Cho‘lpon nasrining kompozitsion butunligi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	56.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Cho‘lpon nasrining kompozitsion butunligi

Купить

“ Cho‘lpon nasrining kompozitsion butunligi ”
1

Mundarija
Kirish……………………………………………………………………3-5
I.BOB. Cho’lponning safarnoma, ocherk, hikoyalarining strukturasi
(tuzilishi)
I.1. Cho’lponning safarnoma va ocherklarida kompozitsion butunlik…6-21
I.2. Adib hikoyalarining janriy ko’rinishi……………………………..22-32
II.BOB. “Kecha” romanining kompozitsion yaxlitligi……………..33-41
II.1. “Kecha” romanida lirik, epik va drammatik turlarning
uyg’unligi................................................................................................42-47
II.2. “Kecha” romanining strukturasida Zebo obrazining o’rni….……..48-52
Xulosa………………………………………….………………………53-55
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………..56-57
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lpon
ko’pqirrali iste’dod sohibi edi. Birinchi novbatda u hassos shoir sifatida
tanilgan va o’zbek she’riyatida tom ma’noda yangi ufqlar ochgan. Ayni
chog’da uning o’zbek teatri va drammaturgiyasi, yangi ozbek realistik nasri,
badiiy tarjima, publitsistika, tanqid va adabiyotshunoslik sohasidagi xizmatlari
beqiyosdir. Cho’lpon ehtirosli va yoniq asarlari bilan o’zbek xalqining milliy
ongini uyg’otishda uning yangicha ma’naviyatini shakllantirishda katta ulush
qo’shdi.
Cho’lpon ijodini tahlil qilib shunday fikrga keldikki, ma’naviyat,
shukronalik, ongli inson bo’lib tug’ulganlik uchun minnatdorlik, ertangi
nurafshon kunga ishonch tuyg’usi, har bir mammoni tafakkur bilan hal qila
bilishi imkoniyaiga egalik huquqidan qoniqishdir.
“Mening nazarimda – deb yozadi prezdentimiz I.Karimov –
“ma’naviyat” tushunchasi jamiyat hayotidagi g’oyaviy, mafkuraviy, madaniy,
ma’rifiy, diniy va axloqiy qarashlarni o’zida to’la mujassam etadi” 1
.
Haqiqatdan ham Cho’lpon ijodiyoti kishini ma’naviyatga yetaklaydi.
Ma’lumki o’zbek adabiyotshunosligida Cho’lponning hayoti va ijodi, uning
go’zal she’riyati, nasriy asarlari o’rganilgan. Ammo uning nasriy asarlari
ayniqsa ularning kompozitsiyasi ayri holicha tadqiq etilgan. Biz aynan shu
muammoni tadqiq etishga urindik. Bu esa bitiruv malakaviy ishimizning
dolzarbligini belgilaydi.
I shning maqsad va vazifalari. Mazkur bitiruv malakaviy ishning maqsad
va vazifalari Cho’lpon nasrining kompiozitsion butunligini o’rganib tahlil
qilishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat
1
Karimov I.A Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. –T.. Ma’naviyat, 2008. 136-137.
3

 Cho’lponning safarnoma, ocherk, hikoyalarining struktu (tuzilishuni)
o’rganib tahlil qiliush;
 Cho’lponning safarnoma ocherk yoyinki publististik asarlaridagi
kompozitsion butunlikni tadqiq etish;
 Adib hikoyalarining janriy qurilishini o’rganish
 “Kecha” romanining kompozitsion yaxlitligini tahlil qilish
 Roman strukturasida Zebi obrazinng o’ziga xos o’rnini o’rganish
Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Yuqorda ta’kidlaganimizdek
Cho’lponning hayoti va ijodi uning nodir she’riyati nasriy asarlari
adabiyotshunosligimizda keng o’rganilgan. Ammo uning nasriy asarlarining
kompozitsiyasi yetarlicha tadqiq etilmagan. Biz mazkur kichik ilmiy ishimizda
asosiy e’tiborni shu masalaga qaratdik. Bu esa ishimizning o’ziga xos
yangiligini ko’rsatadi.
Tadqiqot metodologiyasi va usuli. O’zbekiston Respublikasi
rezdenti I.Karimovning ma’naviy qadriyatlar, milliy mafkura va madaniy meros
haqidagi nazariy qarashlar mazkur ishimizning metodologik asosini tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishni yozishda Cho’lponshunos olimlarning ilmiy tadqiqotlariga
hamda nazariy mulohazalariga tayandik.
Mavzuning o’rganilish darajasi . Keyingi yillarda Cho‘lpon nasrini
ilmiy asosda o‘rganish, uning badiiy jihatlarini tadqiq etishga intilishning
kuchayishi kuzatiladi. Xususan, M.Qo‘shjonov Cho‘lpon romanidagi obrazlar
sistemasini qator o‘zbek romanlari fonida ko‘zdan kechirib, uning
kompozitsion qurilishidagi o‘ziga xos nuqtalarga diqqatni tortdi. 2
S.Mamajonov esa "Kecha va kunduz"da hikoya qilishdan ko‘ra ko‘rsatish,
"sahnaviylik" xususiyati ustunligini ta’kidlab ko‘rsatdi 1
. Adabiyot instituti
tomonidan yaratilgan "Adabiy turlarlar va janrlar" nomli fundamental
2
O.Sharafaddinov. Cho’lpon. –T.,1991; N.Karimov. Cholpon.-T.,1991
1 1
M.Qo’shjono. “Kecha va kunduz” romanida obrazlar tizmasi// O’zbek tili va adabiyoti.-1992.-N3-4
4

tadqiqotning epos nazariyasiga bag‘ishlangan birinchi jildiga 2
Cho‘lpon
asarlarining ham jalb etilishi muhim ahamiyatga molik bo‘ldi. Zero, unda
Cho‘lpon asarlari epik tur va janrlar nazariyasining dolzarb muammolarini hal
etish uchun yordamchi materialgina bo‘lib qolmadi, avvalo, ularning o‘zi
nazariy aspektda yoritildi. Eng muhimi, mazkur tadqiqotda nasrimiz
taraqqiyotiga oid ilgarigi tadqiqotlarda ochiq qoldirilgan sahifalar to‘latildi,
Cho‘lponning nasrimiz rivojida tutgan o‘rni ilk bora bo‘rtibroq ko‘zga
tashlandi. Ayni paytda, Cho‘lpon nasri poetikasining ayrim qirralarini,
xususan, xarakter yaratish va xarakterlar psixologizmi masalalarini
o‘rganshga qaratilgan maxsus tadqiqotlar ham yozildi.
Tadqiqot obyekti va predmeti . Cho’lponning kichik va katta nasriy
asarlari, uning tanlangan asarlaridan olib tahlil etilgan. Ular foydalanilgan
adabiyotlarda ko’rsatilgan.
Tadqiqotning илмий-amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishning
natijalaridan, xususan ijodkor biografiyasi va uslubini tadqiq etishda hamda
adib nasriy asarlarining tahlil etishda maktab, letsey va kollejning adabiyot
o’qituvchilari bemalol foydalanishlari mumkin.
Iishning tuzilishi va tarkibi Mazkur ish kirish, ikki asosiy bob, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat.
2 2
Adabiy turlar va janrlar (Tarixi va nazariyasiga oid): 3 jildlik. 1 jild.-T.,1991
5

I.BOB . Cho’lponning safarnoma, ocherk, hikoyalarining
strukturasi (tuzilishi)
I.1. Cho’lponning safarnoma va ocherklarida kompozitsion
butunlik
Jadid adabiyotining yorqin namoyandalaridan bo‘lmish Cho‘lpon "yangi
adabiyot qanday bo‘lmog‘i lozim?" degan savolni birinchilardan bo‘lib o‘rtaga
tashlagan va unga baholi qudrat javob berishga intilgan edi. "Adabiyot nadir?" 3
nomli maqolasi adibning adabiy-estetik qarashlari haqida tasavvur beruvchi ilk
manbadir. "Adabiyot,- deb yozadi u mazkur maqolasida,- har bir millatning
hisli ko‘ngil tarxining eng qorong‘u xonalarida maishat(tirikchilik)ning
ketishiga qarab har xil tusda va rangda yetishgan, fayzli til birla taqdir etula
olmaydirg‘on bir guldir. Ushbu yashadigimiz muhit doirasinda aning to‘lquni
odamning har xil maishatiga qarab o‘zgaradir". 4
Ko‘ramizki, Cho‘lpon
adabiyotga ta’rif berarkan, bir tomondan, uning ko‘ngil olamiga tegishliligini,
ikkinchi tomondan, ijtimoiy hayot ("maishatning ketishi") bilan bog‘liqligini
ta’kidlaydi. Aytish kerakki, muallif adabiyotni ijtimoiy hayotning
illyustratsiyasi yoxud ijtimoiy hayot bilan adabiyot munosabatini "bazis-
ustqurma" tarzida tushunmaydi. O‘ylashimizcha, adibning "maishatning
ketishi"ga alohida urg‘u berishining sababi o‘zgacharoqdir. Zero, Cho‘lpon bu
o‘rinda boshqa masalaga diqqatni jalb qiladi: adabiyot va o‘quvchi omma
munosabatini anglashga intiladi. Muallifning fikricha: "Har sinf xalqning o‘ziga
maxsus ohangi, o‘ziga ta’sir qiladigan zori bo‘lur". Ko‘ramizki, adabiyotni
qabul qilish muammosiga qiziqayotgan adibning "maishatning ketishi"ga
alohida urg‘u berishi bejiz emas. Sababki, xalqning "zori"(dardi, orzu-
intilishlari, ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlari va h.) istasak-istamasak shu ijtimoiy
hayot muammolari bilan bog‘liq; xalqqa "maxsus oxang"(deylik, shakl
3
Cho‘lpon. Adabiyit nadir.-T.:Cho‘lpon,1994.--B.77
4
O.Sharafaddinov. Cho‘lpon. –T.,1991 25,b;
6

masalasi) ham bilvosita ijtimoiy turmushga — xalqning umumiy madaniy-
ma’rifiy saviyasiga bog‘liq.
Cho‘lpon badiiy adabiyotning tushunilishi, o‘quvchiga estetik ta’sir
o‘tkazishining ijtimoiy-psixologik asoslarini tubandagicha tushuntiradi: "Mana
shul muhit bo‘shlig‘inda bo‘lg‘on qat’iy to‘lqunning birlashmagindan har
odamga har xil shodlik va yo ko‘b achchiq ta’sir etmagindan odamning
ko‘nglida o‘zi bilmasdan o‘rnashub qolg‘on va har vaqt, umrining oxiriga
qadar saqlanaturg‘on qayg‘ulanmak va yo ko‘krak kerib ko‘b dam olurday oh
urmaklar — hammasi ko‘ngilda har xil rangda, har xil kayfiyatda to‘lub yotqon
adabiyot xosasidan sanalur". 5
Demak, Cho‘lponning fikricha, kundalik hayotda
odamning "ko‘nglida o‘zi bilmasdan o‘rnashub qolg‘on" his-tuyg‘ular
adabiyotni tushunishning asosidir. Shunga ko‘ra, yozuvchidan "maishatning
ketishi"ni, xalqqa "ta’sir qiladigan zor"ni juda yaxshi bilish va xalqning o‘ziga
"maxsus ohang"da ayta bilishlik talab qilinadi. Ko‘ramizki, adabiyot xalqqa
xizmat qilishi lozim, degan e’tiqod bilan yashagan (to‘g‘rirog‘i, millatga xizmat
qilish niyati bilan adabiyot maydoniga kirgan) Cho‘lpon uning shu xalqqa mos
bo‘lishi, shu xalq tushunadigan bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi.
Sirasi Cho‘lponning fikrlari muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoitlarda adabiyot
ahli oldida ko‘ndalang bo‘lguvchi "adabiyot ommaviy bo‘lishi kerakmi yoki
elitarmi?" degan savol tegrasida aylanadi. Ko‘rib o‘tganimizdek, Cho‘lpon
adabiyot xalqchil bo‘lishi kerak, deb hisoblaydi. Adib tushunchasidagi
"xalqchillik" ikki jihat bilan belgilanadi: birinchidan, adabiyot xalqning
ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlariga xizmat qilishi lozim; ikkinchidan, adabiyotning
ifoda vositalari xalqqa tushunarli bo‘lishi kerak. Cho‘lponning bu xil qarashi
keyinroq yozilgan teatr taqrizlarida ham ko‘zga tashlanadi. Xususan, "Abo
Muslim" spektakliga yozgan taqrizida tubandagicha so‘zlarga duch kelamiz:
"Xalq teatrga yurmaydi", degan gap to‘g‘ri emas, xalk yuradir. Lokin teatr-
5
Cho‘lpon. Adabiyit nadir.-T.:Cho‘lpon,1994.--B.77
7

tomosha ismida bo‘laturg‘on qurchoq o‘yunlariga, o‘z ruhiga yot bo‘lg‘on,
unga anglashilmaydirg‘on tarjimalik "g‘arbiy" asarlarga yurmasa haqi bordir.
Yo‘q esa o‘zini qiziqtiraturg‘on zaminlarda yozilg‘on va yaxshi o‘ynalaturg‘on
tomoshalarga xalq yuradir". 1
Demak, Cho‘lponning fikricha, sahna asari
(jumladan, adabiy asar ham) xalq ruhiga yaqin bo‘lishi, milliy zamindan, baski,
uning tashvishu muammolaridan uzilmasligi lozim. Biroq xalqni o‘ziga jalb
qilish uchun mazkur shartlar bajarilishining o‘zi kifoya emas: sahna asari
yaxshi o‘ynalishi (adabiy asar yaxshi yozilishi) ham zarurdir. Cho‘lponning
"xalqchillik" masalasiga ayricha e’tibor berishi, ravshanki, uning adabiyotni
millatni "uyg‘otish" vositasi deb bilgani bilan bog‘liqdir. Adib 1914 yilda
yozgan "Vatanimiz Turkistonda ziroat va dehqonchilik" nomli maqolasida: "bu
to‘g‘rida "Oyna", "Sadoi Farg‘ona"larimiz, mumkin bo‘lsa, qishloq tilida
ko‘broq yozib anglatsalar... xalq turmushini yengillik tarafiga bir necha odum
otlatqon bo‘lur edilar" 1
, – deb yozgan edi. Ko‘ramizki, ma’rifat yoyish
("xalqqa anglatish") uchun ko‘p yozishning o‘zi kamlik qiladi, avvalo, xalq
tushunadigan tilda ("qishloq tilida") yozishlik zarur. Yosh Cho‘lponning
adabiy-estetik qarashlaridagi muhim jihat shuki, u badiiy adabiyotni maqsad
yo‘lida jo‘nlashtirish, "xalqchillik" va tushunarlilik talabi bilan uni quruq
informatsiyaga aylantirish fikridan yiroq. Shu bois ham adib "Adabiyot
nadir?"da: "to‘b-to‘g‘ri aytganda ul qadar ta’sir qilmas, adabiyot bilan aytganda
albatta ta’sir qilar..."- deb yozadi. Ko‘ramizki, Cho‘lpon adabiyotning asosiy
xossasi — obrazlilikni nazardan qochirmaydi, "adabiyot bilan aytmoq"
deganida u obrazli ifoda, obrazli fikr yuritishni nazarda tutadi.
Cho‘lponning matbuot yuzini ko‘rgan ilk asarlaridan biri —"Bahor
avvallari" nomli etyud (badiiy-publitsistik lavha) uning ocherk janridagi ilk
mashqlaridan sanalishi mumkin. O‘n yetti yoshli muallif voqelikka bir qur
nazar tashlaydi-da, nigohiga ilingan narsalarni shoshib qalamga oladi: go‘yo u
rassomu ijtimoiy hayotning muayyan lahzasini matoda qotirib qo‘yishga
1
1
Cho’lpon. Adabiyit nadir.-B.77
1
8

shoshilayotgandek. Muallif nigohi tabiatdan dehqonlarga, ulardan mahalliy
boylarga, keyin tolibu mudarrislarga, nihoyat, "xushyoqmas xalq"qa ko‘chadi
— ularning birontasida uzoqroq to‘xtalmaydi. Shu bois ham "Bahor avvallari"
parchalardan tarkib topgan mozaikadek taassurot qoldiradi kishida: parchalar
orasidagi choklar aniq ravshan ko‘zga tashlanadi-yu, lekin bir butunlik yuzaga
kelaveradi. Butunlikni ta’minlovchi unsur esa — muallif nigohi, uning
voqelikka munosabati. Darvoqe, muallif munosabati ham qo‘sh qirrali — lirik
va kinoyaviy. Tabiatdagi jonlanish haqida gap ketganida liriklikka yo‘g‘rilgan
ifoda jamiyat hayoti haqida so‘z yuritilganida kinoyaviylik kasb etadi:
Iching choy, o‘lturung behuda g‘iybat sotub, ey xalq,
Kelur qish bir vaqt, qolmas sizga bu davru davronlar.
Avvalo, teskari ma’nodagi chaqiriq(kinoyaning bir turi — antifrazis) nafaqat
tabiat bahori, ijtimoiy hayot bahorini-da g‘aflatda o‘tkazmaslikka
undayotganini qayd etish lozim Zero, davr kontekstida ayni shu ma’no muallif
uchun birlamchidir. Ikkinchidan, "Bahor avvallari"ning har bir kompozitsion
bo‘lagi she’riy misralar bilan yakunlanadiki, bu Cho‘lpon an’anaviy nasrimiz,
xususan, didaktik asarlarga xos usuldan foydalanganini ko‘rsatadi. Aytish
kerakki, an’anaviy shakldan foydalangan adib unga yangicha mazmun
bag‘ishlaydi: she’riy parchalarning g‘oyaviy-badiiy funksiyasini tubdan
o‘zgartiradi. Agar didaktik nasrchiligimizda she’riy parchalar aytilgan fikrlarni
jamlashu lo‘nda ifodalashga xizmat qilgan bo‘lsa, Cho‘lpon ulardan o‘zi
tasvirlayotgan narsaga g‘oyaviy-hissiy munosabatini ifodalash uchun
foydalanadi.
"Bahor avvallari"da kuzatganimiz kinoyaviy ifoda yo‘sini o‘ziga maxsus
nuqtai nazar poetikasini taqozo qiladi. YA’ni, bu holda muallifning chetdan
kuzatuvchi mavqeida turishi kamlik qiladi, voqelikdan har tomonlama "yuqori"
turishi taqozo qilinadi. Shunga ko‘ra, Cho‘lpon ijtimoiy hayotni "yuqori"dan
kuzatadiki, shu tufayligina uning nigohi lahzalar mobaynida u ijtimoiy
9

qatlamdan bunisiga ko‘cha oladi, shu mo‘jaz parcha orqali butunga —
Turkiston ijtimoiy voqeligiga yaxlit munosabatini ifodalash imkoniga ega
bo‘ladi.
Cho‘lponning yo‘l ocherklaridan biri — "Vayronalar orasidan" 6
nomli
safarnomasida esa o‘zgacha holga duch kelamiz: bunda muallif voqelikni
"ichdan" kuzatadi. Andijondan O‘sh va Jalolobodga qilingan safar davomida
muallif o‘zi guvoh bo‘lgan eng xarakterli voqealarni, ko‘zi tushgan narsalarni
qayd etib boradi. Biroq safarnomani faktlarning oddiygina qaydi deya
olmaymiz, zero, unda faktografik va tahliliy qatlamlar yonma-yon boradi. Asar
markazida turuvchi sayyoh-muallif obrazi ikki qatlamning uyg‘un birikuvini
ta’minlaydi. Cho‘lpon keltirayotgan faktlar reallikdan olingani ayon, biroq buni
naturalistik qaydlar ma’nosida tushunmaslik lozim. 7
Faol ijodkor shaxs sifatida
Cho‘lponning o‘z qarashlari, orzu-intilishlari, bir so‘z bilan, ijtimoiy-estetik
ideali mavjud edi. Demakki, tanlanayotgan faktlar ham o‘sha idealga mos,
birinchi galda adibning qarashlariyu xulosalarini ifodalashga xizmat qiladilar.
Shu ma’noda ularning aksariyatini publitsistik-illyustrativ obrazlar sirasiga
qo‘shishimiz mumkin.
"Vayronalar orasidan"ning kompozitsion qurilishi, bir tomondan, safarnoma
janri talabi bilan, ikkinchi tomondan, undagi tahliliy qatlamning o‘ziga xosligi
bilan belgilanadi. Safarnoma janri talabidan kelib chiqqan holda makon va
zamon o‘zgarishlarining qat’iy tartibi saqlangan. Biroq bu yo‘llardan ilgari ham
ko‘p bor yurgan sayyoh mushohadasi hozirgi mavjud faktlar bilangina
qanoatlanmaydi: u o‘zi bilgan o‘tmishga bot-bot qaytadi, chog‘ishtirishga
intiladi. Yurt qayg‘usida yashayotgan adib tafakkuri vaqt chegaralarini buzib
yuboradi. Adib biron faktni keltirar ekan o‘tmishni eslaydi, muqoyasa qiladi,
uning o‘ylari qatida esa doimo kelajak tashvishi botin bo‘ladi. Fikrimizni
asoslash uchun sayyohning birgina faktni qay tarzda mushohada etishiga e’tibor
6
N.Karimov. Cholpon.-T.,1991y 39b
7
N.Karimov. Cholpon.-T.,1991,34b
10

beraylik. Xo‘jaobod qishlog‘i yaqinida "Farg‘onaning mashhur qorunlaridan
yahudiy simxoyevlar"ning pu-liyu hiyla-nayranglari bilan barpo etilgan bog‘
haqida quyi-dagilarni o‘qiymiz: "Ko‘p mevali daraxtdan iborat bo‘lg‘on ul keng
bog‘ni juda ko‘p, hadsiz-hisobsiz kerak ko‘chatlari bor ekan, g‘alati
ovrupovoriy imoratlar, gulshanlar yasalgan. Necha yuzlab qo‘y, necha o‘nlab
mol-siyirlar, yaxshi ho‘kuzlar necha juft otlar turg‘onlar, dehqonchilik
asboblarining ham har xili bo‘lg‘on.
Bu, albatta, ilgari vaqtda, mana bu kichik urushlar vaqtida bog‘cha tamom
ishdan chiqib, bir chakalakzor bo‘lib qolg‘on. Imoratlarini istehkom yasab olib
bosmachilar bilan askarlarimiz, askarlarimiz bilan bosmachilar otishqonlar.
Hisobsiz miltiq teshiklari yaqin zamondagi dahshatlik damlarni esga solub,
masxara qilib turadurlar...
Ilgari tubjoy xalqidan bir necha kishi bog‘ni hukumatdan ijaraga olg‘on
ekanlar. Keyingi vaqtda hukumat ul ijarachilardan qaytarib olub, "qishloq
soyuzi" degan tashkilotga bergan. Bu tashkilot ziroat muhandislari yuborg‘on,
xo‘jaobodliklardan mardikor yollab, ishlatub turadur. Biz o‘tub ketayotqonda
bir necha kishi zambar to‘kub turar edi. Yiqilg‘on, buzulg‘on uylar
tuzatilmakga boshlag‘on, bog‘chaga ham chinakam bel bog‘lab ishlagan
ko‘rinadilar".
Yurtining kecha va bugunini qiyoslarkan, adib urush keltirgan
vayronaliklarni ko‘rib eziladi, urush asoratlari bartaraf etilayotganini, yaratish
davri boshlanayotganini ko‘rib dili taskin topadi. Biroq yo‘l davomida duch
kelgani ayrim faktlar uni chinakam tashvishga soladiki, ularni keltirish bilan
o‘quvchini yurtining ertasi haqida jiddiyroq mushohada qilishga undaydi.
Cho‘lpon Xo‘jaobod paxta punktida "bir Zubov degan hazinachi bor ekan,
uning eng shirin gapi ko‘cha so‘kishlarining o‘rtacharog‘i ekan" deya alamli
istehzo bilan yozadi. Muallif Zubovning mahalliy aholiga haqoratomuz
muomalasi haqida xabar berarkan, qiziq bir faktni gazetxon e’tiboriga havola
qiladi. Gap shundaki, mahalliy aholi shikoyatlariga asosan O‘sh hukumati
11

(ya’ni, o‘sha paytdagi uyezd hukumati) Zubovni chaqirtirganida, u "ish vaqti
borolmayman" deydi-da, bormay qo‘yaqoladi. Qizig‘i shundaki, "paxta
ma’rakasiga zarar qilmasin, deb O‘sh hukumati ham o‘zicha bir narsa
qilmasdan, muzofot mahkamalariga havola qilibdur". Ko‘ramizki, bu o‘rinda
Cho‘lponni oddiy bir kassirning mahalliy hukumatni mensimasligi emas, o‘sha
hukumatning kassir "ulug‘ og‘a"lardan bo‘lganligi uchun-da hech bir ta’sir
qilolmasligi hayratga soladi. Boz ustiga, uyezd hukumati paxta kampaniyasiga
zarar yetishidan qo‘rqib masalani yuqoriga oshirar ekan, demak, yuqori idoralar
avvalo paxtani talab qiladi, uni yetishtirayotgan xalq sha’ni esa ikkinchi darajali
masala. Shu o‘rinda satr orasida Cho‘lponning "bu mustamlakachilik
siyosatining ayni o‘zi emasmi?!" degan tashvishli savoli ko‘zga tashlanadi.
Zero, muallifning umidi ham shu aslida: u o‘zi aytmagan, aytolmagan gaplarni
ziyrak gazetxon uqib olishiga ishonadi 8
. Qizig‘i shundaki, adib bunga o‘xshash
faktlarni keltirganida, bog‘ misolida ko‘rganimiz "o‘tmish — hozir — kelajak"
silsilasidan faqat "hozir"ni oladi. Yuqoridagicha sxema asosida mushohada
yuritib kelayotgan gazetxon beixtiyor yana o‘sha yo‘sinda o‘ylay boshlaydi,
yetishmayotgan xalqalarni o‘zi topib, to‘ldiradi. Ko‘ramizki, asarning
kompozitsion qurilishidagi o‘ziga xoslik muallif ko‘zlagan g‘oyaviy-badiiy
niyat bilan izohlanar ekan.
Cho‘lponning "Yo‘l estaligi" nomli safarnomasi borki, uning janrini bu xil
belgilashimizda shartlilik ulushi ko‘proq. Sababi, asarda yo‘l ocherkiga xos
asosiy jihat — ko‘rilgan narsa-hodisalarni makoniy o‘zgarishlarga muvofiq
tarzda tasvirlab borishlik yo‘q. "Yo‘l estaligi"da yo‘lda ko‘rilgan narsa-
hodisalar tasviri yoki tavsifi emas, sayyoh ruhiyatidagi his-tuyg‘ularu o‘y-
fikrlar kurashining tasviri birlamchidir. Shu bois ham muallif yo‘lda ko‘rilgan
narsa-hodisalar, manzillarni konkretlashtirmaydi — ular kechinmalarga turtki
berishu o‘zni anglash va ifodalash uchungina kerak. Shuni e’tiborga olgan
holda "Yo‘l estaligi"ni lirik turga mansub, deyish mumkin(fikrimizcha, asar
8
R.Otayev. tong yulduzi shu’lalari.- Sharq yulduzi.- 1989.-N1.-B176-182
12

o‘zining janr e’tibori bilan ko‘proq "lirik poema"ga yaqin. Shunday bo‘lsa-da,
bir tomondan, uning tashqi shakliy xususiyatlari yo‘l ocherkiga xosligi, ikkinchi
tomondan, muomalada qulaylikni ko‘zlab "safarnoma" tarzida nomlab turamiz).
Asarning yana bir o‘ziga xos jihati shundaki, unda ramziy-majoziy ifoda
yo‘lidan borilgan. Deylik, tabiat tasviri lirik-romantik ruhga yug‘rilgangina
emas: unda goh sayyoh qalbi suratlanadi, goho bezovta qalb bilan uyg‘unlik,
goh esa zidlashuv kuzatiladi. Aytmoqchimizki, "Yo‘l estaligi"da
tasvirlanayotgan narsa bilan ifodalanayotgan narsa orasida bevosita aloqa
mavjud emas (bu haqda to‘rtinchi bobda maxsus to‘xtalamiz). YA’ni,
ifodalanayotgan narsa bevosita tasvirdan o‘sib chiqmaydi, u ramzlar qatida
botindir. Aniqrog‘i, bevosita tasvirdan o‘sib chiqayotgan mazmun ifodalash
ko‘zlangan mazmunni pardalab turadi, har ikkisi mustaqil holda yashaydi.
Yuqoridagi mulohazalarimizdan ko‘rinadiki, janr ramkalari Cho‘lponning
ijodiy izlanishlariga rahna sololmaydi, u janr doirasida tamomila erkin sezadi
o‘zini. Ayni shu ma’nodagi ichki ijodiy erkinlik sabab bu asarlar bir-biridan
muallif tutgan mavqe, tafakkur tarzi, voqelikka munosabat turi, ifoda va tasvir
yo‘sini kabi muhim ko‘rsatkichlar bo‘yicha jiddiy farqlanadi, ularning har biri
betakror originallik kasb etadi.
Cho‘lpon nasri bilan ozmi-ko‘pmi tanishgan kishi uning chin ma’noda shoir
prozasi ekaniga amin bo‘ladi. Zero, bu asarlarning qat-qatiga singib ketgan
lirizm, lirik tafakkur har lahza she’r iforini taratib turadi. Bugina emas,
Cho‘lpon merosida "Ayriliq yo‘li", "Chopon va paranji", "Qurbon", "Salom
senga" kabi qator asarlar ham borki, ular tom ma’nodagi lirik hodisa — nasriy
she’rlardir.
Kezi kelganda yana bir narsaga diqqatni jalb etish joiz. Cho‘lponning vaqtli
nashrlarda e’lon qilingan aksar she’rlari uning o‘zi tartib bergan to‘plamlariga
kiritilmagan. Diqqat qilinsa, to‘plamlarga kiritilmagan she’rlarning
ko‘pchiligida ochiq-oshkor publitsistika, deklarativlik ustunligini sezish qiyin
emas. O‘ylashimizcha, hassos shoirimiz she’riyatga yuksak talablar bilan
13

yondoshgani uchun ham publitsistik ruh-la yo‘g‘rilgan she’rlar bilan she’riy
shakldagi publitsistikani farqlagan. Adibning nasriy she’rlarida ham publitsistik
ruh ustivor, biroq ularni lirik hodisa deb ataymiz. Negaki, ularning lirik
qahramoni — zamonasining dolzarb muammolari haqida o‘ylayotgan Cho‘lpon
uchun shaxsiylik va ijtimoiylik chegarasi mavjud emas: millat, yurt qayg‘usi
uning qalbida obdon qaynab, dil qoniga to‘yingachgina bo‘g‘ziga bir fig‘on,
hayqiriq bo‘lib chiqadi. Tabiiyki, bu qaynoq tuyg‘ularni taftini ketkazmay
ifodalash uchun o‘ziga maxsus shakl zarurdirki, Cho‘lpon buning-da eng
optimal yo‘llarini izlaydi.
2O-yillarning avvalida Farg‘onada yuz bermish dahshatli ochlik munosabati
bilan yozilgan "qurbon" nomli nasriy she’r yuqoridagi fikrlarimizni asoslashga
xizmat qila oladi. Cho‘lpon she’rni kompozitsion jihatdan uch qism(shartli
ravishda "band")ga ajratgan. Uning birinchi qismida Arabiston manzaralari
chiziladi: 9
"Qon, qon, qon!
Bechora qo‘y qassobning omonsiz panjasiga tushgandir.
Qayroqqa tilini surkagan o‘tkur pichoq qo‘yning bo‘g‘uziga taqalmishdir.
Allohu Akbar!"
Adib olis Arabistonning muqaddas zaminida, haj mavsumida yuz berayotgan
qurbonlik keltirish marosimini tasvirlash maqsadini ko‘zlamaydi — bu
tafsilotlar uning uchun meditativ mushohada vositasi, xolos. Xuddi shuningdek,
ikkinchi "band"da berilgan "Issiq Arabistondan minglarcha chaqirim uzoqda"
— Turkistonda sodir bo‘layotgan xunrezliklar tafsiloti ham — vosita. Mazkur
tafsilotlar uning mushohada ko‘lamini kengaytiradi, Farg‘onadagi ochlik
muammosini kengroq doirada olib qarash imkonini yaratdi. Dastlabki ikki
"band"ning meditativ xulosasi sifatida uchinchisi tug‘iladi:
9
Abdulla Ulug‘ov Cho‘lpon badiiyati “O‘zbek tili va adabiyoti”.-1992.-N2.-B.10
14

"Arabistonning yuksak tog‘larida, qizg‘in toshlarining ustida minglarcha
qo‘ylar kesilalar, so‘yilalar, bo‘g‘izlanalar-da... chuqurg‘a tashlanalar!
Shuncha qurbon, shuncha oling‘on jon, shuncha so‘yulg‘on hayvon bir
mo‘min-musulmonni ochlikdan qutqara olmaydir.
Bir yoqda nimagadir, nima uchundir qo‘y so‘yalar, qo‘yning go‘shtini,
yog‘ini yerlarga tashlaylar.
Bir yoqda nimagadir, nima uchundir shu dinga ishongan bechoralar
ochlikdan qo‘y kabi qirilalar, ko‘chalar, tolalar va cho‘llarga tashlanalar ..."
Ko‘rinib turibdiki, "Qurbon" mazmun mohiyati bilan Cho‘lponning mazlum
Sharq mavzusida yozgan dardli she’rlariga esh bo‘lib ketadi. Sharq xalqlarining
ayanch holati sabablarini sho-ir avvalo jaholatda, noahillikda ko‘radi. Shuni
ham aytish lozimki, "Qurbon"dan dahriyona kayfiyat izlagan xato qiladi, zero,
shoir musulmonlarning o‘zaro hamjihat emasligi, bir-biriga yordam berishdan
ojizligini keskin tarzda ifodalaydi, xolos.
"Qurbon"ning uch "band"dan tashkil topishini aytdik. Shunisi ham borki, har
bir "band" o‘z ichida yanada kichikroq kompozitsion bo‘lak — har biri alohida
abzats bilan ajratilgan gaplarga bo‘linadi. Nasriy she’rdagi har bir gapning bu
tartibda alohida ajratilgani unga o‘ziga xos xushohanglik baxsh etadi. Albatta,
she’rning ritmik-intonatsion tarxini belgilashda Cho‘lpon yana bir qator stilistik
usullarga ham tayanadi. Shu jihatdan bittagina gapni ko‘zdan kechiraylik:
"Minglarcha, yuz minglarcha kishilar bu yoqda
issiq Arabistondan minglarcha chaqirim uzoqda
yana bir-birlarining bo‘g‘izlariga pichoq taqag‘onlar,
ko‘kraklariga o‘q yuboralar,
boshlarini qilich bilan chopalar".
15

Gap shaklini aslidagidan o‘zgartirib keltirdikki, bu tahlilni ancha
osonlashtiradi. Mazkur gap qurilishida kuzatayotganimiz ta’kidli takrorlar
("minglarcha, yuz minglarcha"), gradatsiya ("hanjar taqag‘onlar... o‘q
yuboralar... qilich bilan kesalar") va sintaktik parallelizm kabi stilistik figuralar
she’rning butun matniga xosdir. Agar biz yuqorida bir satrga joylagan
bo‘laklarni kolon deb olsak, u holda har bir kolonning tugallanishiga ham
e’tibor berish lozim. Chunki bir qarashdayoq ularning o‘zaro ohangdoshligi —
kofiyalanayotganini ko‘rish mumkin. Shu o‘rinda "band" masalasiga qaytish
lozim. Ma’lumki, band mazmun va ritmik-intonatsion jihatdan nisbiy tugallik,
yaxlit bir butunlik kasb etishi lozim. Xo‘sh, "Qqurbon"da bandlarning bu xil
butunligi qanday ta’minlanadi? Cho‘lpon "band"larni tarkib toptirishida ham
muayyan tartibga rioya qiladi, albatta. Birinchi "band"ni olib ko‘raylik. Uning
birinchi jumlasi:
"Qon, qon, qon!" – bo‘lsa, oxirgisi:
"Bu-da bir falsafai diniy..."
Ko‘ramizki, birinchi va so‘nggi jumlalar o‘zaro qofiyalanmasdan ochiq
qolgani holda, oradagi jumlalarning bari ohangdosh tu-gallanadi (tushgandir –
taqalmishdir – Allohu Akbar – qurbon etiladir – bo‘g‘izlaylar – tashlaylar).
Ayni shu xil tartib she’rning boshqa bandlarida ham saqlanganki, bu
bandlarning ritmik-intonatsion butunligini ta’minlaydi. Cho‘lpon o‘zining
boshqa nasriy she’rlarida ham xushohanglikni ta’minlovchi qator usul va
vositalardan unumli foydalangan. Demakki, shoir janrning o‘ziga xosligini
doimo yodda tutgan, ritm va intona- siyaning asarning ifoda va ta’sir kuchini
oshirishda nechog‘li muhim ekanligini chuqur his qilgan.
Cho‘lpon "Ulug‘ hindi" nomli maqolasida: "eski adabiyot bilan yangi
adabiyot o‘rtasida qolg‘on sharqli yosh chinakam chuchmal bir vaziyatdadir", –
deb yozadi. Uning fikricha, o‘zbeklar "yangilikka endigina suqulub kirmoqda.
U adabiyot maydonidagi yangilikka nisbatan: yosh bola, go‘dak, chaqaloq;
16

eskilikka nisbatan: yetim, kimsasiz, besprizorno‘y, o‘zboshli". Ijodining
avvalidayoq shu xil "chuchmal vaziyat"ga tushgan Cho‘lpon o‘zining butun
faoliyati davomida ko‘ngil mayliga quloq tutdi: "Ko‘ngil boshqa narsa —
yangilik qidiradir!" 10
Ko‘ngilning ushbu mayli adibning chinakam ijodiy
kredosi bo‘lib qoldiki, uning kichik nasriy asarlarini kuzatganimizda bunga
yana bir karradan amin bo‘lamiz. Adibning kichik nasriy asarlari bir-biridan
adabiy turga mansubligi(epik hikoya, "pesa-hikoya", nasriy doston, nasriy
she’r), hayotni badiiy aks ettirish prinsiplari (didaktik realizm, romantik,
realistik), syujet-kompozitsion xususiyatlari (tavsifiy-rivoyaviy, novellistik,
sintetik), tasvir va ifoda qatlamlari munosabati (avtologik, majoziy, ramziy),
reallikka g‘oyaviy-hissiy munosabat turi (sentimental, kinoyaviy, yumoristik,
satirik) kabi qator muhim jihatlardan farqlanadiki, bu ularning poetik rang-
barangligini ta’min etadi. Cho‘lpon butun ijodi davomida yangilikka intilib,
izlanib yashadi. Adib uchun tayyor qoliplar mavjud emas, uning har bir asarida
yangi bir usul yoki vosita sinab ko‘rilgan, shu bois ham har bir asari — o‘ziga
xos hodisa. Cho‘lpon o‘ziga zamondosh yevropa nasrchiligida mavjud hikoya,
ocherk, nasriy poema, nasriy she’r kabi janrlarda qalam tebratarkan, ularning
turli imkoniyatlarini namoyish etishga intildi. Adib asarlarida kuzatilgan
tasvirning yetakchiligi, "nuqtai nazar"ning g‘oyaviy-estetik maqsadga muvofiq
siljishi, mazmunni ifodalashda kompozitsiya rolining kuchayishi, syujet
qurilishida "kutilmaganlik effekti"dan mohirona foydalanish kabi qator poetik
xususiyatlar nasrimiz takomilida muhim ahamiyatga molik edi.
Ilgari aytganimizdek, "Yo‘l esdaligini" faqat shartli ravishdagina safarnoma
deb atashimiz mumkin. Zero, uning odatdagi safarnomalardan jiddiy bir farqi
bor: bunda erksevar ruhning ko‘ngil tor ko‘chalari bo‘ylab mashaqqatli safari
qalamga olinadi — real yo‘l va real manzil badiiy niyat ijrosida muhim
bo‘lmagani uchun ham adib ularni konkretlashtirmaydi. Asarni shartli ravishda
bo‘lsa-da safarnoma janriga mansub deyishga asos beruvchi jihatlar ham yo‘q
10
Қосимов Б.Миллий уйғониш. Т.: Ма’навият, 2002.
17

emas: konkretlashtirilmagan bo‘lsa-da "yo‘l" obrazining mavjudligi, uning
markazida sayyoh-muallif obrazining turishi. Xo‘sh, nima uchun adib
safarnoma janrini tanladi? Mazkur savolga javob berish uchun kontekstga —
Cho‘lpon ijodiy merosiga bir qurgina nazar solishimizga to‘g‘ri keladi.
Aytish mumkinki, hech kim makoniy va davriy o‘zgarishlarni yo‘lga
chiqqan kishichalik o‘tkir his qilmasa kerak. Tabiiyki, makoniy va davriy
o‘zgarishlar yo‘lchi ruhiyatiga-da muayyan ta’sir o‘tkazadi, dunyoqarashida
muayyan o‘zgarishlar yasaydi. Dono xalqimizning "yurgan — daryo, o‘tirgan
— bo‘yro" degan purhikmat maqoli ham bejiz to‘qilmagan. Ehtimol
shundandir, og‘zaki va yozma adabiyotda o‘sish-o‘zgarishda ko‘rsatilayotgan
qahramonlar ko‘pincha yo‘lga chiqadilar. Cho‘lpon ijodiyotida ham yo‘l obrazi
ko‘pincha shu xil botiniy parallellar o‘tkazishga xizmat qiladi. Adibning ilk
ijodidayoq "yo‘lsizlik"dan qiynalayotgan va "yo‘lga chiqqan" qahramonlar
taqdiri qalamga olingan edi. "Qurboni jaholat"dagi siqiq muhitda bo‘g‘ilgan
Eshmurod ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlarini qondirish yo‘lini topolmaganidek,
safarga ham otlanmagan edi. Uning ziddi o‘laroq, izlanayotgan Muhammadiyor
safarga chiqadi va shuning muqobilida o‘zgaradi. Shunga o‘xshash holni
"Kecha" romanida ham kuzatamiz: o‘z oilasining biqiq muhitida ezilgan Zebi
ham safarga chiqadi. Biroq Zebining safari "bir yozilib kelish" maqsadidagina
bo‘lganidan, safar chog‘ida ruhiyatida boshlangan o‘zgarishlar mantiqiy
nihoyasiga yetmaydi. Zebidan farq qilaroq, Miryoqub chiqqan yo‘l oldinga
qarab yuradi — u hayotini o‘zgartirishni niyat qilgan. Ehtimol shuning
uchundir, "Kecha"da u ortiga, ya’ni, o‘z muhitiga qaytmaydi — Cho‘lpon
uning yo‘li muayyan manzilga yetishiga ishora qiladi go‘yo. O‘ylaymizki, shu
mulohazalarning o‘ziyoq Cho‘lpon nasriy ijodida "yo‘l" obrazi
qahramonlardagi ma’naviy-ruhiy o‘sish-o‘zgarishning botiniy
muqobili(paralleli) ekani haqidagi da’vomizni dalillaydi. Shunisi ham borki,
Cho‘lponning "Yurt yo‘li", "Ishq yo‘li", "Menim yo‘llarimda", "Uch-to‘rtta
yulduz", "Sozim" kabi qator she’rlarida ham yo‘l motivi hozir. Ularning barini
18

umumlashtiruvchi jihat shuki, yo‘lga chiqqan yo‘lchi — lirik qahramonning
ko‘zlagan aniq manzili bor: u yo yorni istab, yo yorug‘ bir yulduzni ko‘zlab
yo‘lga chiqqan; yorga yetish umidi kesilganida yoki yulduz xira tortganida
yo‘lchi o‘rtanadi va aksincha. Aytish mumkinki, Cho‘lpon she’riyatida "yo‘l"
obrazi maqsad — milliy ozodlik va taraqqiy yo‘lidagi kurash ramzi sifatida
talqin etiladi. Bundan anglashiladiki, Cho‘lpon o‘z ruhiyatidagi ziddiyatli
kurash, o‘zgarish jarayonini ifodalash uchun safarnoma janrini tanlagani bejiz
emas: u xos o‘quvchisining "yo‘l" obrazidagi yuqoridagicha ma’nolar bilan
yaxshi tanishligini, baski, bu narsa uning asardagi botiniy ma’nolarni
anglashiga asos bo‘lishini yaxshi biladi.
Cho‘lpon mazkur safarnomasini "Bilim o‘chog‘i" jurnalida e’lon qilarkan,
sarlavha ostida "1921 yil 27 may" sanasini qayd etadiki, bundan ayni shu kuni
yo‘lga chiqqani anglashiladi. Safarnomaning birinchi qismi "Ko‘ngilsiz
chiqish" deb nomlangan bo‘lib, uning boshlanishidayoq "bu kezuvimning
qanday totli umidlar orqasida bo‘lg‘onini bilganim holda..." degan so‘zlarga
duch kelamiz. Xo‘sh, gap qanday "totli umidlar" haqida borayotir? Bu savolga
javob berish uchun adib biografiyasiga murojaat qilishimiz darkor. Ma’lumki,
1921 yilning iyunidan Cho‘lpon "Buxoro axbori" gazetasi muharriri vazifasida
ishlay boshlagan edi. Safarnomada yo‘l konkretlashtirilmagan bo‘lsa-da, uning
Zarafshondan o‘tganligi anglashiladi. Shunga ko‘ra asarda adibning Buxoro
safari aks ettirilgan, degan fikrga kelish mumkin. Aytish kerakki, amirlik
tugatilgandan keyin jadidlar Turkiston mustaqilligi uchun kurashda yangi
tashkil topgan Buxoro Xalq Respublikasi katta imkoniyatlar tug‘dirishi
mumkin, deb hisoblaganlar. Shu bois ham ko‘p o‘tmay Buxoroga jadidchilik
harakatining ko‘zga ko‘ringan vakillari to‘plana boshlaydilar va, bir tomondan,
yangi jumhuriyatni mustahkamlash, ikkinchi tomondan, Turkiston
mustaqilligiga erishish yo‘lida astoydil harakat boshlaydilar. Jumladan, Buxoro
hukumatining rahbarlaridan biri bo‘lmish Fitrat tomonidan "Buxoro axbori"
gazetasiga muharrirlik qilish uchun taklif qilingan Cho‘lpon ham qalami bilan
19

shu yo‘lda xizmat qilishi lozim edi. Chamasi, adib maslakdoshlarining uzoqni
ko‘zlagan maqsadlaridan hali yo‘lga chiqmasidanoq voqif bo‘lganu,
ko‘nglidagi so‘nishga kelgan umid yana porillab yongan ko‘rinadi. Shu bois
ham adib "totli umidlar"ni diliga jo aylab Buxoro safariga otlanadi. 11
"Yo‘l esdaligi"da adib ruhiyatidagi tushkunlikning umidvorlikka aylanishi
ramzlar vositasida ifoda etiladi. Yo‘lga chiqqanidan so‘ng sayyoh-Cho‘lpon
xayol haqida o‘y surib, u haqda ilgariroq yozgan she’rini eslaydi:
Xayol...xayol... yolg‘iz xayol go‘zaldir,
Haqiqatning ko‘zlaridan qo‘rqaman...
Adib o‘zining "Yo‘l esdaligi"ni yozish arafasidagi ruhiy hola-tini shu
satrlarda yorqin ifodalaydiki, buni tasavvur etish uchun yana kontekstga
murojaat etish zarur. Ma’lumki, Cho‘lpon Turkiston muxtoriyatiga bog‘lagan
umidlarida aldangach, Farg‘ona vodiysida avj ola boshlagan milliy ozodlik
harakati — “bosmachilik”ka katta umid bog‘ladi. U mazkur harakat bugunmi-
erta ommaviy tus olishigayu elini ozod qilishiga ishondi. Cho‘lponning
"Po‘rtana", "Tortishuv tongi", "Kurash" kabi qator she’rlarida shu ishonchdan
quvvatlangan da’vatkor ruh suvratlanadi. Biroq shoirning xayolidagi va
hayotdagi mavjud hol o‘rtasidagi tafovut borgan sari yaqqol ko‘zga tashlanib
boradi. Cho‘lpon o‘zi "Po‘rtana"da orzu qilgan qudratni, ommaning erk deya
bir yoqadan bosh chiqarishini, "yo‘qsildagi imonning toshib ketishi"ni aksariyat
yurtdoshlarida ko‘rmaydi. Orzu-umidlarining sarobga aylanayozgani shoirni
iztirobga soladi, buning natijasi o‘laroq 1921 yil o‘rtalarigacha yozgan
she’rlarida mahzun ohanglar, tushkunlik kayfiyati ustunlik qiladi. Shoirning shu
vaqtda yozilgan "Yong‘in" nomli she’rida "ko‘nglim kabi yiqiq uylar,
qishloqlar" deyilishi ham shundan dalolatdir. "Yong‘in" she’riga gazeta
xabaridan "Talanmagan, yiqilmagan uy yo‘q. Go‘daklar nayza boshida..."
11
Қосимов Б.Миллий уйғониш. Т.: Ма’навият, 2002 .
20

degan parchaning epigraf qilib olinishi yurtdagi vayronagarchiligu xunrezliklar
shoir ruhiyatiga nechog‘li qattiq ta’sir etganini ko‘rsatad.
Demak, Cho‘lpon ijodiyoti kontekstidan kelib chiqqan holda "Yo‘l
esdaligi"da paydo bo‘lgan ma’shuqa obrazi yurt ozodligi ramzi ekanligiga yana
bir karra ishonch hosil qilishimiz mumkin. Ma’shuqa obrazining paydo bo‘lishi
bilan "qorong‘iliq" chekinadi: ilgari — ma’shuqasiga yetish umidi tamom
kesilgan, unga hatto xayolot olamida-da joy topilmay qolgan damlarda cho‘kib
qolgan ruh erk epkinidan havolanib tiriladi go‘yo. Ma’shuqasiga yetish uchun
kurashdan to‘xtamaslik zarurligini qaytadan idrok etib, butun borlig‘ini
sevgisiga baxshida etishga chog‘langach, "qorong‘iliqning quchog‘idagi
esiriklik, xushsizligimdan endi o‘zimga keldim" deya e’tirof etadi. Endigina
o‘ziga kelgan sayyoh ko‘zi tushgan manzara ham, tabiiyki, uning ayni paytdagi
kayfiyatiga mos: "Qizdirg‘uchi quyosh yo‘q, qora-zahar bulutlar ham yo‘q.
Ko‘k allaqanday chuchmal bir tusda turar edi". Avvalo, bir ruhiy holatdan
ikkinchisiga o‘tayotgan sayyoh ruhiyatida shu xil oraliq — biroz chuchmal
vaziyatning bo‘lishi tabiiy ko‘rinadi. Ikkinchi tomondan, o‘ylashimizcha,
parchaga yuklangan ramziy ma’no ham sayyoh ruhiyatini tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, Cho‘lpon ijodiyotida "qora bulut" ko‘proq
mustamlakachilar, yurtining erkini bo‘g‘ib yotganlar ramzi sifatida talqin
qilina-di. Yuqoridagi parchada "qora bulut"ga "zahar" sifatlovchisi
qo‘shilganki, bu, bizningcha, ifodaning ma’no doirasini ancha kengaytiradi.
Zero, muallif munosabatini yaqqol ifodalab turgan bu sifatlash faqat "qora
bulut"lardan zada kishigagina taalluqli bo‘lishi mumkin. 12
Umid qilamizki,
yuritgan mulohazalarimiz Cho‘lpon ijodidan aksilsho‘raviy ma’nolar izlashu
shu orqali adibni ulug‘lashga navbatdagi urinish sifatida tushunilmas. Zero,
ishonamizki, Cho‘lpon ijodiyotidagi botiniy ma’no qatlamlarini ochishga
urinish bugunning ijtimoiy-ma’naviy ehtiyojlari bilangina bog‘liq emas.
12
Қосимов Б. Адабиёт ва инқилобий ҳаракат. “Шарқ юлдузи” ж.. 1984 й., 1-сон.
21

Bizningcha, o‘quvchi bilan ijodkor muloqotining samaradorligini oshirish,
Cho‘lponga o‘xshagan ijodkorlarning xos o‘quvchilari safini kengaytirib borish
ham adabiyotshunoslikning vazifalaridandir. Hali adabiyotshunosligimiz oldida
Cho‘lpon ijodiyotidagi ifoda vositalarini sistem yondoshgan holda — genetik,
semantik, strukturaviy-semiotik jihatlardan o‘rganishu tavsiflash vazifalari
turibdiki, yuqoridagi mulohazalarimiz shu yo‘ldagi ilk urinishlardan biri, xolos.
Hozircha esa ushbu bobda bildirilgan fikrlarni tubandagicha
umumlashtirishimiz mumkin.Ijod erkinligi bo‘g‘ilgan sharoit Cho‘lponni
dilidagini aytishning o‘zgacha yo‘llarini qidirishga undadiki, she’riy va
publitsistik asarlarida kuzatilgani kabi, uning "Yo‘l esdaligi", "Ayriliq yo‘li",
"Kleopatra" singari nasriy asarlari ham ramziy xarakter kasb etdi. Cho‘lpon
ramziy xarakterdagi asarlarida mumtoz she’riyatimiz an’analariga tayanadi,
ularni ijodiy rivojlantiradi. Xususan, mazmunda novatorlik yo‘lidan borgan
adib mumtoz she’riyatimizda faol qo‘llanilgan ramzlardagi tasavvufiy ma’no
o‘rniga ijtimoiy mazmun yukladi. Albatta, mumtoz she’riyatimizdan ijodiy
o‘zlashtirilgan ramzlar bilan bir qatorda Cho‘lpon ijodiy merosida uning
o‘zigagina maxsus ramzlar ham mavjud.
I.2. Adib hikoyalarining janriy xususiyatlari
22

Cho‘lponning realistik adabiyot tamoyillarini egallash yo‘lidagi izlanishlari
milliy tariximizdagi bag‘oyat mas’uliyatli — millatning istiqbol yo‘lini
belgilash zarurati ko‘ndalang bo‘lgan bir davrga to‘g‘ri keldi. Millatning tarixiy
taqdirini belgilovchi davrlarning har kuni asrlarga tatigulikdirki, vijdonli
kishilarning bunday paytda shiddatli hayot oqimidan chetda turishlari aslo
mumkin bo‘lmagan hodisa. Bu narsa, ay-niqsa, ijod ahliga tegishlidir. Bunday
davrlarda yashagan ijodkorlar uchun shaxsiylik va ijtimoiylik chegaralari
mavjud emasdek, ularning qalbi jamiyat hayotiga hamohang urayotgandek.
Cho‘lpon ham ayni shu xil ijodkorlardan edi: u esini tanibdiki, o‘zini ijtimoiy
hayotning dolg‘ali to‘lqinlariga otdi, uning qozonida obdon qaynadi. Yosh
millatparvarning ijtimoiy hayotni isloh qilish yo‘lidagi sa’y-harakatlari, avvalo,
uning o‘zini o‘zgartirdi: fikr-tuyg‘ularini charxladi, olamu odam haqidagi
tasavvurlarini boyitdi, dunyoqarashida sezilarli burilishlar yasadi. Tabiiyki, bu
narsa adibning ijodida ham aks etmay qolmadi, eng muhimi, ijodiy o‘zgarishlar
hayotdagidek shiddatli kechdi. Bu o‘zgarishlar ichida eng muhimi, shubhasiz,
Cho‘lpon nasrida hayotni badiiy aks ettirish prinsiplarining tadrijidir. Zero, ayni
shu narsa adib nasridagi shakl va mazmun o‘zgarishlarining o‘zagini tashkil
etadi.
Bir qarashda Cho‘lponning ilk hikoyasi — "Qurboni jaholat" realistik
asardek ko‘rinishi ehtimoldan yiroq emas. Sababki, hikoyada tasvirlangan kabi
voqeaning hayotda yuz berishi mumkinligi, unda harakat qiluvchi
personajlardek kishilarning real voqelikda ham bo‘lganligi shubha
uyg‘otmaydi. Biroq asarning realistikligi uning hayotiyligi bilan belgilanmaydi.
To‘g‘ri, ko‘pincha badiiy barkamol xarakterlar haqida "hayotiy chiqqan"
deyiladi. Holbuki, bu o‘rinda gap hayotiylik haqida emas, badiiy mahorat
haqida borgani to‘g‘riroq bo‘ladi. Sababki, xarakterning badiiy barkamolligi
asarning realistik yo norealistikligi bilan bevosita bog‘liq emas. YA’ni,
g‘oyaviy-hissiy idrok etilayotgan xarakterlarning hayotiyligi boshqa, ularning
realistik tasvirlanishi boshqa narsadir. Xo‘sh, "Qurboni jaholat"da xarakterlar
23

qanday talqin qilinadi? Adib tanlagan personajlar — Eshmurod, otasi,
Mo‘minjon, mingboshi — o‘zlarining xarakter mantiqidan kelib chiqib emas,
yozuvchi ko‘rsatmasi bilan harakat qiladilar. Gap shundaki, Cho‘lpon hikoya
vositasida nima demoqchi ekanini aniq biladi, shunga mos qahramonlarni
tanlab oladi-da, ularning rolini oldindan belgilab qo‘yadi. Boz ustiga, Cho‘lpon
hikoya epizodlarini ham o‘zi ifodalamoqchi g‘oyaga mos yaratadi, adib uchun
ularning psixologik jihatdan ishonarli yoki jonli bo‘lishi — ikkinchi darajali
masala. Deylik, hikoyaning boshlanishidayoq yangicha ilm olishga
talpinayotgan Eshmurod bilan madrasa tolibi Mo‘minjon qarshi qo‘yiladi:
ularning suhbati yangicha bilim olishning zarurligiyu eskicha o‘qitishning
yaramasligini "fosh etish"ga xizmat qilishi lozim. Natijada suhbat jonlilikdan
mahrum bo‘ladi, deklarativlik kasb etadi. Qizig‘i shundaki, Mo‘minjonning
madrasa tolibi ekanligining o‘ziyoq adib nazdida uni maishatparast xudbinu
takasaltang o‘g‘ri sifatida talqin qilish uchun yetarli — boshqa hech bir
asosning zarurati yo‘qdek. Hikoyaning keyingi epizodlarida ham shunga
o‘xshash hol kuzatiladi. Eshmurodning otasi gazeta o‘qimaydi, undan ko‘ra
jangnomani afzal biladi — shuning uchun ham johilu nodon. Johilligi
shunchalarki, "eshon domlaning o‘g‘li" bo‘lmish Mo‘minjonning o‘g‘irlik
qilishi mumkinligiga ishonolmaydi-yu, o‘z farzandini o‘lasi qilib "urib
tashlaydi". Yoki mingboshini olaylik: uni gazetada faqat saylov haqidagi
gaplargina qiziqtiradi, boz ustiga, bachchabozlik illatiga ham yo‘liqqanlardan.
Ko‘ramizki, Cho‘lpon personajlarning xarakterini faqat bir narsa — ularning
jadidchilik g‘oyalariga qay daraja muvofiqligidan kelib chiqib belgilaydi.
YA’ni, o‘zining g‘oyaviy mavqeidan turib idrok etgani va baholagani ijtimoiy
tiplarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri asarga ko‘chiradi. Aytmoqchimizki, hikoyaning
badiiy jihatdan zaifligi mahorat yetishmasligi bilangina emas, g‘oyaviy-ma’rifiy
didaktikaning oldingi o‘ringa chiqqani bilan ham izohlanishi lozim. Zero,
ijodkor uchun hayotni g‘oyaviy-hissiy idrok etish va tasvirlash birlamchi
maqsad bo‘lsa, asarning o‘quvchiga ta’sir qilishi bevosita shuning hosilasi, juda
bo‘lmaganda ikkilamchi maqsaddir. Ikkilamchi maqsadning oldingi planga
24

o‘tishi asarni badiiylikdan uzoqlashtiradi, uni sxematizm illatiga duchor qiladi.
Aytish mumkinki, Cho‘lpon uchun ham tanlab olingan xarakterlar(umuman,
hayot materiali) o‘ziga xos bir misol(namuna) edi. Shu misol yordamida u o‘z
g‘oyalarini, aniqrog‘i, jadidchilik g‘oyalarini ommaga singdirish maqsadini
ko‘zlagandi. Ko‘ramizki, Cho‘lpon o‘z asari uchun "hayotiy" material
tanlaganida ham, uni tasvirlaganida ham g‘oyaviy-ma’rifiy maqsaddan kelib
chiqadi. Natijada hikoyada realizmning ibtidoiy belgilari bilan didaktiklik
qo‘shilib ketadi. Cho‘lpon tutgan yo‘l Yevropa ma’rifatchilik adabiyoti
tamoyillariga o‘xshashib kelishini e’tiborga olsak, "Qurboni jaholat"ni shartli
ravishda "didaktik realizm" namunasi deyishimiz mumkin bo‘ladi.
Ayni paytda, bizningcha, "Qurboni jaholat"ni yevropa ma’rifatchilik
adabiyotiga yaqinlashtiradigan yana bir jihat borki, u asar ruhi bilan bog‘liqdir.
Tasvirlanayotgan voqelikka muallif g‘oyaviy-hissiy munosabatining o‘zagini
inkor tashkil qiladiki, ayni shu ruh asarning qat-qatiga singdirib yuborilgan.
Xo‘sh, hikoyaning inkor ruhi nima hisobiga yuzaga chiqadi? Hikoyaning
qahramoni Eshmurod mavjud sharoitdan qoniqmayotgan, muhit bilan
ziddiyatga kirishgan yigit. Asarning boshidan oxiriga qadar Eshmurodning
muhitga sig‘mayotgani ta’kidlab boriladi: uni na tengdoshi Mo‘minjon, na otasi
va na boshqalar tushunadi. Biroq Eshmurod muhit bilan ochiq ziddiyatga
kirishgan emas — muhitning nosozligini o‘ylab ruhan eziladi, iztirob chekadi,
xolos. Biz uchun bu o‘rinda qahramon iztiroblarining nimadan yuzaga kelishi
muhim. Bizningcha, Eshmurodning iztiroblari ma’naviy intilishlari bilan real
mavjudligi, ruhi bilan vujudining diametral zidligidan, buni o‘zi chuqur idrok
etganidan kelib chiqadi. Ayni shu narsa qahramon kechinmalarigagina emas,
muallifning unga munosabatiga ham "sentimental" tus beradi. Muallifning
qahramoniga munosabatida shafqatu achinish hislari ustivorki, ayni shu
hislardan Eshmurodni, eshmurodlarni qurbon qilayotgan muhitga nafrat, "bu
ahvolda yashab bo‘lmaydi" degan hukm o‘stirib chiqariladi. Demak, hikoyaga
25

singdirilgan inkor ruhi ko‘proq sentimental xarakterga molik, deyishimiz
mumkin.
Cho‘lponning ikkinchi hikoyasi — "Doktor Muhammadiyor"ning
boshlanishida "Turkistonning qorong‘u bir go‘shasida, ... nomlik uyezdni
shaharda" degan so‘zlarga duch kelamiz. Ayni paytda, sarlavha ostidayoq
muallif hikoyasiga "xayoliy" deb ta’rif beradi. Asarning boshlanishidayoq
ko‘zga tashlanuvchi bu xil ziddiyat uning tabiatini ochib beradi: Cho‘lpon o‘zi
bilgan real muhit fonida ideal qahramonni — o‘quvchi omma ibrat olishi lozim
bo‘lgan faol shaxsni gavdalantiradi. YA’ni, hikoya voqealari kechayotgan
muhit "Qurboni jaholat"dagi muhitga monand, qahramoni esa Eshmurodning
tamom aksi — antipodi.
Aytish kerakki, "Doktor Muhammadiyor"da Yevropa ma’rifat- chilik
realizmiga xos asosiy ichki ziddiyat yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ma’rifatchilik
mavqeida turgan adiblar zamonning eng ilg‘or ijtimoy ideallarini o‘z
qahramonlarida mujassam etgan-larki, bu narsa ularning realistik ekanligiga
ko‘pincha shubha uyg‘otgan. Cho‘lpon ham Muhammadiyor timsolida
o‘zining, jadid-chilarning ijtimoy ideallarini mujassam etadi. Eshmuroddan farq
qilaroq, Muhammadiyor ezilibgina yashamaydi — u orzularini ro‘yobga
chiqarish uchun harakat qiladi, qiynchiliklarni sabr-la yengib, ilm egallaydi, el
orasida "doktor, xodimi millat" deya e’zoz topadi.
G’oyaviy-ma’rifiy maqsadning birlamchiligi Muhammadiyor obrazining
realistik talqin qilinishiga ham halal bergan. Shu bois ham ayrim o‘rinlarda
xarakter mantiqiga zid boriladi, qahramonlarning konkret hayotiy holatga
yopishmaydigan xatti-harakatlari, gap-so‘zlari kuzatiladi. Hikoyaning dastlabki
sahifalaridayoq, masalan, biz Muhammadiyorning otasidan ayri-lishiga guvoh
bo‘lamiz. Shu voqea tasviridan keyinoq Cho‘lpon qahramonining ruhiy
holatini tavsiflaydi: "Muhammadiyor o‘ldiruvchilarning bir ikkisun tanub, har
narsa qilub bo‘lsa ham o‘ch olmoqni qasd qilub ko‘rdi. Lekin otasini
o‘ldiruvchilar bular bo‘lmay, balki jaholat ekanligini o‘ylab, tinchgina otasini
26

ko‘mdi. Va o‘zi jaholat ila chindan olishmoqg‘a qaror qildi". Jamiyat
hayotidagi jamiki illatlar ildizini jaholatda deb bilgan Cho‘lpon o‘n to‘rt yoshli
qahramonining ruhiy holatini, xatti-harakatlarini realistik tasvirlamaydi, balki
o‘zining qarashlariga moslab ko‘rsatadi. Yo‘qsa, ko‘z oldida otasi o‘ldirilgan
o‘n to‘rt yoshli o‘smirning uni ko‘mguncha o‘tgan ozgina fursat
(musulmonchilikda bunga bir kungina beriladi) ichida tugal ("jaholat bilan
chindan olishmoqg‘a qaror berdi") qarorga kelishi, tabiiyki, mahol edi.
Adibning ibratli qahramon yaratish istagi shunchalar kuchliki, hatto, detallaru
epik tafsilotlar ham noreallik kasb etib qoladi. Masalan, syujet vaqtini olib
ko‘raylik. Muhammadiyor Bokuga borib, avvaliga shahar maktabida, keyin
gimnaziyada o‘qiydi. Ularni muvaffaqiyatli tamomlagach, Petrograd
dorilfununida, keyin yetti yil Shveytsariyada tahsil ko‘radi; uch yilga yaqin
Bokuda leksiya o‘qib, vataniga qaytgach ham kami besh yil faoliyatda bo‘lgan.
Yig‘ishtirib kelinsa, Muhammadiyorning kami o‘ttiz yillik hayoti haqida
ma’lumot berilayotir. Hikoya yozilgan payt e’tiborga olinsa, mantiqqa zid hol
yuzaga kelayotgani yaqqol ko‘zga tashlanadi. Boz ustiga, Muhammadiyorning
ilk muallimi Oliya madrasasini(19O6 yilda tashkil qilingan) bitirganligi
ilgariroq aytilgan edi. Yoki Cho‘lpon hikoya finalida Muhammadiyorning
behad boyib ketgani, sotib olgan hovlisidan neft koni chiqqaniyu endi unga
"millio‘nlar bilan ish ko‘rurg‘a to‘g‘ri kelayotgani"ni yozadi. Albatta, bu
o‘rinda ham adib biroz fantaziyaga erk berayotgandek, yo‘qsa, g‘arb
sarguzasht romanlaridan ta’sirlangandek ko‘rinar. Detalning g‘ayrioddiyligini
qo‘ya turaylik-da, adib uni nega asarga kiritganini o‘ylab ko‘raylik.
Ma’lumingizki, Hamzaning "Yangi saodat"ida ham ibrat uchun yaratilgan
qahramon — Olimjon asar nihoyasida katta davlat egasi bo‘lib qoladi. Chamasi,
ilmning ahamiyatini ommaga singdirishni niyat qilgan har ikki adibimiz uning
moddiy farovonlik ham keltirishini ko‘rsatmoqchi bo‘lgan ko‘rinadilar. Demak,
g‘ayrioddiy tafsilotning hikoyaga kirib kelishi ham g‘oyaviy-ma’rifiy
maqsaddan kelib chiqqan, degan to‘xtamga kelishimiz mumkin.
27

Yuqoridagicha hollarga qaramasdan, Cho‘lpon "Doktor Muhammadiyor"da
real muhit fonida ideal qahramonni harakatlanti-rishni rejalashtirgan, degan
fikrimizda qolamiz. Sababki, ayni shu xil yo‘ldan borishlik adib uchun
ijtimoiy-ijodiy zarurat edi. YA’ni, "Qurboni jaholat"da Cho‘lpon mavjud
ijtimoiy muhitni sentimental inkor etish bilan cheklangan bo‘lsa, endi o‘sha
biqiq muhitdan chiqish yo‘lini ko‘rsatishi lozim keladi. Shunga muvofiq
yaratilgan Muhammadiyor har qancha ideallashtirilmasin, boshlovchi ijodkor
uni o‘zining hayotiy tajribasiga tayanib yaratgan.
Muhammadiyor yaxshi biladiki, ona yurtining "buyuk-buyuk, yashil-yashil
tog‘lari Isveycharadan kam emas edi. Nahr-nahr oqib turg‘on suvlari va nima
eksa shuni olsa bo‘ladurg‘on mahsuldor tuproqlari ila Amriqodan hech kamligi
yo‘q". Muhammadiyor biladiki, Turkistonning taraqqiy etishi uchun barcha
tabiiy imkoniyatlar muhayyo, biroq shu imkoniyatlarni ro‘yobga chiqarishi
lozim bo‘lgan omma jaholat qo‘ynida, shu bois ham o‘z foydasini o‘zi
anglaganicha yo‘q. Agar "xalq o‘z foydasini anglasa", ya’ni, maorifga jiddiy
e’tibor bersa, Yevropa dorilfununlarida bolalarini o‘qitib zarur mutaxassislar
yetishtirsayu ularning "har biri o‘z vazifalarinda turib ishlarin tartibi ila
yurguzsalar va xalqimizning foydasini kuzatsalar, naqadar oliy va naqadar
go‘zal bo‘lur edi!" Muhammadiyorning mazkur nurli xayollariga-da umidsizlik
soya soladi, chunki "bunlarning bo‘lishiga ko‘zi yetmaydi" uning. Boz ustiga,
muallif qahramoni ongida kechayotgan umid va umidsizlik kurashini bir
tomonga hal qilmaydi — masalani ochiq qoldiradi. Yosh adib asardan
ko‘zlagan g‘oyaviy-ma’rifiy maqsad e’tiborga olinsa, masalaning bu xilda
ochiq qoldirilishi maqbul emas. Ko‘ramizki, bu o‘rinda g‘oyaviy-ma’rifiy
maqsad bilan xarakter mantiqi orasidagi ziddiyat kuchayadi. Zero, adib o‘zi
tanlab olgan obraz — "misol" vositasida muayyan fikrni ifodalamoqchiligini
bir muddat unutdi-da, uni tasvirlashning o‘ziga berildi. Ikkinchi tomondan,
Muhammadiyor obrazi talqinida muallif o‘zining unchalik boy bo‘lmagan
hayotiy tajribasigagina tayanganini ham e’tiborda tutish lozim. Hikoya yozilgan
28

paytga kelib Cho‘lpon ma’rifat yoyishning o‘zi bilan taraqqiy qilib
bo‘lmasligini, buning uchun tub ijtimoiy islohotlar zarurligini idrok eta
boshlagandi. "Doktor Muhammadiyor" bilan deyarli bir vaqtda yozilgan
"Vatanimiz Turkistonda ziroat va dehqonchilik" nomli maqolasi shunday
deyishga asos beradi.
Cho‘lpon mazkur maqolasida "Turkistonga taraqqiy davri kirgandan beri"
gazetalarda "Ilm kerak! O‘qumoq kerak!" deya qichqirib kelingani, shu
qichqirishlar natijasi o‘laroq "o‘qumoq va o‘qutmoq ishlari sekin bo‘lsa ham
olg‘a bosgani", gazeta-jurnallar chop etilib turganiyu "hamma shaharlarda
"yangi usul" maktablar ochilganini ta’kidlaydi. Biroq, adibning fikricha, boshqa
bir muhim masala borki, u haqda "yozg‘uchi ham, o‘qug‘uchi ham yo‘q".
Cho‘lpon o‘quvchilar e’tiborini, xususan, maslakdoshlari e’tiborini mana shu
muhim masalaga qaratmoqchi bo‘ladi: "hayhot, ziroat ishlarimiz tamom xarob!
Xarob! Xarob!.. Oldinga bir odum otilgani hech ko‘rulgani yo‘q. Bir tanob yer
qishloqda ming so‘mga chiqdi. Ammo yer dehqonda emas, millatga, xalqg‘a
iona bermay tek saqlab yotadurg‘on boylarda. Oh, shul bizni tamom
kuyduradur". Cho‘lpon o‘z fikrlarini asoslash uchun o‘n-o‘n besh yil ilgarigi
maorif va ziroat ishlarini qiyoslaydi: birida oz bo‘lsa-da oldinga siljish,
ikkinchisida orqaga ketish bo‘lganini ko‘rsatishga harakat qiladi. Adib
mulohazalarini odatdagidek chaqiriq bilan yakunlaydi: "Yozayluk,
qarindoshlar, ziroatdan! Yozayluk, qarindoshlar, iqtisoddan! Alar bo‘lsa,
maktab ham bo‘lur, ilm ham bo‘lur. dehqonlar boylar qo‘lidan, qullik,
asirlikdan qutulsa, hammasi bo‘lur. Yozayluk, qarindoshlar!.."
Ko‘rinadiki, Cho‘lpon jadid ma’rifatchiligi mavqeida turgani holda millatni
taraqqiy ettirish uchun ilmu irfonning o‘zi kifoya emasligini, buning uchun
jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish zarurligini anglay
boshlagan. Ayni paytda, Cho‘lpon ma’rifat va iqtisod munosabatini ham
o‘zgacharoq ("alar bo‘lsa, maktab ham bo‘lur, ilm ham bo‘lur") tushuna
boshlaydi. Iqtisodiyotni rivojlantirish uchun esa ijtimoiy
29

munosabatlar("dehqonlarni qullik, asirlikdan qutqarish")ni o‘zgartirish, isloh
qilish darkor. Eng muhim nuqta — islohni qay yo‘sin amalga oshirish
masalasida Cho‘lpon hali tugal fikrga ega emaski, bu narsa uning ongida
ziddiyatli o‘ylar kurashi, izlanish jarayoni kechayotganidan dalolatdir. Adib
ruhiyatidagi ayni shu holat Muhammadiyorning o‘ylarida o‘z aksini topgan.
Shu bois ham Muhammadiyor "xalq o‘z foydasini anglasa" deya surgan
xayollarining-da amalga oshishiga ishonolmaydi. Cho‘lpon qahramoni
ruhiyatidagi umidsizlikni izohlab yozadi: "Chunki borgan sari orqaga
ketmakdamiz ... taraqqiy asari ko‘rulmasdan, bir taraqqiyga o‘n tadanniy tayyor
turadir".
E’tibor berilsa, Cho‘lpon qahramonining nima uchun "ko‘zi yetmasligini"ni
izohlamoqchi bo‘lgani holda nima uchun o‘zining "ko‘zi yetmayotgani"ni izhor
qiladi. YA’ni, shu o‘rinda adib qahramoni ruhiy holatini izohlayotganini, baski,
jumlalar shunga muvofiq bo‘lishi lozimligini unutadi go‘yo. Aytmoqchimizki,
yuqoridagi gap mazmun jihatidan uzoq vaqt yurtidan ayro yashagan odamga
emas, ko‘proq shu yurt qozonida qaynayotgan kishiga — Cho‘lponning o‘ziga
taalluqlidir.
Demak, Muhammadiyor obrazining realistik chizgilarga molik bo‘lishida
unga muallif shaxsining singdirilishi muhim ahamiyatga ega ekan. Boshqa
tomondan, qahramonning o‘y-fikrlariyu xatti-harakatlariga turtki bergan
detallarning aksari ham adib bilgan real muhitdan olingan edi. Bizningcha,
ijodiy va hayotiy tajribaning yetishmagani tufayligina Cho‘lpon mavjud
imkoniyatlarni amalga oshirishga, real va ideal jihatlarni uyg‘unlashtirgan
badiiy barkamol xarakter yaratishga muaffaq bo‘lolgan emas. YA’ni, "Doktor
Muhammadiyor"da ma’rifatchilik realizmiga xos ichki ziddiyat yaxlit
butunlikka birikolmay, parokanda holida qolib ketadi.
Shu o‘rinda yana bir narsaga diqqatni jalb qilamiz. Ma’lumki, Yevropa
ma’rifatchiligida avvaliga ratsionalistik qarashlar yetakchilik qilgandi.
Ratsionalistlar inson aqlu zakovatigina jamiyatni o‘zgartirishi, uni adolat
30

asosiga qayta qurishi mumkin, deb hisoblaganlar. Ularning ommani ma’rifatli
qilish yo‘lidagi intilishlari, asarlarida aqlu zakovatlari tufayligina jamiyatdagi
o‘z o‘rnini, baxtini topolgan kishilarni ijobiy qahramon sifatida talqin qilishlari
ham shundan. Keyinroq, ma’rifatchilik harakatining so‘ng bosqichida,
ratsionalistik qarashlar kutilgan natijalarni bermagach, adabiyotda
sentimentalistik qarashlar oldingi planga chiqdi. Sentimentalistlar mavjud
ijtimoiy tartiblarning inson tabiatiga zidligini ko‘rsatish orqali uni g‘oyaviy-
hissiy inkor eta boshladi-lar.
Cho‘lpon ijodiy evolyutsiyasida esa, yuqorida ko‘rdik, buning aksi
kuzatiladi. Bu narsa, bizningcha, adibning konkret sharoit ta’sirida shakllangan
qarashlari bilan izohlanadi. Cho‘lpon mavjud ijtimoiy tartiblarning passiv hissiy
inkori bilanoq qoniqolmaydi, shu bois ham Eshmurodga faol shaxs —
Muhammadiyorni qarshi qo‘yadi. Ayni paytda, adib talqinidagi
Muhammadiyorning ham shuncha bilimi bilan yurtining taraqqiy qila olishiga
shubhalari borligi bejiz emas. O‘ylashimizcha, Cho‘lpon maqsadlarining
amalga oshishi uchun jiddiy kurashish lozimligini, ma’rifatchilik buning ilk
bosqichigina ekanligini teran his eta boshlagan. Afsuski, Cho‘lpon 1915 yildan
fevral inqilobiga qadar nelar yozganiyu nimalar qilgani haqida ma’-lumotga ega
emasmiz, biroq adibning fevral inqilobidan so‘ng qariyb ikki yil faol ijtimoiy-
siyosiy faoliyatda bo‘lishining o‘ziyoq yuqoridagi fikrimiz foydasiga guvohlik
beradi.
Cho‘lponning inqilobdan keyin yozilgan ilk hikoyasi — "Kleopatra" 1
uning
ijodiy evolyutsiyasini izchil kuzatishda muhim ahamiyatga molikdir. Hikoyani
nozik tahlil qilgan N.Vladimirova undagi ramzlar ostida botin ma’nolarni talqin
qilib, mazmunni zamona bilan, adib ruhiyati bilan bog‘laydi. Olimaning
ta’kidlashicha, hikoyadagi "yo‘l ayrilishida qolgan odam obrazi ham ramziy,
ham xarakterlidir... Taqdiri goh hokimiyatning yovuz kuchlariga, goh tabiatning
o‘jar dolg‘alariga bog‘liq bo‘lgan inson haqidagi Cho‘lponning o‘y-fikrlari,
1 1
Hikoya 1923 yilda e ’ lon qilingan bo ’ lsa - da , 1921 – yil avgustidan ilgari yozilgan . Chunki ayni shu vaqtda yozilgan
“ Kleopatra uyqusi ” nomli she ’ riga muallif “ Kleopatra ” nomli sochma hikoyaning tizma shaklidir ’, deya izoh bergan .
31

shubhasiz, zamonasining voqeligi bilan bog‘langan" 2
. Albatta, biz hikoya
mazmunining zamona bilan aloqasini zarracha bo‘lsin inkor qilolmaymiz, ayni
paytda, N.Vladimirovaning: "Cho‘lpon afsonada xayoliy bir hayotni
tasvirlagan, deyish to‘g‘ri bo‘lmas edi",- degan fikriga ham qo‘shilolmaymiz.
Zero, mazkur hikoyada ham Cho‘lpon borliqni badiiy aks ettirishning
norealistik yo‘lidan boradiki, fikrimizcha, u o‘zining ko‘p jihatlari bilan
romantizm adabiyoti namunasi bo‘la oladi. Shu o‘rinda yana bir e’tiborga loyiq
jihatga diqqatni tortmoqchimiz. Ma’lumki, Fransuz inqilobi kutilgan natijalarni
bermagach, ma’rifatchilik g‘oyalari inqirozga yuz tutib, Yevropa adabiyotida
romantizm yetakchi mavqeni egalagandi.
Qizig‘i shundaki, "Kleopatra" hikoyasi ham shunga o‘xshash —
Cho‘lponning fevral inqilobiga, muxtoriyatchilik harakatiga bog‘lagan umidlari
chilparchin bo‘lgan bir paytda yozilgandi. Adibning mavjud reallikdan
qoniqmay qolgani shunchalik ediki, u: "Xayol... xayol... yolg‘iz xayol go‘zaldir,
Haqiqatning ko‘zlaridan qo‘rqaman" deya e’tirof etgandi. Ma’lumingizki,
mavjud reallikdan qoniqmagan romantizm adabiyoti vakillari unga zid o‘laroq
xayoliy borliq yaratishga moyil edilar. Romantik adiblar ko‘pincha ko‘hna
o‘tmishga murojaat qilishar, ular tasvirlagan voqea-hodisalar ko‘proq uzoq,
ekzotikaga boy yurtlarda kechar edi. Bas, Turkiston voqeligidan qoniqmagan
Cho‘lpon ham hikoyasidagi voqealarni uzoq o‘tmishga, "u sirlar va
yashirinliklar uyasi bo‘lg‘on Misr"ga ko‘chiradi. Hikoyadagi Misr tabiati,
voqealar kechayotgan joylar tasviri romantik bo‘yoqlar bilan chiziladi,
tasvirdagi ekzotika muallif hislariga to‘yintirilganki, o‘quvchi ham beixtiyor
o‘sha xayoliy olamga ko‘chgandek bo‘ladi. Xuddi romantiklar kabi Cho‘lpon
ham kundalik hayotdagi tubanlik, siyqalashgan insoniy munosabatlaru hislarga
oliy tuyg‘ularni — romantik talqindagi sevgiyu sadoqatni qarshi qo‘yadi.
Cho‘lpon talqinidagi sevgi — inson xayoloti imkoni darajasida
mutlaqlashtirilgan, tog‘ chashmasidek musaffo, ilohiy bir qudratga egadirki, u
nainki odamni, olamni-da o‘zgartirishga qodir.
2 2
“O’zbek tili va adabiyoti”.-1992.-N2.-B.10
32

Cho‘lpon hikoyalari voqelikka munosabat turiga ko‘ra-da turfa xil: ularda
ko‘ngillarni sel qilguvchi sentimentallikdan zaharli kinoyagacha, dillarni mayin
titratuvchi liriklikdan o‘rtovchi fojelikkacha — baridan bor. Shu o‘rinda
adibning hajviy hikoyalari xususida ham to‘xtalib o‘tishimiz joiz. "Mushtum"
jurnalida e’lon qilingan "Taraqqiy" hikoyasi, aytish mumkinki, kuldirib
yig‘latadigan, yig‘latib kuldiradigan asardir. Bizni Cho‘lponning bu xil "jiddiy
kulgisi" sabablari, uni hosil qilish yo‘llari qiziqtiradi. O‘zining ilk hikoyalari
("Qurboni jaholat"dagi Mo‘minjon), publitsistik chiqishlari ("Vatanimiz
Turkistonda temir yo‘llar")dayoq Cho‘lpon yoshlar ma’naviyati, dunyoqarashi
masalalariga qiziqqan, ularning aksariyatida ijtimoiy inertlik, siyosiy
kaltabinlik, xudbinlik kabi illatlarni kuzatib o‘rtangan edi. Oradan qariyb o‘n yil
o‘tganidan so‘ng ham Cho‘lpon atrofida o‘shanday yoshlarni ko‘radi — ularni
ijtimoiy satira tig‘iga nishon qiladi.
II.BOB. “Kecha” romanining kompozitsion yaxlitligi
33

Konkret romandagi dramatik unsurlar salmog‘i, avvalo, asarda hikoya
qilinayotgan voqealarning yuz berish vaqti (syujet vaqti) va ularning hikoya
qilinish vaqti(kompozitsiya vaqti) nisbatiga jiddiy ta’sir qiladi. Zero, yechimga
tomon intilayotgan dramatik syujet voqealarning yuz berish vaqtini
tig‘izlashtirsa, romanga xos epik ko‘lamdorlik talabi bilan hikoya qilish vaqti
cho‘ziladi. E’tiborli jihati shundaki, dramatik unsurlar salmog‘i ustun bo‘lgan
romanlarda badiiy vaqt intensiv yo‘l bilan, epik unsurlar salmog‘i ustun bo‘lgan
romanlarda ekstensiv yo‘l bilan cho‘zilishi ko‘proq kuzatiladi. Boshqacha
aytsak, dramatik unsurlar salmog‘i ustun bo‘lgan romanda hikoya qilish vaqti
asosiy syujet voqealari bilan yondosh kechayotgan voqealarning "parallel" vaqti
hisobiga kengayadi, epik unsurlar salmog‘i ustun romanlarda esa asosiy syujet
voqealarining yuz berish vaqti uzunligi hisobiga cho‘ziladi. Bunga amin
bo‘lishimiz uchun 20-30-yillarda yaratilgan ilk o‘zbek romanlariga bir qurgina
nazar tashlash kifoya. Bizningcha, syujet vaqtining uzun-qisqaligiga ko‘ra
ularni quyidagi tartibda joylashtirish mumkin:
1) "Qullar"da–bir asrdan ziyodroq;
2) "O‘tgan kunlar"da–taxminan 6 yil;
3) "Sarob"da–taxminan 5 yil;
4) "Qutlug‘ qon"da–3 yilga yaqin;
5) "Kecha"da taxminan 9-10 oylar;
6) "Mehrobdan chayon"da–6 oyga yaqin;
7) "Dushman"da – taxminan 5 oyga yaqin vaqt oralig‘ida yuz bergan
voqealar qalamga olingan. Shuni ham aytish kerakki, "Dushman"ni istisno
qilsak, mazkur romanlar hajm e’tibori bilan bir-biridan katta (ya’ni, qalamga
olingan davrga mutanosib) farq qilmaydi. Albatta, bu asarlarning barida ham
dramatik unsurlar mavjud, biroq ularning epik unsurlar bilan nisbati turlicha.
Umuman olganda, roman ro‘yxatda qanchalik quyiroqdan joy olsa, undagi
34

dramatik unsurlar salmog‘ining ortib borishi kuzatiladi. Biroq buni qat’iy qoida
sifatida tushunish ham yaramaydi, zero, har qanday qoidada ham istisno
mavjud.
Aytaylik, "O‘tgan kunlar"da syujetning dramatiklik xususiyati "Sarob"ga
nisbatan ham, "Qutlug‘ qon"ga nisbatan ham kuchliroq namoyon bo‘ladiki,
buni A.Qodiriy romanining sarguzasht xarakteriga egaligi bilan izohlash
mumkin ko‘rinadi. Yoki, agar syujet vaqtidangina kelib chiqilsa, "Dushman"
syujetining dramatiklik xususiyatiga ko‘ra oldinda bo‘lishi kerakdek. Holbuki,
"Dushman"da shaxs dramasi yo‘q, ya’ni, unda realistik romanga xos problema
qo‘yilgan emas: sinflararo to‘qnashuvlar aniq bir g‘oyaviy pozitsiyadan turib
tasvirlanadi, xolos. O‘z-o‘zidan ravshanki, bu o‘rinda romaniy tafakkur haqida
gap ham bo‘lishi mumkin emas. Xullas, "Dushman" mafkura ta’sirida romanlik
sifatlaridan mahrum bo‘lgan romandir. "Dushman"dan farqliroq, "Sarob"ning
markaziga shaxs taqdiri qo‘yilgan: adib qahramonining ijtimoiy shart-sharoitlar
ta’siridagi ma’naviy-ruhiy tanazzuliyu fojiasini tasvirlashni niyat qilgan.
Aytish kerakki, mazkur niyat ham mafkura ta’siridan holi emas: A.Qahhor
"millatchilar" muhitining yemiruvchi kuchini, ularning milliy va sinfiy
mahdudligi individualizmga boshlashini ko‘rsatmoqchi, bu esa epik
tafsilotlarga kengroq o‘rin berilishini talab qiladi. Ikkinchi tomondan, qahramon
fojiasi "g‘oyaga ishonish–aldanish" sxemasi asosida talqin qilinadiki, bu narsa
syujet vaqtining cho‘zilishini taqozo etadi. Demak, konkret romandagi epik va
dramatik unsurlar nisbatiga syujet vaqti bilan bir qatorda muallif ko‘zlagan
g‘oyaviy-badiiy niyat, asar mavzusi, janr xususiyati ham sezilarli ta’sir qiladi.
E’tiborli jihati shundaki, "Kecha" o‘z davri romanlarining hammasi bilan ham
muayyan mushtarak nuqtalarga ega. Xususan, "Qutlug‘ qon" bilan mavzu va
ayrim syujet motivlaridagi o‘xshashlik, "Sarob"dagi psixologizm, "O‘tgan
kunlar"dagi sarguzashtlilik xususiyati, "Mehrobdan chayon"ning syujet-
kompozitsion xususiyatlari bilan yaqinlik shunday deyishimizga asos beradi.
35

"Kecha" romanini o‘qiganda A.Qodiriy ijodidan ta’sirlanish yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Cho‘lpon chuqur hurmat qilgan buyuk adibimizning qo‘sh romani
"Kecha" poetikasida sezilarli iz qoldirgani, shubhasiz. Bu haqda o‘z vaqtida
tanqidchi R.Otayev asosli va nozik kuzatishlarni bayon ham qilgandi 1
. Biroq
mu-naqqid bu masalaga chuqurroq to‘xtalishni maqsad qilmaganidan bo‘lsa
kerak "O‘tgan kunlar" bilan "Kecha"dagi obrazlar tizimini muqoyasa qilish
bilan cheklangan edi. Holbuki, A.Qodiriy romanlari, ayniqsa, "Mehrobdan
chayon"ning "Kecha" poetikasiga ta’siri haqida ancha mufassal to‘xtalish
mumkin. Xo‘sh, bu ikki romanning ichki qurilishidagi o‘xshashliklar nimalarda
namoyon bo‘ladi? Avvalo shundaki, "Mehrobdan chayon"da ham rivoya
vositasida drama yaratiladi va barcha tafsilotu epizodlar shu drama atrofida
uyushadi. Buning natijasi o‘laroq, A.Qodiriy romanida ham hikoya
qilinayotgan voqealarning yuz berish vaqti tig‘izlashadi – qahramonlar
hayotidagi juda qisqa bir davr qalamga olinadi. Bizningcha, har ikki romanda
kuzatiluvchi shu xil o‘zak xususiyat ularning poetikasidagi qator tutash
nuqtalarni yuzaga keltiradi.
Bu narsa, avvalo, ikkala adib yaratgan obrazlar tizimi, hususan, konfliktli
holat yaqinligida ko‘zga tashlanadi. "Mehrobdan chayon"dagi Ra’no – Solih
maxdum–Xudoyorxon uchligi "Kecha"da Zebi– Razzoq so‘fi – Akbarali tarzida
yangicha bir ifodasini topadi, desak xato bo‘lmaydi. Ra’no bilan Zebi orasidagi
o‘xshashlik shundaki, ularning har ikkisi ham ayni balog‘at davriga qadam
qo‘ygan, hayotdan baxt umidida yashayotgan va baxtli bo‘lishga har jihatdan
munosib–qalban va jisman go‘zal qizlardir. Ikkala romandagi ota ham–Solih
maxdum va Razzoq so‘fi – ixtiyoriy-majburiy ravishda qizlarining baxtiga
zomin bo‘ladilar. Xudoyorxonu Akbaralilar esa zo‘ru zarning, kengroq qarasak,
shaxs erkiyu haq-huquqlarini tan olmaydigan, u bilan hisoblashmaydigan
jamiyat – totalitarizm timsoli sifatida bo‘y ko‘rsatadilar. Qizig‘i shundaki,
keyinroq romanga qo‘l urgan boshqa bir buyuk adibimiz–Oybek ham "Qutlug‘
qon"da shu singari uchlikni yaratadi: Gulnor – Yormat–Mirzakarimboy. Ko‘rib
1 1
R.Otayev. tong yulduzi shu’lalari.- Sharq yulduzi.-1989.-N1.-B176-182
36

turganimizdek, 20-30-yillar o‘zbek adabiyotida ayni shu syujet motivi ancha
keng ishlangan ekan. Shunisi ham borki, chinakam san’atkor sifatida har uchala
adib ham mazkur sxemani o‘ziga xos tarzda jonlantiradi, talqin qiladi va
baholaydi.
"Mehrobdan chayon"da Ra’noning baxti shunday kulib turgan, ko‘z
ko‘rarlik, quloq eshitarlik, qo‘l yetarlik darajada edi; o‘ziga har jihatdan
munosib bir yigitni sevgan va sevilgan Gulnor ham baxtdan umidvor, zero,
unga ham monelik qiluvchi jiddiy sabab yo‘qday edi; o‘zining siqiq muhitida
baxtni faqat xayol qilish bilangina cheklangan, shu xayollariga-da kelajakdagi
"qora kunlar" dahshati omixta Zebining ahvol-ruhiyasi tamomila o‘zgacha.
Shunga ko‘ra, dramatik syujetga xos baxtiyorlikdan baxtsizlikka va aksincha
burilishlar bu asarlarda turlicha shakllantiriladi. Shu ma’noda, A.Qodiriy
romanida dramatizm, "Kecha"da tragizm elementlari ustun, deyish mumkin.
"Qutlug‘ qon" masalasiga kelsak, unda ham tragizm elementlari ustivor, biroq
bu endi sifat jihatidan o‘zgacharoq, sotsialistik realizm aqidalariga mos
optimistik ruhga yo‘g‘rilgan tragizmdir.
"Mehrobdan chayon" bilan "Kecha" poetikasining tutash nuqtalari ularning
dastlabki sahifalaridayoq ko‘zga tashlanadi. A.Qodiriy ham romanni bevosita
sahna-ko‘rinishdan boshlaydi: "bu kun odatdan tashqari yechilib ketgan" Solih
maxdum ukalari bilan loy o‘ynab o‘tirgan Ra’no ustiga kirib keladi-da, qizini
yengilgina koyiydi. "Kecha"da ham shunga o‘xshash holat: zavq-shavqqa to‘lib
o‘ynashayotgan qizlar ustiga Razzoq so‘fi kirib keladi-da, dag‘dag‘a soladi.
Qizig‘i shundaki, bir qarashdayoq o‘xshashligi sezilgan ayni shu nuqtadan
ikkala roman poetikasining farqli jihatlari ham bo‘rtib ko‘rina boshlaydi. Zero,
tashqi o‘xshashlik mohiyatan bir xil degani emas. E’tibor bering: A.Qodiriy
romanidagi ilk sahnaning oldingi planida Solih maxdum turadi, "Kecha"dagi
sahna markazida esa–Zebi. A.Qodiriy maxdum xonadoniga uning o‘zi bilan
"kirib kelsa", Razzoq so‘fining kirib kelishi nafaqat qizlar, adibning o‘ziyu
o‘quvchilar uchun ham kutilmagan hodisadek taassurot qoldiradi. Xo‘sh, shu
37

kichkinagina farqning biror jiddiy ahamiyati bormi? Bizningcha, bor.
Ma’lumki, ikkala yozuvchi ham ilk sahnadan keyinoq syujetni to‘xtatadi–biri
maxdumni, ikkinchisi so‘fini ta’riflashga o‘tadi. Sirtdan qaraganda mazkur epik
chekinishdan ikkala adib ham bir xil maqsadni – qahramonlardan biri haqida
mufassal ma’lumot berib, uni o‘quvchiga yaqindan tanishtirishni
ko‘zlayotgandek. Biroq, fikrimizcha, o‘sha ta’rifning berilish yo‘sini (manera)
turlicha bo‘lganidan pirovard natija, hosil qilinayotgan badiiy effekt turlicha
bo‘lib chiqadi.
A.Qodiriy klassik eposga xos rivoya yo‘sinini tanlaydi: u imkon qadar xolis
turib, bosiqlik bilan, yengilgina yumor aralash ta’rif beradi maxdumga.
Muhimi, adib maxdum oilasidagi ichki ziddiyatlarni boshdanoq
keskinlashtirishga, o‘quvchida qahramoniga nisbatan hukm maqomidagi
munosabatni shakllantirishga shoshilmaydi. Cho‘lpon esa aksincha yo‘l tutadi:
u avval boshdanoq so‘fi xona-donidagi ziddiyatlarni bo‘rttirishga harakat qiladi,
o‘zining qahramoniga munosabatini yashirmaydi–oshkor zaharxanda bilan
ta’riflaydi uni. Cho‘lpon, A.Kodiriydan farqli o‘laroq, boshdanoq o‘quvchiga
o‘zining g‘oyaviy-hissiy munosabatini "yuqtirish"ga, uning shuurida muayyan
retsepsion yo‘nalish (ustanovka) hosil qilishga intiladi. Birinchi galda uslubda
namoyon bo‘luvchi ushbu farqlarning mohiyati, tabiiyki, har bir yozuvchining
o‘zigagina xos rivoya yo‘siniyu ijodiy manerasi, ko‘zlagan g‘oyaviy-badiiy
niyatiyu ijodiy sajiya (temperamenti)sidagi turlichalik bilan izohlanishi
mumkin. Shundan kelib chiqsak, yuqorida tilga olganimiz–sirtdan o‘xshash
ko‘ringan ilk sahnalar ham mohiyatan turlichaligi ayon bo‘ladi. Deylik,
"Kecha"da sahnaning oldingi planida Zebining turishiyu Razzoq so‘fining kirib
kelishi bilan yuzaga kelayotgan kutilmaganlik effekti Cho‘lponning g‘oyaviy-
badiiy niyatiga muvofiq keladi. Zero, qizlarning o‘yin-kulgisidan zavqlanib,
nurli hislarga yo‘g‘rilib o‘tirgan kitobxonga so‘fining dag‘dag‘asi qizlardan
kam ta’sir qilmaydi. Ayni shu emotsional holat–o‘quvchida so‘figa nisbatan
38

hosil qilingan badiiy antipatiya – yozuvchi kitobxon shuurida shakllantirmoqchi
bo‘lgan retsepsion yo‘na- lish (ustanovka)ga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kezi kelganda "Mehrobdan chayon" bilan "Kecha" dagi dra- matik syujetdan
epik chekinishga o‘tishning yana bir farqli jihatiga to‘xtalib o‘tish zarur.
A.Kodiriy romanning dastlabki sahna-ko‘rinishini mantiqiy nihoyasiga
yetkazgachgina epik chekinishga o‘tadi. Agar romanning "Ra’noning egasi"
deb nomlangan birinchi bobini dramatik syujetining ilk ko‘rinishi deb qarasak,
keyingi ko‘rinish sifatida "bir o‘rdalik" deb nomlangan sakkizinchi bobni
ko‘rsatish mumkin bo‘ladi. Oradagi olti bob to‘lasicha maxdum va uning oila
a’zolarini ta’riflash, ularning o‘tmishiyu buguniga oid tafsilotlarni bayon
qilishga xizmat qiladi. Shu olti bobning adog‘ida A.Qodiriy: "Muhtaram
o‘qug‘uchini qahramonlarimizning bir qismi bilan tanishtirishni shu yerda
to‘xtatamiz. Ularning ichki va tashqi tabiatlari yaxshi yechilmagan bo‘lsa,
hikoyamiz ning davomida yana ham ochilib va kengayib borar, deb ortiqcha
tafsilga kirishmadik ", – deb yozadi. E’tibor berilsa, adibning o‘zi "tanishtirish"
(epik tafsilotlar) va "hikoya"(dramatik syujet)ni farqlayotgani seziladi. Ehtimol
shundandir, A.Qodiriy romanning tashqi qurilishida ham dramatik syujet
ko‘rinishlarini alohida boblarga, epik chekinishlarni alohida boblarga ajratadi.
Cho‘lpon esa bu o‘rinda ham o‘zgacharoq yo‘l tutadi. Avvalo shuni aytish
lozimki, Cho‘lpon asarning tashqi qurilishida dramatik va epik unsurlarni
alohida ajratishga harakat qilgan emas. Aksincha, u poetik tabiati jihatidan
turlicha bo‘lgan bu unsurlarni organik biriktirishga, uyg‘unlashtirishga intiladi
(bu maqsadga qay darajada erishganligi ikkinchi masala). Ikkinchi tomondan,
Cho‘lpon epik chekinishga o‘tish uchun ko‘rinishning nihoyalanishini har doim
ham kutib o‘tirmaydi: kelgan joyidayoq to‘xtatib, maqsadga o‘taveradi. Eslang:
Razzoq so‘fi kiriboq "Hima bu qiyomat!" deya dag‘dag‘a solib turgani holda
ko‘rinish to‘xtatib qo‘yiladi. So‘fi haqidagi tafsilotlar berilgach, ko‘rinish
uzilgan joyidan ulanadi. Cho‘lpon qo‘llagan bu usul, bir tomondan, dramatik
syujet shiddatini saqlashga, ikkinchi tomondan, o‘quvchi diqqatini(albatta,
39

qiziqishni ham) susaytirmasdan, syujet voqealaridan chalg‘itmasdan
tafsilotlarni taqdim qilishga imkon beradi.
Cho‘lpon "Kecha"ning dastlabki boblarida syujetni nechog‘li shiddat bilan
rivojlantirgani "Mehrobdan chayon" bilan qiyoslaganda yaqqol ko‘zga
tashlanadi. A.Qodiriy romanning dastlabki boblarida epik unsurlarga kengroq
o‘rin beradi. Bunga amin bo‘lish uchun dastlabki boblardagi syujet vaqti bilan
kompozitsiya vaqti nisbatiga e’tibor qilish kifoya. Romandagi dramatik
syujetning ilk ko‘rinishi Solih maxdumning masjiddan chiqib go‘sht olishiyu
o‘z hovlisiga kirib kelishidan boshlanadi. Maxdum asrga tayyor qilishlarini
buyurgan tansiq taom – manti o‘n yettinchi bob nihoyasidagina yeb bo‘linadi.
Shu asno dasturxon yig‘ishtirayotgan Ra’noga Anvar "xuftanga chiqmasligi"ni
bildiradiki, bundan xufton vaqti yaqinlashib qolgani anglashiladi. Demak, jami
56 bobga bo‘lingan romanning 17 bobida dramatik syujet voqealari bir joyda–
maxdum xonadonida, peshindan xuftonga qadar o‘tgan 6-7 soat oralig‘ida sodir
bo‘ladi. Shu 17 bobdan oltitasi (1, 8, 9, 10, 11, 17) sahna-ko‘rinish xarakteriga
ega bo‘lsa, qolgan o‘n bittasi qahramonlarning fe’l-atvori, shaklu shamoyili,
yashash tarzi, o‘tmishi haqidagi tafsilotlarni berishga xizmat qiluvchi epik
chekinishlardir. Ko‘rib turganimizdek, A.Qodiriy dramatik ko‘rinish va epik
chekinishlarni o‘rni bilan, navbatlashtirib berish orqali hikoya qilish vaqtini
cho‘zadi. Dramatik syujetda muhim o‘rin tutuvchi har bir personajning sahnaga
chiqishi yangi-yangi tafsilotlarni ergashtirib kelayotgandek. Deylik,
jilovxonadagi janjal bahona mulla Abdurahmon, Gulshan bahona saroyu haram
haqidagi tafsilotlarga o‘tiladi.
Badiiy asar kompozitsiyasi asardagi shakl unsurlarini badiiy mazmunni
ifodalash, g‘oyaviy-badiiy niyatni amalga oshi-rish uchun eng optimal tarzda
uyushtira olgan-olmaganligiga qarab baholanadi. Shunga asosan dadil aytish
mumkinki, Cho‘lpon "Kecha" kompozitsiyasini yuksak mahorat bilan yarata
bilgan. Demak,"Kecha"ning syujet-kompozitsion qurilishi yuqoridagi talablarga
to‘la javob berishi lozim keladi. Xo‘sh, Cho‘lponning g‘oyaviy-badiiy niyati
40

ijrosida asarning kompozitsiyasi qanday o‘rin tutadi? Modomiki Cho‘lponni
roman yozishga undagan narsa ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishu hodisotlar
mohiyatini bilish va shu bilish jarayonida yuzaga kelmish g‘oyaviy-hissiy
bahosini, dunyoyu davr konsepsiyasini ifodalash ekan, o‘zimiz qo‘ygan savolga
shu ikki vazifani uddalashda kompozitsiya (umuman, asar strukturasi)ning
rolini ko‘rsatish orqaligina javob berishimiz mumkin bo‘ladi.
Avvalo shuki, Cho‘lponning birinchi niyati romanga badiiy tadqiq uchun
imkon qadar keng hayot materialining jalb etilishini taqozo qiladi. Cho‘lpon
yaratgan syujet esa (albatta, tarmoqlari bilan birlikda) bunga yetarli imkon
yaratadi. Zero, romanning strukturaviy o‘zagi, bir qarashda Zebi fojiasini
ko‘rsatishgagina qaratilgan syujet o‘z rivoji davomida tarmoqlanib, jamiyatning
turli tabaqalari–mehnatkashlaru boylar, savdogarlaru ruhoniylar, amaldorlaru
chinovniklar, jadidlaru mustamlakachilar hayotini o‘z atrofida uyushtiradi.
O‘sha syujet vositasida inqilob arafasidagi Turkiston ijtimoiy voqeligining
bag‘oyat keng epik panoramasi yaratiladiki, uning qat-qatida muallifning o‘zini
o‘rtagan savollarga topgan ja-voblari botindir.
"Kecha"ning syujet-kompozitsion qurilishi, ayniqsa, muallif konsepsiyasini
ifodalash nuqtai nazaridan alohida diqqatga molikdir. O‘quvchisini biron lahza
ham nazardan qochirmagan Cho‘lpon aytmoqchi bo‘lgan gaplarini bosqichma-
bosqich aytishga, uni zeriktirmagan va hatto o‘ziga ko‘p-da sezdirmagani holda
fikrlarini singdirishga intiladi. Shu bois ham: 1) avvaliga dramatik syujetni
shiddat bilan rivojlantiradi–o‘quvchi diqqatini Zebi taqdiriga bog‘lab qo‘yadi;
2) bu syujet chizig‘ining rivoji sustlashishi bilan e’tiborni Miryoqub dramasiga
chalg‘itadi–o‘quvchi hali epik ko‘lam kengayganini idrok qilib ulgurmagani
holda uni "hazm" qila boshlaydi; 3) nihoyat, roman oxirlanishiga yaqin uni
hayot atalmish dolg‘ali, murakkabligu chigalliklarga to‘la bir ummonga
ro‘baro‘ qiladi.
41

Ta’bir joiz bo‘lsa, "Kecha" 13
ning strukturaviy tashkillanishini tog‘lardan
shiddat bilan oqib kelayotgan daryoning vodiyga yetgach yoyilib, sokin
oqishiga, uning o‘quvchisini bexos shu daryoga tushib ketgan odamga
o‘xshatgimiz keladi. Shiddatli oqimga tushganida o‘zini tamomila uning izmiga
topshirgan odam oqim sustlashganidagina atrofga alanglashga, nima bo‘lgani
haqida ozmi-ko‘pmi o‘ylashga imkon topar...boshqa birovi suvdan amallab
chiqqachgina, qirg‘oqda titrab-qaqshab o‘tirganida o‘ylay olar. Shunga
o‘xshash, "Ke-cha"ning o‘quvchisi ham roman oxirlay boshlaganda ortiga o‘gi-
riladi. Zero, ayni shu o‘rinlarda roman strukturasining mu-rakkablashuvi –
doim ham izchil tadrijiylikda bog‘lanmagan, turli makon va zamonda
kechayotgan voqealar mohiyatini tushunish istagi o‘quvchi uchun ehtiyojga
aylanadi. Shu ehtiyojni qon-dirishga intilgan o‘quvchi ongida endi ilgarigidek
Zebi bilan bog‘liq voqealar silsilasigina emas–butun romanning badiiy voqeligi
suratlanadi.
Mazkur mulohazalarga tayangan holda nazarimizda muhim ko‘ringan ikkita
xulosani qayd etib o‘tishni lozim hisoblaymiz:
–birinchidan, chinakam ijtimoiy-shaxsiy ehtiyoj mahsuli sifatida dunyoga
kelgan roman badiiy voqeligini real voqelikka zid, deyishlik maqbul emas.
Zero, bunday da’vo bilan chiqqan holda ijodkor yaratgan badiiy voqelikni real
voqelikka emas, ko‘proq o‘zimiz o‘z nuqtai nazarimizdan va o‘zga ma’no
asosida ko‘rgan voqelikka qiyoslagan bo‘lib chiqamiz. Masalan, Cho‘lpon va
Oybek romanlarida yaratilgan badiiy voqelik bir-birdan keskin farqlanadi, biroq
har ikki adib uchun ham o‘zi yaratgan badiiy voqelik real voqelikdan-da
realroq, buni tan olmaslik ijod va fikr erkinligini tan olmaslikka olib keladi;
–ikkinchidan, "Kecha" romanining kompozitsion butunligini birinchi galda
muallif konsepsiyasi belgilaydi. Modomiki asarni sistem butunlik sifatida
tushunar ekanmiz, o‘sha butunlikni tashkil etayotgan har bir unsur konsepsiyani
13
Cho‘lpon. Cho‘lpon nashriyoti .Toshkent 1993y
42

shakl-lantirish va ifodalashda muayyan funksiyani bajarishini e’ti-borda tutgan
holda uning boshqa unsurlar bilan bevosita va bilvosita aloqalarini diqqat bilan
o‘rganishimizga to‘g‘ri keladi.
43

II.1. “Kecha” romanida lirik, epik va drammatik turlarning
uyg’unligi
Adabiyotshunos S.Mamajonov Cho‘lpon romanini tahlil qilarkan, uning
o‘ziga xos bir jihatiga e’tiborni qaratadi: "Kecha va kunduz"da hikoya qilishdan
ko‘ra ko‘rsatish, harakat, sahnaviylik ustun turadi. Hamma voqea va
qahramonlarning holati, xatti-harakati, kurashi bevosita ko‘z oldingizda
namoyon bo‘ladi. Ularning ovozlarini, so‘zlashishidagi ohangni, qiliqlarini
eshitib turasiz, ko‘rib turasiz. Roman mustaqil va ammo bir-birini taqozo
qiluvchi sahnalardan tashkil topganday". Bizningcha, munaqqid "Kecha"
poetikasiga xos eng muhim xususiyatlardan birini o‘z vaqtida nozik ilg‘ab
olgan. Darhaqiqat, "Kecha" o‘zida dramatik unsurlarning salmoqdorligi bilan
2O-3O-yillar romanchiligimiz fonida alohida ajralib turadi. Dramatik unsurlar
salmog‘ining ustunligi "Kecha" kompozitsion qurilishini ko‘p jihatdan
belgilaydi. Agar "Kecha" romani sahnalardan tashkil topgan, degan fikrni qabul
qilsak, u holda asardagi "sahna"larni ikki tipga ajratish mumkin:
1) S.Mamajonov aytmoqchi,"mustaqil va ammo bir-birini taqozo qiluvchi",
asarning syujet o‘qini tutib turgan "sahna-ko‘rinishlar";
2) asarning epik qamrov ko‘lamini oshirishga, ba’zan birinchi tipdagi
"sahna-ko‘rinishlar"ni izohlashga xizmat qiluvchi, be-vosita rivoya bilan
bog‘liq "epizod-sahnalar".
"Kecha"ning asosiy syujet chizig‘ini birinchi tipga mansub sahna-
ko‘rinishlarning xronikali izchillikda joylashishi tashkil qiladi. Bu sahna
ko‘rinishlar o‘z navbatida kattaroq kompozitsion bo‘lak–"parda"larga
biriktirilishi mumkin. Albatta, mazkur sahna ko‘rinishlar rivoya qobig‘iga
o‘ralgan, rivoya vositasida tayyorlangan: ikkalasini bir-biridan ajratish mumkin
emas. Biroq rivoya ichidagi drama ham nisbiy mustaqillikka ega, pardalar
birlashgani holda o‘quvchi nazdida butun bir dramatik asar yuzaga keladi.
44

Fikrimizni oydinlashtirish uchun yuqorida aytganimiz yi-rikroq
kompozitsion bo‘lak–pardalardan biriga mufassalroq to‘xtalib o‘tish maqsadga
muvofiq. O‘ylashimizcha, "Kecha"ning dastlabki ikki bobini shartli ravishda
"birinchi parda" deb hisoblash mumkin. Agar tajribaga jazm etib, shu ikki bobni
drama "tili"ga o‘girmoqchi bo‘lsak, tubandagicha manzaraga duch kelamiz:
Birinchi parda.
1-ko‘rinish. Razzoq so‘fi xonadoni. Zebi bilan dugonasi Saltining
uchrashuvi. Mehmondorchilikka taklif. Onaning rozi- ligi. So‘fining dag‘dag‘a
bilan kirib kelishi.
2-ko‘rinish. So‘fi bilan Qurvonbibi suhbati. Qurvonbibi-ning so‘fini yo‘lga
solib, qizi uchun ruxsat olishi. Razzoq so‘fining chiqib ketishi.
3-ko‘rinish. Qizlarning xursandligi. Safar tadorigi.
4-ko‘rinish. Yo‘lga chiqish, aravadagi hangomalar.
5-ko‘rinish. Mehmonlarni kutib olish. Zebi bilan O‘lmasjon: dilning dilga
bog‘lanishi.
"Kecha"ning asosiy syujet chizig‘i shu xildagi dramatik ko‘rinishlar
silsilasidan tashkil topadi. Agar yuqoridagicha tajribani davom ettirilsa,
fikrimizcha, romanda jami yettita "parda"ni ajratish mumkin bo‘ladi. Bu yetti
pardaning beshtasi bevosita yoki bilvosita(markazga Akbarali chiqqan so‘nggi
qismlar) Zebi bilan bog‘liq bo‘lsa, qolgan ikkitasi Miryoqub bilan bog‘likdir.
Tabiiyki, mazkur ko‘rinishlar tasavvurimiz-dagi "sahna"da amalga oshadi, biz
ularni o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rish imkoniga ega bo‘lamiz. Tasavvurimizdagi
"sahna"da yuz bergan voqea-hodisalar oxir-oqibatda o‘ziga xos bir butunlik–
roman ichidagi dramani yuzaga keltiradi. Biroq romandagi dramatik unsurlar
salmog‘i qanchalik katta bo‘lmasin, o‘sha ko‘rinishlar tashkil etayotgan
dramatik butunlikka mustaqil hodisa sifatida qaray olmaymiz. Sababki,
45

dramatik butunlik roman badiiy voqeligining skeleti, xolos, ya’ni, unga jon va
qon bag‘ishlab turgan epik va lirik unsurlarsiz badiiy voqelik mavjud emas.
Eposning o‘zagi rivoya ekanligi ma’lum."Kecha"da rivoyaning o‘rni,
bajarayotgan funksiyalari unda dramatik unsurlarning salmoqdorligi bilan
belgilanadi. Bizningcha, Cho‘lpon romanida rivoyaning quyidagi uchta
funksiyasini ajratib ko‘rsatish mumkin: 1) dramatik ko‘rinishlarni tayyorlash; 2)
dramatik ko‘rinishlarni amalga oshirish; 3) asarning epik ko‘lamini oshirish va
yaxlit butunligini ta’minlash. Ravshanki, bularning dastlabki ikkitasi asar
syujeti bilan bog‘liq bo‘lsa, uchinchisi kompozitsiyaga aloqadordir. Shu o‘rinda
fikrimizga ayrim aniqliklar kiritib o‘tish zarurati yuzaga keladi. Asar syujeti
deganda biz yechimga tomon intiluvchi dramatik butunlik –Zebi bilan bog‘liq
voqealar silsilasini nazarda tutmoqdamizki, bu o‘rinda birmuncha shartlilik
borligi e’tiborda tutilishi lozim.
Mazkur shartni qabul qilgach, boshqa epizodlarning bari asarning epik
ko‘lamdorligini ta’minlashga xizmat qiladi – ularning bari asar
kompozitsiyasiga aloqadordir, deya olamiz. Shuning o‘ziyoq, bizningcha,
"Kecha"da rivoyaning yetakchi mavqega ega ekanligidan dalolatdir. Aytish
kerakki, "Kunduz"ning potensial mavjudligi e’tiborda tutilmasa, mohiyatan
bevosita Miryoqub bilan bog‘lik syujet chizig‘i (ancha mufassal ishlangan
ko‘rinishlar, ularni biz ikki "parda"ga birlashtirish mumkin deb o‘ylaymiz)
boshqa mayda epizodlar darajasiga tushib qolayotgandek, faqat epik
ko‘lamdorlikni ta’minlashgagina xizmat qilayotgandek taassurot qoldiradi.
Agar muddao shugina bo‘lganida mazkur syujet liniyasini bunchalik mufassal
ishlash(buning natijasida o‘rtada ikki bob to‘laligicha asosiy syujetdan uzilgan),
uni mustaqil dramatik butunlikka aylantirish shartmidi? Bizningcha, yo‘q.
Demak, Cho‘lpon bu o‘rinda faqat epik ko‘lamdorliknigina o‘ylagan emas,
boshqa maqsad bo‘lgan. YA’ni, u ikkinchi roman voqealari rivoji uchun o‘ziga
xos "start maydonchasi" bo‘lib xizmat qilishi lozim bo‘ladi. Boshqacha aytsak,
46

romanda ikkita dramatik butunlik boru, ulardan biri nisbiy tugallikka ega
bo‘lgani holda, ikkinchisi dilogiya tabiatidan kelib chiqib ochiq qoldirilgan.
Aytib o‘tganimizdek, "Kecha"da 14
rivoyaning asosiy vazifa-laridan biri r
sahna-ko‘rinishlarni hozirlash. Maqsad belgili, shu bois ham Cho‘lpon unga
erishish uchun zarur tafsilotlarnigina qalamga oladi. Konkret ko‘rinishni
hozirlovchi tafsilotlar salmog‘ini adib, bizningcha, ikki asosiy talabdan kelib
chiqqan holda belgilaydi: birinchidan, berilayotgan tafsilotlar sahna-ko‘rinishni
harakatlantirish uchun yetarli quvvat manbai (ya’ni, kalitli o‘yinchoq misoli:
kalit bir marta burab qo‘yilgach, o‘yinchoq mustaqil harakat qilaveradi) bo‘la
olishi lozim; ikkinchidan, tafsilotlar sahna-ko‘rinishning mohiyatini anglatish
(ya’ni qahramonlarning xatti-harakatlari, gap-so‘zlarining tub sabablarini)
uchun yetarli bo‘lishi darkor. Aytish kerakki, Cho‘lpon kitobxonni imkon qadar
tez roman voqeligiga olib kirishga intiladi, shu bois ham dastlabki boblarda
tafsilotlarga "xasis"lik kuzatiladi.
Muqaddima (prolog)dagi lirik tabiat lavhasi vositasida bahoriy xush kayfiyat
hosil qilgach, adib o‘quvchisida shu kayfiyat asosida Zebining ayni paytdagi
ahvol-ruhiyasi haqida umumiy tasavvur uyg‘otadi: "Zebi (Zebinisa)ning qish
ichi siqilib, zanglab chiqqan ko‘ngli bahorning iliq hoviri bilan ochila tushgan,
endi ustiga poxol to‘shalgan aravada bo‘lsa ham, allaqayerlarga, tola-qirlarga
chiqib yayrashni tusay boshlagan edi. Qish ichi ham keti uzilmagan sovchilar
bir-ikki haftadan beri kelishdan to‘xtaganlar, endi tashqari eshikning "g‘iyt"
etishi–bir-ikki ayolning astagina bosib, paranjisini sudrab kirib kelishiga dalolat
qilmas, hali endigina o‘n beshga qadam qo‘ygan bu yosh qizning go‘dak
ko‘nglini uncha cho‘chitmas edi
Ko‘ramizki, parchada o‘quvchi e’tiboriga havola etilayotgan tafsilotlar
aytarli ko‘p emas: qish ichi zerikkan qiz ko‘ngli safar orzusida ekani, uning
endigina o‘n beshga qadam qo‘yganiyu halitdan sovchilar darvoza turumini
14
Cho‘lpon. Cho‘lpon nashriyoti .Toshkent 1993y
47

buza boshlagani aytilgan, xolos. Biroq shu tafsilotlarning o‘ziyoq, avvalo,
Zebining xatti-harakatlarini, gap-so‘zlarini anglashga yordam beradi. Shu bilan
birga, zerikishdan kelgan safar orzusining ko‘ngilda ustivorligi (safarga taklif
qilinganida, otasi rozilik berganida kuzatilgan beadad quvonch) yoki "qish ichi
keti uzilmagan" sovchilardan bezorlik (tashqari eshik ochilganida kuzatilgan
bezovtalik) qizning keyingi xatti-harakatlarini, gap-so‘zlarini ("Qachon? –
"Otamdan darak yo‘q-ku?"–"O‘ynashmay o‘laylik, endi otam hech qayerga
chiqarmaydi...") belgilaydi ham.
O‘quvchini tezroq roman voqeligiga olib kirishga intilgan adib yuqoridagi
tafsilotlarni beriboq Zebini "sahna"da ko‘rsatadi: "Otasi bomdoddan kirmagan,
onasi sigir sog‘ish bilan ovora, o‘zi kichkina sahnni supurib turgan vaqtida
tashqari eshikning besaranjom ochilishi Zebining ko‘nglini bir qur seskantirib
oldi. Bir qo‘lida supurgisi, bir qo‘li tizzasida–yerga egilgan ko‘yi ko‘cha eshik
tomonga tikilib qoldi". Cho‘lpon qo‘llagan usulni yana drama tiliga o‘girishga
harakat qilsak, bizningcha, quyidagicha holat yuzaga keladi: nim qorong‘i
sahnada Zebi sahnni supurish bilan ovora, sahna ortidan esa muallif ovozi
keladi. Bevosita dramatik harakatning o‘zi esa Zebining hayrat aralash hadik
bilan tashqari eshikka tikilib qolishidan boshlanadi. Ko‘rinishning avvalida
o‘quvchi sahnadagi voqealarni muallif ko‘zi bilan (Saltining kirib kelishi,
ularning dastlabki gap-so‘zlari) kuzatsa, keyinroq muallif bilan yonma-yon
turib o‘z ko‘zi bilan ko‘radi. Romanning dastlabki boblariga xos xususiyat epik
tafsilotlarga juda kam o‘rin berilishidir. Boshqacha aytsak, bu o‘rinlarda epik
rivoya dramatik ko‘rinish uchun yordamchi vositadir, aniqrog‘i, dramatik
ko‘rinishning ichki unsuriga aylanadi.
"Kecha"ning o‘quvchisi ilk sahifalardanoq uning shoir qalamiga
mansubligini dildan his etadi. Asardan o‘rin olgan hayajonga to‘liq lirik
chekinishlar, hicsiyotga yo‘g‘rilgan go‘zal lavhalar mazkur hisni tobora
kuchaytirib boradi. Biroq "Ke-cha"dagi lirik unsurlar haqida gap ketganida
faqat asarning alohida o‘rinlarini emas, uning butun tarxiga singdirib
48

yuborilgan liriklik, keng ma’nodagi lirik-subyektiv ibtidoni tushunishimiz
lozim. Zero, muallif butun borlig‘ini parchalab, uning zarralarini asarning har
bir to‘qimasiga singdirib yuborganki, matn ortidan hassos va bezovta qalb egasi
Cho‘lpon bor bo‘yini ko‘rsatib turgandk bo‘ladi.
Realistik ijod tabiati shundayki, san’atkor voqelikni oddiygina tasvirlab yoki
u haqda mutlaq betaraf hikoya qilib qololmaydi. Zero, realist san’atkor o‘zi
tasvirlayotgan voqelikni bilish, unga o‘z munosabatini bildirishni ijodning
birlamchi maqsadi deb biladi. Realistik adabiyotning yetakchi janri bo‘lmish
romanda lirik ibtidoning mavjudligi, avvalo, shu narsa bilan izohlanishi
mumkin.
Modomiki "Kecha"da har uchala adabiy turga xos xususiyatlar uyg‘unligi
haqida gapirarkanmiz, ulardan har biri shu uch maqsadning amalga oshishida
qanday o‘rin tutishi xususida ham to‘xtalib o‘tish joiz. Tabiiyki, "Kecha"da
informatsiya asosan dramatik va epik unsurlar vositasida yetkaziladi. Biroq
o‘sha informatsiyani tom ma’nodagi badiiy informatsiyaga aylantiruvchi narsa
muallif shaxsi ekanligi ham ravshan.
Zero, dramatik va epik unsurlar obyektivlik illyuziyasini hosil qilsalar-da,
muallif ongiyu qalbida qayta ishlanganliklari uchun ham subyektivlikdan holi
emaslar. Ayni paytda, qahramonlar hayotida yuz berayotgan voqealar–
tasavvurimizdagi "sahna"da kechayotgan ko‘rinishlar–o‘z holicha ham
o‘quvchiga ta’sir qila oladi. Shunisi ham borki, dramadagi kabi bu o‘rinda ham
muallif shaxsi qisman dialoglarga singdirib yuborilgan. Ko‘ramizki, muallif
badiiy voqelikda akslangani kabi, badiiy voqelik ham muallif orqali akslanadi.
Demak, "Kecha"dagi epik, dramatik va lirik unsurlar o‘zaro organik birikib,
uyg‘un butunlikni tashkil qiladiki, ularni alohida olib ko‘rishga intilishimiz
shartli – faqat asarni tushunish yo‘lidagi amallardan biridir.
49

II.2. “Kecha” romanining strukturasida Zebo obrazining o’rni.
“Kecha”ning 15
eng dilbar qahramoni — Zebi obrazini yaratishda Cho‘lpon
“evrilish san’ati”ning beqiyos namunasini namoyon qiladi. Albatta, Zebining
ruhiyatini anglashda u yashayotgan mikromuhitni nazarda tutish lozim, lekin bu
narsa avvalgi bobda ko‘rilganidek yetakchi ahamiyat kasb etmaydi. Zero,
A.Qodiriy Ra’no haqida “tabiat xasis emas: tikandan gul, aridan bol
yarataveradi” degani kabi, Zebi ham Razzoq so‘fi xonadonida o‘sha sahovatli
tabiat mo‘jizasidek ajralib turadi. Romanning boshlanishida qo‘llangan
psixologik parallelizm usuli o‘quvchini qahramon olamiga olib kiradi. Lirik
peyzaj lavhasida ko‘rganimiz tabiatdagi jonlanish, hayot va erkinlik nash’asi
qiz ko‘nglidagi hislar bilan uyg‘unlik kasb etadi: “Zebi(Zebinisa)ning qish ichi
siqilib, zanglab chiqqan ko‘ngli bahorning iliq hovuri bilan ochila tushgan; endi
ustiga poxol to‘shalgan aravada bo‘lsa ham, allaqaylarga, dala-qirlarga chiqib
yayrashni tusay boshlagan edi”. Lekin qizning tuyg‘ulari, istagu intilishlari
ko‘nglining eng chuqur qatlamida botin, ularning yuzaga chiqish jarayonini
adib zo‘r mahorat bilan ko‘rsatadi.
O‘quvchi Zebini ilk bor quyidagi holatda ko‘radi: “Otasi bomdoddan
kirmagan, onasi sigir sog‘ish bilan ovora, o‘zi kichkina sahnni supurib turgan
vaqtida tashqari eshikning besaranjom ochilishi Zebining ko‘nglini bir qur
seskantirib oldi. Bir qo‘lida supurgisi, bir qo‘li tizzasida — yerga egilgan kuyi
eshik tomonga tikilib qoldi”. Ko‘ramizki, qahramoni ruhiga kirib olgan adib
borliqni uning sezgilari bilan qabul qiladi (“eshikning besaranjom ochilishi”),
ya’ni, introspeksiya usulidan foydalanadi. Yozuvchi qahramonidagi
psixofiziologik o‘zgarishni (ko‘ngilning seskanishi) qayd etadi-yu, uning dilida
nelar kechganini aytmaydi. O‘quvchi qarshisida tabiiy savol ko‘ndalang
bo‘ladi: sovchilardan bezgan qiz eshikning “besaranjom ochilishi”dan seskanib,
turgan joyida qotib qolgan dam dilida nelar kechdi? O‘zida mavjud psixologik
15
Cho‘lpon. Cho‘lpon nashriyoti .Toshkent 1993y
50

imkoniyatlarga tayangan va konkret hayotiy situatsiyadan kelib chiqqan
kitobxon avvaliga qiz dilida shirin tashvish, qo‘rqinchli umid hukmron deb
o‘ylashi tabiiy. Lekin Zebining eshikdan kirib kelgan dugonasi bilan muloqoti
bu fikrni tez yo‘qqa chiqaradi. “Salti endi gap ochdi:
— Erta saharlab chopganim bekor emas...
— Men ham sezganman... Yuragim bir qur seskanib ham oldi...
— Nimaga, o‘rtoqjon?
— O‘zingiz bilgan sovchilar balosi-da... Qish ichi keti uzilmadi.
— Menam bezganman, jonim qaqa... Shuning uchun bir qishloqqa chiqib
kelsakmikan deb edim...
— Nimasini aytasiz... Ariqdagi suv ham muzning tagidan chiqadi-ku.
Zebining yuzini, shu topda butun qish ichi to‘planib qolgan horg‘inlik
asarlari egallagan edi. Uning ikkala yuzi, ayniqsa, ko‘rpaning katta-katta
qovig‘iga tikilgan andishalik ko‘zlari hovur bosgan oynakning betiga o‘xshardi.
Aksincha, Saltining yuzlari charaqlagan yulduzday, sernash’a, quvnoq va har
qanday andishadan yiroq bo‘lib, ko‘nglining chuqur burchaklaridan chiqib
kelgan sevinch to‘lqunlarini aks ettirardi. Shu uchun u Zebining so‘ng
so‘zlaridagi og‘ir va mayuslikni payqay olmadi”. Ko‘ramizki, Cho‘lpon bu
o‘rinda psixologik kontrast yordamida qahramoni ruhiyasini ochishga harakat
qiladi. E’tibor qilinsa, Zebini chinakamiga tashvishga solgan sovchilar balosi
Saltini uncha tashvishlantirmayotgani seziladi. Uning: “Menam bezganman,
jonim qaqa” degani allaqanday bir ichki qoniqish hissi bilan aytilmoqda.
Ma’lumki, har ikki qiz ham endigina o‘n beshdan o‘n oltiga qadam qo‘ygan,
o‘sha davr sharoiti uchun bu yosh ayni turmushga chiqariladigan vaqt, ya’ni,
qizlar bunga ruhan tayyorlar. Saltining ko‘ngli, ayni situatsiyadagi aksariyat
qizlarda bo‘lgani kabi, shirin tashvishga yo‘g‘rilgan: bo‘lg‘usi turmushi haqida
ayrim shirin xayollar suradi, ayni paytda, yangicha turmushning o‘zi uchun
51

mavhum jihatlari diliga tashvish soladi. Zebidan farq qilaroq, Saltida zo‘r
tashvish uchun zohiriy sabab yo‘q, shu bois ham dugonasining “so‘zlaridagi
og‘ir va mayuslikni” payqay olmadi. Aksincha, Zebida “sovchilar balosi”dan
astoydil tashvishlanish uchun yetarli asos bor: avvalo, qiz ota-onasi orasidagi
munosabatlarni ko‘raverganidan oilaviy turmushdan bezillab qolgan;
ikkinchidan, o‘zi bilan zarracha hisoblashmaydigan otasining fe’lini o‘ylab ham
qo‘rqadi. Shu tashvishlardan umidsizlangan qiz dilidagi mayuslik uning
tabiatiga xos bo‘lgan hayotsevarlik, serzavq-sernash’alikka soya soladi. YA’ni,
oila muhitida o‘zini qafasdagidek his qilgan Zebi hislarini jilovlashga, ruhini
jism qafasida tutishga majbur. Lekin botindagi narsa zohirga chiqmay qolishi
mumkin emas, zero, insonning his-tuyg‘ulari nechog‘lik o‘zgaruvchan
bo‘lmasin, uning tabiatini belgilovchi ichki “yadro” muqim xarakterga ega.
Umuman, Zebi obrazini yaratishda Cho‘lpon qahramonidagi
psixofiziognomik (mimika, yuz-ko‘z ifodasi) o‘zgarishlarni ko‘pincha qayd
etmaydi. Ma’lumki, “barcha hislar o‘ziga maxsus tovush ohangi, yuz ifodasi va
ishoralarga ega” Shunga ko‘ra, ruhiy tahlilning dinamik prinsipida
psixofiziognomik parallelizmlar qahramonning muayyan vaqtdagi ruhiy
holatini moddiylashtiruvchi unsurlardan biri sifatida tushuniladi. Cho‘lpon bu
narsaga yetarli e’tibor bermasa-da, uning o‘rnini qahramoniga nisbatan
o‘quvchida uyg‘otgan badiiy simpatiya hisobiga to‘ldiradi. Gap shundaki,
kitobxon kundalik turmushida yuz-ko‘z ifodalarini ko‘p kuzatgan, ular haqida
muayyan tasavvurga ega. Badiiy simpatiya mavjudligi uchun ham Zebining gap
so‘zlari orqali uning ruhiga kirolgan o‘quvchi psixofiziognomik holatni
xayolida osongina tiklaydi (sxematik tarzda ifodalamoqchi bo‘lsak, bu jarayon
quyidagicha kechadi: Zebining muayyan paytdagi xatti-harakatlari va gaplari —
ruhiy holat — shunga mos yuz-ko‘z ifodasi).
Albatta, romanning ikkinchi qismida, O.Sharafiddinov aytmoqchi, Zebi
taqdirining davomi qalamga olinishi ehtimoldan holi emas. Dilogiyaning
nomlanishi, yozuvchining “Novvoy qiz” hikoyasida “inqilobgacha —
52

inqilobdan so‘ng” sxemasining sinab ko‘rilgani ham bu fikrni ma’lum ma’noda
quvvatlaydi. Lekin Zebi keyingi romanda xarakter mantiqiga muvofiq harakat
qiladimi yoki... Yaxshisi, bu savolni ochiq qoldirgan ma’qulroq ko‘rinadi, zero,
ming yillik tariximizning ayni shu parchasidan mantiq izlash... qiyin.
Zebining tevaragida harakat qiluvchi personajlar ruhiyatini ham Cho‘lpon,
asosan, dinamik prinsip vositasida ochib beradi. Ularning ayrimlari, xususan,
Salti bilan O‘lmasjon to‘g‘risida yuqorida qisman to‘xtaldik. Bizningcha, bu
prinsip asosiga qurilgan xarakterlar ruhiyatini to‘laroq tushunish uchun ularni
qadam-baqadam kuzatish lozimdirki, Zebi haqida so‘z yuritganda biz shunga
amal qildik. Lekin epizodik personajlar haqida gapirganda bu narsa zarur emas,
chunki badiiy asarda ularning xarakteri va ruhiyatini atroflicha ochish maqsad
qilinmaydi, balki ayrim qirralarigina beriladi.
Masalan, Cho‘lpon Zebining kundoshlari talqinida ularning barisi uchun xos
bo‘lgan xudbinlikka alohida e’tiborni qaratadi. Avvalo shuni aytish kerakki,
ularning xudbinligi o‘zlari yashagan mikromuhit shart-sharoitlaridan kelib
chiqadi. To‘rttagacha xotin olishga ruhsat bergan shariat ularning hammasiga
bir ko‘z bilan qarashni, har jihatdan bir xil ta’minlashni ham talab qiladi. Biroq
bu narsa, tabiiyki, kamdan-kam odamning qo‘lidan keladi, natijada o‘z-o‘zidan
kundoshlar orasida raqobat kelib chiqadi. Kundoshlar raqobatining ichki
dvigateli — “menga!” hissi ularning tabiatiga singib ketadi va ko‘p jihatdan
xatti-harakatlarini belgilaydi. “Menga!” hissining poymol qilingani
Poshshaxonni kuydirsa, Xadichaxon uning kuyganidan xursand bo‘lgani holda
yayrab yurgan Sultonxonni kuydirish, buni o‘z ko‘zi bilan ko‘rish istagi oldida
ojizlik qiladi. Aslida-ku, Xadichaxon eridan tamom umidini uzgan, taqdirga tan
berib, faqat mol-dunyodan ko‘prog‘iga ega bo‘lish umidida yashaydi, xolos.
Lekin yuqoridagi kabi mayda intilishlar bot-bot vujudini kemiradi, zero,
kundoshlar kelmaganida er ham, mol-davlat ham faqat uniki bo‘lur edi.
Cho‘lpon kundoshlar orasidagi munosabatlarni nihoyatda jonli va ishonarli
tasvirlaydi. Epizodik personajlar ruhiyati haqida gapirganda konkret epizodning
53

o‘zidangina kelib chiqish yaramaydi, aksincha, alohida sahna asar voqeligi
kontekstida olinishi lozimdir. Aks holda, qahramonning ayni paytdagi ruhiy
holatini, uning o‘yidagini anglash dushvor. Misol tariqasida mingboshining
mirzasi Hakimjonni olaylik. Hakimjon ayollarga taalluqli gaplarni ikir-
chikirigacha bilishidan achchiqlangan Miryoqub “Men Hakimjonning
mingboshi dodhoga beshinchi xotin bo‘lib tegmaganiga hayronman” deya uzib
oladi. Hakimjon o‘zini oqlamoq uchun: “...ish bo‘lsa ham shu yerdaman, ish
bo‘lmasa ham. Bo‘sh vaqtim ko‘p... zerikaman. O‘tgan-ketgan xotin-xalaj, qiz
bolalarni to‘xtatib gapga solaman”,- deydi. Aytish mumkinki, bu narsa
Hakimjon xarakteriga ozmi-ko‘pmi ta’sir qilgan. Uning Sultonxon bilan ilk
uchrashuvda o‘zini tutishi ham shundan dalolat berib turadi. Keyinroq,
Sultonxonni o‘z hujrasida qoldirib chiqqan Hakimjonning mingboshiga:
“Chakki qilib qo‘yibsiz, xo‘jayin! Btlmadim, bu ishning oqibati nima
bo‘larkin?.. Munday nozik vaqtda xizmatga qaramaydi, xo‘jayin”,- deya
nasihatomuz, o‘zini balanddan olib gapirishida endi o‘ziga, o‘z kuchi va aqliga
ishongan, yosh bolani koyiyotgan odam siyog‘i bor. Gap shundaki,
Sultonxonning xiyonati, hujrada shivirlab aytilgan gap-so‘zlar (albatta,
Sultonxon erini yomonlab, Hakimjonni maqtagan: bu, bir tarafdan,
minnatdorlik izhori, ikkinchi tomondan, maylni kuchaytirish vositasi sifatida
zaruratdir) uning o‘ziga bahosini nechog‘il oshirgan bo‘lsa, mingboshiga
bergan bahosini shunchalik tushirgan. Psixologlarning ta’kidlashicha, hali intim
munosabatlarda bo‘lmagan yigitga nisbatan tajribali erkakda mardonalik hissi
kuchliroq keladi. Hakimjoning hujrasiga qaytib, qo‘rqib-qaltirab o‘tirgan
Sultonxonga qarata “Qo‘rqmang, siz o‘z uyingizda o‘tiribsiz...” deya qat’iyat va
ishoch bilan gapirishi buning yorqin dalilidir, zero, birmuncha ilgari u bunga
mutlaqo qodir emas edi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, romandagi dinamik prinsip asosiga qurilgan
xarakterlar ruhiyati ko‘proq dramaturgik usul yordamida ochiladi. Ayniuqsa
54

zebi obrazi romanning kompozitsion strukturasiga o’zgacha ohang
bag’ishlagan.
55

Xulosa
Cho‘lponning shaxs va ijodkor sifatida, xususan, nosir sifatidagi shakllanishi
jadidchilik g‘oyalari ta’sirida kechganki, adibning ilk ijodini ulardan ayro holda
tushunish va baholash maholdir. Yozuvchining "Qurboni jaholat" va "Doktor
Muhammadiyor" hikoyalarida kuzatilgan g‘oyaviy-ma’rifiy didak-tikaning
ustivorligi, xarakterlarning nuqtai nazaridangina talqin qilinishiyu baholanishi,
mavjud voqelikning sentimental yoxud ratsionalistik inkori kabi qator
xususiyatlar ham shundan dalolatdir. Shu bilan birga, "Doktor Muhammadiyor"
hikoyasi tahlili Cho‘lponning ilk mashqlaridayoq realistik va didaktik
adabiyotga xos xususiyatlar ziddiyatga kirishganini ko‘rsatadi. Yosh adib ibratli
qahramon yaratish maqsadini ko‘zlagani holda qahramonini o‘zining
tajribasidan kelib chiqib talqin qiladi, unga o‘zining o‘y-hislarini singdirib
yuboradi. Bu esa Cho‘lponning ijodda mavhum g‘oyadan emas, real hayotdan
kelib chiqish ehtiyojini sezayotganidan, vujudida san’atkor va tashviqotchi
kurasha boshlaganidan dalolatdir. Normal ijodiy o‘sishda bu kurash san’atkor
foydasiga hal bo‘lishi tabiiy edi, biroq Cho‘lpon ijtimoiy faoliyat qozonida
qaynagani uchun-da uning ijodiy tamoyillaridagi o‘zgarishlar ko‘proq tashqi
ta’sir natijasida yuz berdi.
Xususan, o‘zi kurashgan maqsadlariga yetish umidi kesilgan pallada u
reallikdan xayolot olamiga qochishga intiladiki, she’riyatida bo‘lganidek, nasriy
ijodiga ham romantik talqin ("Kleopatra", "Yo‘l esdaligi") kirib keladi.
Kuzatishimizcha, Cho‘lpon nasrida hayotni badiiy aks ettirish tamoyillari
g‘oyaviy-ma’rifiy didaktikadan romantik talqinga, undan realistik tahlilu
tasvirga tomon o‘zgarib boradi. Shunga o‘xshash ijodiy tadrij A.Fitrat, juz’iy
farqlar bilan A.Qodiriy faoliyatida ham kuzatilishi mumkin. Xuddi shunga
o‘xshash jarayon Yevropa adabiyotida yuz yildan ziyodroq kechganki, bu
asrimiz boshidagi milliy adabiyotda taraqqiyot templari nechog‘li shiddatli
bo‘lganligidan dalolatdir.
56

Cho‘lponning kichik nasriy asarlarini kuzatganda uning chin ma’nodagi
ijodkor shaxs, izlanuvchan, yangilikka o‘ch inson bo‘lganiga amin bo‘lamiz.
Uning hatto bir janr doirasidagi asarlari ham turfa janr xususiyatlarini namoyon
etishi, tasvir vositalariyu ifoda yo‘sinining rang-barangligi shunga dalolat
qiladi. Cho‘lpon milliy adabiyotimizda endigina qaror topayotgan janr
formalarining imkoniyatlarini to‘la namoyon qilishga intilganki, uning
tajribalari o‘zbek nasri rivoji uchun muhim ahamiyatga molik edi. Izlanuvchan
adib xorijiy adabiyotlarga xos usul va vositalarni dadillik bilan adabiyotimizga
tadbiq qildi, tajriba qilishdan, bu yo‘lda muvaffaqiyatsizlikka uchrashdan
cho‘chib o‘tirmadi. Eng muhimi, adib g‘arb adabiyotiga xos usulu vositalarni
milliy adabiyotimiz an’analari bilan uyg‘unlashtirishga intildiki, bu narsa
ularning adabiyotimizda o‘rinlashib qolishiga puxta asos yaratdi.
Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligining takomilida Cho‘lponning munosib
hissasi bor. Xususan, "Oydin kechalarda" novellistik hikoyaning
adabiyotimizdagi ilk va mumtoz namunasi sanalishi mumkin. O‘zi
tasvirlayotgan milliy turmush va milliy psixologiyani juda yaxshi bilgan adib
hikoyani qurishda jahon adabiyotidagi eng ilg‘or tajribalarga tayandi. Jumladan,
adib "obyektiv" tasvir imkoniyatlaridan maksimal foydalandi, badiiy voqelikka
turli nuqtalardan qarash("nuqtai nazar"ning siljishi), introspeksiya,
"kutilmaganlik effekti" kabi vositalarni samarali qo‘lladi. Adabiyotimiz uchun
yangi bo‘lmish mazkur usul va vositalarning milliy ruhga yo‘g‘rilgan holda olib
kirilgani o‘quvchi ommani bu xildagi asarlarni qabul qilishga tayyorlashni
osonlashtirishi jihatidan muhim edi. Adibning "Nonushta" hikoyasi esa
voqeaband syujetning yo‘qligi, asarning asosan dialoglardan tashkil topishi
bilan o‘ziga xosdir. Ushbu hikoyasida Cho‘lpon naturalistik adabiyotga xos
tasvir manerasini, konsepsiyani kompozitsiya vositasida ifodalash
("kompozitsion tafakkur) yo‘llarini tajriba qilib ko‘rdi. Tabiiyki, bu nav
tajribalar ham yangi bo‘g‘in nosirlar uchun, ham yangicha badiiy didi
shakllanayotgan o‘quvchi omma uchun muhim edi.
57

Mohiyat e’tibori bilan shunga o’xshash xususiyat Cho’lponning “Kecha”
romaniga ham xosdir.
Demak, biz yuqoridagi fikr va fasllardan quyidagicha xulosalarga keldik:
Birinchidan, Cho’lponning safarnoma ocherk va hikoyalarining strukturasi,
o’ziga xoslig bilan ajralib turilishini tahlil qilishga urindik;
Ikkinchidan, Cho’lponning safrnoma va ocherklardagi adib mahorati va
kompozitsion biutunligini baholi qudrat tahlil qildik
Uchinchidan, adib hikoyalaridagi ijodkor uslub hamda hikoyalarning janriy
qurilishlarini o’rgandik;
To’rtinchidan, “Kecha” romaniga tugallanmagan asar sifatida yondashdik.
Sababi uning kompozitsion butunligi faqat “Kecha va kunduz” butunligida
namoyyon bo’lishini e’tirof etdik;
Beshinchidan, Cho’lponning mahorati tufayli “Kecha” romanida uchchala
tur (liriklik, epiklik va dramatik) sinkretik holda namoyyon bo’lganini tahlil
qilindi.
Oltinchidan, Asarning bosh qahramonlaridan biri Zebi romanning
shakllanishi va ifodalanishida yetakchi ahamiyatga ega ekanligi o’rganildi;
58

Foydalanilgan adabiyotlar ro’y х ati
1. Karimov I.A Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. –T.. Ma’naviyat,
2008. 136-137.
2. Abdulla Ulug‘ov Cho‘lpon badiiyati “O‘zbek tili va adabiyoti”.-
1992.-N2.-B.10
3. Adabiy turlar va janrlar (Tarixi va nazariyasiga oid): 3 jildlik. 1 jild.-
T.,1991
4. M.Qo‘shjono. “Kecha va kunduz” romanida obrazlar tizmasi// O‘zbek
tili va adabiyoti.-1992.-N3-4
5. N.Karimov. Cholpon.-T.,1991
6. O.Sharafaddinov. Cho‘lpon. –T.,1991;
7. R.Otayev. tong yulduzi shu’lalari.- Sharq yulduzi.-1989.-N1.-B176-
182
8. Cho‘lpon. Adabiyit nadir.-T.:Cho‘lpon,1994.--B.77
9. Абдулла Авлоний. Бурунги ўзбек вақтли матбуотининг тарихи.
Нашрга тайёрловчи Ш.Ризаев. Китобда: Миллий уйғониш. – Т.,
“Университет”, 1993 й.
10. Абдулла Қодирий. Диёри Бакр. – Т.: Янги аср авлоди, 2007.
11. Абдулла Қодирий. Ғирвонлик Маллавой. – Т.: Ғафур Ғулом
номидаги адабиёт ва сан’ат нашриёти, 1987.
12. Баҳодир Карим. Абдулла Қодирий. – Т.: Фан, 2006.
13. Долимов У. Туркистонда жадид мактаблари. – Т.: Университет,
2006.
14. Жалолов А. ХIХ аср охири ва ХХ аср бошларида ўзбек адабиёти.
– Т.: 1991.
15. Жалолов А., Ўзганбоев Ҳ. Ўзбек ма’рифатпарварлик
адабиётининг тараққиётида вақтли матбуотнинг ўрни. – Т.: Фан,
1993.
16. Зиё Саид. Танланган асарлар. – Т.: 1974.
59

17. И.Мирзаев. Абдулла Қодирийнинг ижодий эволюцияси. –Т.: Фан,
1977.
18. Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар. – Т.: МА’навият,
1999.
19. Норматов У. Қодирий мў’жизаси. – Т.: ЎЗбекистон, 2010.
20. Саидов Ҳ. Ма’рифат либосидаги озодлик. – Т.: Шарқ, 2000.
21. Тоғаев О. Публицистика жанрлари. – Т.: Ўқитувчи, 1976.
22. Ўзбек миллий энциклопедияси, 12-том.
23. Ўзбекистоннинг янги тарихи. Биринчи китоб. Туркистон чор
Россия c и мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарқ, 2000.
24. Қосимов Б. Адабиёт ва инқилобий ҳаракат. “Шарқ юлдузи” ж..
1984 й., 1-сон.
25. Қосимов Б., Долимов У. Ма’рифат дарғалари. – Т.: Ўқитувчи,
1990.
26. Қосимов Б.Миллий уйғониш. Т.: Ма’навият, 2002.
27. Ҳожи Муин. Танланган асарлар. – Т.: Ма’навият, 2005
28. .Cho‘lpon. Cho‘lpon nashriyoti .Toshkent 1993y
IV. Internet ma’lumotlari .
1. www. tdpu. uz
2. www. pedagog. uz
3. www. Ziyonet. uz
4. www. Ziyo o‘z som
60

Купить