga asoslanish jumladan, hozirga davrda
jamiyatning shaxsga bo'lgan ijtimoy talablari nimalardan iborat? (savol tashlanadi,
asoslanadi, yangi bilimlar beriladi) ya'ni pedagogika va androgogikaning maqsad
va vazifalarini anglagan holda jamiyat talablarini xisobga olib, zamonaviy
shaxsning mezonlari yaratiladi.
Muammoning muhim belgilari
1. yangi bilimlarning shakllanishiga olib keluvchi noma'lumning qo'yilishi ;
2. talabalarda no'malumni topish yo'lida izlanish uchun muayyan bilim
zahirasining bo'lishi;
3. muammoning tarkibiy qismlari va muxim belgilari ularning m a 'lum “ –
noma'lum kabi o'zaro munosabati
” talabalarda bilishga bo'lgan ehtiyojni
yuzaga keltiradi.
Muammoli o'qitishni tashkil etishning shartlari:
 birinchi sharti: o'quv-axborot materiallarini etkazib berish;
 ikkinchi sharti: muammolarni echish usulini xilma-xilligini taminlash;
 uchinchi sharti: talabaning ushbu mavzuni o'zlashtirishdan manfaati,
maqsadi, va bilish imkoniyatlaridan foydalana olishi.
muammoli o'qitish metodlari:
-ijodiy yondoshuv metodi;
-qisman ijodiy-yondoshuv yoki evristik;
-axborotlarni muammoli bayon qilish;
-axborotni muammoli boshlash orqali bayon qilish.
19

1.2 TABAQALASHTIRIB O'QITISH TEXNOLOGIYASI
Tabaqalashtirib o'qitish o'quv jarayonini tashkil etishning shakli sifatida
umumiy didaktika prinsipariga asoslangan bo'lib, maxsus tashkil ettirilgan tahsil
oluvchilarning gomogen guruhlarida, o'quv jarayonini ixtisoslashtirishni
ta'minlaydi
O'qitishni tabaqalashtirish uslubiy, psixologik-pedagogik va–
tashkiliy-boshqaruv tadbirlar majmuasi asosida tuzilgan turli xildagi gomogen
guruhlarda o'qitish uchun turli xil shart-sharoitlarni yaratish demakdir.
O'qitishning eng yuqori oliy pog'onasi individual o'qitish hisoblanadi
Oliy va o'rta maxsus kasb-hunar ta'lim tizimida gomogen guruhlar,
tahsil oluvchilarning individual-psixologik xususiyatlari, avvalo aqliy rivojlanish
darajasi asosida tuziladi.
Umumta'lim maktablarida, akademik liseylarda va kasb-hunar kollejlarida
tahsil oluvchilarning aqliy rivojlanish darajasi bo'yicha tabaqalashning ijobiy
tomonlari bilan bir qatorda salbiy tomonlari ham mavjud bo'ladi. Oliy maktab
uchun esa bu o'qitish tizimiga hech qanday shak-shubha yo'q. Hozirgi paytda oliy
o'quv yurtlariga kiruvchilarning bilimlarni o'zlashtirish darajasi 100 % dan 25 %
gacha tashkil etadi. Bunday sharoitda davlat ta'lim standartlari talabiga mos oliy
malakali kadrlar tayyorlash maqsadida o'qitishni tabaqalashtirish davr taqozosidir.
Tahsil oluvchining mavjud shaxsiy imkoniyatlarni ro'yobga chiqarishini
ta'minlash, zamonaviy o'quv jarayoniga qo'yiladigan jadallashgan ilmiy-texnikaviy
taraqqiyotining talabidir. Bunga individual va individuallashtirilgan o'qitish orqali
erishish mumkin.
Individual o'qitish bu o'quv jarayonining tashkil etishning shakli bo'lib,
–
bunda pedagog tahsil oluvchilar bilan yakkama-yakka shug'ullanadi, tahsil oluvchi
o'quv vositalari (kitoblar, kompyuter va h.k.) yordamida uzluksiz mustaqil ta'lim
oladi.
Individual o'qitishning afzalliklari: pedagogik jarayonning tahsil oluvchi
qobiliyatlariga moslashuvchanligi imkoniyatidir. Bunda tahsil oluvchining bilim
20

olish darajasi doimiy monitoringini amalga oshirish va zaruriy tuzatishlar kiritish
natijasida maqbul pedagogik jarayon tashkil etiladi
Individual yondashish bu pedagogik prinsipga ko'ra, pedagogik–
jarayonda pedagogning tahsil oluvchilar bilan o'zaro munosabati, ularning shaxsiy
xususiyatlarini hisobga olgan holda quriladi va butun guruh hamda har bir alohida
tahsil oluvchining rivoji uchun psixologik-pedagogik muhit yaratiladi.
Individuallashtirilgan o'qitish bunday o'quv jarayonini tashkil etishda
individual yondashish asosida o'qitish yo'llari, usullari, sur'ati tanlanadi va turli
o'quv-uslubiy psixologik-pedagogik hamda tashkiliy boshqaruv tadbirlari orqali
ta'minlanadi.
Yakka tartibda o'qitish texnologiyasi bunda o'quv jarayonini tashkil
–
etishda individual yondashish va o'qitishning individual shakli ustuvor
hisoblanadi. O'qitishning barcha shaxsga yo'naltirilgan texnologiyalarida u yoki
bu darajada individual yondashish qo'llaniladi, ammo individuallashtirilgan
o'qitishda, individual lashtirish, o'quv maqsadlariga erishishning asosiy vositasi
hisoblanadi. Individuallashtirilgan o'qitishning asosi, tahsil oluvchining
individual-pedagogik xususiyatlarini o'rnatish hisoblanadi. Olingan natijalar
asosida, o'qitish usuli tanlanadi. Qabul qilingan texnologiyalar, qoidalar va
prinsiplarga ko'ra o'qitish jarayoni amalga oshiriladi.
Uzluksiz teskari aloqa va o'quv maqsadlarga erishilganligini
baholashni ta'minlash majburiy hisoblanadi.
Ishbilarmonlik o'yinlar texnologiyasi
Ta'lim jarayonidagi o'quvchining faolligi, didaktikaning asosiy
prinsiplaridan biri bo'lib kelgan va shunday bo'lib koladi. O'quvchining faolligi,
maqsadli yo'naltirilgan boshqaruvchi pedagogik ta'sirlar va pedagogik muhitning
tashkil etilishi natijasidir. O'quvchilarning faolligini ta'minlovchi, o'qitish
texnologiyalaridan biri - pedagogik ishbilarmonlik o'yini hisoblanadi. O'yin
faoliyatiga qiziqish, o'quvchilarning o'z-o'zini ifoda etish, ro'yobga chiqarish
kabi ehtiyojlarini qondiruvchi, musobaqalashish elementlari orqali ta'minlanadi.
21

O'yinning ajoyib xususiyati shundaki, u bir vaqtning o'zida ham
rivojlanish ham o'rganish hisoblanadi.
Pedagogik o'yin, o'qitishning aniq qo'yilgan maqsadi va unga tegishli
pedagogik natija bilan belgilanadi. Bu natijalar asoslangan va o'quv tayyorgarlik
faoliyatiga ega bo'ladilar.
Pedagogik o'yinlar o'yin uslubiga ko'ra quyidagicha tavsiflanadi: fanlar
bo'yicha; syujetli; ishbilarmonlik, imitasion, dramalashtirilgan o'yinlar. Oliy, o'rta
maxsus va kasb-hunar ta'lim tizimida foydalana digan barcha pedagogik o'yinlar o'z
mazmuniga ko'ra ishbilarmonlik o'yini hisoblanadi. Chunki ular, odatda ma'lum
o'quv fani doirasida ishlab chiqiladi: rollar va syujetlar mavjud bo'ladi, turli
vaziyatlar imitasiya qilinadi. Ya'ni, oliy va o'rta maxsus kasb-hunar ta'lim tizimida
qo'llaniladigan ishbilarmonlik o'yinlari pedagogik o'yinlarning barcha tarkibiy
qismlarini o'z ichiga oladi.
Oliy, o'rta maxsus va kasb-hunar ta'lim tizimidagi pedagogik o'yin lar yangi
o'quv materialini o'zlashtirishga va mustahkamlashga, o'quvchining ijodiy
qobiliyatini rivojlantiruvchi, umumilmiy ko'nikmalarini shakllantiruvchi masalalar
majmualarini echishga qaratiladi, o'quvchilarga turli holatlardan o'quv materialini
tushunib etish va o'rganish imkonini beradi. O'quv jarayonida ishbilarmonlar
o'yinlarni turli xil shakllari ishlatiladi: imitasion, operasion, rolli o'yinlar, ishchi
teatr, psixo va sosiodramalar.
Ishbilarmonlik o'yini o'zida mutaxassisning kelajakdagi kasbiy
faoliyatining predmeti va ijtimoiy mazmunini tiklash shaklini mujassamlashtiradi,
faoliyat yaxlitligini belgilovchi shunday munosabatlar tizimini modellashtiradi.
Belgili vositalar (til, nutq, grafiklar, jadvallar, hujjatlar) yordamida,
ishbilarmonlik o'yinida asosiy muhim belgilariga ko'ra haqiqiy vaziyatga o'xshash
kasbiy vaziyat vujudga keltiriladi. Shu bilan birga ishbilarmonlik o'yinida, qisqa
vaqt ichida faqat turdosh umumiy vaziyatlar qayta tiklanadi.
Ishbilarmonlik o'yini kelajakdagi kasbiy faoliyatning predmetli jihatini
(shartli amaliyot) tahsil oluvchilarning boshqa rolli holatdagi vakillar bilan o'zaro
muloqotda bo'luvchi ijtimoiy jihatini vujudga keltiradi. Shunday qilib,
22

ishbilarmonlik o'yinida jamoaviy o'quv faoliyatning yaxlit shakli ishlab–
chiqarish, kasbiy faoliyati sharoiti modelida yaxlit ob'ektda amalga oshiriladi.
Ishbilarmonlik o'yinida tahsil oluvchi o'zida o'quv va kasbiy elementlarni
uyg'unlashtirgan o'xshash kasbiy faoliyat bajaradi. Bilim va ko'nikmalarni
o'zlashtirilishi abstrakt darajada emas, balki kasbiy mehnat kontekstida (ma'nosida)
amalga oshadi. Kontekstli o'qitishda bilimlar kelajak uchun bekorga emas, balki
o'quvchining real o'yin jarayonidagi harakatini ta'minlaydi. Bir vaqtning o'zida,
o'quvchi kasbiy bilimlar bir bir qatorda maxsus xislatga ega odamlar bilan
muloqotda bo'lish va boshqarish, jamoaviy qarorlar qabul qilish malakalari,
rahbarlik qilish va bo'ysunish ko'nikmalariga ega bo'ladi. Ya'ni, ishbilarmonlik
o'yini shaxsiy sifatlarni tarbiyalaydi, ijtimoiylashuv jarayonini jadallashtiradi.
Ammo bu «jiddiy» kasbiy faoliyat o'yin shaklida ro'yobga chiqarilganligi sababli,
o'quvchi aqliy va hissiy jihatdan erkinlashadi, ijodiy tashabbusini namoyon etadi.
Ishlab chiqarish dinamikasi, mutaxassislarning harakatlari va
munosabatlarini modellashtirib, o'xshatib, ishbilarmonlik o'yini, bilimlarni
dolzarblashtirish, qo'llash va mustahkamlash vositasi va amaliy fikrlash vositasi
sifatida xizmat qiladi. Ushbu holat, o'yinning ma'lum berilgan aniq vaziyatida yoki
ishlab chiqarish vaziyatida ishtirok chilarning o'zaro munosabatlari orqali amalga
oshiriladi. Ishbilarmon lik o'yini o'xshatma modelda o'yinli o'quv masalalarini
qo'yish va echish bo'yicha qo'shma faoliyat kabi ro'yobga chiqariladi. Qo'shma
faoliyat qoida lari va me'yorlari, o'xshatish tili va aloqalar oldindan qabul qilinadi
yoki o'yin jarayonida ishlab chiqiladi. Ishbilarmonlik o'yini munozarali muloqot
maromida o'tkaziladi, u qo'shrejali faoliyat hisoblanadi, chunki unda ikkita
maqsadga erishiladi: o'yinli va pedagogik. Pedagogik faoliyat ustuvor bo'lsa ham,
o'yinni poymol etmasligi kerak.
O'yin jarayonida quyidagilar o'zlashtiriladi:
- kasbiy harakatlar me'yorlari;
- ijtimoiy harakatlar me'yorlari
- ishlab chiqarish jamoasidagi munosabatlar.
23

Bunda o'yinning har bir ishtirokchisi faol holatda bo'ladi, sheriklari bilan
o'zaro munosabatda bo'ladi, o'z qarashlarini sheriklariniki bilan taqqoslaydi va
shuning natijasida jamoa bilan munosabati orqali o'zini o'zi o'rganadi.
Taqlid o'yinlar - bo'lim, sex, korxona tashkilotning faoliyatiga taqlid
qilinadi. Imitasion o'yinlar ssenariyasi, hodisa syujetidan tashqari, taqlid
qilinadigan jarayon va ob'ektlar tarkibi va ahamiyati haqidagi tafsilotlarni o'z
ichiga oladi.
Amalli o'yinlar - tegishli ish jarayoni, ularni bajarish shart-sharoitini
modellashtiradilar. Ular ma'lum bir o'ziga xos ammalarni: - masalalar echish,
ma'lum bir usulni o'zlashtirishga yordam beradilar.
Rolli o'yinlar - ma'lum bir shaxsning vazifa va majburiyatlarini
bajarishdagi ruhiy holatlari, xatti-harakati ishlanadi, rollar majburiy mazmuni bilan
taqsimlanadi.
Ishbilarmonlik teatri - qandaydir bir vaziyat va bu vaziyatdagi odamni
xatti-harakati ishlab chiqiladi. Vaziyatning tafsiloti, ishtirok etuvchilarning vazifa
va majburiyatlarini, maqsadlari ko'rsatilgan ssenariy tuziladi. Bu erda, ma'lum
shaxsning haqiqiy qiyofasiga kirib borish, uning xatti-harakatlarini anglash,
vaziyatni baholash va to'g'ri xatti-harakatni tanlash, muhim hisoblanadi.
Keys-stadi texnologiyasi.
“Case” so'zi, lotincha “casus”- “воқеа, ҳодиса” so'zidan kelib
chiqqandir. Boshqacha aytganda, bu tushuncha hayotda yuz beradigan
qandaydir voqea yoki hodisani, aniq bir vaziyatning tafsilotini anglatadi.
Umuman olganda, keys stadi (aniq bir holat yoki vaziyat), muayyan–
jarayonida sodir bo'ladigan haqiqiy voqelikni so'zlar, raqamlar, obrazlarda
ifoda etishda namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, bu ifoda ta'lim sohasida,
hodisa yoki vaziyatni tadqiq etish uchun ishlatiladigan axborot, stenografiya
sifatida qo'llaniladi. Keys-stadi hodisa yoki vaziyatni oddiy tafsilotidan farqli
o'laroq, u o'quv materialini o'zlashtirish uchun ko'maklashuvchi axborotni o'z
ichiga oladi, bunga duch kelgan muammoni aniqlash va uning echim yo'llarini
izlash orqali erishiladi. Keys-stadi, muayyan o'quv maqsadli bilim olish
24

vositasi sifatida ishlab chiqilishi zarur. Ushbu maqsadlar keng ko'lamli bo'lib,
axborotlar, ma'lumotlar yoki tafsilotlar bilan ta'minlanishini nazarda tutadi,
ular muayyan qarashlar yoki usullarni namoyish etishda qo'llanilishi mumkin.
K e y s- stadi atamasini o'qitish va tadqiq etish yo'nalishlarida qo'llashda“ ”
turlicha yondashish zarurligini alohida qayd etish lozim.
Mutaxassislar mazkur terminni tashkilotlarni jadal o'rganish, ifodalash
va tahlil etish uchun ishlatadilar, uning natijasida yangi nazariya yaratiladi
mavjud nazariya tekshirib ko'riladi, yangi echimlar aniqlanadi
Keys usul birinchi marta Garvard biznes-aktabida bo'lg'usi
advokatlarni amaliy malakalarga o'rgatishda ishlatila boshlangan edi.
Vaziyatlar mazmuni va tafsilotini ifodalashning turli xil ko'rinishlari
mavjud. Keys-stadi bor-yo'g'i bir necha iboralardan tortib, yuzlab varaqlardagi
hajmgacha ega bo'lishi mumkin. Yirik hajmdagi keys-stadiga duch bo'lgan
tahsil oluvchilar, odatda keys-stadining tafsiloti qanchalik yirik bo'lsa ular
shunchalik murakkab deb hisoblaydilar. Bu noto'g'ri xulosadir chunki
–
ko'pchilik qisqa keyslar chigalroq bo'ladi. Keysni tuzishda muayyan vaziyatni
ifodalash uchun uning yozma shaklidan foydalanish shart emas. Vaziyatlarni
ifodalash uchun fotografiya, videofilmlar, audioyozuvlar yoki slaydlardan
foydalanish mumkin. Barcha ushbu vositalar tahsil oluvchilarga vaziyatni
haqiqatga yaqinroq gavdalantirishga yordam beradi. Shu bilan birga yozma
shakldagi axborot masalan fotografiya shaklidagi axborotdan ko'ra qayta
ishlash va tahlil etish uchun qulayroqdir. Bu hollarda fotografiyalarni yozma
shakldagi axborot bilan to'ldirish zarur. Yozma keyslarni o'rganish tajribasi
bo'lgan tahsil oluvchilarni o'qitishda multivositalar axborotlaridan
foydalanilgan keyslarni qo'llash maqsadga muvofiqdir.
Keys-stadi (muayyan vaziyatlar) individiumlar, sheriklar, guruhlarda,
korxonalarda, hattoki butun bir mamlakat miqyosida o'zining ta'lim
xususiyatiga ko'ra nazarga keluvchi muammolarni ifodalashi mumkin.
Keyslar ta'limning turli sohalarida: biznes, boshqaruv, tibbiyot, arxitektura,
25

qurilish, hamda nostandart muammolar majmuasi echimini qabul qilish
malakasini talab etadigan barcha fanlarda qo'llanilishi mumkin.
“Keys-stadi yordamida o qitishda muammolar aniqlanadi,” ’
yechimlar topiladi, tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Sifatli keys-stadilar, ularni tayyorlash, rasmiylashtirish va tekshirish
uchun ko'p vaqt talab etadi. Shu bilan birga to'g'ri tuzilgan va o'quv faniga
kiritilgan keys-stadi, fanni o'zlashtirishda ko'zlangan natijalarga erishishga
imkoniyat beradi.
Ishchan keys-stadilar tuzishning quyidagi ketma-ketligiga rioya qilinish
tavsiya etiladi.
Keysni o'rganish maqsad va vazifalarini ishlab chiqish - mazkur
bosqichda o'qituvchi o'qitiladigan fan bo'yicha tahsil oluvchi o'zlashtirishi zarur
bo'lgan bilim va malakalarga o'z e'tiborini qaratadi. Oldin o'rganilgan material bilan
qo'yilgan maqsadning so'zsiz muvofiqligi ko'zda tutilgan bo'lishi zarur. Keys-
stadilarni tuzish va qo'llashning asosiy prinsiplari etarli darajada umumiydir.
Keysning maqsad va vazifalariga muvofiq materiallar tanlash -
keysning materiali muammoni ochib berishi lozim va mazkur muammo keys oldiga
qo'yilgan maqsad va vazifalarga mos bo'lishi kerak. Keyslar haqiqiy vaziyatlarni
aniq tafsilotini namoyish etishlari yoki biroz muallifni ijod natijalardan qo'shilgan
bo'lishi mumkin. Keyslar uchun ma'lumotlar va materiallari sifatida yuqorida
ko'rsatilganidek, gazeta maqolalari, tashkilotlarning hujjatlari, u yoki bu sohadagi
tashkilotning faoliyati bo'yicha xususiy kuzatuvlar, mutaxassislarning fikri,
iste'molchilarning fikri, statistika qo'mitasi ma'lumotlari, diagramma fotohujjatlar,
multimedia materiallari, slaydlar va h.k. xizmat qilishi mumkin.
Materiallarni birlamchi qayta ishlash. - Ushbu bosqichda olingan ko'p
sonli axborotlardan, keys-stadi maqsadlariga mos keluvchi, foydalisini tanlab
olinadi. Keys-stadida qo'llaniladigan integrallashgan tahlil, ko'p shakllarga ega
bo'lishi mumkin. U asosan qo'shimcha ma'lumotlarni tarmoq hisobotlari, texnik
hujjatlar, kompaniyalar hisobotlari, shaxsiy tajribalar va h.k. kiritish va tahlil
etishdan iborat.
26

Keys turini aniqlash. - Keys-stadi tayyorlash usuli bo'yicha turlicha
bo'lishi mumkin. Yozilish joyiga ko'ra keys-stadilar m a ydonda (ya'ni“ ”
ob'ektda firma yoki kompaniyada) yoki o'qituvchining ish stolida tayyorlanishi
–
mumkin bo'lsa, keys stadida foydalaniladigan manbalar rasmiy (ya'ni nashr etilgan)
yoki norasmiy (ya'ni dastlabki manbalardan olingan) ko'rinishga ega bo'lsa,
ko'rsatilgan ikki o'zgaruvchi jamlamasidan to'rt xil keys-stadi hosil bo'ladi: -
k u t ubxona , n a s hriy , k l a ssik va k a binet , K u t ubxona keys-stadisi
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
tashqi tomonidan m a ydonda g i tadqiqot natijasida tayyorlangan keys-stadiga
“ ”
o'xshab ketadi. Ularda korxona faoliyati haqida ommaviy axborot vositalarida
(televideniya bilan birga) va davlat boshqaruv organlarida (statistik, nazorat, sud va
h.k.) chop etilgan axborotlar keng miqyosda foydalaniladi.
K a binet keys-stadilar, muallifning tadqiqotlari boshqaruv sohasidagi
“ ”
o'qituvchiligi va maslahatchiligida to'plagan boy tajribalariga asoslanadi.
Keys maqsadi va vazifasiga muvofiq materialni moslash. -Haqiqiy
vaziyatlar tafsilotini tayyorlashda, odatda kompaniya, muassasa, tashkilot,
raxbariyati, uning raqobatchilari olingan axborotdan foydalanishiga to'sqinlik qilish
maqsadida ularning manzillarni o'zgartirishini niqoblanishini talab etadi. Ushbu
holatlarda tadqiqot ob'ektining uydirma nomlaridan foydalanish mumkin,
ko'rsatkich va ma'lumotlarni biroz tuzatish mumkin, ular uydirma bo'lmasligi
kerak, chunki vaziyatning ko'rinish tafsiloti tubdan o'zgarib haqiqatdan farq qilishi
mumkin.
Masalan, daromad hajmi va xarojatning hisobiy ko'rsatkichi sun'iy
oshirilsa, tashkilotda ma'lum harakatlar uchun qandaydir zahira mavjudligi haqida
xulosa qilish mumkin bo'ladi, ammo haqiqatda buni bajarib bo'lmaydi. Keys
muallifi, vaziyat tarixini o'rganishni taklif etishi mumkin, ya'ni ushbu vaziyat
qo'yilgan o'quv maqsadlari talablariga mos kelishi kerak.
Keys matni va unga qo'yiladigan savollarini texnik tuzish. -Haqiqiy
vaziyatlarning tafsilotidan tashqari, izchillik bilan haqiqatga yaqin vaziyatni
tasvirlash tajribasiga ega bo'lgan muallifning ijodiy hayoti asosida ham vaziyatni
ifodalash mumkin. Ammo, ko'pchilik hollarda bunday keyslar tahsil oluvchilarga
27

yoqmaydi, ular haqiqiy, chuqur ma'noga ega bo'lgan, aniq va to'liq axborotlarni
talab etadilar. Ular eng avvalo haqiqiy vaziyatga o'zlarining foydali va bu
jarayonlarga tegishli ekanligini his etishni xohlaydilar, o'z bilim va malakasidan
foydalanish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Keys usulni qo'llash bilan mashqlar bajarishni farqlay olish kerak.
Mashqlarni bajarish yuzaki tafsiloti haqiqiy yoki uydirma bo'lgan voqeani eslatishi
mumkin. Ammo, mashqni bajarish maqsadi bilan keys-stadi tadqiqotlari turlidir.
Matematik ko'rinishdagi misol, masala, mashqlar tahsil oluvchilarni maxsus
konsepsiya, texnika yoki prinsipni qo'llashni o'rganish uchun material
hisoblanadilar. Vaziyat esa, tahsil oluvchilarga keng qamrovli malakalarni
egallashga yordam berish uchun qo'llaniladi. Mashq yoki masalani bajarishda bitta
echim va bu echimning bitta yo'li mavjud bo'ladi, vaziyatda esa juda ko'p echim va
echimning muqobil yo'lchalari mavjuddir.
Vaziyatni shunday ifodalash mumkinki u tahsil oluvchilarga maxsus
analitik usulni qo'llash yoki muammoga maxsus usul bilan yaqinlashish
imkoniyatini yaratsin. Keys usulning asosiy vazifasi bu tahsil oluvchilarni–
tarkiblashtirilmagan muammolar majmuasini echishni o'rgatishdan iborat, ushbu
turdagi muammolarni muayyan analitik usul yoki yo'l bilan echib bo'lmasligi aniq.
Shuning uchun, o'qituvchi tahsil oluvchi oldiga aniq vazifa qo'yishi lozim: yoki
masalani echish yoki keys-stadini bajarish. Buning uchun berilgan topshiriq
bo'yicha o'qituvchi tahsil oluvchining nuqtai nazari bilan o'zinikini solishtiradi va
zaruriyat bo'lsa, tahsil oluvchi tushunchasiga tuzatish kiritadi.
Vaziyatlar j o n siz , j o nli yoki qandaydir o'rtacha bo'lishi mumkin.
“ ” “ ”
J o n siz vaziyatda, vaziyatning barcha axboroti tahsil oluvchilarga tahlilning
“ ”
boshida taqdim etiladi. Vaziyat tirik bo'lishi uchun, axbort vaziyat o'zgarishi bilan
qo'shimcha berilib boriladi, ya'ni vaziyatni to'la o'rganish davomida qandaydir
ma'lumotlar beriladi. Bu esa vaziyatni haqiqiy o'zgarib borishini ta'minlaydi. Ba'zi
keys-stadilarda bir tashkilotning o'zida, bir vaqtning o'zida paydo bo'lgan
muammolar, vaziyatlarning turlicha talqini taqdim etilishi mumkin. Bunday
holatlarda tahsil oluvchilarda mazkur tashkilot va uning muammolari haqida
28

ma'lumot to'plab, o'zlarining juda murakkab javoblari va echimlarini ishlab
chiqishga imkoniyat yaratiladi.
Vaziyatning j o nli shakli ikki turli bo'lishi mumkin. Birinchi turda,“ ”
tashkilot a'zosi mavjud vaziyatni umumiy tarzda ifoda etadi. Tashkilotdagi aniq
holat va uning muammolarini aniq tassavur etish uchun, tahsil oluvchilar
o'qituvchiga bir necha qo'shimcha savollar berishlari zarur bo'ladi. Tabiiyki,
bunday keyslarning har biri, ularning ko'rilish vaqti va joyiga ko'ra farq etadi.
Ikkinchi turi, oddiy keys usuldagidek, vaziyatni oddiy yozma tafsilot ko'rinishida
–
taqdim etadi. Tahsil oluvchilarda haqiqiy vaziyatga jalb etilish uchun, faqat
o'zlariga foydali axborotlarni to'plash imkoniyati beriladi. Ushbu turli j o nli
“ ”
vaziyat, o'rganishning boshqa usuli loyihalashga yaqinlashadi. Ularning asosiy
–
farqi tashkilot va tahsil oluvchi o'rtasidagi munosabatning xarakteridadir.
Loyihalash odatda tashkilot a'zolariga faoliyat rejasini taklif etuvchi tahsil
oluvchilar guruhini jalb etadi. J o nli vaziyat, asosan tashkilotdan axborot
“ ”
manbasi sifatida foydalanishga imkon berishi mumkin. Tahsil oluvchilarning
qiziqishi oshgani sari ta'lim imkoniyati oshib boradi. Bundan tashqari, bu tahsil
oluvchilarda axborotni izlash, olish va baholash ko'nikmalariga ega bo'lish
imkoniyatlarini yaratadi. J o nli vaziyatlar, ularni tadqiq etishning yuqori
“ ”
darajadagi malakalarini talab etadilar, bunday malakaga esa quyi kurs tahsil
oluvchilari ega bo'lmaydilar. Ko'pchilik o'qituvchilar ushbu turli vaziyat
yo'riqnomasini an'anaviy keys kurs va loyihalash orasidagi ko'prik sifatida
–
foydalanadilar.
Keys aprobasiyasi (sinab ko'rish). Muayyan vaziyatning tahlili sifati va
auditoriyada uni muhokama qilishda tahsil oluvchilarni jalb etish darajasi ushbu
usulni qo'llashda alohida ahamiyat kasb etadi. So'zsiz, o'qituvchi qanchalik
mahoratli bo'lmasin, u o'z yutug'ini auditoriya bilan baham ko'rishga majburdir.
Shuning uchun, tahsil oluvchilar keys-stadini qo'llab o'tkaziladigan mashg'ulotlarga
tegishli ravishda tayyorlanishi juda muhimdir.
Muayyan vaziyat usuli aprobasiyasi doirasida tahsil oluvchining keys
bilan ishi quyidagilardan iborat:
29

keys-stadini individual tahlil qilish;
keys-stadini kichik guruhda tahlil qilish;
keys-stadini auditoriyada o'qituvchi bilan muhokama qilish.
Aprobasiyada keys-stadi bilan tanishishni bir necha bosqichda o'tkazish
maqsadga muvofiqdir. Birinchi marta butun keys-stadini juda tez o'qib chiqish
kerak. Bunda o'qish tezligi, uni qayta aytib berish imkoniyati bilan aniqlanishi
zarur.
Birinchi o'qish davomida, tahsil oluvchi qanday keys-stadi bilan
ishlayotgani va keys-stadi umumiy mavzusi hamda mazmunini tushunishi lozim.
Keys-stadining tarkibi va mantiqiga alohida e'tibor qaratish lozim, bu esa
keyinchalik matn bo'yicha tushuntirish va havolalarga qaytishga yordam beradi.
Agar tahsil oluvchi nima uchun aynan shu keys-stadi berilganini tushunib etsa,
unda unga o'qituvchi auditoriyada qo'yishi mumkin bo'lgan savollarni aniqlashi
oson bo'ladi. Birinchi o'qish tahsil oluvchini kichik guruhda ishlashga tayyorlashi
lozim, u erda tahsil oluvchi boshqalar bilan o'rtoqlashishi mumkin.
Keysning ikkinchi o'quvi, ancha diqqat va e'tiborli bo'lishi lozim, uning
tezligi esa o'qilganga nisbatan anglashni amalga oshirish orqali belgilanadi. Katta
keys-stadi uchun bu ikki soatdan to'rt soatgacha davom etishi mumkin. Keys-
stadining tahlili, aynan shu bosqichda baholanadi. Buning uchun, tahsil oluvchi
barcha muhim dalillarni tahlil etishi va ularni baholashdan ajratishi lozim. Tahlil,
dalillarni topish, muammo qismlarini hamda ularni o'zaro bog'liqliligini aniqlashni
o'z ichiga oladi. Samarali tahlil jarayonida ungacha ko'zga tashlanmagan ba'zi bir
yangi hodisalar (narsalar) aniqlanishi mumkin. Dalil va voqealar tahlili tahsil
oluvchilarga o'z qarorlarini tasdiqlash uchun yordam berishi kerak. Bu tahsil
oluvchidan originallik va ijod talab qiladi. Ko'pchilik hollarda tahsil oluvchilar
tahlil o'rniga dalil va voqealarni baholashga o'tib ketadilar. Ammo haqiqiy
baholash, faqat puxta tahlildan so'nggina amalga oshirilishi mumkin.
Tahsil oluvchi ikkinchi o'qish davomida muammoga etib borishi kerak deb
faraz etiladi. Bu oson ish emas. Tahsil oluvchi, muammo istak va natija orasidagi
nomuvofiqlikda ekanligini tushunishi lozim. Muammolar faqat moddiy asosga
30

(korxona, mashinalar, pullar, baholar va boshqalar) ega bo'lishi mumkin emas. Ular
doimo inson va uning hatti-harakati bilan bog'liq bo'ladilar. Bu ko'pchilik hollarda
tashkilot rahbariga tegishli, agar u keys-stadi q a hramoni sifatida namoyon“ ”
bo'lsa, ikkinchi o'qish tahsil oluvchiga o'qituvchi baholaydigan ya'ni qabul
qilinadigan echimning asoslanganligini ta'minlaydi. Buning uchun tahsil oluvchi
dalil va voqealar ketma-ketligidan iborat zanjir tuzishi zarur. Undan tashqari u
sxema va jadvallarni diqqat bilan kuzatib, ularda tushintirilmagan vaziyatlarni,
iboralarni topa olishi kerak.
Keys-stadini uchinchi o'qishi yakuniy hisoblanadi. Buni mashg'ulotdan
oldingi kunning kechasi bajarish yaxshidur. Keys-stadini avval boshlanishini
o'qish, so'ng oxiridan boshlab hammasini oldinga q a ytarib dalil va voqealarni
“ ”
kichik guruhda muhokama qilgandan keyin, qayta tekshirish va aniqlash foydadan
xoli bo'lmaydi.
Keys-stadi bilan ishlashning ushbu bosqichi, keys-stadining jiddiy
ma'naviy tahlilidan va ushbu tahlilni auditoriyada taqdim etishning samarali
shaklini aniqlashdan iborat. Shuni ta'kidlash lozimki, ko'pchilik hollarda keys-stadi
muhokamasi muammo, muqobil echimlar va tavsiyalar atrofida kechadi. Keys
loyihasini birinchi muhokamasida o'qituvchi tahsil oluvchining har bir bosqichda
sarf etgan vaqtini qayd etadi. Qo'shimcha axborotlar bilan ta'minlashning
murakkabligi, uni o'qish qiyinchiliklari, rejalashtirilgan bilim va malakalarni
o'zlashtirishdagi foydalilik darajasini aniqlaydi. Shu bilan birga fan bo'yicha
rejalashtirilgan mavzularning keys loyihasida to'la qamrab olinganligi tekshiriladi.
Keys matnining oxirgi ko'rinishini shakllantirish (bosqichlar bo'yicha
yo'riqnoma bilan birgalikda). Ushbu bosqichda aprobasiya natijalari bo'yicha
kiritilgan kamchiliklarni hisobga olib keysning tuzatilgan matni tayyorlanadi. Keys
ustida tahsil oluvchilar bilan ishni tashkil etish uslubini yoritishga ham alohida
e'tibor qaratiladi. Ushbu uslubiyot kelajakda o'qituvchi bo'lmoqchilar uchun juda
foydali bo'ladi.
31

II BOB. YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
VA ULARNING TA LIM JARAYONIDAGI AHAMIYATI.’
2.1. PEDAGOGIK JARAYONDA INTERFAOL USULLARDAN
FOYDALANISH.
Ushbu zamonaviy metodlar yoki interfaol usullar, o'qitishning samarasini
oshirishga yordam beruvchi texnologik treninglar o'quvchi talabalarda mantiqiy,
ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni shakllantirishga, qobiliyatlarini
rivojlantirishga, etuk mutaxassis bo'lishlariga hamda mutaxassisga kerakli bo'lgan
kasbiy fazilatlarni tarbiyalashga yordam beradi.
Ushbu o'quv jarayonini tashkil etish uchun havola etilgan texnologik
treninglarni xuddi shu tartibda, o'tkazishlari shart emas, har qaysi o'qituvchi bu
treninglarni umumiy shaklni olgan holda o'zlarining dars texnologiyalarini
yaratishlari, berilgan treninglarni to'liq yoki ularning ba'zi bir bosqichlari,
elementlarini ishlatishlari mumkin.
Biz quyidagi o'qitish jarayonida qo'llash mumkin bo'lgan ba'zi bir
terninglar (texnologiyalar)ga tavsifnoma berib, ba'zilarni o'tkazish tartibi to'g'risida
metodik tavsiyanoma berib o'tamiz.
Tarmoqlar
“ ” metodi o'quvchi-talabani mantiqiy fikrlash, umumiy fikr –
doirasini kengaytirish, mustaqil ravishda adabiyotlardan foydalanishni o'rgatishga
qaratilgan.
“3х4” metodi – o'quvchi-talabalarni erkin fikrlashi, keng doirada turli
g'oyalarni bera olishi, ta'lim jarayonida yakka, kichik guruh holda tahlil etib,
xulosa chiqara olishi, ta'rif bera olishiga qaratilgan.
“Blis o'yin” metodi - harakatlar ketma-ketligini to'g'ri tashkil etishga
mantiqiy fikrlashga, o'rganayotgan predmeti asosida ko'p, xilma-xil fikrlardan,
ma'lumotlardan kerakligini tanlab olishni o'rgatishga qaratilgan.
Intervyu”
“ texnikasi o'quvchi-talaba savol berish, eshita olish, to'g'ri –
javob berish, savolni to'g'ri tuzishni o'rgatishga qaratilgan.
32

Ierarxiya”“ texnikasi - oddiydan murakkabga, murakkabdan oddiyga
o'tish usullarini qo'llash orqali ularni mantiqiy, tanqidiy, ijodiy fikrlashga
o'rgatishga qaratilgan.
Bumerang”
“ texnikasi o'quvchi-talabalarni dars jarayonida, darsdan –
tashqarida turli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, o'rganilgan materiallarni yodda
saqlab qolish, so'zlab bera olish, fikrni erkin holda bayon eta olish hamda bir dars
davomida barcha o'quvchi talabalarni baholay olishga qaratilgan.
Talaba”
“ treningi o'quvchi-talabalar bilan individual holda ishlash, –
o'qituvchi va talaba o'rtasidagi to'siqni yo'q qilish, hamkorlikda ishlash yo'llarini
o'rgatishga qaratilgan.
O'qituvchi shaxsi”
“ treningi - o'qituvchi innovasion faoliyatini ochib
beruvchi O ' qituvchi shaxsiga qo'yiladigan talablar mavzusida mustaqil
“ ”
fikrlashga, ijodiy insho yozish orqali bayon qilishga qaratilgan.
Muloqot”
“ texnikasi o'qituvchilarni auditoriya diqqatini o'ziga jalb etish,
dars jarayonida hamkorlikda faoliyat ko'rsatishga, uni tashkil etishni o'rgatishga
qaratilgan.
Boshqaruv”
“ texnikasi o'qituvchilarni auditoriyani boshqarishdagi
usullari hamda o'quvchi talabalarni ish jarayonida boshqaruv usullari bilan
tanishtiruvchi va shunga o'rgatishga qaratilgan.
“Tarmoqlar metodi (Klaster)
”
Fikrlarning tarmoqlanishi - bu pedagogik strategiya bo'lib, u talabalarni
biron bir mavzuni chuqur o'rganishlariga yordam berib, ularni mavzuga taalluqli
tushuncha va aniq fikrni erkin va ochiq ravishda ketma-ketlik bilan uzviy
bog'lagan holda tarmoqlashga o'rgatadi.
Bu metod biron mavzuni chuqur o'rganishdan avval o'quvchilarning
fikrlash faoliyatni jadvallashtirish hamda kengaytirish uchun hizmat qilishi
mumkin. Shuningdek, o'tilgan mavzuni mustahkamlash, yaxshi o'zlashtirish,
umumlashtirish hamda o'quvchilarni shu mavzu bo'yicha tasavvurlarini chizma
shaklida ifodalashga undaydi.
33

Bumerang texnologiyasi“ ”
Mazkur texnologiya bir mashg'ulot davomida o'quv materialini chuqur va
yaxlit holatda o'rganish, ijodiy tushunib etish, erkin egallashga yo'naltirilgan. U
turli mazmun va xarakterga (muomala, munozarali, turli mazmunli) ega bo'lgan
mavzularni o'rganishga yaroqli bo'lib, o'z ichiga og'zaki va yozma ish shakllarini
qamrab oladi hamda bir mashg'ulot davomida har bir ishtirokchining turli
topshiriqlarni bajarishi, navbat bilan o'quvchi yoki o'qituvchi rolida bo'lishi, kerakli
ballni to'plashiga imkoniyat beradi.
B u m erang texnologiyasi tanqidiy fikrlash, mantiqiy shakllantirishga
“ ”
imkoniyat yaratadi; xotirani charxlaydi, diqqatni kuchaytiradi. G'oyalarni, fikrlarni,
dallillarni yozma va og'zaki shakllarda bayon qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Mazkur metod tarbiyaviy xarakterdagi qator vazifalarni amalga oshirish
imkonini beradi: jamoa bilan ishlash mahorati; muomalalik; xushfe'llik;
ko'nikuvchanlik; o'zgalar fikriga hurmat; faollik; rahbarlik sifatlarini shakllantirish;
ishga ijodiy yondoshish; o'z faoliyatining samarali bo'lishiga qiziqish; o'zini xolis
baholash.
Asosiy tushunchalar quyidagilar:
Ochiq savollar - bu savollar muomala, so'zlashuvni davom ettirishga
imkon beradi. Ularga qisqa, bir xil javob berish mumkin emas.
Yopiq savollar - bu savollar oldindan h a yoki y o ' q tipidagi to'g'ri,
“ ” “ ”
ochiq, javoblarni berishni ko'zda tutadi.
Ko'ndalang so'roq - bir-biriga guruhlab beriluvchi qisqa savollar qatori
bo'lib, bu o'ziga xos axborotlar izlash hamda dalillarni, opponentlar pozisiyasini
aniqlash va muayyan qarorlar qabul qilish uchun ajoyib imkoniyatdir.
Ko'ndalang so'roq paytida munozaraga kirishish mumkin emas. Bu vaqtda
faqat savollar beriladi, munozaraga kirishilmaydi .
Skarabey texnologiyasi
“ ”
S k arabey interaktiv texnologiya bo'lib, u o'quvchilarda fikriy
“ ”
bog'liqlik, mantiqiy xotiraning rivojlanishiga imkoniyat yaratadi, qandaydir
muammoni hal qilishda o'z fikrini ochiq va erkin ifodalash mahoratini
34

shakllantiradi. Mazkur texnologiya o'quvchilarga mustaqil ravishda bilimning sifati
va saviyasini holis baholash, o'rganilayotgan mavzu haqidagi tushuncha va
tasavvurlarni aniqlash imkonini beradi. U ayni paytda, turli g'oyalarni ifodalash
hamda ular orasidagi bog'liqliklarni aniqlashga imkon yaratadi.
S k arabey texnologiyasi o'quv materialining turli bosqichlarini“ ”
o'rganishda foydalanadi:
-boshida-o'quv faoliyatini rag'batlantirish sifatida ( A qliy hujum ) ;
“ ”
-mavzuni o'rganish jarayonida - uning mohiyati, tuzilishi va mazmunini
belgilash; ular orasidagi asosiy qismlar, tushunchalar, aloqalar xarakterini aniqlash,
mavzuni yanada chuqurroq o'rganish, yangi jihatlarni ko'rsatish;
-oxirida- olingan bilimlarni mustahkamlash va yakunlash maqsadida.
S k arabey texnologiyasi o'quvchilar tomonidan oson qabul qilinadi,
“ ”
chunki u faoliyatning fikrlash, bilish xususiyatlarini inobatga olingan holda ishlab
chiqilgan. U o'quvchilar tajribasidan foydalanishni ko'zda tutadi, reflektiv
kuzatishlarni amalga oshiradi, faol ijodiy izlash va fikriy tajriba o'tkazish
imkoniyatlariga ega.
Mazkur texnologiyalarning ayrim afzalliklari sifatida idrok qilishni
engillashtiruvchi chizma shakllardan foydalanishni ko'rsatish mumkin.
S k arabey alohida ishlarda, kichik guruhlarda hamda o'quv jamoalarida
“ ”
qo'llanishi mumkin.
Asosiy tushunchalar quyidagilar:
Assosiasiya * mantiqiy bog'liqlik bo'lib, sezgilar, tasavvurlar, idrok qilish,
g'oyalar va boshqalar orasida hosil qilinuvchi mantiqiy aloqadir.
Zanjirlash (muayyan tartib) - ahamiyati, muhimligi, mazmuni darajasiga
qarab tartiblash.
Veer texnologiyasi
“ ”
Bu texnologiya murakkab, ko'ptarmoqli, mumkin qadar, muammo
xarakteridagi mavzularni o'rganishga qaratilgan.
Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli
tarmoqlari bo'yicha biryo'la axborot beriladi. Ayni paytda, ularning har biri
35

alohida nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi.
Bu interaktiv texnologiyasi tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy fikrlashni
muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o'z g'oyalari, fikrlarini yozma va og'zaki
shaklda ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
Asosiy tushunchalar quyidagilar:
Aspekt (nuqtai nazar) bilan predmet, hodisa, tushuncha tekshiriladi.
Afzallik - biror narsa bilan qiyoslangandagi ustunlik, imtiyoz.
Fazilat-ijobiy sifat.
Nuqson-nomukammallik, qoidalarga, mezonlarga nomuvofiqlik.
Xulosa-muayyan bir fikrga, mantiqiy, qoidalar bo'yicha dalildan natijaga
kelish.
Ta'limdan tashqari V e er texnologiyasi tarbiyaviy xarakterdagi qator“ ”
vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi:
-jamoa, guruhlarda ishlash mahorati;
-muammolar, vaziyatlarni turli nuqtai nazardan muhokama qilish
mahorati;
-murosali qarorlarni topa olish mahorati;
-o'zgalar fikriga hurmat;
-xushmuomalalik;
-ishga ijodiy yondoshish;
-faollik;
-muammoga diqqatini jamlay olish mahorati.
“Blis o'yin texnologiyasi
”
Ushbu texnologiya o'quvchi talabalarni harakatlar ketma ketligini to'g'ri
tashkil etishga, mantiqiy fikrlashga, o'rganayotgan predmeti asosida ko'p, xilma-xil
fikrlardan, ma'lumotlardan kerakligini tanlab olishni o'rgatishga qaratilgan. Ushbu
texnologiya davomida o'quvchi talabalar o'zlarining mustaqil fikrlarini boshqalarga
o'tkaza oladilar, chunki bu texnologiya shunga to'liq sharoit yaratib beradi.
Maqsad:
36

Ushbu texnologiya tinglovchilarga tarqatilgan qog'ozlarda ko'rsatilgan
harakatlar ketma ketligini avval yakka holda mustaqil ravishda belgilab, so'ngra
o'z fikrini boshqalarga o'tkaza olish yoki o'z fikrida qolish, boshqalar bilan hamfikr
bo'la olishga yordam beradi.
O'tkazilish texnologiyasi: ushbu texnologiya bir necha bosqichda
o'tkaziladi.
1- bosqich.
-Trener ushbu trening bir necha bosqichda o'tkazilishi haqida
tinglovchilarga (o'quvchi talabalarga) tushuncha beradi. Har bosqichdagi vazifani
bajarishga aniq vaqt berilishi, tinglovchilar esa shu vaqtdan unumli foydalanishlari
kerakligi haqida ularni ogohlantiradi;
-Trener hamma tinglovchilarga alohida-alohida tarqatma material beradi va
tinglovchilardan ushbu materialni sinchiklab o'rganishlarini so'raydi.
-Trener tarqatma material mazmuni va bajariladigan vazifani tushuntiradi,
ya'ni tarqatma materialda berilgan 13 ta harakatni ketma ketligini to'g'ri belgilash
kerakligi, belgini esa qog'ozdagi alohida ajratilgan bo'limga raqamlar bilan
belgilash kerakligini tushuntiradi.
-Qo'yilgan vazifa avval yakka tartibda bajarilishini aytadi.
2- bosqich.
Trener birinchi berilgan vazifani har bir tinglovchi tomonidan yakka
tartibda bajarilishini kuzatadi, qiynalganlarga yordam beradi, yoki qaytadan
tushuntiradi:
Har bir tinglovchi tarqatma materialdagi y a kka baho bo'limiga shu“ ”
erda berilgan harakatlardan o'zining shaxsiy fikri asosida mantiqiy ketma ketligini
raqamlar bilan belgilab chiqadi, ya'ni berilgan 13 harakatdan, uning fikricha qaysi
biri, birinchi bo'lishi, qaysi biri esa ikkinchi bo'lishini va hokazo. Bu vazifani
bajarish uchun trener tinglovchilarga 10 daqiqa vaqt beradi.
3 -bosqich
37

-тrener tinglovchilardan 3 kishidan iborat kichik guruhlar tashkil etishlarini
so'raydi. 3 kishilik guruhlar tinglovchilarning xoxishlariga qarab yoki raqamlar
bo'yicha tashkil etilishi mumkin:
-kichik guruhlardagi tinglovchilarning har biri o'z qog'ozidagi yakka baho
bo'limida belgilangan harakatlar ketma ketligi bilan bir birini tanishtiradilar, keyin
3 kishidan uch xil bo'lgan ketma ketlikni birlashib, bir birlari bilan tortishib,
bahslashib, bir bilariga ta'sir o'tkazib, o'z fikrlariga ishontirib kelishgan holda bir
muqimga kelib ularga tarqatilgan qog'ozdagi g u r uh bahosi bo'limiga raqamlar“ ”
bilan belgilab chiqadilar.
-Trener kichik guruhdagi tortishuvlarda ishtirok etmaydi, faqat kichik
guruhlar va har bir tinglovchi faoliyatini kuzatadi.Bu vazifani bajarish uchun 20
daqiqa vaqt beriladi.
4 -bosqich
-Barcha kichik guruhlar o'z ishlarini tugatgach, trener harakatlar ketma
ketligi bo'yicha to'g'ri javobni beradi, ya'ni tinglovchilardan ularga tarqatilgan
qog'ozlardan t o ' g'ri javob bo'limini topishni va unga trener tomonidan aytilgan
“ ”
harakatlar ketma ketligining raqamlarini yozishini so'raydi.
5-bosqich.
-Trener t o ' g'ri javob bo'limida berilgan raqamlardan y a k ka baho
“ ” “ ”
bo'limida berilgan baholarni (yoki aksincha), ya'ni kattadan-kichikni ayirgan holda
y a kka hato bo'limiga chiqqan farqni yozishni so'raydi. y a kka baho
“ ” “ ”
bo'limidagi sonlani yuqoridan pastga qarab qishib chiqib umumiysini hisoblashlari
kerakligini uqtiradi.
6- bosqich.
-Xudi shu tartibda t o 'g'ri javob va g u r uh bahosi o'rtasidagi farq
“ ” “ ”
kattadan-kichikni ayirish orqali bajariladi, chiqarilgan farqlar soni g u r uh xatosi
“ ”
bo'limiga yozilib, yuqoridan pastga qarab qo'shiladi va umumiy son keltirib
chiqariladi.
7-bosqich.
38

-Trener yakka va guruh hatolarining soni bo'yicha tushuncha beradi,
ularni alohida alohida sharhlab beradi.
y a kka hato bo'limidagi umumiy sonlarning sharhi:“ ”
Agar yakka hatolar soni 30 gacha bo'lsa, bunday tinglovchilardan
tashkilotchilik, konstruktivlik qobiliyati etarli, ular mustaqil ravishda har bir ishni
hal eta oladilar, turli sharoitlardagi harakatlar vaqtida mantiqan ularning ketma-
ketligini tashkil eta oladilar.
Agar yakka hatolar soni 30 dan 40 gacha bo'lsa, bunday tinglovchilarda
tashkilotchilik qobiliyati etarli emas, biron bir ishni yoki faoliyatini tashkil
etishlarida qiynaladilar yoki pala partishlikka yo'l qo'yadilar. Shuning uchun ular
alohida kurslarda o'qishlari yoki mantiqan fikrlashga o'rganishlari kerak bo'ladi.
G u r uh hatosi bo'limidagi umumiy sonlarning sharhi:
“ ”
Agar xatolar soni 30 gacha bo'lsa, bu guruhlarda tinglovchilar bir birlarini
tushunishga harakat qilganlar, bir birlarini ishontira olganlar va natijada bir xil
natijaga erishganlar. Demak, guruhda samimiy munosabat o'rnatilgan, fikrlar bir
joydan chiqqan.
Agar guruhning xatolar soni 30 dan 40 gacha bo'lsa, bu guruhda
tinglovchilarning bir muqimga kelishlari qiyin bo'lgan, tortishuvlar yuzaki yoki
ishonarsiz bo'lgan yoki guruh a'zolari bir-birlarini tushunishga sust holda
intilganlar, yoki vazifaga beparvoroq bo'lganlar, yoki bir birlarini xafa qilib
qo'yishdan cho'chiganlar yoki guruhning barcha a'zolari yuzaki holda kelishigan u,
aslida esa har kim o'z fikrida qolgan bo'lishi mumkin. Samimiy munosabat bu
guruhda o'z aksini topmagan.
Agar guruh hatosining soni 40 dan ortiq bo'lsa, bu guruh ahzolari umuman
bir birlari bilan kelisha olmaganlar, o'zaro ishontirish bo'lmagan. Har kim o'z
fikrida qolgan. Samimiy munosabat o'rnatilmagan.
Izoh: Bajarilgan vazifani baholashning yana bir turi, quyidagicha:
tinglovchilarning javoblari trener tomonidan berilgan t o ' g'ri javob n i ng
“ ”
yarmidan ko'piga to'g'ri kelgan bo'lsa, demak, q o niqarli 75% to'g'ri kelgan
“ ”
bo'lsa y a x shi , 100% to'g'ri kelgan bo'lsa a ' l o deb belgilash mumkin.
“ ” “ ”
39

“Aqliy hujum”
Aqliy hujum guruhlararo ishlarda qo'llaniladigan, ko'plab g'oyalarni ishlab
chiqish mumkin bo'lgan metoddir. Bu haqiqatdan ham talabalarning o'quv
jarayonida faol ishtirok etishlari, turli g'oyalarni bayon qilish chog'ida boshqalarni
ham qizg'in ishga yo'llashlari, ilhom bilan ishlashlariga imkon beruvchi va unga
rag'batlantiruvchi metoddir. Aqliy hujum shuning uchun ham faollashtirishning
muhim usuliki, unda tanho ishlash mumkin emas, birgina g'oya guruhning barcha
ishtirokchilarini bir xilda o'ziga tortib oladi.
O'qituvchi mavzuni yoki savolni ajratib olishi zarur, keyin esa o'quv
faolligi 5-10 daqiqa oralig'idagi vaqt chegarasida engillashtiriladi.
Aqliy hujum turli tarzda qo'llanishi mumkin; masalan, qandaydir mavzuni
muhokama qilish uchun, yangi savol qo'yish yoki istalgan qandaydir muammoni
hal etish uchun.
Asosiy qoidalar quyidagilar:
1. Aytilayotgan barcha g'oyalar bir biriga nisbatan muhimlikda tengdir.
2. Kiritilayotgan g'oyalarga nisbatan tanqid mavjud emas.
3. G'oyani taqdim etayotgan paytda so'zlovchining gapini bo'lmaslik.
4. So'zlovchiga nisbatan baholovchi komponent mavjud emas.
Metodni ishlatishga kirishmoq…
1-metod guruhning barcha ishtirokchilariga bir mavzu va bir savol
qo'yiladi.
1. O'qituvchi o'quv jarayonida tashabbusni o'z qo'liga shunday tarzda oladi:
U auditoriyadagi barcha talabalarga savol beradi va qandaydir maxsus mavzuga
dahldor bo'lgan fikrlarni aytishni so'raydi.
2. Barcha, hatto, ahmoqona g'oyalarni ham aytishga ruhsat beriladi.
Aytilayotgan fikrlar ichida birgina asosiy mavzu saqlanib qolishi shart.
3. Birortasining ham fikri sharhlanmaydi, tanqid qilinmaydi,
baholanmaydi.
4. Asosiy fikrlarni o'qituvchi flipchat doskaga yozib oladi yoki ekranda
ko'rsatadi.
40

5. Aqliy hujum tugagach, barcha g'oyalar to'planishi, guruhlarga ajratilishi
yoki kategoriyalarga bo'linishi mumkin.
2-metod: barcha mavzu va savollar umumiy yo'nalishi saqlangan holda
katta guruh tarkibidagi guruhchalarga taqdim etiladi.
1. O'qituvchi umumiy mavzu bo'yicha bir necha, balki 4 - 6 ta savol
tayyorlashi mumkin.
2. Katta guruh kichik guruhlarga ajratiladi va har bir guruhchagaaqliy
hujum uyushtiriladi yoki alohida savol beriladi.
3. Har bir guruhcha aqliy hujum mahsulotini yozib olish uchun bittadan
kishi ajratadi, keyinchalik jarayon tugashi bilan uni guruhning barcha a'olariga
taqdim etadi.
4. G'oyalar har bir guruhcha tomonidan katta sahifaga markerdan
foydalanib yozib olinishi mumkin. Shunda sahifa - plakatning yuqorisiga
tayyorlangan savollar yozib qo'yiladi. Sahifa - plakat jarayonning oxirida har bir
xohlovchi nima yozilgan va jamlanganligini ko'rishi uchun osib qo'yiladi.
5. Aqliy hujumning bu metodi vaqtning qisqacha davrida bir savolning bir
necha jihati ishlab chiqilishi zarur bo'lgan joyda, ayniqsa, foydalidir.
6. O'qituvchi yordamchi sifatida harakat qiladi va bir guruhdan ikkinchi
guruhga aqliy hujum amalga oshirilayotgan paytida o'tib turadi.
Muhim g'oyalar aqliy hujum paytida ishlab chiqilgan bo'lishi va
muammolarda muhokama etilgan bo'lishi kerak.
Ko'pgina muhim g'oyalarni belgilash va ular ichidan eng yaxshilarini
tanlab olish chog'ida auditoriyaga yordam berish ehtiyoji tez- tez yuzaga kelib
turadi. Ya'ni nomigagina kichik korxona yaratish kabi.
Yakuniy xulosaga kelish, ayniqsa, qiyin. Bu tabiiy, chunki har bir ishtirok
etuvchiga o ' zimning g'oyam eng yaxshi degan xususiyat xosdir. Umumiy“ ”
pozisiya, har qalay, tezda topiladi va bunda quyidagi metod yordamga kelishi
mumkin.
Fikrlar hujumi
41

Bevosita jamoa bo'lib «fikrlar hujumi ( mozgovaya ataka olib” “ ”
borish. Bu metoddan maqsad mumkin qadar katta miqdordagi g'oyalarni yig'ish.
Talabalarni ayni bir xil fikrlash inersiyasidan holi qilish. Ijodiy vazifalarni echish
jarayonida dastlab paydo bo'lgan fikrlarni engishdir. Bu A.F. Osborn tomonidan
tavsiya etilgan. Bu metodni asosiy tamoyili va qoidasi - bahs ishtirokchilari ishlab
chiqqan g'oyalar tanqidini mutlaq ta'qiqlash, har qanday luqma va
hazil mutoyibani rag'bantlantirishdir. Bu metoddan foydalanishning
–
muvaffaqiyati ko'p jihatdan o'qituvchiga bog'liq. Mashg'ulotning davomiyligi bir
soatgacha.
Yalpi «Fikrlar hujumi . Bu metod J.Danald Filis tomonidan ishlab
”
chiqilgan. U katta guruhlarda (20 dan 40 tagacha bo'lgan) yangi g'oyalar ishlab
chiqish samaradorligini sezilarli darajada oshirishni taminlaydi. Barcha
ishtrokchilar kichik-kichik 5-6 kishidan iborat guruhlarga bo'linadi va har bir
kichik guruh hal qilinadigan ijodiy vazifa va muammo bo'yicha 15 daqiqa
davomida mustaqil ravishda o'zaro f i krlar hujumi o ' t kazadi. Shundan so'ng xar
“ ”
bir kichik guruh vakili o'z guruxlarida ishlab chiqilgan g'oya haqida axborot
beradilar va o'qituvchi rahbarligida jamoa bo'lib unga baho beradilar va ulardan
eng yaxshilari, betakrorlari tanlab olinadi.
F i krlarning shiddatli hujumi destruktiv berilgan baho bilan dialog.
“ ” –
Bu metod YE.A.Aleksandrov tomonidan taklif qilingan. G.Ya. Bush tomonidan
o'zgartirilib yo'lga qo'yilgan dialogning mohiyati shundaki, kollektiv bo'lib g'oyalar
ishlab chiqishda ishtrokchilarning ijodiy imkoniyatlari faollashtiriladi va unga zid
g'oyalar qo'yiladi.
Mashg'ulot bosqichma-bosqich quyidagi tarzda o'tkaziladi:
1-bosqich. Miqdor va psixologik muloqat jihatdan maqbul kichik
guruhlarni shakllantirish.
2-bosqich. Vazifa, muammodan kelib chiqadigan maqsadlarni ifodalash.
3-bosqich. To'g'ridan-to'g'ri F i krlar hujumi qoidasiga asosan har bir
“ ”
guruhda g'oyalar ishlab chiqish.
4-bosqich. G'oyalarni tartibga solish va tasniflash.
42

5-bosqich. G'oyalarni destruktivlash, ya'ni amalga oshishi imkoniyatiga
qarab baholash.
6-bosqich. Avvalgi bosqichlarda bildirilgan tanqidiy mulohazalarga baho
berish.
43

2.2. O QITISH JARAYONIDA YANGI PEDAGOGIK’
TEXNOLOGIYALAR VA METODLAR.
Pedagogik texnologiyaning yana bir o zgacha xususiyati yaxshi
’
loyihalashtirilgan pedagogik texnologiya bo yicha har qanday o qituvchi ham
’ ’
bilimli bo lmasada, yaxshi dars o tishi mumkin.Chunki pedagogik tenologiyani
’ ’
pedagog olimlar tuzib, ularning mahorati texnologik jarayon loyihasida o z
’
ifodasini topadi. Avvalgidek darsdan ko zlangan maqsadga ob yektiv
“ ’ ’
sabablarga binoan yetib bo lmadi yoki kutilmagan omillarga binoan dars
’ ” “
tuzildi va shunga o xshash gaplarga pedagogik texnologiyada o rin yo q.
” ’ ’ ’
Pedagogik texnologiyalarning yuqorida aytib o tilgan hususiyatlaridan
’
kelib chiqib, unga quyidagicha izoh berish mumkin bo ladi: Pedagogik
’
texnologiya ta lim-tarbiyajarayoniga yangicha yondashuv bo lib, pedagogika
’ ’
ijtimoiy muhandislik ong ifodasidir. U pedagogik jarayonni texnika imkoniyatlari
va insonning texnikaviy tafakkuri asosida darsning maqbul loyihasini tuzib chiqish
bilan bog liq ijtimoiy hodisadir. Demak ijtimoiy-gumanitar fanlarni o qitishda
’ ’
pedagogik texnologiyalarning roli kattadir.Ularsiz ko zlangan maqsadga yetib
’
bo lmaydi.
’
Texnologiya atamasi ishlab chiqarishdan olingan bo lib, unda minglab
’
texnologik jarayonlar loyihalashtirilgan.Ular kerakli natijalarga erishish garovi
hisoblanadilar. Bu texnologiyalarni qo llash vaqtida xudud va ularning ijrochilari
’
o zgarsa ham, baribir kerakli mahsulot chiqaraveradi. Ta lim-tarbiya jarayonida
’ ’
ham shunga erishish uchun pedagogik texnologiya ishlab chiqiladi.
Pedagogik texnologiyada maxsus usul qatorida ishlanuvchanlik,
tadqiqotchilik usuli ham ishlatiladi.Mustaqil erkin fuqarolarni shakllantirishda xalq
xo jaligi uchun zarur bo lgan ma lum bilim hajmiga ega mutaxassis hamda turli
’ ’ ’
muammolarni izlab hal qiladigan tadbirkor kishilarni tarbiyalash kerak bo ladi.
’
Bunday kishilarni tarbiyalashda tipik harakatlarga o rgatuvchi mahsuli va
’
nostandart vaziyatlardan yo l topib chiqib ketishni o rganuvchi izlanuvchilik
’ ’
tadqiqotchilik usullari mos tushadi.
– Bizga kerak bo lgan bu usullar omiqtasidan ’
pedagogik texnologiya unumli foydalanadi:
44

Pedagogik texnologiyaning an’anaviy usullaridan, uslublaridan asosiy farqi,
uni majmualar nazariyasidan kelib chiqqanligi bo lib, u ushbu nazariyani barcha’
qonuniyatlariga bo ysinganligidadir.
’
Bugungi kunda oliy o quv yurtlarida ya’ni boshqa o quv masalalarida
’ ’
talabalarga chet tillarni zamonaviy pedagogik texnologiyar ya ni zamonaviy
’
interfaol metodlar asosida o qitish dolzarb masalaga aylanmoqda. Buning asosiy
’
masalalaridan biri chet tillarni o rgatish jarayonida ta lim berish mahoratini
’ ’
ishga solish, dars jarayonini samarali tashkil etish, ta lim standartlariga
’
moslashtirish, jahon andozalari darajalariga ko tarish, talabalarga chet tillarni
’
o rgatish bilim va malakalarini mukammal shakllantirish bugungi ta lim
’ ’
jarayonining muhim omillaridan biri ekanligidadir. Hozirgi kunda chet tillarini
interfaol usullarni o qitishning zamonaviy texnologiyalari yaratilmoqda va
’
ulardan dars jarayonida samarali foydalanilmoqda. Zamonaviy interfaol
metodlarning an’anaviy metodlaridan asosiy farqi shundaki bunda talabalar chet
tillarini o rganish jarayonida o zlarini erkin tutadi, mustaqil fikr yuritadi, o z
’ ’ ’
fikrini bayon etish imkoniga ega bo ladi, munozaralarga kirishishada, o qituvchi
’ ’
bilan erkin muloqot qiladi.
Zamonaviy interfaol usullari asosida chet tillarni o qitish jarayonida
’
quyidagilar amalga oshiriladi:
- talabalar o zlari o quv mashg ulotini rejalashtirishadi va unda faol ishtirok
’ ’ ’
etadi;
Talabalarning o zlari belgilangan o quv rejasi asosida mustaqil
’ ’
shug ullanishadi va bilimini mustahkamlaydi.
’
- talabalar dars jarayonida mavzu yuzasidan munozaraga kirishishadi va unda
barcha faol ishtirok etadi;
- o qitish metodlarini tanlash va uni amalga oshirishda talabalar hamkor sifatida
’
ishtirok etishadi, o z fikrlarini bayon qilishadi;
’
- talabalar egallagan bilimlarini bayon qilish, tushuntira olish, ya ni boshqalarga
’
ham yetkaza olish masalasi bilan ta minlanadi;
’
45

Albatta, yuqorida keltirilganlarning hammasiga o quvchilar chet tillarini’
interfaol metodlari orqaliasta-sekinlik bilan bosqichma-bosqich o rganish
’
jarayoniga erishishlari mukin.
Bugungi kunda chet tillarni o rganish jarayonida interfaol usullarining
’
quyidagi texnologiyalaridankeng foydalanilmoqda:
1. Interaktiv o yin usuli.
’
2. Talabalarni juft holda va guruh ichida faol ishtirok usullari.
3. Aqliy mushohada usuli.
4. Frontal mashg ulot turi.
’
5. Akvarium usuli.
6. Broun harakati usuli.
7. Tugallanmagan gap usuli.
8. O z o rningni egalla usuli.
’ ’
9. Munozara va shu kabi boshqa usullar.
Chet tillarni o rgatishning interfaol metodi yuqorida qayd etilgan
’
zamonaviy texnologiyalar asosida olib borilgan mashg ulotlar natijasida
’
talabaning mustaqil fikrlash va nutq yuritish bilim va malakalari mukammal
shakllanadi. Mashg ulot paytida ularning erkinligi yaratiladi, ya’ni talabalar dars
’
maqsadi va vazifalarini o zlari belgilashadi, tanlangan mavzu bo yicha
’ ’
bahslashadi, munozara qilishadi va nihoyat o rganilayotgan mavzu yuzasidan
’
xulosalar chiqarishadi.
Umuman interfaol metodda olib borilgan dars jarayonida talabalar yetakchi
vazifani bajarishadi.Bu esa ularning chet tilni mukammal puxta egallashi, mustaqil
fikrini bayon qilishi, ya’ni erkin nutq yurita olishi bilan belgilanadi.
XX asr boshlarida amerikalik faylasuf, va psixologik va pedagog Djon Dyui
darsda o qituvchi emas, o quvchi faol bo lmog i lozim deb chiqdi. U
’ ’ ’ ’
kitobdagi bilimlarni quruq yod olish hech narsaga olib bormaydi, aksincha,
o quvchilarni o qishdan sovutib, tafakkurini zanglatadi deb
’ ’
ta kidlagan.Dyuining ta lim tarbiyaga qo shgan asosiy hissasi bu “aql
’ ’ ’
yuritishning to liq jarayonidir .
’ ”
46

Hozirgi kunda O zbekistonda o rta maktablarida to g ri metodning’ ’ ’ ’
zamonaviy ko rinishlaridan audiolingual va audiovisual metodlari ko p tarqalgan
’ ’
Audiolingual metodning asoschilari amerikalik metodist Ch.K.Fris va R.Lododir.
Audiolingual lotincha a u dio eshitaman, tinglayman, l i ngua til ya’ni tilni
“ ” “ ”
eshitaman, tinglayman degan ma nolarni bildiradi.
’
Audiovisual metod namoyondalari P.Guberena, P.Rivanlar bo lib, leksik
’
materialni tanlashga alohida e tibor bergan. Audiovisual lotincha audio, video
’
eshitish hamda ko rishga oid vosita ta limda eshitish va ko rishga
’ ’ ’
mo ljallangan jihozlar metodi. Audiovisual metodda og zaki nutq, yozuv va
’ ’
oxirgi navbatda o qish o rgatiladi. Hozirda yana o zbek maktablarida tarixan
’ ’ ’
yaratilgan tarjima , to g ri , qiyosiy
“ ” “ ’ ’ ” “ ” va aralash “ ” metodlarining
ko rinishlari mavjud. Ulardan foydalanish bilan birga hozirda yangi metodlardan
’
ham foydalanildi.Masalan Mind map metodi.
“ ” “ mind map bu inglizcha so z ” ’
bo lib,
’ “ mind -es ” , yod, “ map - ” reja, rejalashtirmoq ( esda olib qolishni
rejalashtirish) ya’ni, umumlashtirgan holda esga olib qolish ma nosini anglatadi.
’
Bu metodga ko ra bir misol keltiraylik. Masalan: Tili o rganilayotgan
’ ’
mamlakat haqida o quvchilarga tushuncha berish kerak. Darslar o tish
’ ’
jarayonida o quvchilarga avval Fransiyaning chegaradosh o lkalari
’ ’
tushuntiriladi. Keyin mazkur mamlakatning an ana va udumlari, urf-odatlari,
’
mashhur kishilari kabi mavzulari tushuntiriladi. Ular umumlashtirilib,
o quvchining esda olib qolishini hisobga olgan holda sxema tuzish
’
mumkin .Sxema bo yicha o rtada Fransiya ya ni La France doiraga olingan
’ ’ ’ “ ”
holda yoziladi. Doiraning chetlaridan chiziqlar tortilib Fransiyaning o lkalari,
’
an ana va udumlari, mashhur kishilari kabi yozuvlar yoziladi va har biriga alohida
’
to xtalib o tiladi.
’ ’
Bu metod orqali Fransiya deganda o quvchi ko z o ldida bir butun
’ ’ ’
mamlakat o zining har taraflama tomonlari bilan namoyon bo ladi,
’ ’
gavdalanadi.Bundan tashqari Fransuz tili darslarini o tishda turli o yinlardan
’ ’
foydalanish ham til o rganishda yaxshi samara beradi.Ilk o rganuvchilar uchun
’ ’
yaratilgan fransuz tili darsliklari bunga yaqqol misol bo la oladi.Darslikda turli
’
47

boshqotirmalar, o yinlar, o quvchini o qishga, o ylashga, fikrlashga undovchi’ ’ ’ ’
rebuslar o rin olgan.Darslikdagi boshqotirmalarning javoblarini biz o qituvchilar
’ ’
uchun yaratilgan uslubiy qo llanmalardan topamiz.Xulosa qilib shuni aytish
’
mumkinki, chet tillarni o qitishda turli uslublardan foydalanish katta samara
’
beradi. Darslarni qay darajada qiziqarli o tkazish, o quvchilarni tilga qiziqtirish
’ ’
o qituvchining pedagogik mahoratiga bog liq zamonaviy pedagogik
’ ’
yondashuvlar ta lim jarayonining markazida o quvchining o quv faoliyatining
’ ’ ’
qo yilganligi, ta lim jarayoni taxminiy loyihalanganligi, diagnostikaligi
’ ’
maqsadning aniqligi va natijaning ob yektiv nazorati, ta lim jarayoning yaxlitligi
’ ’
kabilarga qaratilgandir. O quvchi faoliyatining yuqori darajadagi ko rsatkichi
’ ’
uni o quv faoliyatini o zi tashkil etishi, iroda va faoliyatning o quvchi ongining
’ ’ ’
predmetiga aylanishidir. Bu maqsadni mustaqil qo ya bilish faoliyat usullarini
’
tanlay olish, o z ta sirlari va munosabatlari doirasida boshqalar bilan kelisha
’ ’
bilish va ishlarni kordinatsiyalash, o z-o zini nazorat qila bilishlarda ko rinadi.
’ ’ ’
Bunday faoliyat ta limning ilg or texnologiyalari orqali amalga oshirilishi
’ ’
mumkin. Masalan: Bilaman. Bilishni xoxlayman.Bilib oldim metodi
“ ” .Ushbu
metod o quvchilarga muayyan mavzular bo yicha bilimlari darajasini baholay
’ ’
olish imkonini beradi.Metodni qo llash jarayonida o quvchilar bilan guruhli yoki
’ ’
ommaviy ishlash mumkin.Guruh shaklida ishlashda mashg ulot yakunida har bir
’
guruh tomonidan bajarilgan faoliyat tahlil etiladi.
Guruhlarning faoliyatlari quyidagi ko rinishda tashkil etilishi mumkin:B,
’
1. har bir guruh umumiy sxema asosida o qituvchi tomonidan berilgan
’
topshiriqlarni bajaradi va mashg ulot yakunida guruhlarning munosabatlari loyiha
’
bandlari bo yicha umumlashtiriladi.
’
2. guruhlar umumiy sxemaning alohida bandlari bo yicha o qituvchi tomonidan
’ ’
berilgan topshiriqlarni bajaradi.
O quv faoliyati bevosita yozuv taxtasi yoki ish qog ozida o z aksini
’ ’ ’
topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi:
Bilaman-bilishnihohlayman-bilib oldim. Metoddan foydalanish uch bosqich
asosida amalga oshiriladi, ya ni:
’
48

1. O quvchilarning o rganilishi rejalashtirilayotgan mavzu bo yicha’ ’ ’
tushunchalarga egalik darajalari aniqlanadi.
2. O quvchilarning mavzu bo yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo lgan
’ ’ ’
ehtiyojlari o rganiladi.
’
3. O quvchilar mavzuga oid ma lumotlar bilan batafsil tanishtiriladilar.
’ ’
Bosqichlar bo yicha amalga oshirilgan harakatlarning to liq tafsiloti
’ ’
quyidagich;.
- sinf o quvchilari guruhlarga biriktiriladilar;
’
- o quvchilarning yangi mavzu bo yicha tushunchalarga egalik darajasi
’ ’
o rganiladi;
’
- o quvchilar tomonidan qayd etilgan tushunchalar loyihaning bir bandiga yozib
’
boriladi;
- o quvchilarning yangi mavzu bo yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo lgan
’ ’ ’
ehtiyojlari o rganiladi;
’
- o quvchilarning ehtiyoji sifatida bayon etilgan tushunchalar loyihaning ikki
’
bandiga yozib qo yiladi;
’
- o qituvchi yangi mavzuga oid umumiy ma lumotlar bilan o quvchilarni
’ ’ ’
xabardor qiladi;
- o quvchilar o zlashtirgan yangi tushunchalari aniqlanadi;
’ ’
- bayon etilgan yangi tushunchalar loyihaning uchinchi bandiga yozib qo yiladi;
’
- mashg ulot yakunida yagona loyiha yaratiladi:
’
Zig-zag strategiyasi (metodi).
“ ” Metod o quvchilar bilan guruh asosida ’
ishlash, mavzuni tezkor va puxta o zlashtirishga hizmat qiladi. Metodning
’
afzalligi quyidagi jihatlar bilan belgilanadi.
1. o quvchilarda jamoa yoki guruh bo lib ishlash ko nikmasi shakllanadi;
’ ’ ’
2. mavzuni o zlashtirishga sarflanadigan vaqt tejaladi.
’
Z i g- zag metodini qo llash jarayonida quyidagi jarayonlar amalga
“ ” ’
oshiriladi.Ya ni guruhlarda to plangan javoblar bir kishi tomonidan aytib
’ ’
o tiladi.
’ Qora quti metodi “ ” . Ta lim jarayonida mazkur metodni ’
qo llashdan maqsad o quvchilar tomonidan mavzuni puxta o zlashtirishga
’ ’ ’
49

erishish bilan birga ularni faollikka undash ularda hamkorlikda ishlash, ma lum’
vazifalarni boshqarish hamda mantiqiy tafakkur yuritish ko nikmalarni
’
shakllantirishdan iborat. Metoddan foydalanishga quyida harakatlar tashkil etadi:
- o quvchilar juftlikka biriktiriladi;
’
- juftliklarga mavzu mohiyatini yorituvchi asosiy tushunchalar (tayanch so zlar,
’
sanalar, raqamlar belgilar v.h.) ni kartochkalarga qayd etish vazifasi yuklanadi;
- o qituvchi o quvchilar bilan hamkorlikda guruhlar tomonidan topshiriqning
’ ’
bajarilishini tekshiradilar;
- topshiriqni to g ri bajargan guruhning bir a zosi o qituvchi rolini bajaradi va
’ ’ ’ ’
topshiriqning yechimini yozuv taxtasiga yozadi;
- sinf o quvchilari yozuv taxtasiga qayd etilgan fikrni sharhlaydilar.
’
- to g ri javob bergan o quvchi o qituvchi rolini bajarib, juftliklarga mavzu
’ ’ ’ ’
mohiyatini yorituvchi sxema jadval yoki tasvir yaratishni topshiradi va o qituvchi
’
yordamida topshiriqning bajarilishini tekshiradi.
Beshinchisi (oltinchi, yettinchisi ) ortiqcha
“ … ” metodi.O quvchilarning ’
mantiqiy tafakkur yuritish ko nikmalariga ega bo lishlariga ushbu metod alohida
’ ’
ahamiyatga ega. Uni qo llashda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
’
- o rganilayotgan mavzu mohiyatini ochib berish uchun xizmat qiluvchi
’
tushunchalar tizimini shakllantirish;
- hosil bo lgan tizimdan mavzuga taaluqli bo lgan to rtta, beshta va taaluqli
’ ’ ’
bo lmagan bitta tushunchaning o rin olishiga erishish;
’ ’
- o quvchilar mavzuga taalluqli bo lmagan tushunchani aniqlash va uni tizimdan
’ ’
chiqarish vazifasini topshirish;
- o quvchilar o z harakatlari mohiyatini sharhlashga undash(mavzuni
’ ’
mustahkamlash maqsadida o quvchilardan tizimda saqlanib qolgan
’
tushunchalarga izoh berib o tishlari hamda ular o rtasidagi matiqiy bog liqlikni
’ ’ ’
asoslab berishlarini talab etish lozim).
Mavzu mohiyatini yorituvchi tushunchalar o rtasida mantiqiy bog liqlikni
’ ’
ko rsatib va asoslay olishi o quvchilarda mustaqil fikrlash, shaxsiy
’ ’
50

yondashuvlarni asoslay olish, shuningdek tengdoshlarining fikrlari bilan shaxsiy
mulohazalarini o zaro taqqoslash ko nikmalarini ham shakllantiradi.’ ’
3/3 ( 4/4 , 5/5 ) metodi
“ ” “ ” “ ” . Mazkur metod ham yuqorida qayd etilgan
metodlarning muqobili hisoblanib, o quvchilardan o rganilayotgan mavzular
’ ’
yuzasidan tahliliy mulohaza yuritish, shuningdek, eng muhim tayanch
tushunchalarini ifodalay olishni talab etadi. Unga ko ra o qituvchi mavzu
’ ’
yuzasidan uchta, to rtta to g ri va unga teng nisbatda bo lgan va noo rin
’ ’ ’ ’ ’
qo llanilgan tushunchalardan iborat tizimni shakllantiradi. O quvchilar ushbu
’ ’
tizimda mavzuga taalluqli bo lmagan tushunchalarni ajratadi va harakatlarni
’
mohiyatini izohlaydilar.
Metodni qo llashda quyidagi harakatlar tashkil etiladi:
’
- o qituvchi o zaro teng nisbatda mavzuga oid va oid bo lmagan asosiy
’ ’ ’
tushunchalar yaratadi;
- o quvchilar mavzuga oid va oid bo lmagan asosiy tushunchalarni aniqlaydilar
’ ’
va daxldor bo lmagan asosiy tushunchalarni tizimdan chiqaradilar;
’
- o quvchilar o z harakatlarini mohiyatini izohlaydilar;
’ ’
Metoddan individual, guruhli va ommaviy shaklda o quvchilar tomonidan
’
mavzuni puxta o zlashtirilishini ta minlash hamda ularning bilimlarini aniqlash
’ ’
maqsadida foydalanish mumkin.
Rasmlarni to g ri joylashtirish
“ ’ ’ ” metodi.
Kichik guruhlarda ishlashda ushbu metoddan foydalanish ham ijobiy natijalarni
kafolatlaydi. Metodni qo llashda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
’
- o qituvchi tomonidan o rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy ketma-
’ ’
ketlikda yoritishga xizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus kartochkalar
majmui tayyorlanadi;
- har bir guruhga kartochkalarning alohida majmuasi topshiriladi va kartochkalarni
ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda joylashtirish vazifasi
yuklanadi;
- guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo lgach, kartochkalarning orqa tomoni
’
o chiriladi va maxsus qoplama ochilib, topshiriqning qay darajada to g ri
’ ’ ’
51

bajarilganligi aniqlanadi. Agar topshiriqning guruhlar tomonidan to g ri’ ’
bajarilgan bo lsa yakuniy jarayonda kartochkalar orqa tomoni uchirilganda
’
mavzuning mohiyatini yorituvchi yadro
“ ” tushuncha hosil bo ladi. ’
Metoddan foydalanishning afzalligi shundaki bu jarayonda o quvchilarda
’
mavzuni muayyan qismlarga bo lib o rganish va qismlar o rtasidagi mantiqiy
’ ’ ’
bog liqlik hamda aloqadorlikni analiz va sentiz asosida aniqlash ko nikmalari
’ ’
hosil qilinadi.
Qizil va yashil rangli kartochkalar bilan ishlash metodi
“ ” . O quvchilar ’
bilan ommaviy va guruh shaklda ishlashda ushbu metodni qo llash nihoyatda
’
qulay. Metoddan mashg ulotlar so ngida mavzuni mustahkamlashga oid tezkor
’ ’
savol-javoblar tashkil etishda foydalanish mumkin. Metod quyidagi harakatlarni
tashkil etish asosida qo llaniladi:
’
- o qituvchi tomonidan o rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiqy ketma-
’ ’
ketlikda yoritishda xizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus kartochkalar
majmui tayyorlanadi.
- har bir guruhga maxsus kartochkaning alohida majmuasi topshiriladi va u
kartochkani ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda joylashtirish
vazifasi yuklanadi;
- guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo lgach kartochkaning orqa tomoni
’
o chiriladi va maxsus qoplama ochilib, topshiriqning qay darajada to g ri
’ ’ ’
bajarilganligi aniqlanadi.
Video topishmoq metodi
“ ” . So nggi yillarda pedagogik faoliyatda turli ’
axborot vositalari yordamida ta lim jarayoni tashkil etishga alohida e tibor
’ ’
qaratilmoqda, o qituvchilar oldida ta lim jarayonida turli axborot vositalarida
’ ’
o rinli va maqsadga muvofiq foydalanish vazifasi turibdi. Videotopishmoq
’
metodidan foydalanish quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
- o quvchi e tiboriga o rganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritishga
’ ’ ’
yordam beruvchi izohlarsiz birnechta vedioloyiha namoyish etadi;
- o quvchilar har bir lavhada qanday jarayon aks ettirilganligini qayd etadilar;
’
o qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob qaytaradilar.
’
52

Yumaloqlangan qor o yini metodi“ ’ ” . Ushbu metod ham mavzuni
muayyan qismlarga bo lgan holda o zlashtirish imkonini beradi, hamda
’ ’
o quvchilarda guruh va juftlikda ishlash ko nikmalarini shakllantirishga xizmat
’ ’
qiladi. Metodni qo llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
’
Tasvirli kartochkalar tayyorlanadi, ularning orqa tomoniga mavzuni
o zlashtirishga oid o n, o n besh variantdan iborat topshiriqlar yoziladi sinf
’ ’ ’
o quvchilari ikki yoki uch guruhga bo linadi;
’ ’
-har-bir guruh a zolari bir nechta guruhlarga biriktiriladi; har bir juftlik bir
’
variantdagi topshiriqni bajaradi; jarayon yakunida umumiy xulasalar chiqariladi.
Yumaloqlangan qor o yini
“ ’ ” metodidan muayyan bo lib yoki boblar bo yicha ’ ’
o zlashtirilgan nazariy va amaliy bilimlarni mustahkamlash yo lida foydalanish
’ ’
nihoyatda qulay.
Zakovatli zukko
“ ” metodi.Mavjud bilimlarni puxta o zlashtirishda ’
o quvchilarning fikrlash, tafakkur yuritish layoqatlariga ega ekanliklari muhim
’
ahamiyatga ega. Z akovatli zukko metodi o quvchilarda teskor fikrlash
“ ” ’
ko nikmalarini shakllantirish ularning tafakkur tezliklarni aniqlashga yordam
’
beradi.Metod o z xohishlariga ko ra shaxsiy imkoniyatlarini sinab ko rish
’ ’ ’
istagida bo lgan o quvchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi. Ular o qituvchi
’ ’ ’
tomonidan berilgan savollarga qisqa muddatda to g ri va aniq javob qaytara
’ ’
olishi kerak. Savollarning murakkablik darajasiga ko ra har bir savolga
’
qaytarilgan to g ri javob uchun ballar belgilanadi. Yakuniy ballarning o rtacha
’ ’ ’
arifmetik qiymatini topish asosida o quvchilarning tafakkur tezligi aniqlanadi.
’
Ballarning belgilanishi o quvchilarning shaxsiy imkoniyatlari to g risida aniq
’ ’ ’
tasavvurga ega bo lishlarini ta minlaydi. Metod o quvchilar bilan yakka
’ ’ ’
tartibda guruhli va ommaviy ishlashga birdek qo llanilishi mumkin.
’
Qarama-qarshi munosabat metodi
“ ” . Metod o z mohiyatiga ko ra ’ ’
o zlashtirilgan bilimlarni taxlil va sentiz qilish asosida asosiy hamda ikkinchi
’
darajali ma lumotlar sifatida guruhlarga ajratish imkonini beradi. Metodni
’
qo llashda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
’
53

-mavzuning umumiy mazmuni yodga olinib, uning ahamiyatini yorituvchi tayanch
tushunchalar aniqlanadi;
-ular muayyan ketma-ketlikda qayd etiladi;
-tushunchalar shaxsiy yondashuv asosida muhim va u qadar muhim bo lmagan’
tushunchalar tarzida guruhlanadi;
-jadval yaratilib, uning 1 ustuniga muhim bo lgan 2 ustuniga muhim bo lmagan
’ ’
tushunchalar yoziladi;
-kichik guruhlar asosida shaxsiy yondashuvlar muhokama qilinadi; jamoaning
umumiy fikriga ko ra yakuniy xulosani ifoda etuvchi jadval yaratiladi.
’
Darsning qiziq va maroqli bo lishi darsning tuzilgan texnologik xaritasiga
’
bog liq. Yuqorida aytib o tilgan metodlardan birini misolda ko rib
’ ’ ’
chiqamiz.Masalan,
“ 3x4 metodi ” .Bu metod o quvchi-talabalarni erkin fikrlashga, ’
doirada turli g oyalarni bera olishi, ta rif bera olishiga qaratilgan.3x4 metodni
’ ’
quyidagi misolda ko rib chiqish mumkin.Bunda o tilgan biror bir mavzu
’ ’
tanlanadi. Masalan fransuz xalqining bayramlari, fe lzamonlari va h.k. Dars
’
mavzusini o qituvchi doskaga yozib qo yadi. Guruhni 3-ga bo lib tarqatma
’ ’ ’
material beradi va vaqt belgilaydi. Bu materialda bayram nomlari yozilgan bo ladi,
’
masalan
“ Noel , fete des meres ” “ ” . Bu guruhlar o zlariga tushgan mavzu bo yicha ’ ’
ma lumot tayyorlashadi.O qituvchi berilgan vaqt davomida guruhlarning
’ ’
ishlashini kuzatib boradi.Vaqt tugashi bilan o qituvchi guruhlarni tinchlantirib
’
ulardan tayyor bo lgan ma lumotlarni guruhdan tanlangan vakil orqali navbatma-
’ ’
navbat doskaga chaqirib eshitadi. Ma lumotni eshitgach, bir-biridan farqlarini
’
aytib baholaydi va so ngra qolib ketgan kamchiliklarni to ldirib ko proq
’ ’ ’
ma lumot berib o tadi. Bu metodning maqsadi o tilgan mavzuni mustahkamlash,
’ ’ ’
tarqatilgan materiallar orqali tarqatma materialdan matn qay darajada
o zlashtirilganini nazorat qilish, o quvchilarning bilimini baholash.Dars
’ ’
jarayonida turli xil metodlarni qo llash o qituvchi uchun ham, o quvchi-talaba
’ ’ ’
uchun ham katta ahamiyatga ega.Bunda o qituvchi o tilgan mavzuni qisqa vaqt
’ ’
ichida barcha talabalar tomonidan o zlashtirilishiga erishadi.Talabalar faoliyatini
’
oshiradi, ularda darsga nisbatan qiziqish uyg otadi, bir vaqtda ko pchilik
’ ’
54

talabalarni baholaydi, o z oldiga qo ygan maqsadlariga erishadi. Talaba esa yangi’ ’
bilimlarni egallaydi, yakka va guruh bilan ishlashga o rganadi, nutqi rivojlanadi,
’
eslab qolish qobiliyati kuchayadi, o z-o zini nazorat qilishni o rganadi, qisqa vaqt
’ ’ ’
ichida bir qancha ma lumotlarga ega bo ladi.
’ ’
Shuni xulosa qilib aytish kerakki, til o rgatishda hozirgi zamon
’
texnologiyalarini qo llash juda katta ahamiyatga ega va bu pedagogdan katta
’
mahorat, o zi ustida ko proq ishlash yetarlicha bilimli, ko nikma va malaka
’ ’ ’
bo lishi talab qiladi.
’
Ma lumki, o qituvchilik kasbi boshqa kasblardan farqli ravishda ko p
’ ’ ’
tomonlama ma suliyatni o zida mujassamlantiradi, birinchidan, u shaxsni
’ ’
shakllantirish, ya ni inson ruhiyatini chuqur bilishi, ikkinchidan, ta lim-
’ ’
tarbiyaning barcha vositasi, uslubi va yo llaridan samarali foydalanib, o quv-
’ ’
tarbiya jarayonini tashkil etishi ya ni o qitishning samaradorligiga erishmog i
’ ’ ’
lozim, uchinchidan, o zining fazilatlarini ham jamiyat va tabiat taraqqiyoti
’
jarayonida shakllantirib borishi lozim. O qituvchi yosh avlod shaxsini jamiyat
’
talablariga binoan har tomonlama shakllantirishi lozim.
55

XULOSA
O zbekistonda mustaqillik tantanasi tufayli ta lim-tarbiya tizimida tub’ ’
o zgarishlar yuz berdi. Oliy va o rta maxsus, kasb-hunar tizimida ta lim olayotgan
’ ’ ’
yoshlarning dunyosini boyitish ma naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni
’
tarbiyalash ta lim va tarbiya jarayonida takomillashtirish, shu kunning dolzarb
’
masalalaridan biri hisoblanadi.
Inson o z milliy urf-odatlari, ma daniyatini o rganishi lozim, chunki aqliy
’ ’ ’
faoliyat inson ma daniyati kamolotining yetakchi komponentlaridan hisoblanadi.
’
Milliy urf-odatlar har qanday xalq ma naviyati, ma naviy hayotining
’ ’
muhimini tashkil etuvchi qismidir 2
.
Shunday qilib, o z milliy urf-odatlarimiz, qadriyatlarimiz va madaniyatimiz
’
tilimizni qadrlagan holda inson bosh
qa chet tillarni o rganishga harakat qiladi, chunki til o rganish orqali
’ ’
imkoniyatlarimiz kengayadi.
Hozirgi kunda ta lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion
’
texnologiyalar, pedagogik texnologiyalarni qo llashga bo lgan qiziqish kundan-
’ ’
kunga ortib bormoqda, bunday bo lishiga sabablardan biri shu kungacha ta limda
’ ’
o quvchi talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga o rgatgan bo lsa,
’ ’ ’
zamonaviy texnologiyalarni o rgatish esa, ularni mustaqil tanqidiy fikrlashga,
’
kerakli narsalarni izlab topishga, tahlil va xulosa qilishga o rgatadi. O qituvchi bu
’ ’
jarayonda boshqaruvchilik, yo naltiruvchilik funksiyasini bajaradi, ta lim
’ ’
o quvchi-talabalarga yo naltiriladi.Innovatsiya inglizcha innovation yangilik
’ ’ –
kiritish, yangilik ma nosini bildiradi. Innovatsion texnologiyalar pedagogik
’
jarayon hamda o quvchi va talaba faoliyatiga yangilik kiritish bo lib, uni amalga,
’ ’
oshirishga asosiy interaktiv metodlardan to liq foydalanish imkoniyati mavjud.
’
2
Karimov I. O’zbekiston buyuk kelajak sari 199.
56

Interaktiv metodlar bu talaba bilan talaba, talaba va internet, talaba va o quvchi’
o rtasidagi fikrlash demakdir, ya ni pedagogik tasir etish usullaridir va ta lim
’ ’ ’
tizimining asosiy qismi hisoblanadi. Bu metodlarni qo llashda pedagogikva
’
o quvchi-talabalar birgalikda faoliyat ko rsatishlari kerak bo ladi. Oliy o quv
’ ’ ’ ’
yurtlarida zamon talabiga mos malakali kasb egalarini yetishtirishda zamonaviy
o qitish metodlari, ya ni pedagogik texnologiyalar, inovatsion texnologiyalar
’ ’
muhim va pedagogning mahorati o quvchi-talabalarni jahon standartlari
’
darajasidagi malakali kasb egalari bo lib yetishishini ta minlaydi.
’ ’ Chet tillarni
o rgatishda hozirgi zamon axborot va pedagogik texnologyalarni ahamiyati katta.
’
Til o rgatish jarayonida mavjud bir qancha texnologiyalarni qo llash mumkin.
’ ’
Bular Tarmoqlar
“ ” metodi. (klastr), “ Bumerang , Loyiha , 3x4 , Blis- ” “ ” “ ” “
o yin , Aqliy hujum , Axborot uzatish
’ ” “ ” “ ” shular jumlasidandir. Bu
texnologiyalardan birini qo llash o qituvchi ixtiyorida, chunki, maqsad aniq
’ ’
ya ni bu o quvchi-talabalar bilim saviyasini oshirishda, yaxshi natijaga
’ ’
erishishdir.O qitish jarayonida pedagogik texnologiyalarni qo llash jarayoni
’ ’
oldindan loyihalashtiriladi, bunda o qituvchi o quv predmetning o ziga xos
’ ’ ’
tomonini joy sharoitini, o quvchining imkoniyati hamda hamkorlikdagi
’
faoliyatini tashkil eta olishini hisobga olishi kerak, chunki, bular yaxshi natijaga
erishishga yordam beradi. Dars jarayonida o tilayotgan mavzuni yangi
’
texnologiya asosida o tishdan oldin o qituvchi tanlangan texnologiyaning
’ ’
texnologik xaritasini tuzib olishi katta texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir
dars uchun o qitilayotgan predmet, o quvchi talabalarning imkoniyati va
’ ’
ehtiyojidan kelib chiqqan holda tuziladi. Bunday xaritani tuzuvchi o qituvchi
’
pedagogika, psixologiya, metodika, pedagogikva axborot texnologiyalardan
xabardor bo lishi kerak.
’
Darsning qiziq va maroqli bo lishi darsning tuzilgan texnologik xaritasiga
’
bog liq. Dars jarayonida turli xil metodlarni qo llash o qituvchi uchun ham,
’ ’ ’
o quvchi uchun ham katta ahamiyatga ega.Bunda o qituvchi o tilgan mavzuni
’ ’ ’
qisqa vaqt ichida barcha o quvchilar tomonidan o zlashtirishiga
’ ’
erishadi.Talabalar faoliyatini oshiradi, ularda darsga nisbatan qiziqish uyg otadi,
’
57

bir vaqtda ko pchilik talabalarni baholaydi, o z oldiga qo ygan maqsadlariga’ ’ ’
erishadi. Talaba esa yangi bilimlarni egallaydi, yakka va guruh bilan ishlashga
o rganadi, nutqi rivojlanadi, eslab qolish qobiliyati kuchayadi, o z-o zini
’ ’ ’
nazorat qilishni o rganadi, qisqa vaqt ichida bir qancha ma lumotlarga ega
’ ’
bo ladi.
’
Shuni xulosa qilib aytish kerakki, til o rgatishda hozirgi zamon
’
texnologiyalarini qo llash juda katta ahamiyatga ega va bu pedagogdan katta
’
mahorat, o zi ustida ko proq ishlash, yetarlicha bilimli, ko nikma va malakali
’ ’ ’
bo lishi talab qilinadi.
’
Ma lumki o qituvchilik kasbi boshqa kasblardan farqli ravishda ko p
’ ’ ’
tomonlama ma suliyatni o zida mujassamlantiradi, birinchidan, u shaxsni
’ ’
shakllantirish, ya ni, inson ruhiyatini chuqur bilishi, ikkinchidan, ta lim-
’ ’
tarbiyaning barcha vositasi, uslubi va yo llaridan samarali foydalanib, o quv-
’ ’
tarbiya jarayonini tashkil etishi, bir so z bilan aytganda, o qitishning
’ ’
samaradorligini erishmog i lozim, uchinchidan, o zining fazilatlarini ham
’ ’
jamiyat va tabiat taraqqiyoti jarayonida shakllantirib borishi lozim. O qituvchi
’
yosh avlod shaxsini jamiyat talablariga binoan har tomonlama shakllantirishi
lozim.
O qitish (ta lim) metodi
’ ’ ko pincha o qituvchining o quvchilar ’ ’ ’
bilimlarni chuqur, ongli va mustaqil egallab olishlariga qaratilgan va o quvchilar
’
bilish faoliyatini boshqarishni ta minlaydigan faoliyat usullari sifatida
’
ta riflanadi. METOD-yunoncha atama bo lib, u maqsadga erishish yo lini
’ ’ ’
bildiradigan muayyan ma noda tartibga solingan faoliyat.O qitish metodlari
’ ’
o quv jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
’
Ta lim metodi, bu o qituvchi va o quvchining tartibga solingan o zaro
’ ’ ’ ’
aloqadagi faoliyati, o qitish jarayonida ta lim va rivojlanish masalalarini hal
’ ’
qilishga qaratilgan faoliyatdir.
Ta lim metodlari hozirgi vaqtda quyidagicha klassifikatsiyalanadi:
’
a) bilim olishning asosiy manbai bo yicha (og zaki, ko rgazmali va
’ ’ ’
amaliy);
58

b) o qituvchi faoliyati shakllari bo yicha (o qitish metodlari) va’ ’ ’
o quvchilar faoliyatining shakllari bo yicha (ta lim(olish)metodlari;
’ ’ ’
c) fikrlash, eslab qolish va bilim olish faolligining xarakteri bo yicha
’
(reproduktiv, izohli-ko rgazmali, muammoli-izlanishli, tadqiqotli);
’
d) xulosa chiqarish turlari bo yicha (induktiv-deduktiv).
’
O qitishning og zaki, ko rgazmali va amaliy metodlari.
’ ’ ’ Agar
o quvchilar asosiy o quv axborotini o qituvchining og zaki mulohazalari va
’ ’ ’ ’
isbotlari jarayonida yoki darslik matnlari asosida olsalar, bunday metodlar
og zaki:
’ tushuntirish, hikoya, suhbat, bayon, izoh va hokazo metodlar jumlasiga
kiradi. Og zaki metodlardan foydalanish jarayonida ko rgazmali qurollardan
’ ’
foydalanish mumkin (ammo, ular yordamchi vosita sanaladi).
Ko rgazmali metodlar
’ deganda ta lim jarayonida qo llaniladigan ’ ’
ko rgazmali qurollar va texnika vositalari deganda ko p darajada bog liq
’ ’ ’
o quv materialini o zlashtirish shakllari tushuniladi.
’ ’
Mashqlar, mustaqil topshiriqlar, amaliy va laboratoriya ishlari asosida
o quv materialini egallash shakllari ta limning amaliy metodlarijumlasiga kiradi.
’ ’
Ta lim jarayonida asosan xotiraning eslash funksiyasiga asoslangan
’
metodlar reproduktiv metodlar deyiladi.
Izohli-ko rgazmali metodlardan
’ yangi mazmunni o rganishning turli ’
shakllarida foydalaniladi. Izohli-ko rgazmali metodlar ikki qismga bo linadi:
’ ’
birinchi qismda nazariy ma lumotlar berilsa, ikkinchi qismda og zaki tarzda
’ ’
ham, ko rgazmali qurollar yordamida ham ma lumotlar beriladi.
’ ’
Muammoli-izlanishli metodlar. O quvchilar ongida muammoli vaziyat yoki
’
ilmiy izlanishlarni tashkil etuvchi metodlar muammoli-izlanishli metodlar deyiladi.
O qituvchi rahbarligida ayrim tadqiqot vazifalari va ishlarni bajarishi,
’
mustaqil kuzatishlar, ularni yozish va natijalarni tahlil qilishi kabi metodlar
tadqiqotmetodlari deyiladi.
Hozirgi vaqtda ta lim muassasalarida o qitishning ikki xil turi ta ni,
’ ’ ’
an anaviy va noan anaviy metodlarqo llanilmoqda. Zamonaviy metodlarni
’ ’ ’
qo llash o qitish jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib keladi.
’ ’
59

An anaviy o qitish jarayonida asosan o qituvchi avtoritarlik darsni olib borsa’ ’ ’
(sub yekt-ob yekt), noan anaviyo qitishda dars jarayoni o quvchi shaxsiga
’ ’ ’ ’ ’
erkinlik berish, munosabatlarni demokratlashtirish (sub yekt-ob yekt) asosida
’ ’
tashkil etiladi.
Yuqori samaradorlikka erishish uchun quyidagi faol o qitish metod
’
(usul)laridan foydalanish mumkin.
1. Aqliy hujum. Bu usulda o qituvchi tomonidan muammoli topshiriq
’
(savol) beriladi va barcha o qituvchilarning fikr-mulohazalari to planadi. Darsda
’ ’
qatnashayotgan o quvchilar birlashgan holda qiyin muammoni yechishga harakat
’
qiladilar; uni yechish uchun shaxsiy g oyalarini ilgari suradilar.
’
2. Guruh (juft) bo lib ishlash.
’ Dars qatnashchilari kichik guruhlarga (4-5
o quvchi) bo lingan holda yoki juft bo lib o qituvchi tomonidan berilgan
’ ’ ’ ’
topshiriqni bajarishadi.
3. Bahslar. Dars o quv guruhini ikki guruhga bo lgan holda biror mavzu
’ ’
bo yicha o zaro baxs, fikr almashinuv tarzida o tkaziladi.
’ ’ ’
4. Mehmon mashqlari (ularni kutib olish). Dars jarayonida biror mavzuni
ta lim muassasalariga tegishli bo lmagan mutaxassis ishtirokida o tkazish.
’ ’ ’
Mutaxassisni chaqirish, uni kutib olish, dars jarayonini tashkil etish, kuzatib
qo yish kabi barcha tashkiliy ishlar o quvchilar tomonidan bajariladi.
’ ’
5. Anketa o tkazish.
’ Kasbiy fanlarni o qitish davomida har bir bo lim, ’ ’
bob yakunlangandan so ng, o qituvchi anketa so rovlari o tkazadi.
’ ’ ’ ’
6. Og zaki va yozma mashqlar.
’ Og zaki mashqlar ta lim oluvchilarning ’ ’
nutq madaniyati va mantiqiy tafakkurini taraqqiy ettirish, ularning bilish
imkoniyatlari bilan bog liq.
’
Yozma mashqlarning asosiy vazifasikerakli ko nikma va malakalarini
’
shakllantirish, chuqurlashtirish va mustahkamlashdan iborat. Bu mashqlar orqali
ta lim oluvchilarning husnixatlari, xatosiz yozish kabi ko nikmalari
’ ’
shakllantiriladi.
7. Tez o qish.
’ Ta lim oluvchilarning nutqiy, har xil so zlarni atamalarni, ’ ’
terminlarni to g ri talaffuz qilish ko nikmalarini shakllantiruvchi usuldir.
’ ’ ’
60

8. O z-o zini attestatsiya qilish. ’ ’ Har bir ta lim beruvchi va ta lim ’ ’
oluvchi o z faoliyatini nazorat qilishga qaratilgan usul.
’
9. Natijalarni tahlil qilish. Ta lim beruvchi ta lim oluvchilarga qo ygan
’ ’ ’
baholar, dars mashg uloti oldiga qo yilgan maqsadga qay darajada erishganlik
’ ’
tahlil etiladi.
10. Audiokassetalar eshitib, hikoya qilish. Kasbiy fanlar o quv materialini
’
audiokassetalarga yozib, uni ta lim oluvchilarga eshittirish va ularning
’
hikoyalarini tinglash.
11. Video materiallardan foydalanish. Dars jarayonida multimedia tizimidan,
videoyozuvlardan, kodoskop, prektor, o quv televideniyasi, axborotni displeyda
’
aks ettiruvchi kompyuterlardan foydalanish.
12. Tadqiqot. Ayrim tadqiqot ishlarini ya ni diploma va kurs loyihalari,
’
bitiruv ishlarini ilmiy asoslangan holda mustaqil bajarish, qo yilgan maqsad va
’
natijalarni tahlil qilishga qaratilgan.
13. Pantomima. Ta lim oluvchilar o quv axborotlarini so zsiz, faqat
’ ’ ’
xarakatlar orqali bir-birlariga yetkazishadi.
14. Improvizatsiya. Dars mashg ulotlarida nostandart vaziyatlarni mustaqil
’
hal etish.
15. Kuzatish va ma lumotlarni yetkazish.
’ Ta lim oluvchilar bir-birlarini ’
kuzatadilar va qo yilgan muammo bo yicha ma lumotlarni yetkazadilar.
’ ’ ’
16. Muzyorar. Ta lim beruvchi va ta lim oluvchilar o rtasidagi
’ ’ ’
t o siqni yo qotishga qaratilgan usul.
“ ” ’ ’
17. O yinlar.
’ Ishbilarmonlik yoki rolli (vaziyatli) o yinlar muammoli ’ –
vazifaning bir turidir.Faqat bu o rinda, matnli material o rniga o quvchilar
’ ’ ’
tomonidan rolli o ynaladigan hayotiy vaziyat sahnalashtiriladi.
’
18. Loyihalash ishlari. Bu usul bilim va malakalarni, tahlil qilish va
baholashni nazarda tutuvchi ta limning majmuaviy usulini amalgam oshiradi.
’
Loyiha usulida o quvchilar rejalashtirishda, tashkil qilishda, tekshirishda, tahlil
’
qilishda va bajarilgan ishning natijalarini baholashda ko proq ishtirok etadilar.
’
61

19. Kitob bilan ishlash. Ushbu usul ta lim oluvchilarning o quv materialini’ ’
mustaqil o zlashtirishi, o z-o zini tekshiruv malakalarini, berilgan matnning
’ ’ ’
mazmunini to liq va ongli ravishda bayon eta bilishiga qaratilgan usuldir.
’
20. Individual (amaliy) usul. Ta lim oluvchilar olgan bilimlarini amaliy
’
vazifani yechishga qaratadilar.Nazariy olingan bilimlarni amaliyotga tadbiq
qiladilar.
21. Ko rgazmali materiallar (setka, diagramma, karta, fotografiya san at
’ ’
asarlari, plakatlar) bilan ishlash. Ta lim oluvchilarning mustaqil ravishda
’
ko rgazmali materiallar bilan ishlashlari va ularni tayyorlashlari.
’
22. Suhbatlashishlar. Bu o qitish va o qishning dialogik, savol-javob
’ ’
usulidir. Suhbat individual va guruh shaklida o tkazilishi mumkin.
’
23. Vaziyatlarni o rganish.
’ Ta lim muassasalarida vujudga keladigan ’
standart vaziyatlarni o rganish va uni hal etish yo llarini ishlab chiqish.
’ ’
24. Pinbord. Bu usulning mohiyati shunday iboratki, unda munozara yoki
o quv suhbati amaliy usul bilan bog lanib ketadi. Ta lim oluvchilar axborotlari,
’ ’ ’
ma lumotlari doskada tartib bilan joylashtiriladi.
’
25. Boshqalarni o qitish.
’ Bu usulda ta lim oluvchilar qo yilgan muammo ’ ’
bo yicha bir-birlariga axborot va ma lumot beradilar.
’ ’
26. Davra suhbati. Ta lim oluvchilar davra stolida o tirib, bir-birlarining
’ ’
savollariga konvert orqali javob yozishadi.
27. Baholash. Qo yilgan maqsadga erishilganlikni aniqlash maqsadida
’
ta lim oluvchilar ta lim beruvchi yoki bir-birlari tomonidan baholanadilar.
’ ’
Har bir pedagog mutaxassis ta lim jarayonini to g ri tashkil etsa,
’ ’ ’
o quvchi yoshlarda o zlashtirish darajasining samaradorligi yanada yuqori
‘ ’
bo ladi.
’
62

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Chet tilini o`qitishni mukammallashtirishning qo`shimcha chora tadbirlari“ ”
18 -75 qarori. Xalq so`zi gazetasi 12-dekabr 2012-yil.
2. Karimov I.A Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch Toshkent 2008- yil.
„ “
3. Karimov I.A. Barkamol avlod - O zbekiston taraqqiyotining poydevori,
’
Toshkent Sharq nashriyoti 198 y.
“ ”
4. Karimov I.A Asosiy vazifamiz-Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligi
yuksaltirishdir. Toshkent O zbekiston 2010.
“ ” ’
5. Abdunazarov Sh. T a lim va tarbiyaning aktual masalalari Qarshi 191
“ ” ’
y.
6. Azizxo jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat
’ “ ”
Toshkent 2003 y.
7. Jalolov J. Chet tili o qitish metodikasi , Toshkent O qituvchi nashriyoti
“ ” “ ” ’ ’
196.
8. Толипов Ў .,Усмонбоева М . Педагогик технология: назария ва амалиёт.
Т. 2005.
9. TomsonA . I . “ Об изучении иностранных яз ы ков в средне-учеб ных
заведениях” Педагогический сборник СПБ. 1891.
10. Маллаев О. Янги педагогик технологиялар. Т. 2000
63

11. Mirolyubov A . A ., Rahmonov M . V ., SeltinV . S . “ O ’ rta maktablarda chet til
o ’ qitishning umumiy metodikasi . Toshkent “ O ’ qituvchi ” 1974 y .
12. Zaripova R.A. “Chet tillar o’qitish metodikasidan qo’llanma”, Toshkent
“O’qituvchi” 1986 y.
13. ShatilovS . F . “ Методика обучения нем e цкому яз ы ку в средн e й школе ”, Л.
Просвешение 1977.
14. “Pedagogik fanlari o’qitishning mazmuni va metodi”. Ilmiy tekshirish
Instituti. “O’rta maktablarda chet tili o’qitish kursi” Professor Setlin V.S.
tahriri ostida.Toshkent “O’qituvchi” 1978 y.
15. Rahmatova D. “Istiqlol va til ilmiy amaliy anjuman materiallari” Toshkent
2007 y. 3-qism 209-211 betlar.
16. G’afforova T. “Qarshi Davlat Universiteti axborotnomasi” 2-son 2009 y.
17. Saidahmedov N. “Yangi pedagogik texnologiyalar mohiyati”“Xalq ta’limi
jurnali” 199 y. 1-son.
18. Farberman B.L. “Ilg’or pedagogik texnologiyalar” Toshkent O’zRFA 2000.
19. G’afforova T. va boshqalar “Ta’limning ilg’or texnologiyalari” Qarshi
“Nasaf” 2003 y.
20. Eshmuhammedov R.J. “Innovatsion texnologiya yordamida ta’lim
samaradorligini oshirish yo’llari” Toshkent 2004 y.
21. Йўлдошева С. Интерфаол усуллар. Тошкент, ЎзМУ ОПИ. 2008 .
22. Йўлдошева С. ва бошқ. Касбий малака ва педагогик маҳорат асослари.
Тошкент. ЎзМУ. 2009 .
23. Yo’ldoshev J. “Yangi pedagogik texnologiyalar yo’nalishlari muammolari,
yechimlari”. “Xalq ta’limi” 199 y.
24. Пассов Е.И. “Основы методики обучние иностранным языкам” Москва
197.
25. Xorijiy filologiya til-adabiyot-ta’lim ilmiy-uslubiy, adabiy-badiiy jurnal.
Samarqand.2007 4 (25).
26. Eshmuhammedov R., Abduqodirov A., Pardayev A. “Ta’limda innovatsion
texnologiyalar” Toshkent 2008.
64

27. “Innovatsiya o’quv jarayonida” Ilmiy-uslubiy maqolalar to’plami. Toshkent
2010.
Elektron ta’lim resurslari
1. www. ziyonet. uz
2. www. google. uz
3. http://www.referat.ru
4. www.pedagogika.ru
65

Купить