Chor Rossiyasi davrida sanoatlashuv tarixi tarixshunoslik tahlili

TALABA:________________________________ 
FAN:  Manbashunoslik va tarixshunoslik 
MAVZU:  Chor Rossiyasi davrida sanoatlashuv tarixi tarixshunoslik tahlili
1  MUNDARIJA: 
Kirish……………………………………………………………………….……....3 I bob. 
Turkistonda sanoatlashuv jarayonlarining boshlanishi va 
tarixshunoslikdagi 
talqini……………………………………………………………………………….6 1.1. XIX 
asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston iqtisodiyoti 
tarixshunosligi...................................................................................................
.......6 1.2. Yog‘-moy va oziq-ovqat sanoati rivojlanishining statistik 
tahlili……..……..11 II bob. Infrastruktura rivoji, ijtimoiy o‘zgarishlar va 
ilmiy xulosalar…,………....21 2.1. Temir yo‘l qurilishi – sanoatlashuvning 
asosiy omili sifatida(tarixshunoslik tahlili)
……………………………………………………………………………..21 2.2. Turkiston 
sanoatlashuvida rus va xorijiy sarmoyadorlar roli (Nobel, Vatau va 
boshqalar)………………………………………………………………………....26 
Xulosa…………………………………………………………………………..…34 
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………………..…36 2  KIRISH 
Mavzuning   dolzarbligi.   XIX   asrning   ikkinchi   yarmi   va   XX   asr   boshlari
Turkiston   o‘lkasi   tarixida   tub   burilish   davri   bo‘ldi.   Rossiya   imperiyasi
tomonidan   o‘lkaning   zabt   etilishi   nafaqat   siyosiy   boshqaruvning
o‘zgarishiga,   balki   mintaqa   iqtisodiy   tizimining   jahon   bozoriga
integratsiyalashuviga   ham   sabab   bo‘ldi.   Ushbu   davrda   boshlangan
sanoatlashuv   jarayonlari   Turkistonning   an’anaviy   agrar   qiyofasini
o‘zgartirib,   uni   imperiyaning   yirik   xomashyo   va   sanoat   tugunlaridan
biriga aylantirdi. 
Bugungi   kunda   ushbu   mavzuni   o‘rganishning   dolzarbligi   bir   necha
omillar   bilan   belgilanadi.   Birinchidan,   Chor   Rossiyasi   davridagi   sanoat
siyosati   mustamlakachilik   xarakteriga   ega   bo‘lsa-da,   u   mintaqada   ilk
zavod-fabrikalar,   temir   yo‘llar   va   zamonaviy   bank   tizimining
shakllanishiga   asos   bo‘ldi.   Ikkinchidan,   o‘tgan   asrning   turli   davrlarida
(inqilobgacha,   sovet   davri   va   mustaqillik   yillarida)   ushbu   jarayonlarga
berilgan   baholar   turlichadir.   Ushbu   qarashlarni   tarixshunoslik   nuqtayi
nazaridan qiyosiy tahlil qilish, tariximizni soxtalashtirishlardan xoli, xolis
o‘rganish   imkonini   beradi.   Uchinchidan,   sanoatlashuv   jarayonida
mahalliy   tadbirkorlar   va   ishchilar   tabaqasining   shakllanishi   milliy
o‘zlikni   anglash   va   keyingi   ijtimoiy   harakatlar   uchun   iqtisodiy   zamin
yaratganini tushunish g‘oyat muhimdir. 
Tadqiqotning o‘rganilish darajasi (Tarixshunoslik tahlili). Mavzu bo‘yicha
adabiyotlarni uchta asosiy davrga bo‘lib tahlil qilish mumkin: 
1.Inqilobgacha bo‘lgan rus tarixshunosligi: I. Geyer, V. Masalskiy va 
A. 
Kuropatkin   kabi   mualliflar   asarlarida   sanoatlashuv   jarayoni
imperiyaning   "madaniyat   tarqatuvchi"   missiyasi   sifatida   talqin
qilingan.   Ularning   asarlari   statistik   ma’lumotlarga   boyligi   bilan
manbashunoslikda yuksak qimmatga ega.  2.Sovet davri tarixshunosligi: P. Galuzo, M. Aminov va boshqa olimlar
tadqiqotlarida sanoatlashuv asosan sinfiy kurash va o‘lkaning 
Rossiya 
3  proliatariyati   tomonidan   "qutqarilishi"   prizmasidan   ko‘rilgan.
Garchi   bu   davrda   ko‘plab   arxiv   hujjatlari   ilmiy   muomalaga
kiritilgan bo‘lsa-da, xulosalar ko‘p hollarda mafkuraviylashgan edi.
3.Mustaqillik davri o‘zbek tarixshunosligi: Akademik H. Ziyoev, Sh. 
Abdullaev,   R.   Shamsutdinov   kabi   olimlar   o‘z   asarlarida
sanoatlashuvning   asl   mohiyati   —   o‘lkani   Rossiya   sanoati   uchun
xomashyo yetkazib beruvchi manbaga aylantirish bo‘lganini arxiv
hujjatlari asosida isbotlab berdilar. 
Shuningdek, mahalliy sarmoyadorlarning iqtisodiyotdagi ulushi 
yangicha qarashlar asosida o‘rganilmoqda. 
Tadqiqotning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida XIX asrning
ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkistonda faoliyat yuritgan sanoat
korxonalari, transport tizimi va iqtisodiy muassasalar olingan. Tadqiqot
predmeti   esa   ushbu   jarayonlarning   rivojlanish   qonuniyatlari,   ularning
ijtimoiy   oqibatlari   va   mavzuning   ilmiy   adabiyotlarda   aks   etish
darajasidir. 
Tadqiqotning   maqsadi   va   vazifalari.   Ishning   asosiy   maqsadi   Chor
Rossiyasi   davrida   Turkistonda   kechgan   sanoatlashuv   jarayonini
tarixshunoslik   nuqtayi   nazaridan   tahlil   qilish   va   uning   mintaqa
taraqqiyotidagi   o‘rnini   xolis   baholashdir.   Ushbu   maqsadga   erishish
uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 
• Sanoatlashuvning asosiy bosqichlari va yo‘nalishlarini (paxta, 
konchilik,  oziq-ovqat) aniqlash; 
• Temir yo‘l qurilishining o‘lka iqtisodiyoti va sanoatiga ta’sirini 
ko‘rsatib  berish; 
• Sanoat sohasiga xorijiy va rus sarmoyasining kirib kelishi 
mexanizmlarini  tahlil qilish; 
• Mahalliy tadbirkorlarning sanoatlashuvdagi ishtiroki va ulushini 
o‘rganish;  • Mavzuning turli davrlar tarixshunosligidagi talqinlarini 
qiyoslash va umumiy  xulosalar chiqarish.  4  Tadqiqotning metodologiyasi. Kurs ishini yozishda tarixiylik, 
mantiqiylik, tizimlilik va qiyosiy-tahliliy metodlardan foydalanildi. 
Jarayonlar o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy kontekstidan kelib chiqib 
o‘rganildi va statistik ma’lumotlar sifat tahlili bilan to‘ldirildi. 
Tadqiqotning   manbalar   bazasi.   Ishda   Turkiston   viloyati   va   uning
viloyatlari (Farg‘ona, Sirdaryo, Samarqand) bo‘yicha har yillik "Obzorlar",
statistik   ma’lumotnomalar,   arxiv   hujjatlari   to‘plamlari   hamda   rus   va
o‘zbek tarixchi olimlarining monografik tadqiqotlaridan foydalanildi. 
5  I BOB. TURKISTONDA SANOATLASHUV JARAYONLARINING
BOSHLANISHI VA TARIXSHUNOSLIKDAGI TALQINI 
1.1. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston iqtisodiyoti
tarixshunosligi. 
XIX   asrning   ikkinchi   yarmi   va   XX   asr   boshlarida   Turkiston   o‘lkasida
kechgan   iqtisodiy   jarayonlar,   xususan,   sanoatlashuvning   boshlanishi
tarix   fanida   eng   ko‘p   muhokama   qilingan   mavzulardan   biridir.   Ushbu
davr   iqtisodiyoti   tarixshunosligini   o‘rganish   orqali   biz   nafaqat   o‘tmish
faktlarini,   balki   turli   davrlarda   ushbu   faktlarga   qanday   siyosiy   va
mafkuraviy   yondashilganini   ham   ko‘rishimiz   mumkin.   Mavzuga   oid
adabiyotlar   tizimini   uchta   yirik   bosqichda   tahlil   qilish   maqsadga
muvofiqdir 1 . 
1.  Inqilobgacha  bo‘lgan  rus  tadqiqotchilari va  amaldorlarining asarlari.
Rossiya   imperiyasi   Turkistonni   bosib   olgach,   o‘lkaning   iqtisodiy
resurslarini   o‘rganish   uchun   ko‘plab   ekspeditsiyalar   va   statistik
tadqiqotlar   tashkil   etdi.   Bu   davr   tarixshunosligining   asosi   —   o‘lkani
imperiya ehtiyojlariga moslashtirishni asoslab berish edi. 
• V.I. Masalskiyning "Turkestanskiy kray" (1913) asari ushbu davrning 
eng 
mukammal iqtisodiy ensiklopedi
yasi hisoblanadi. Muallif o‘lkada
paxtachilikning rivojlanishi, ilk zavodlarning qurilishi va xomashyo
bazasining holati haqida boy statistik ma’lumotlar beradi. Biroq, u
sanoatlashuvni faqat Rossiya manfaatlari nuqtayi nazaridan ijobiy
hodisa sifatida baholaydi. 
• I.I.   Geyerning   "Turkestanskiy   kray"   (1908)   darsligida   esa   o‘lkaning
ma’muriy va iqtisodiy tuzilishi tahlil qilinib, sanoat korxonalarining
viloyatlar   bo‘yicha   taqsimlanishi   ko‘rsatib   o‘tilgan.   Ushbu
mualliflar   o‘lkani   "xomashyo   manbai"   sifatida   ko‘rsalar-da,
ularning   asarlaridagi   raqamlar   bugungi   kun   tarixchilari   uchun
eng muhim birlamchi manba bo‘lib xizmat qiladi.  1  Masalskiy V.I. Turkestanskiy kray. (Polnoye geograficheskoye opisaniye nashego otechestva). – SPb.: Izdaniye 
Devriyena, 1913. – B. 412. 
6  2. Sovet davri tarixshunosligi: Sinfiy kurash va sanoatlashuv talqini. 
1920-1980-yillar oralig‘ida yaratilgan adabiyotlarda Turkiston sanoati 
tarixi mutlaqo boshqacha rakursda yoritildi. 
• P.G. Galuzoning "Turkestan — koloniya" (1929) asari inqilobdan 
keyingi ilk  yillarda yaratilgan bo‘lib, unda Chor Rossiyasining 
Turkistondagi sanoat  siyosati keskin tanqid qilinadi. U o‘lka 
iqtisodiyoti "metropoliya  (Rossiya)ning xizmatkori"ga 
aylantirilganini isbotlashga harakat qiladi 2 .  • M.S. Aminovning 
"Ekonomika Sredney Azii" kabi tadqiqotlarida  sanoatlashuv 
jarayoni o‘lkada ishchilar tabaqasining shakllanishi va bu 
tabaqaning inqilobiy harakatlardagi roli nuqtayi nazaridan 
o‘rganiladi. Sovet  davri tarixshunosligining yutug‘i shundaki, bu 
paytda ko‘plab arxiv hujjatlari  tizimlashtirildi, biroq barcha 
xulosalar "rus ishchisi o‘zbek dehqoniga  sanoatni o‘rgatdi" 
degan mafkuraviy qolipga solib qo‘yildi. 
3. Mustaqillik davri o‘zbek tarixshunosligi: Milliy manfaatlar va yangicha
yondashuv.   1991-yildan   so‘ng   o‘zbek   tarixchilari   arxiv  hujjatlarini  milliy
manfaatlar prizmasidan qayta tahlil qila boshladilar. 
• Akademik H. Ziyoev o‘zining ko‘p jildlik tadqiqotlarida Rossiya
sarmoyasining o‘lkaga kirib kelishi aslida mahalliy
hunarmandchilikning inqiroziga va xalqning iqtisodiy qaramligiga
sabab bo‘lganini ko‘rsatib berdi.  • Sh. Abdullaev va K. Rajabov kabi
olimlarning ishlarida inqilobgacha bo‘lgan mahalliy sarmoyadorlar
(boylar)ning sanoatdagi ulushi, ularning jadidchilik harakati bilan
iqtisodiy bog‘liqligi yangi ma’lumotlar asosida yoritildi. 
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, XIX asr oxiri – XX asr boshlari Turkiston 
iqtisodiyoti tarixshunosligi murakkab yo‘lni bosib o‘tdi. Bugungi kunda 
ushbu  2  Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. (Ocherk istorii kolonialnoy politiki tsarizma v Sredney Azii). – M., 1929. – B. 56. 
7  davrni o‘rganishda inqilobgacha bo‘lgan statistikani, sovet davri arxiv 
tahlilini va mustaqillik yillari xolis qarashlarini uyg‘unlashtirish talab 
etiladi. 
Chor   Rossiyasining   Turkistondagi   sanoat   siyosati   klassik
mustamlakachilik   modeliga   asoslangan   edi.   Ushbu   siyosatning   asosiy
maqsadi   o‘lkani   Rossiya   markaziy   sanoat   tumanlari   uchun   arzon
xomashyo   manbaiga   va   tayyor   mahsulotlar   sotiladigan   kafolatlangan
bozorga aylantirishdan iborat bo‘lgan. Tarixshunoslikda ushbu xarakter
bir necha nazariy va amaliy yo‘nalishlar orqali isbotlanadi 3 . 
1.   Xomashyo   yo‘nalishidagi   ixtisoslashuv   Rossiya   sanoat   siyosatining
eng   yaqqol   mustamlakachilik   belgisi   —   sanoatning   faqat   birlamchi
ishlov berish bosqichida to‘xtab qolganidir 4 . 
• Paxtachilik   misolida:   Turkistonda   yuzlab   paxta   tozalash   zavodlari
qurilgan   bo‘lsa-da,   ularning   vazifasi   faqat   chigitni   tolada   ajratish
edi. Toladan tayyor mato to‘qiydigan yirik to‘qimachilik fabrikalari
o‘lkaning   o‘zida   qurilishiga   yo‘l   qo‘yilmagan.   Buning   o‘rniga   tola
Rossiyaning   Ivanovo   yoki   Moskva   fabrikalariga   olib   ketilgan,   u
yerda   tayyorlangan   mato   esa   bir   necha   barobar   qimmat   narxda
yana Turkistonga qaytarib sotilgan. 
• Iqtisodiy   qaramlik:   Bu   tizim   o‘lka   iqtisodiyotini   metropoliyaga
(markazga)   qattiq   bog‘lab   qo‘ydi.   Mahalliy   sanoat   mustaqil
rivojlanish imkoniyatidan mahrum etildi. 
2.   Sanoat   korxonalarining   bir   tomonlama   joylashuvi   Sanoat
korxonalarini   joylashtirishda   mahalliy   aholi   ehtiyojlari   emas,   balki
eksport qulayligi asosiy o‘ringa chiqdi. 
• Zavodlarning aksariyati temir yo‘l bekatlari yaqinida va paxta ko‘p 
yetishtiriladigan Farg‘ona vodiysida to‘plandi.  3  Abdullaev Sh. Turkistonda mustamlakachilik siyosati: iqtisodiy jihatlar. – T.: Fan, 2004. – B. 89. 
4  Sagdullaev A., Kostetskiy V. O‘zbekiston tarixi (XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshi). – T.: Sharq, 2013. – B. 144. 
8  • Bu   holat   o‘lka   hududlarining   notekis   rivojlanishiga   olib   keldi.
Sanoatlashuv  "nuqtali"  xarakterga   ega   bo‘lib,   u   umumiy   iqtisodiy
yuksalishga   emas,  balki xomashyo  oqimini tezlashtirishga   xizmat
qildi. 
3. Sarmoya va texnologiya ustidan nazorat Turkiston sanoatiga 
kiritilgan sarmoyalarning asosiy qismi rus va xorijiy banklar qo‘lida edi. 
• Banklarning   roli:   Peterburg   xalqaro   tijorat   banki,   Rus-Osiyo   banki
kabi muassasalar paxta xaridini to‘liq monopoliyaga oldi. Mahalliy
boylar   va   tadbirkorlar   ko‘p   hollarda   ushbu   banklarning   kichik
vositachilari darajasiga tushirib qo‘yildi. 
• Texnologik qaramlik: Zavodlar uchun barcha uskunalar va ehtiyot 
qismlar  Rossiya yoki Yevropadan 
keltirilgan.  Mahalliy muhandislik yoki 
mashinasozlik kurtaklari shakllanishiga imkon berilmagan. 
4. Ishchi kuchi va milliy kamsitish Sanoat siyosatining ijtimoiy jihati ham
mustamlakachilik mohiyatini ochib beradi. 
• Malakali ishchilar va ma’murlar asosan Rossiyadan ko‘chirib 
keltirilgan. 
Mahalliy aholi esa sanoatning eng og‘ir, malaka talab qilmaydigan 
va kam haq to‘lanadigan qismlariga (yuk tashish, qora mehnat) 
jalb etilgan. 
• Bu   holat   jamiyatda   etnik   asosdagi   ijtimoiy   tabaqalanishni   keltirib
chiqardi:   rus   ishchisi   "privilegiya"ga   ega   tabaqa,   mahalliy   ishchi
esa "mardikor" sifatida ko‘rildi. 
Xulosa:   Chor   Rossiyasining   sanoat   siyosati   Turkistonda   sanoatning
paydo bo‘lishiga turtki bergan bo‘lsa-da, bu taraqqiyot o‘lka manfaatlari
uchun   emas,   balki   imperiya   iqtisodiy   qudratini   oshirish   uchun   xizmat
qildi. Nazariy jihatdan bu jarayonni "mustamlakacha sanoatlashuv" deb
atash mumkin.  Turkistonning Chor Rossiyasi sanoat tizimiga integratsiyalashuvi aynan 
paxta tozalash sanoatidan boshlandi. Rossiya to‘qimachilik 
fabrikalarining Amerika 
9  paxtasiga   qaramligini   kamaytirish   maqsadida   Turkistonni   "paxta
bazasi"ga   aylantirish   strategiyasi   ishlab   chiqildi.   Bu   jarayon   o‘lkada
birinchi   zamonaviy   sanoat   korxonalarining   vujudga   kelishiga   turtki
bo‘ldi 5 . 
1. Sanoatning shakllanish bosqichlari va texnik taraqqiyot Paxta 
tozalash sanoati rivojini tarixiy manbalar asosida uchta bosqichga 
bo‘lish mumkin: 
• Ilk   bosqich   (1880-1890-yillar):   Bu   davrda   ilk   "jin"   (paxta   tozalash)
mashinalari   paydo   bo‘ldi.   1880-yillarda   Toshkent   va   Farg‘ona
vodiysida   birinchi   zavodlar   qurildi.   Ularning   texnik   quvvati   past
bo‘lib, asosan qo‘l mehnati yoki hayvon kuchi bilan ishlatilgan. 
• Yuksalish   bosqich   (1890-1905-yillar):   Temir   yo‘l   (Kaspiyorti   va
Toshkent temir yo‘li) qurilishi bilan zavodlar soni keskin ortdi. Bug‘
va   elektr   energiyasi   bilan   ishlaydigan   uskunalar   keltirila
boshlandi. 
• Monopoliyalashuv bosqichi (1905-1914-yillar): Paxta sanoati yirik rus
banklari   (Rus-Osiyo,   Azov-Don)   va   firmalari   ("Kauffman",   "Vatau")
nazoratiga o‘tdi. 
2. Statistik ko‘rsatkichlar va hududiy taqsimot V.I. Masalskiy va I.I. Geyer
ma’lumotlariga   ko‘ra,   1910-yilga   kelib   Turkistonda   paxta   tozalash
zavodlari   soni  200  tadan   oshib   ketgan.   Ularning  asosiy   qismi   Farg‘ona
viloyatida   (jami   zavodlarning   70-80%   qismi)   joylashgan   edi.   Bu   holat
Farg‘ona   vodiysini   imperiyaning   eng   yirik   xomashyo   "sex"iga
aylantirganini ko‘rsatadi 6 . 
3. Tarixshunoslikdagi talqinlar Paxta sanoatining o‘rganilishi 
tarixshunoslikda turlicha yondashuvlarga ega: 
• Rus imperiya tarixchilari: Paxta sanoatini o‘lkaga "sivilizatsiya" olib 
kelgan omil sifatida ko‘rsatishgan. Ularning asarlarida paxta 
maydonlarining  5  Obzor Ferganskoy oblasti za 1911 god. – Skobelev: Tipografiya Ferganskogo oblastnogo pravleniya, 1914. – B. 32.  6  
Shamsutdinov R. "Turkiston sanoatida mahalliy sarmoyadorlarning o‘rni". // Markaziy Osiyo tarixi masalalari 
to‘plami. – Andijon, 2010. – B. 76. 
10  kengayishi va zavodlar sonining ortishi Rossiya iqtisodiy qudrati 
bilan bog‘liq muvaffaqiyat deb talqin etilgan. 
• Sovet   davri   olimlari:   Paxta   sanoatining   rivojlanishini   "kapitalistik
ekspluatatsiya"   sifatida   o‘rganishgan.   Ular   e’tiborni   ko‘proq
zavodlardagi   og‘ir   mehnat   sharoiti   va   paxta   monopoliyasi
oqibatida g‘allachilikning inqirozga uchraganiga qaratishgan. 
• Zamonaviy o‘zbek tarixchilari: Tadqiqotlarda "paxta yakkahokimligi" 
(monokultura) atamasi keng qo‘llanilmoqda. Olimlar (masalan, Sh.
Abdullayev)   paxta   sanoati   orqali   mintaqaning   oziq-ovqat
xavfsizligi   zaiflashgani   va   iqtisodiyotning   bir   tomonlama   (faqat
xomashyoga   yo‘naltirilgan)   bo‘lib   qolganini   arxiv   hujjatlari   bilan
isbotlab bermoqdalar. 
4.   Mahalliy   tadbirkorlarning   ishtiroki   Tarixshunoslikda   yangi   yo‘nalish
—   bu   paxta   sanoatida   mahalliy   sarmoyadorlarning   (masalan,
Yunusboyevlar,   Mirkomilboy   Mirmansurboyev)   tutgan   o‘rnidir.   Ular
nafaqat   rus   sarmoyasi   bilan   hamkorlik   qilganlar,   balki   o‘zlarining
xususiy zavodlarini  qurib,  rus monopoliyasiga  qarshi raqobatlashishga
harakat   qilganlar.   Bu   esa   milliy   burjuaziyaning   shakllanishida   paxta
sanoati lokomotiv bo‘lganini ko‘rsatadi. 
1.2. Yog‘-moy va oziq-ovqat sanoati rivojlanishining statistik tahlili 
Turkistonda   paxtachilikning   keng   ko‘lamda   yoyilishi   o‘z-o‘zidan
ikkilamchi   xomashyo   —   chigitni   qayta   ishlash   zaruratini   tug‘dirdi.   Bu
esa   o‘lkada   yog‘-moy   sanoatining   jadal   rivojlanishiga   olib   keldi.   Shu
bilan   birga,   shahar   aholisining   ko‘payishi   va   rus   ko‘chmancilarining
kelishi   oziq-ovqat   sanoatining   (un   tortish,   pivo   tayyorlash,
qandolatchilik) zamonaviy shakllarini vujudga keltirdi. 
1.   Yog‘-moy   sanoatining   shakllanishi   va   o‘sish   dinamikasi   Chigitdan
moy   olish   avvaliga   mahalliy   usulda   (juvozlarda)   amalga   oshirilgan bo‘lsa, XIX asr oxiridan boshlab birinchi bug‘li va elektr pressli zavodlar
paydo bo‘ldi. 
11  • Statistik ma’lumotlar: V.I. Masalskiy ma’lumotlariga ko‘ra, 1890-yilda
o‘lkada atigi bir nechta yog‘ zavodi bo‘lgan bo‘lsa, 1910-yilga kelib
ularning   soni   30   tadan   oshdi.   Eng   yirik   zavodlar   Qo‘qon,
Kattaqo‘rg‘on va Namangan shaharlarida joylashgan edi. 
• Eksport   va   ichki   bozor:   Ishlab   chiqarilgan   paxta   yog‘ining   bir   qismi
mahalliy   aholi   ehtiyojlari   uchun   ishlatilgan   bo‘lsa,   tozalangan
(rafinatsiyalangan)   yuqori   sifatli   yog‘lar   Rossiyaning   markaziy
guberniyalariga va hatto xorijga eksport qilingan. 
2. Un tortish va don mahsulotlari sanoati Turkistonda g‘allachilik paxta 
foydasiga qisqargan bo‘lsa-da, shaharlarda yirik bug‘li tegirmonlar 
qurilishi jadallashdi. 
• Texnik yangilanish: An’anaviy suv tegirmonlari o‘rnini Germaniya va
Rossiyadan   keltirilgan   zamonaviy   uskunalar   bilan   jihozlangan
tegirmonlar   egalladi.   1914-yilga   kelib   Toshkent,   Samarqand   va
Ashxobod shaharlarida o‘nlab yirik un zavodlari faoliyat yuritgan. 
• Tarixshunoslikdagi   talqin:   Sovet   davri   tarixchilari   (masalan,   M.
Aminov)   ushbu   sohani   o‘rganar   ekan,   un   sanoatining   rivojlanishi
mahalliy   mayda   tegirmonchilarni   xonavayron   qilganini
ta’kidlaydilar. Mustaqillik davri 
tadqiqotch
ilari esa buni tabiiy
texnologik va bozor
iqtisodiyotining talabi sifatida baholaydilar. 
3. Boshqa oziq-ovqat tarmoqlari 
• Pivo   va   vinochilik:   Rus   amaldorlari   va   harbiylari   ehtiyoji   uchun
Toshkent   va   Samarqandda   pivo   zavodlari   (masalan,   I.   Pervushin
zavodi) hamda vinochilik korxonalari barpo etildi. 
• Qandolatchilik va tamaki: Mahalliy xomashyoga asoslangan kichik 
tamaki 
fabrikala
ri va qandolat sexlari ham sanoatlas
huvning statistik
ko‘rsatkichlarida muhim o‘rin egallaydi.  12  4.   Sanoatning   ijtimoiy-iqtisodiy   ahamiyati   Yog‘-moy   va   oziq-ovqat
sanoati paxta tozalash sanoatidan farqli o‘laroq, yil davomida ish bilan
ta’minlash xususiyatiga ega edi. Bu esa Turkistonda doimiy (mavsumiy
bo‘lmagan) ishchilar qatlamining shakllanishiga yordam berdi. Statistik
tahlillar   shuni   ko‘rsatadiki,   1914-yilda   ushbu   sohada   band   bo‘lgan
ishchilar  soni   umumiy   sanoat   ishchilarining  qariyb   15-20  foizini  tashkil
etgan. 
Chor   Rossiyasi   Turkistonni   bosib   olgach,   o‘lkaning   boy   mineral-
xomashyo   resurslari   imperiya   sanoatchilari   va   geologlarining   diqqat
markazida   bo‘ldi.   XIX   asrning   ikkinchi   yarmi   va   XX   asr   boshlarida   tog‘-
kon   sanoati   Turkiston   iqtisodiyotining   strategik   tarmog‘iga   aylandi.
Ushbu   jarayonni   o‘rganishda   inqilobgacha   bo‘lgan   tadqiqotchilar   (V.
Masalskiy,   I.   Mushketov)   va   zamonaviy   tarixchilarning   qarashlari
muhim o‘rin tutadi. 
1. Ilk geologik qidiruv ishlari va konlarning ochilishi Turkistonning tog‘-
kon   boyliklarini   tizimli   o‘rganish   1870-yillardan   boshlandi.   Mashhur
geolog   I.V.   Mushketov   va   G.D.   Romanovskiy   kabi   olimlar   o‘lkada   ilk
geologik xaritalarni tuzdilar. 
• Ko‘mir   sanoati:   Turkistonning   o‘zida   sanoat   rivojlanishi   uchun
yoqilg‘i zarur edi. Farg‘ona vodiysidagi Qizilqiya va Sulukta ko‘mir
konlari, shuningdek, Toshkent yaqinidagi Angren (u paytda kichik
miqyosda)   konlari   o‘rganila   boshlandi.   1900-yilga   kelib
Turkistonda ko‘mir qazib olish yiliga 3 million pudga yetdi. 
• Neft   sanoati:   1880-yillarda   Farg‘ona   vodiysining   Chimyon   va
Moylisoy   hududlarida   neft   konlari   topildi.   1904-yilda   birinchi   neft
haydash zavodi qurildi. Bu o‘lka sanoatida energetika inqilobining
boshlanishi edi. 
2.   Xorijiy   sarmoyaning   kirib   kelishi   va   ta’siri   Turkistonning   tog‘-kon
sanoati o‘zining boshlang‘ich davridayoq xalqaro kapitalning qiziqishiga sabab   bo‘ldi.   Rossiya   imperiyasi   o‘zi   yetarli   sarmoyaga   ega   bo‘lmagani
uchun G‘arb 
13  davlatlarining (Angliya, Fransiya, Germaniya) sarmoyadorlariga 
eshiklarni ochib berdi. 
• Britaniya sarmoyasi: Turkiston konchiligida ingliz kapitali yetakchi 
edi. 
Masalan,   "Farg‘ona   neft   sohasida   aksiyadorlik   jamiyati"   kabi   yirik
kompaniyalarda   ingliz   va   fransuz   sarmoyadorlari   asosiy
aksiyalarga egalik qilgan. 
• Nobel   va   Rotschildlar:   Mashhur   Nobel   birodarlari   Farg‘ona
vodiysidagi neft  konlarini o‘zlashtirishda   faol  ishtirok  etdilar.  Ular
zamonaviy burg‘ulash texnologiyalarini olib kirdilar. 
• Sarmoya siyosatining oqibatlari: Xorijiy sarmoya texnik taraqqiyotni
tezlashtirdi, biroq topilgan barcha foyda o‘lka iqtisodiyotiga emas,
balki   Yevropa   banklariga   oqib   ketdi.   Bu   esa   "mustamlakacha
sanoatlashuv"ning yana bir isboti edi. 
3.   Rangli   metallurgiya   va   qimmatbaho   metallar   Turkiston   tog‘larida
qadimdan   oltin,   kumush   va   mis   qazib   olingan.   Rossiya   ma’murlari
ushbu konlarni qayta tiklashga urindilar. 
• Oltin qidiruvlari: Amudaryo sohillarida va Ohangaron vodiysida oltin
yuvish   ishlari   olib   borildi.   Biroq,   texnik   qiyinchiliklar   va   sarmoya
yetishmasligi   tufayli   yirik   oltin   sanoati   inqilobgacha   shakllanib
ulgurmadi. 
• Mis va qo‘rg‘oshin: Qoramazor va Konsoy hududlarida mis va 
qo‘rg‘oshin  rudalari qazib olindi. 
4. Tarixshunoslikdagi talqinlar va statistik tahlil Tog‘-kon sanoati rivoji 
tarixshunoslikda turlicha baholangan: 
• Inqilobgacha bo‘lgan mualliflar: Ushbu jarayonni o‘lkaning yashirin
boyliklarini "uyg‘otish" va uni jahon bozoriga olib chiqish deb
atashgan.  14  • Sovet tarixchilari: Xorijiy kapitalning kirib kelishini "imperialistik 
talon-taroj" deb baholab, ishchilarning yer ostidagi o‘ta og‘ir 
mehnat sharoitlarini (12-14 soatlik ish kuni) hujjatlar bilan 
ko‘rsatib berganlar. 
• Mustaqillik  davri tarixchilari: E’tiborni o‘lka  boyliklarining Rossiya  va
G‘arb   manfaatlari   uchun   chetga   olib   ketilishi   oqibatida   o‘lka
ekologiyasi   va   resurslarining   ayovsiz   sarflanganiga
qaratmoqdalar. 
Statistik   ma’lumotlarga   ko‘ra,   1913-yilga   kelib   Turkistonda   tog‘-kon
sanoatida band bo‘lgan ishchilar soni 10 mingdan oshgan edi. Bu paxta
sanoatidan keyingi ikkinchi yirik sanoat tarmog‘i bo‘lib, o‘lkada tog‘-kon
muhandislari   va   malakali   konchilar   qatlamining   shakllanishiga   zamin
yaratdi. 
Turkiston qadimdan "Ipak yo‘li"ning markazi sifatida ipak yetishtirish va
undan   mato   to‘qish   bo‘yicha   boy   tajribaga   ega   edi.   Biroq,   XIX   asrning
ikkinchi   yarmi   –   XX   asr   boshlarida   bu   soha   tubdan   o‘zgardi:   an’anaviy
hunarmandchilik   o‘rnini   qisman   bo‘lsa-da,   sanoatlashgan   pilla   qayta
ishlash   korxonalari   egallay   boshladi.   Chor   ma’muriyati   ipakni   Rossiya
to‘qimachilik sanoati uchun muhim xomashyo deb hisoblab, bu sohaga
alohida e’tibor qaratdi. 
1.   Ipakchilikda   "Grena"   (pilla   urug‘i)   inqirozi   va   tiklanish   1860-1870-
yillarda Turkiston ipakchiligi "pebrina" (pilla qurti kasalligi) tufayli katta
inqirozga yuz tutgan edi. 
• Rossiya   aralashuvi:   Chor   hukumati   ipakchilikni  saqlab   qolish   uchun
Yevropadan (Fransiya va Italiyadan) sog‘lom pilla urug‘larini keltira
boshladi.   Toshkentda   va   Farg‘onada   maxsus   "Pillachilik
stansiyalari" tashkil etildi. 
• Tarixshunoslikdagi   talqin:   V.   Masalskiy   o‘z   asarlarida   ushbu
stansiyalarning   tashkil   etilishini   Rossiyaning   "ijtimoiy   yordami" deb   atasa,   zamonaviy   tarixchilar   buni   ipak   xomashyosining
Rossiyaga   uzluksiz   oqishini   ta’minlashga   qaratilgan   iqtisodiy
chora sifatida baholaydilar. 
15  2.   Birinchi   ipak   yigirish   fabrikalarining   vujudga   kelishi   XIX   asr   oxiriga
kelib,  xonadonlarda  ipak yigirish   o‘rniga  bug‘  quvvati bilan  ishlaydigan
ilk fabrikalar qurila boshlandi. 
• Geografik   markazlar:   Ipakchilik   sanoatining   markazi   Farg‘ona
vodiysi   (Marg‘ilon,   Namangan)   va   Samarqand   shaharlari   bo‘lib
qoldi.   1890-yillarda   birgina   Marg‘ilonning   o‘zida   bir   nechta   ipak
kalavalash fabrikalari faoliyat ko‘rsatdi. 
• Texnik   ko‘rsatkichlar:   Rossiyalik   sarmoyadorlar   (masalan,   Polyakov,
Dmitriyev) Yevropadan zamonaviy dastgohlarni olib kirdilar. 1910-
yilga   kelib   Turkistondan   Rossiyaga   yuboriladigan   ipak
xomashyosining hajmi yiliga 100 ming pudga yetdi. 
3.   To‘qimachilik   sanoatining   "cheklangan"   rivoji   Chor   Rossiyasining
sanoat   siyosati   Turkistonda   tayyor   to‘qimachilik   (mato   to‘qish)
fabrikalari qurilishini sun’iy ravishda to‘xtatib turgan. 7
• Xomashyo   eksporti:   Ipak   va   paxta   tolasi   o‘lkaning   o‘zida   matoga
aylantirilmasdan,   Rossiyaning   markaziy   tumanlariga   (Moskva,
Vladimir) olib ketilgan. 
• Mahalliy   hunarmandchilikning   kurashi:   Sanoatlashgan   ipak   yigirish
korxonalari   ko‘payishiga   qaramay,   aholining   tayyor   matoga
bo‘lgan   ehtiyojini   hali   ham   an’anaviy   hunarmandlar   (atlaschi,
adraschilar)   qondirib   kelgan.   Biroq,   Rossiyadan   keltirilgan   arzon
va   sifatsiz   zavod   matolari   mahalliy   hunarmandchilikka   kuchli
raqobat tug‘dirdi. 
4. Ijtimoiy oqibatlar va statistik tahlil Ipakchilik sanoatida band bo‘lgan 
aholining katta qismini ayollar va bolalar tashkil etgan. 
7  Abdullaev Sh. Turkistonda mustamlakachilik siyosati: iqtisodiy jihatlar. – T.: Fan, 
2004. – B. 89. 
16  • Mehnat sharoiti: Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, ipak fabrikalarida ish 
kuni 12- 14 soatni tashkil etgan, ish haqi esa juda past bo‘lgan. 
• Statistika:   1914-yilga   kelib   Turkistonda   jami   20   ga   yaqin   yirik   ipak
yigirish korxonasi va yuzlab mayda pilla quritish punktlari mavjud
edi.   Bu   tarmoq   o‘lkadagi   sanoat   ishchilarining   qariyb   8-10   foizini
o‘z ichiga olgan. 
Xulosa   o‘rnida   aytish   mumkinki,   ipakchilik   sanoati   Chor   Rossiyasi
davrida   o‘zining   an’anaviy   shaklidan   sanoatlashgan   shakliga   o‘ta
boshladi.   Biroq,   bu   o‘tish   jarayoni   faqat   xomashyo   yetkazib   berishga
ixtisoslashgani   sababli,   o‘lkada   to‘liq   siklli   (pilla   —   ipak   —   mato)
to‘qimachilik sanoatining shakllanishiga imkon bermadi. 
XIX   asrning   ikkinchi   yarmi   –   XX   asr   boshlarida   Turkistonda   kechgan
sanoatlashuv   jarayoni   asrlar   davomida   shakllangan   mahalliy
hunarmandchilik tizimi uchun jiddiy sinov bo‘ldi. Rossiya imperiyasining
iqtisodiy   siyosati   natijasida   o‘lka   bozorlari   zavod   va   fabrikalarda   ishlab
chiqarilgan   arzon   mahsulotlar   bilan   to‘ldirildi.   Bu   esa   o‘z   navbatida,
an’anaviy hunarmandchilikning ayrim tarmoqlari inqiroziga, boshqalari
esa yangi sharoitga moslashishiga (transformatsiyasiga) sabab bo‘ldi. 
1.   Sanoat   raqobati   va   hunarmandchilikning   inqirozi   Rossiya
fabrikalaridan   keltirilgan   tayyor   mahsulotlar   (ayniqsa,   ip-gazlama,
metall buyumlar va qog‘oz) mahalliy bozorlarni egallab oldi. 
• To‘qimachilik:   Rossiyaning   Ivanovo   va   Moskva   korxonalarida   ishlab
chiqarilgan arzon chit va bo‘z matolari mahalliy qo‘lbola matolarni
(alacha,   bo‘z)   bozordan   siqib   chiqardi.   Natijada   minglab
to‘quvchilar o‘z daromadlaridan mahrum bo‘ldi. 
• Metallga ishlov berish: Zavodlarda tayyorlangan pichoqlar, qozonlar
va   xo‘jalik   asboblari   mahalliy   temirchilar   va   misgarlarning
mahsulotlaridan   arzonroq   bo‘lgani   sababli,   bu   sohalarda   ham
pasayish kuzatildi.  • Tarixshunoslikdagi talqin: Akademik H. Ziyoev ushbu jarayonni 
Rossiyaning "iqtisodiy agressiyasi" deb ataydi. Uning fikricha, Chor
hukumati ataylab 
17  mahalliy hunarmandchilikni bo‘g‘ish orqali Turkistonni Rossiya 
sanoatiga to‘liq qaram qilib qo‘ygan. 
2.   Hunarmandchilikning   transformatsiyasi   va   yangi   sharoitga
moslashishi   Inqirozga   qaramay,   hunarmandchilikning   barcha   turlari
ham   yo‘qolib   ketmadi.   Aksincha,   ayrimlari   sanoatlashuv   bilan
uyg‘unlashdi: 
• Xomashyo yetkazib beruvchiga aylanish: Ko‘pgina hunarmandlar 
tayyor  mahsulot sotishdan ko‘ra, yirik zavodlar uchun xomashyo
tayyorlab beruvchi  quyi bo‘g‘inga aylandi. Masalan, charm ishlab 
chiqaruvchilar Rossiya  poyabzal fabrikalari uchun yarim tayyor 
mahsulot yetkazib bera boshladi.  • Badiiy va milliy yo‘nalish: Sanoat 
nusxa ko‘chira olmaydigan sohalar —  zargarlik, gilamchilik, 
koshinpazlik va badiiy naqqoshlik o‘z nufuzini saqlab  qoldi. Chunki
bu mahsulotlar o‘ziga xos milliy ruh va yuqori badiiy qiymatga 
ega edi. 
3.   Hunarmandlardan   sanoat   ishchilari   qatlamiga   o‘tish   Inqirozga
uchragan hunarmandlarning katta qismi o‘z ustaxonalarini yopishga va
yangi   ochilgan   paxta   zavodlari,   moy   juvozlari   yoki   temir   yo‘l
ustaxonalariga ishga kirishga majbur bo‘ldi. 
• Proletariatning   shakllanishi:   Bu   jarayon   Turkistonda   milliy   ishchilar
qatlamining  (proletariat)  shakllanishiga   turtki  berdi.   Kechagi  usta
yoki shogird bugungi zavod mardikoriga aylandi. 
• Statistika:   I.   Geyer   ma’lumotlariga   ko‘ra,   1900-yillarda   birgina
Farg‘ona   vodiysida   hunarmandchilik   bilan   shug‘ullanuvchilar  soni
20   foizga   kamaygan,   biroq   zavod   ishchilari   soni   xuddi   shu
miqdorda o‘sgan 8 . 
4. Tarixshunoslikdagi bahslar  8  Geyer I.I. Turkestanskiy kray. Kurs lektsiy. – Tashkent: Tipolit. V.M. Ilyina, 1908. – B. 112. 
18  • Sovet davri olimlari: Hunarmandchilikning inqirozini "kapitalizmning
muqarrar   natijasi"   va   hunarmandlarning   ishchiga   aylanishini
ijobiy "sinfiy o‘sish" deb baholashgan. 
• Zamonaviy tadqiqotchilar: Hunarmandch
ilikning yo‘qolishini milliy
qadriyatlar va iqtisodiy mustaqillikning yo‘qolishi deb hisoblab, bu 
jarayonda milliy burjuaziyaning o‘rnini o‘rganishga ko‘proq urg‘u 
bermoqdalar. 
I BOB BO‘YICHA UMUMIY XULOSA 
Kurs ishining birinchi bobida Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida
Turkiston o‘lkasida sanoatlashuv jarayonlarining boshlanishi, rivojlanish
bosqichlari va ularning tarixshunoslikdagi talqini atroflicha tahlil qilindi.
Olingan natijalar asosida quyidagi xulosalarga kelindi: 
Birinchidan,   XIX   asrning   ikkinchi   yarmi   va   XX   asr   boshlarida   Turkiston
sanoati   o‘zining   shakllanish   xususiyatiga   ko‘ra   "mustamlakacha
sanoatlashuv"   modeliga   asoslangan.   Bu   jarayon   o‘lka   iqtisodiyotining
mustaqil   taraqqiyoti   uchun   emas,   balki   Rossiya   imperiyasi   sanoat
markazlarini   arzon   xomashyo   bilan   ta’minlash   va   tayyor   mahsulotlar
uchun kafolatlangan bozor yaratish maqsadida amalga oshirilgan. 
Ikkinchidan,   tarixshunoslik   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,   mavzu   bo‘yicha
qarashlar   davrlar   o‘tishi   bilan   tubdan   o‘zgargan.   Agar   inqilobgacha
bo‘lgan   rus   tarixshunosligida   sanoatlashuv   o‘lkaga   "sivilizatsiya"   olib
kiruvchi omil sifatida ulug‘langan bo‘lsa, sovet davrida u faqatgina sinfiy
kurash va ekspluatatsiya prizmasidan ko‘rilgan. Mustaqillik yillari o‘zbek
tarixshunosligida esa ilk bor 
sanoatlas
huvning milliy manfaatla
rga zid jihatlari, xususan, "paxta
yakkahokimligi"ning halokatli oqibatlari arxiv hujjatlari asosida xolis 
ochib berildi. 
Uchinchidan,   paxta   tozalash,   yog‘-moy   va   oziq-ovqat   sanoati   o‘lka
sanoatining   "o‘zagi"ni   tashkil   etgan.   Biroq,   Rossiya   hukumati Turkistonda   to‘liq   ishlab   chiqarish   siklini   (xomashyodan   tayyor
mahsulotgacha)   yaratishga   yo‘l   qo‘ymagan.   Sanoat   korxonalarining
aksariyati faqat xomashyoni birlamchi ishlash (chigitdan ajratish, 
19  pilla quritish) bilan cheklangan bo‘lib, bu mintaqaning metropoliyaga 
iqtisodiy qaramligini kuchaytirgan. 
To‘rtinchidan,   tog‘-kon   va   metallurgiya   sohasiga   xorijiy   (Britaniya,
Fransiya,   Germaniya)   sarmoyaning   kirib   kelishi   texnik   yangilanishga
xizmat   qilgan   bo‘lsa-da,   o‘lka   yer   osti   boyliklarining   ayovsiz   talon-taroj
qilinishiga   zamin   yaratgan.   Nobel   va   boshqa   yirik   sarmoyadorlar
tomonidan   kiritilgan   investitsiyalar   mahalliy   aholi   farovonligiga   emas,
balki xalqaro kapitalning foydasini oshirishga yo‘naltirilgan. 
Beshinchidan,   zavod   va   fabrikalarning   ko‘payishi   asrlar   davomida
shakllangan   mahalliy   hunarmandchilik   tizimiga   jiddiy   zarba   bergan.
Arzon   zavod   mahsulotlari   bilan   raqobatga   dosh   berolmagan   minglab
hunarmandlarning   xonavayron   bo‘lishi   o‘lkada   milliy   ishchilar
qatlamining   (proletariat)   vujudga   kelishiga   turtki   bo‘lgan.   Bu   jarayon
kechagi   mustaqil   ustaning   bugungi   yollanma   ishchiga   aylanishi   bilan
tavsiflanadi. 
Xulosa qilib aytganda, I bobda ko‘rilgan jarayonlar Turkiston 
iqtisodiyotining 
an’anaviy agrar tuzilishini o‘zgartirib, uni jahon kapitalistik 
bozoriga
integratsiyalashuvini   ta’minladi.   Biroq,   bu   taraqqiyot   bir   tomonlama,
ya’ni "xomashyo yetkazib beruvchi" maqomida bo‘lib, o‘lkaning kelgusi
iqtisodiy qiyofasini belgilab berdi.  20  II BOB. INFRASTRUKTURA RIVOJI, IJTIMOIY O‘ZGARISHLAR VA
ILMIY XULOSALAR 
2.1. Temir yo‘l qurilishi – sanoatlashuvning asosiy omili sifatida
(tarixshunoslik tahlili) 
XIX asrning oxirgi choragida Turkiston o‘lkasida temir yo‘llarning barpo
etilishi   mintaqa   tarixida   iqtisodiy   inqilob   yasadi.   Temir   yo‘l   nafaqat
harbiy-strategik   maqsadlarni   ko‘zlagan,   balki   sanoatlashuv   jarayonini
tezlashtiruvchi   eng   asosiy   katalizator   bo‘lib   xizmat   qildi.
Tarixshunoslikda   temir   yo‘l  qurilishi   o‘lkani   Rossiya   metropoliyasi   bilan
bog‘lagan va xomashyo oqimini o‘n barobar tezlashtirgan omil sifatida
o‘rganiladi 9 . 
1. Kaspiyorti va Toshkent temir yo‘llarining qurilish tarixi Turkistonda 
temir yo‘l qurilishi ikki yirik bosqichda amalga oshirildi: 
• Kaspiyorti   temir   yo‘li   (1880–1899):   Dastlab   harbiy   maqsadlarda
boshlangan   bu   yo‘l   Krasnovodskdan   boshlanib,   Ashxobod,   Marv,
Buxoro   va   Samarqand   orqali   Toshkent   va   Andijonga   qadar   yetib
keldi.   Bu   yo‘l   Turkiston   paxtasini   Kaspiy   dengizi   orqali   Rossiyaga
tashish imkonini berdi. 
• Orenburg-Toshkent   temir   yo‘li   (1900–1906):   Bu   yo‘lning   ishga
tushishi   bilan   Turkiston   Rossiya   markaziy   tumanlari   bilan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   quruqlik   aloqasiga   ega   bo‘ldi.   Bu   nafaqat
xomashyo eksportini, balki Rossiyadan sanoat uskunalari va g‘alla
importini ham osonlashtirdi. 
2. Temir yo‘lning sanoat tarmoqlariga ta’siri Temir yo‘l kelishi bilan 
sanoatlashuvning sur’ati keskin o‘zgardi: 
• Zavodlarning   lokatsiyasi:   Paxta   tozalash   va   yog‘-moy   zavodlari
aynan   temir   yo‘l   bekatlari   atrofida   qurila   boshlandi.   Bu   esa transport   xarajatlarini   kamaytirdi   va   mahsulot   aylanishini
tezlashtirdi. 
9  Nizomiddinov N. "Chor Rossiyasining Turkistondagi sanoat va temir yo‘l siyosati". // O‘zbekiston tarixi jurnali. – T., 
2018. – №2. – B. 44. 
21  • Ko‘mir   va   neft   logistikasi:   Sulukta   va   Qizilqiya   ko‘mirini,   Chimyon
neftini  zavodlarga  yetkazib  berish  faqat  temir yo‘l  orqali  iqtisodiy
jihatdan foydali bo‘ldi. 
• Mashinasozlik   kurtaklari:   Temir   yo‘lning   o‘ziga   xizmat   ko‘rsatish
uchun   Toshkent,   Ashxobod   va   Qizilarvotda   yirik   temir   yo‘l
ustaxonalari   tashkil   etildi.   Bu   ustaxonalar   o‘sha   davrda   o‘lkadagi
eng ilg‘or texnika bilan jihozlangan sanoat korxonalari edi. 
3. Tarixshunoslikdagi qarashlar tahlili Temir yo‘l qurilishi turli davrlarda 
turlicha talqin qilingan: 
• Inqilobgacha   bo‘lgan   rus   mualliflari   (masalan,   A.I.   Kuropatkin):
Temir   yo‘lni   imperiyaning   o‘lkaga   keltirgan   "buyuk   ne’mati"   va
taraqqiyot asosi deb atashgan. Ularning asarlarida yo‘lning harbiy
ahamiyati   va   Rossiya   savdogarlari   uchun   ochilgan   imkoniyatlar
birinchi o‘ringa qo‘yilgan. 
• Sovet   davri   tarixchilari   (masalan,   M.   Aminov):   Temir   yo‘lni   "harbiy-
feodal   imperializm"   quroli   deb   atab,   uning   yordamida   o‘lka
boyliklari   talangani,   shu   bilan   birga,   temir   yo‘l   ishchilari   orasida
inqilobiy ruh shakllanganiga urg‘u berishgan. 
• Mustaqillik   davri   tadqiqotchilari:   Temir   yo‘lni   o‘lkani   iqtisodiy
asoratga solishning texnik vositasi sifatida baholaydilar. Shu bilan
birga,   temir   yo‘l   tufayli   Turkistonga   yangi   dunyoqarash,   texnik
madaniyat va dunyo bilan bog‘lanish imkoniyati kirib kelgani xolis
e’tirof etilmoqda. 
4. Ijtimoiy va demografik natijalar Temir yo‘l faqat yuk tashimadi, u 
odamlarni ham tashidi. 
• Migratsiya:   Temir   yo‘l   orqali   Rossiyadan   o‘n   minglab   dehqonlar   va
malakali   mutaxassislar   ko‘chirib   keltirildi.   Bu   esa   o‘lkaning
demografik qiyofasini o‘zgartirdi.  22  • Yangi shaharlar: Temir yo‘l bekatlari atrofida yangi tipdagi sanoat 
shaharchalari va aholi punktlari vujudga keldi. 
XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   Turkistonda   sanoatlashuvning
jadallashuvi   o‘lkada   zamonaviy   bank-moliya   tizimining   vujudga
kelishiga   sabab   bo‘ldi.   Sanoat   korxonalarini   qurish,   xomashyo   (paxta,
pilla)   xarid   qilish   va   ularni   eksport   qilish   uchun   ulkan   aylanma
mablag‘lar   talab   etilar   edi.   Bu   jarayonda   Rossiya   davlat   va   xususiy
banklari,  shuningdek,  mahalliy sarmoyadorlarning moliya  uylari asosiy
rol o‘ynadi 10 . 
1.   Rossiya   tijorat   banklarining   Turkistonga   kirib   kelishi   1870-yillardan
boshlab   Turkistonning   yirik   shaharlarida   (Toshkent,   Samarqand,
Qo‘qon) Rossiya banklarining bo‘limlari ochila boshlandi. 
• Davlat   banki:   1875-yilda   Toshkentda   Rossiya   Davlat   bankining
bo‘limi   ochildi.   Uning   asosiy   vazifasi   pul   muomalasini   tartibga
solish   va   davlat   ahamiyatiga   molik   sanoat   loyihalarini   qo‘llab-
quvvatlash edi. 
• Xususiy   tijorat   banklari:   1890-yillardan   boshlab   Turkiston   bozoriga
yirik   xususiy   banklar:   Peterburg   xalqaro   tijorat   banki,   Rus-Osiyo
banki,   Azov-Don   tijorat   banki   va   Volga-Kama   banklari   kirib   keldi.
Ayniqsa,   Rus-Osiyo   banki   paxta   sanoatini   kreditlashda   mutlaq
yetakchiga aylandi. 
2. Sanoatni kreditlash mexanizmi: "Paxta monopoliyasi" Banklar 
Turkiston sanoatiga sarmoya kiritishda o‘ziga xos "kredit zanjiri"ni 
yaratdilar: 
• Avans   tizimi:   Banklar   paxta   zavodlari   egalariga   va   yirik
vositachilarga   (paxatfurushlarga)   bahorda   pul   qarz   berar   edilar.
Ular   esa   o‘z   navbatida   dehqonlarga   bo‘lg‘usi   hosil   evaziga
"zadatok" (bo‘nak) tarqatishgan.  • Qaramlik zanjiri: Bu tizim natijasida dehqon ham, kichik zavod egasi 
ham bankka qattiq bog‘lanib qolgan. Hosil yig‘ilganda barcha 
mahsulot bank 
10  Abdullaev Sh. Turkistonda mustamlakachilik siyosati: iqtisodiy jihatlar. – T.: Fan, 2004. – B. 112. 
23  belgilagan arzon narxda sotib olingan. Tarixshunoslikda (masalan,
P. Galuzo 
asarlarid
a) bu jarayon "moliya kapitalinin
g dehqonch
ilik ustidan
hukmronligi" deb ataladi. 
3.   Mahalliy   sarmoyadorlarning   moliya   uylari   Rossiya   banklari   bilan   bir
qatorda, Turkistonning mahalliy boylari ham o‘zlarining xususiy moliya
uylarini tashkil etganlar. 
• Yunusboyevlar,   Mirkomilboy   kabi   tadbirkorlar   nafaqat   o‘z
zavodlariga   ega   bo‘lishgan,   balki   kichik   tadbirkorlarga   qarz
beruvchi moliya markazlarini ham boshqarganlar. 
• Biroq,   1910-yilga   kelib   mahalliy   sarmoyadorlar   yirik   rus   banklari
bilan raqobatga dosh berolmay, ularning kichik hamkorlariga yoki
vositachilariga aylanishga majbur bo‘lishdi. 
4. Tarixshunoslikdagi tahlil va statistik ko‘rsatkichlar Bank tizimi rivoji 
tarixiy adabiyotlarda quyidagicha baholanadi: 
• Inqilobgacha bo‘lgan mualliflar: Banklarning kirib kelishini o‘lkada 
"pul  xo‘jaligi" va "sivilizatsiyalashgan savdo"ning boshlanishi deb 
baholaganlar.  • Zamonaviy o‘zbek tarixchilari: Banklarni "iqtisodiy 
asorat quroli" sifatida  tahlil qiladilar. Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 
1914-yilda Turkistondagi bank  operatsiyalarining umumiy hajmi 1 
milliard rubldan oshgan bo‘lib, bu  mablag‘ning 80 foizidan 
ortig‘i faqat paxtachilikka yo‘naltirilgan. Bu esa  iqtisodiyotning 
boshqa tarmoqlari (masalan, mashinasozlik yoki ta’lim)  sarmoyasiz 
qolganini ko‘rsatadi. 
Turkistonda   XIX   asrning   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   kechgan
sanoatlashuv   jarayoni   mintaqa   ijtimoiy   strukturasida   tub   burilish
yasadi.   An’anaviy   feodal   va   dehqonchilik   jamiyati   bag‘rida   yangi   bir
kuch — sanoat proletariati (ishchilar tabaqasi) shakllana  24  boshladi. Ushbu jarayon o‘zining murakkabligi va etnik rang-barangligi 
bilan ajralib turadi 11 . 
1. Ishchilar tabaqasining shakllanish manbalari Turkiston ishchilar 
tabaqasi ikki asosiy oqim hisobiga vujudga keldi: 
• Mahalliy   aholi  vakillari:   Sanoatlashuv   natijasida   xonavayron   bo‘lgan
hunarmandlar   va   yersiz   qolgan   dehqonlar   zavod   va   fabrikalarga
"mardikor"   sifatida   yollana   boshladilar.   Ular   asosan   paxta
tozalash, yog‘-moy va pilla quritish zavodlarida mavsumiy ishlarga
jalb etilgan. 
• Rossiyadan   ko‘chirib   keltirilganlar:   Temir   yo‘l   qurilishi,   tog‘-kon
sanoati   va   yirik   mexanik   ustaxonalarga   Rossiya   va   Ukrainadan
malakali ishchilar, muhandislar va texniklar ko‘chib keldi. Bu oqim
Turkistonda   "ishchi   aristokratiyasi"ni   (yuqori   malakali   va   imtiyozli
qatlam) tashkil etdi. 
2. Etnik tabaqalanish va mehnat taqsimoti Sanoat korxonalarida 
ishchilarning milliy tarkibi ularning bajadigan vazifalari va ish haqiga 
bevosita ta’sir ko‘rsatgan: 
• Yevropalik   ishchilar   (ruslar,   polyaklar,   nemislar):   Ular   asosan   temir
yo‘l   mashinistlari,   chilangarlar,   zavod   ustalari   va   boshqaruv
xodimlari   bo‘lib   ishlaganlar.   Ularning   ish   haqi   mahalliy
ishchilarnikidan 2-3 barobar yuqori bo‘lgan. 
• Mahalliy ishchilar (o‘zbeklar, tojiklar, qozoqlar): Ular sanoatning eng
og‘ir, malaka talab qilmaydigan va sog‘liq uchun xavfli qismlarida
(yuk   tashish,   paxta   tozalashda   chang   ichida   ishlash)   band
bo‘lishgan.   Ularga   nisbatan   "tuzemets"   (mahalliy   aholi)   degan
kamsituvchi munosabat mavjud edi.  3. Mehnat sharoiti va ijtimoiy ahvol Tarixshunoslikda (ayniqsa, sovet 
davri asarlarida) ishchilarning ahvoli juda og‘ir bo‘lgani arxiv hujjatlari 
bilan isbotlangan: 
11  Aminov M.S. Ekonomicheskoye razvitiye Sredney Azii (kolonialniy period). – Tashkent: Gosizdat UzSSR, 1959. – B. 
156. 
25  • Ish   kuni:   Sanoat   korxonalarida   ish   kuni   12-14   soatni,   ba’zan   esa
undan   ham   ko‘proqni   tashkil   etgan.   1897-yildagi   "Ish   vaqti
haqidagi qonun" Turkistonda deyarli amal qilmagan. 
• Yashash sharoiti: Mahalliy ishchilar ko‘pincha zavodlar qoshidagi
antisanitariya holatidagi baraklarda yoki "namxona"larda istiqomat
qilishgan.  • Jarima tizimi: Ishchilarga nisbatan turli bahonalar bilan
jarimalar qo‘llanilgan, bu esa ularning ongsiz ravishda zavod egasiga
qaram bo‘lib qolishiga olib kelgan. 
4. Tarixshunoslikdagi talqinlar 
• Sovet   davri   (M.   Aminov,   R.   Aminova):   Ishchilar   tabaqasining
shakllanishini   "proletar   inqilobi"   uchun   tayyorlovchi   asosiy   kuch
sifatida   ko‘rishgan.   Ular   rus   ishchilarining   mahalliy   ishchilarga
"sinfiy ong" bergani haqidagi g‘oyani ilgari surganlar. 
• Mustaqillik   davri   (H.   Ziyoev,   Sh.   Abdullaev):   E’tiborni   ishchilarning
milliy   kamsitilishiga   va   iqtisodiy   ekspluatatsiyasiga   qaratadilar.
Shuningdek,   mahalliy   ishchilar   orasidan   chiqqan   ilk   tadbirkorlar
va   ularning   huquqlari   uchun   kurashish   ko‘rinishlari   (masalan,   ilk
ish tashlashlar) yangicha baholanmoqda. 
Statistik   ma’lumotlarga   ko‘ra,   1914-yilga   kelib   Turkistonda   doimiy
sanoat   ishchilari   soni   20   mingdan,   mavsumiy   ishchilar   bilan   birga   esa
100   mingdan   oshib   ketgan.   Bu   esa   o‘lkaning   agrar   jamiyatdan
sanoatlashgan jamiyatga o‘ta boshlaganining eng katta isbotidir. 
26  2.2. Turkiston sanoatlashuvida rus va xorijiy sarmoyadorlar roli (Nobel,
Vatau va boshqalar) 
XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   Turkiston   o‘lkasi   Rossiya
imperiyasining   eng   jozibador   sarmoyaviy   maydonlaridan   biriga
aylandi 12 . Arzon xomashyo va ishchi kuchi, shuningdek, yangi qurilgan
temir   yo‘llar   yirik   rus   va   Yevropa   sarmoyadorlarini   o‘ziga   jalb   etdi.
Sanoatlashuv   jarayonida   xorijiy   va   rus   kapitalining   ishtiroki   o‘lkaning
texnik qiyofasini belgilab berdi, biroq iqtisodiy mustaqilligini chekladi. 
1. Nobel birodarlari va neft sanoatidagi monopoliyalar Turkistonda 
xorijiy sarmoya deganda, birinchi navbatda, Nobel birodarlari (shved 
kapitali) ko‘z oldimizga keladi. 
• Sarmoya yo‘nalishi: Nobellar Farg‘ona vodiysidagi neft konlarini 
o‘zlashtirishda yetakchi bo‘lganlar. Ular Chimyon va Moylisoyda 
zamonaviy  burg‘ulash uskunalarini o‘rnatib, neft haydash zavodlarini
barpo etishgan.  • Infratuzilma: Ular nafaqat qazib olish, balki 
mahsulotni tashish uchun maxsus  neft vagonlari va saqlash 
omborlari (neft bazalari) tizimini yaratdilar. Bu o‘lka  energetika 
tizimida xususiy sarmoyaning ilk muvaffaqiyatli namunasi edi. 
2. "Vatau va K" hamda paxta sanoatidagi Germaniya kapitali 
Turkistonning "oq oltini" — paxta sanoatida nemis sarmoyadorlari faol 
harakat qilishgan. 
• "Vatau  va  K" firmasi:  Bu  firma   Qo‘qon  va  Andijon   shaharlarida  yirik
paxta   tozalash   zavodlariga   ega   bo‘lib,   o‘sha   davrda   eng   ilg‘or
Germaniya   texnologiyalarini   (chiqindisiz   ishlash,   bug‘   presslari)
joriy etgan. 
• Savdo tarmoqlari: Nemis sarmoyadorlari nafaqat zavod egasi, balki 
yirik xarid va eksport vositachilari ham bo‘lgan. Ular Turkiston  paxtasini Yevropa bozorlariga (ayniqsa Germaniya to‘qimachilik 
markazlariga) to‘g‘ridan-to‘g‘ri olib chiqishgan. 
12  Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. – M., 1929. – B. 82. 
27  3. Rossiya sarmoyadorlari va paxtafurush firmalar Rus sarmoyasi 
asosan Moskva va Lodz (Polsha) to‘qimachilik korxonalari bilan bog‘liq 
edi. 
• Kauffman, Polyakov va Yaroslavskaya manufakturalari: Ushbu rus 
firmalari  Turkistonning deyarli barcha viloyatlarida o‘zlarining 
xarid punktlari va  zavodlariga ega bo‘lishgan. Ularning 
sarmoyasi o‘lkaga paxta yetishtirishning  yangi navlari (Amerika 
navlari) va o‘g‘itlar kirib kelishiga sabab bo‘ldi.  • Moliya-sanoat 
guruhlari: XX asr boshiga kelib, rus sarmoyasi banklar bilan 
birlashib, yirik moliya-sanoat guruhlarini hosil qildi. Bu guruhlar 
paxta  narxini sun’iy ravishda belgilash (monopoliya) imkoniyatiga 
ega edi. 
4. Tarixshunoslikdagi talqinlar va baholar 
• Inqilobgacha (V. Masalskiy): Xorijiy sarmoyani o‘lkaning "yovvoyi 
iqtisodiyoti"ga tartib va taraqqiyot olib kelgan kuch sifatida 
ta’riflagan. 
• Sovet davri (P. Galuzo): Rossiya va G‘arb kapitalini "imperialistik 
talon-taroj" subyektlari deb atagan. Ularning faoliyati natijasida 
o‘lka xalqi qashshoqlashgani va boyliklar chetga oqib ketgani 
isbotlangan. 
• Mustaqillik   davri   (H.   Ziyoev,   Sh.   Abdullaev):   Olimlarimiz   xorijiy
sarmoyaning ikki tomonlama ta’sirini qayd etadilar. Bir tomondan,
sarmoya texnik yangilanishga xizmat qildi, ikkinchi tomondan esa
—   mahalliy   sarmoyadorlarning   (milliy   burjuaziyaning)   erkin
rivojlanishiga yo‘l bermadi, ularni o‘ziga tobe qilib oldi. 
Statistika:   Arxiv   hujjatlariga   ko‘ra,   1914-yilda   Turkiston   sanoatiga
kiritilgan   jami   sarmoyaning   60-70   foizi   aynan   rus   va   xorijiy
kompaniyalarga tegishli bo‘lgan. Mahalliy sarmoya esa asosan kichik va
o‘rta biznesda (moy juvozlari, pilla quritish) qolib ketgan.  Kurs ishining 2.5-fasli sanoatlashuvning ijtimoiy-iqtisodiy "o‘zimizniki"
bo‘lgan qatlamiga — milliy burjuaziya (mahalliy tadbirkorlar) 
shakllanishiga 
28  bag‘ishlanadi. Bu qismda biz qanday qilib mahalliy boylar rus va xorijiy 
kapital sharoitida o‘z sanoat imperiyalarini qurishga harakat 
qilganliklarini tahlil qilamiz. 
Chor Rossiyasi davridagi sanoatlashuv jarayoni Turkistonning an’anaviy
savdogar   va   boy   tabaqasini   yangi   bir   sifat   bosqichiga   —   sanoat
burjuaziyasiga   aylantirdi.   Mahalliy   tadbirkorlar   faqatgina   xomashyo
yetkazib   beruvchi   emas,   balki   o‘z   zavod   va   fabrikalariga   ega   bo‘lgan,
zamonaviy   texnologiyalarni   o‘zlashtirgan   va   jahon   bozori   bilan   aloqa
o‘rnatgan yangi ijtimoiy qatlam sifatida maydonga chiqdi 13 . 
1. Milliy burjuaziyaning shakllanish manbalari Turkiston milliy 
burjuaziyasi asosan quyidagi guruhlar hisobiga shakllandi: 
• Yirik yer egalari: Paxta monokulturasi sharoitida boyigan yer egalari 
o‘z  sarmoyalarini paxta tozalash va yog‘-moy zavodlariga tikdilar. 
• An’anaviy   savdogarlar:   Ipak   yo‘li   davridan   beri   savdo   bilan
shug‘ullanuvchi tabaqa o‘z sarmoyasini ko‘chmas mulkdan sanoat
korxonalariga ko‘chira boshladi. 
• Hunarmand ustalar: O‘zining kichik ustaxonalarini kengaytirib, ularni
bug‘ dvigatellari bilan jihozlagan va kichik fabrikaga aylantirgan
tadbirkorlar. 
2.   Sanoatdagi   yetakchi   namoyandalar   va   ularning   ulushi
Tarixshunoslikda   (xususan,   Sh.   Abdullayev   va   K.   Rajabov   asarlarida)
mahalliy sarmoyadorlarning sanoatdagi roli arxiv ma’lumotlari asosida
ochib berilgan: 
• Mirkomilboy Mirmansurboyev: Farg‘ona vodiysidagi eng yirik paxta 
sanoatchilaridan biri. Uning o‘nlab paxta tozalash zavodlari bo‘lib, 
u hatto  Germaniya va Rossiya banklari bilan mustaqil 
shartnomalar imzolagan.  • Yunusboyevlar: Toshkentdagi yirik 
tadbirkorlar sulolasi. Ular paxta, charm  va oziq-ovqat sanoatida 
yirik ulushga ega edilar.  13  Rajabov K. Turkiston Muxtoriyati vazirlari va milliy majlis a’zolari tarixi. – T.: Bodomzor, 2015. – B. 24. 
29  • Saidazimboy: Toshkentlik mashhur tadbirkor bo‘lib, u rus sarmoyasi
bilan tengma-teng raqobatlashgan va o‘lkada birinchilardan bo‘lib
zamonaviy uslubdagi sanoat korxonalarini qurgan. 
3. Milliy sarmoyaning tarmoqlar bo‘yicha taqsimlanishi Mahalliy 
burjuaziya asosan sanoatning "quyi" va "o‘rta" bo‘g‘inlarida ustunlik 
qilgan: 
• Yog‘-moy va un sanoati: Chigitdan moy olish (juvozlar va kichik 
zavodlar)  va un tortish korxonalarining qariyb 60-70 foizi mahalliy 
boylar qo‘lida edi.  • Pilla quritish va ipakchilik: Ipak xomashyosini 
tayyorlashda milliy sarmoya  yetakchi bo‘lgan. 
• Paxta   tozalash:   Bu   sohada   mahalliy   boylar   rus   banklari   bilan
shiddatli   raqobatga   kirishgan.   1914-yilga   kelib,   Farg‘ona
vodiysidagi   paxta   zavodlarining   taxminan   30-35   foizi   milliy
sarmoyadorlarga tegishli bo‘lgan. 
4. Tarixshunoslikdagi yangicha yondashuvlar 
• Sovet   davri:   Mahalliy   boylar   faqatgina   "ekspluatator"   va   "chorizm
hamtovog‘i"   sifatida   qoralangan.   Ularning   sanoat   rivojidagi
hissasi inkor etilgan. 
• Mustaqillik   davri:   Milliy   burjuaziya   —   Jadidchilik   harakatining
iqtisodiy   tayanchi   sifatida   o‘rganilmoqda.   Masalan,   Mirkomilboy
yoki   Saidazimboylar   o‘z   daromadlaridan   yangi   usul   maktablarini
moliyalashtirgani, iste’dodli yoshlarni xorijga (Germaniya, Turkiya)
o‘qishga yuborgani bugungi kunda alohida tadqiq etilmoqda. 
Xulosa:   Mahalliy  burjuaziya   Chor  Rossiyasi  mustamlakachilik   bosimi  va
banklar   monopoliyasi   ostida   bo‘lsa-da,   o‘lkada   milliy   sanoatning
kurtaklarini   saqlab   qolishga   urindi.   Ularning   faoliyati   natijasida
Turkistonda   nafaqat   sanoat,   balki   yangi   tipdagi   ijtimoiy   va   madaniy
uyg‘onish (Renessans) uchun iqtisodiy zamin yaratildi.  30  XIX   asrning   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   Turkistonda   kechgan   jadal
sanoatlashuv jarayoni mintaqaning asrlar davomida shakllangan tabiiy
muvozanatiga   va   aholining   joylashuv   tarkibiga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatdi.
Tarixiy   manbalar   va   statistik   obzorlar   tahlili   shuni   ko‘rsatadiki,
sanoatlashuv   bir   tomondan   urbanizatsiyani   tezlashtirgan   bo‘lsa,
ikkinchi   tomondan   ekologik   va   demografik   inqiroz   elementlarini
vujudga keltirdi. 
1.   Demografik   o‘zgarishlar   va   urbanizatsiya   jarayoni   Sanoat
korxonalarining qurilishi va temir yo‘l tarmog‘ining kengayishi aholining
hududiy taqsimlanishini tubdan o‘zgartirdi. 
• Sanoat shaharlari
ning o‘sishi: 1897-yilgi aholini ro‘yxatga olish
ma’lumotlariga   ko‘ra,   Toshkent,   Qo‘qon,   Namangan   va   Andijon
kabi sanoatlashgan shaharlarda aholi soni 2-3 barobarga ortgan.
Ayniqsa, Farg‘ona vodiysida paxta zavodlari atrofida yangi tipdagi
sanoat shaharchalari (posyolkalar) vujudga keldi. 
• Etnik   tarkibning   o‘zgarishi:   Sanoat   va   temir   yo‘l   xizmati   uchun
Rossiyadan   o‘n   minglab   malakali   ishchilar   va   mutaxassislarning
ko‘chirib   keltirilishi   o‘lkaning   demografik   qiyofasini   o‘zgartirdi.
Masalan, 1910-yilga kelib Toshkent aholisining qariyb 25-30 foizini
yevropalik (rus, ukrain, polyak) aholi tashkil etgan. 
• Ichki migratsiya: Qishloqlard
agi yersiz qolgan dehqonlar
ning
(proletarizatsiya) shaharlarga, zavod va fabrikalarga "mardikor" 
sifatida oqib kelishi kuzatildi. 
2.   Ekologik   muvozanatning   buzilishi   va   "Paxta   monokulturasi"
Sanoatlashuvning   ekologik   oqibatlari,   birinchi   navbatda,   yer-suv
resurslaridan ayovsiz foydalanish bilan bog‘liq edi. 
• O‘rmonlarning kesilishi: Temir yo‘l qurilishi, zavodlarning bug‘ 
qozonlarini yoqilg‘i bilan ta’minlash va yangi paxta maydonlarini 
ochish uchun o‘lkaning  31  noyob tugayzorlari va tog‘ yonbag‘ridagi o‘rmonlar ayovsiz kesildi.
Tarixchi   A.   Sagdullayev   asarlarida   bu   davrda   o‘rmon
maydonlarining keskin kamayishi mintaqada chang bo‘ronlarining
ko‘payishiga sabab bo‘lgani qayd etiladi. 
• Tuproqning   sho‘rlanishi:   Paxta   tozalash   sanoatini   xomashyo   bilan
ta’minlash   uchun   yerlardan   uzluksiz   foydalanish   va   noto‘g‘ri
irrigatsiya   tizimi   tuproqning   tabiiy   unumdorligini   pasaytirdi   va
sho‘rlanish jarayonini boshlab berdi 14 . 
• Suv   tanqisligi:   Sanoat   korxonalari   va   yangi   ochilgan   yerlar   suvga
bo‘lgan   talabni   oshirdi,   bu   esa   quyi   oqimdagi   dehqonlarning
suvdan mahrum bo‘lishiga va ekologik nizolarga olib keldi. 
3. Shahar ekologiyasi va sanitariya holati Sanoat korxonalarining 
(ko‘nchilik, yog‘-moy, paxta zavodlari) aholi yashash joylari ichida yoki 
yaqinida joylashishi sanitariya muammolarini tug‘dirdi. 
• Zaharli   chiqindilar:   Ko‘nchilik   va   kimyoviy   ishlov   berish   sexlarining
chiqindilari   ochiq   ariqlarga   oqizilgan.   Bu   esa   shahar   aholisi
orasida   yuqumli   kasalliklarning   (vabo,   tifo)   tarqalishiga   zamin
yaratgan. 
• Chang va tutun: Paxta tozalash zavodlaridagi chang va ko‘mir 
yoqilg‘isidan  chiqadigan tutun sanoat shaharlari havosini 
ifloslantirdi. 
4. Tarixshunoslikdagi talqinlar 
• Sovet   davri:   Ekologik   oqibatlarga   deyarli   e’tibor   berilmagan,
aksincha,   "cho‘llarni   o‘zlashtirish"   va   "tabiatni   bo‘ysundirish"
sanoatlashuvning yutug‘i sifatida ko‘rsatilgan. 
• Mustaqillik davri (H. Ziyoev, Sh. Abdullaev): Chor Rossiyasi davridagi 
ekologik siyosat "tabiatni talon-taroj qilish" sifatida 
baholanmoqda.  Olimlarimiz sanoatlashuvning demografik oqibatlarini — milliy 
aholining 
14  Sagdullaev A., Kostetskiy V. O‘zbekiston tarixi (XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshi). – T.: Sharq, 2013. – B. 198. 
32  chetga surilib, yer va ish joylarining ko'chmancilar tomonidan 
egallanishini mustamlakachilikning eng og'ir oqibati deb biladilar. 
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarix fani oldida turgan
eng   dolzarb   vazifalardan   biri   —   mustamlakachilik   davri   tarixini,
xususan,   iqtisodiy   jarayonlarni   qayta   ko‘rib   chiqish   bo‘ldi.   Sovet   davri
tarixshunosligidagi   "Rossiya   o‘lkaga   taraqqiyot   olib   keldi"   degan
biryoqlama   qarash   o‘rniga,   milliy   manfaatlarga   asoslangan,   arxiv
hujjatlariga tayanuvchi yangicha ilmiy konsepsiyalar vujudga keldi. 
1.   Sanoatlashuvning   "Mustamlakachilik   modeli"   sifatida   e’tirof   etilishi
Mustaqillik yillari tarixshunosligida (Akademik H. Ziyoev, A. Sagdullayev,
Sh.   Abdullayev)   Chor   Rossiyasining   sanoat   siyosati   birinchi   marta
ochiqchasiga "mustamlakacha iqtisodiyot" deb baholandi. 
• Xomashyo   bazasi:   Olimlar   sanoat   korxonalarining   faqatgina
birlamchi   ishlov   berish   (paxtani   tozalash,   pilla   quritish)   bilan
cheklanganini   o‘lkani   texnik   jihatdan   qoloq   va   markazga   qaram
saqlash strategiyasi deb isbotladilar. 
• Paxta   yakkahokimligi   (Monokultura):   Yangicha   baholarda   paxta
sanoatining   haddan   tashqari   rivojlantirilishi   o‘lkaning   oziq-ovqat
mustaqilligiga   (g‘allachilik   va   chorvachilikka)   berilgan   og‘ir   zarba
sifatida talqin qilinmoqda. 
2.   Milliy   burjuaziya   va   Jadidchilik   bog‘liqligining   ochilishi   Mustaqillik
davri   tadqiqotlarining   eng   katta   yutug‘i   —   mahalliy   sarmoyadorlarga
(boylarga) nisbatan munosabatning o‘zgarishidir. 
• "Ekspluatator"dan   "Vatanparvar"ga:   Sovet   davrida   "xalq   dushmani"
deb   tamg‘alangan   Mirkomilboy,   Saidazimboy   kabi   sanoatchilar
bugun   milliy   iqtisodiyot   asoschilari   va   Jadidchilik   harakatining
asosiy   homiylari   sifatida   o‘rganilmoqda.   Ularning   sanoatdan
topgan foydasi yangi usul maktablari,  33  gazetalari va iste’dodli yoshlarni xorijda o‘qitishga sarflangani 
ilmiy jihatdan asoslab berildi. 
• Iqtisodiy   qarshilik:   Mahalliy   boylarning   rus   banklari   va   firmalari
bilan   raqobati   "milliy   iqtisodiy   ozodlik   uchun   kurash"ning   bir
ko‘rinishi sifatida baholanmoqda. 
3. Infrastruktura va texnologiyaga xolis yondashuv Zamonaviy 
tarixshunoslik temir yo‘llar va zavodlar qurilishini inkor etmaydi, balki 
ularning maqsadini tahlil qiladi. 
• Texnik   progress   vs.   Ekspluatatsiya:   Olimlar   (masalan,   R.
Shamsutdinov)   temir   yo‘llar   o‘lkaga   yangi   texnika   olib   kirganini
tan   olgan   holda,   ularning   asosiy   vazifasi   —   qo‘zg‘olonlarni
bostirish   uchun   harbiylarni   tezkor   yetkazish   va   o‘lka   boyliklarini
tezroq tashib ketish bo‘lganini ta’kidlaydilar. 
4. Ekologik va ijtimoiy inqirozlarning fosh etilishi Mustaqillik yillarida ilk
bor   sanoatlashuvning   salbiy   oqibatlari   —   o‘rmonlarning   kesilishi,
tuproqning   sho‘rlanishi   va   mahalliy   aholining   ish   joylaridan   siqib
chiqarilishi   kabi   mavzular   xolis   tadqiq   etila   boshlandi.   Sanoatlashuv
natijasida   vujudga   kelgan   "ishchilar   tabaqasi"   endi   "baxtli   proliatariat"
emas,   balki   o‘z   yurtida   kamsitilgan,   og‘ir   sharoitda   ishlashga   majbur
qilingan "mardikorlar" qatlami sifatida tavsiflanmoqda. 
Xulosa   o‘rnida   aytish   mumkinki,   mustaqillik   yillari   tarixshunosligi   Chor
Rossiyasi   sanoat   siyosatiga   berilgan   baholarni   mafkuradan   xoli   qildi.
Bugungi   kunda   ushbu   davr   —   mintaqaning   jahon   bozoriga   "majburiy
integratsiyasi"   va   milliy   iqtisodiy   salohiyatning   mustamlakachilik
tuzoviga tushib qolish davri sifatida o‘qitilmoqda 15 . 
XULOSA 
1.Sanoatlashuvning   mustamlakachilik   tabiati:   Tadqiqotlar   shuni
ko‘rsatdiki,   XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlaridagi   sanoatlashuv jarayoni   Turkistonning   o‘zini   rivojlantirishga   emas,   balki   uni
Rossiya imperiyasining xomashyo 
15  Ziyoev H. O‘zbekiston mustaqilligi va ozodligi uchun kurashlar tarixi. – T.: Sharq, 2001. – B. 210. 
34  bazasiga   aylantirishga   yo‘naltirilgan   edi.   Sanoat   korxonalarining
faqatgina   birlamchi   ishlov   berish   (paxta   tozalash,   pilla   quritish)
bosqichi   bilan   cheklangani   o‘lkaning   texnik   qaramligini
ta’minlashning asosiy vositasi bo‘lib xizmat qildi. 
2.Tarixshunoslikdagi   transformatsiya:   Mavzuning   o‘rganilish   tarixi
uch   xil   qarashlar   to‘qnashuvini   ko‘rsatadi.   Inqilobgacha   bo‘lgan
rus   mualliflari   buni   "madaniyat   tarqatish",   sovet   olimlari   "sinfiy
o‘sish  va  inqilobiy  zamin",  mustaqillik   davri  o‘zbek   tarixchilari esa
"iqtisodiy asorat va monokultura fojiasi" deb baholadilar. Bugungi
kunda arxiv hujjatlari asosida milliy manfaatlarga tayanuvchi xolis
ilmiy xulosalar shakllandi. 
3.Infrastrukturaning ikki yoqlama roli: Temir yo‘l qurilishi va 
zamonaviy bank-moliya tizimining kirib kelishi o‘lkada iqtisodiy 
faollikni oshirgan bo‘lsa-da, u mahalliy aholini iqtisodiy jihatdan 
banklarga tobe qilib qo‘ydi. Temir yo‘llar asosan harbiy-strategik 
va xomashyoni tezkor tashib ketish maqsadlariga xizmat qildi. 
4.Milliy   burjuaziyaning   jasorati:   Rossiya   va   xorijiy   (Nobel,   Vatau   va
boshqalar) kapitalining  kuchli  bosimi  ostida  Turkistonda  mahalliy
sanoat   tadbirkorlari   (Mirkomilboy,   Yunusboyevlar   va   b.)   qatlami
shakllandi.   Ular   nafaqat   sanoat   korxonalarini   boshqardilar,   balki
Jadidchilik   harakatining   asosiy   homiylari   sifatida   milliy
uyg‘onishga iqtisodiy zamin yaratdilar. 
5.Ijtimoiy-ekologik   narx:   Sanoatlashuv   Turkistonda   demografik
vaziyatni   o‘zgartirib,   urbanizatsiyani   tezlashtirdi,   biroq   aholining
etnik tabaqalanishiga va mahalliy ishchilarning kamsitilishiga olib
keldi.   Shu  bilan   birga,  "paxta  yakkahokimligi"  natijasida  o‘lkaning
tabiiy resurslari (o‘rmonlar, suv, tuproq) ayovsiz talon-taroj qilinib,
ekologik inqiroz poydevori qo‘yildi. 
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Chor Rossiyasi davridagi sanoatlashuv
Turkistonni   jahon   bozoriga   integratsiyalashuvini  ta’minlagan   bo‘lsa-da, bu   taraqqiyot   o‘lka   mustaqilligi   va   milliy   boyligi   evaziga   amalga
oshirildi. Ushbu 
35  davrni o‘rganish bugungi kunda milliy iqtisodiyotni barpo etishda 
tarixiy xatolardan xulosa chiqarish uchun g‘oyat muhimdir. 
36  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 
I. Rasmiy manbalar va O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari 
1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2023. 
2.Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 
2021. 
II. Arxiv va inqilobgacha bo‘lgan birlamchi manbalar 
3.Geyer I.I. Turkestanskiy kray. Kurs lektsiy. – Tashkent: Tipolit. V.M. 
Ilyina,  1908. [Onlayn o‘qish: ] 
4.Masalskiy V.I. Turkestanskiy kray. (Polnoye geograficheskoye 
opisaniye  nashego otechestva). – SPb.: Izdaniye Devriyena, 1913. 
[Yuklab olish: ] 5.Obzor Ferganskoy oblasti za 1911 god. – Skobelev: 
Tipografiya Ferganskogo  oblastnogo pravleniya, 1914. 
6.Mushketov I.V. Turkestan. Geologicheskoye i orograficheskoye 
opisaniye po dannim, sobrannim vo vremya puteshestviy s 1874 
g. po 1880 g. – SPb., 1886. 
III. Sanoat va iqtisodiyot tarixiga oid monografiyalar 
7.Ziyoev H. O‘zbekiston mustaqilligi va ozodligi uchun kurashlar 
tarixi. – T.:  Sharq, 2001. [Elektron nusxa: ] 
8.Abdullaev Sh. Turkistonda mustamlakachilik siyosati: iqtisodiy 
jihatlar. – T.:  Fan, 2004. 
9.Aminov M.S. Ekonomicheskoye razvitiye Sredney Azii (kolonialniy 
period).  – Tashkent: Gosizdat UzSSR, 1959. 
10.Galuzo P.G. Turkestan – koloniya. (Ocherk istorii kolonialnoy 
politiki  tsarizma v Sredney Azii). – M., 1929. 
11.Rajabov K. Turkiston Muxtoriyati vazirlari va milliy majlis a’zolari 
tarixi. –  T.: Bodomzor, 2015. 
12.Sagdullaev A., Kostetskiy V. O‘zbekiston tarixi (XIX asr ikkinchi 
yarmi –  XX asr boshi). – T.: Sharq, 2013.  37  IV. Ilmiy maqolalar va davriy nashrlar 
13.Nizomiddinov N. "Chor Rossiyasining Turkistondagi sanoat va 
temir yo‘l  siyosati". // O‘zbekiston tarixi jurnali. – T., 2018. – №2. 
14.Shamsutdinov R. "Turkiston sanoatida mahalliy 
sarmoyadorlarning o‘rni". //  Markaziy Osiyo tarixi masalalari 
to‘plami. – Andijon, 2010. 
V. Elektron resurslar va portallar 
15.Ziyouz.uz – O‘zbekistonning eng yirik elektron kutubxonasi (Tarix
bo‘limi). 16.Cyberleninka.ru – MDH davlatlari ilmiy maqolalar bazasi
(Sanoat tarixi qidiruvi). 
17.E-tarix.uz – O‘zbekiston tarixi bo‘yicha ixtisoslashgan portal. 
18.Natlib.uz – Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy 
kutubxonasi  elektron katalogi. 
38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Turkistonda sanoatlashuv jarayonlarining boshlanishi va tarixshunoslikdagi talqini

1.1. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkiston iqtisodiyoti tarixshunosligi

1.2. Yog‘-moy va oziq-ovqat sanoati rivojlanishining statistik tahlili

II bob. Infrastruktura rivoji, ijtimoiy o‘zgarishlar va ilmiy xulosalar…

2.1. Temir yo‘l qurilishi – sanoatlashuvning asosiy omili sifatida(tarixshunoslik tahlili)

2.2. Turkiston sanoatlashuvida rus va xorijiy sarmoyadorlar roli (Nobel, Vatau va boshqalar)

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati