Chor Rossiyasining O'rta Osiyo xonliklarini bosib olinishiga oid tadqiqotlar - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	48.1KB
Покупки	10
Дата загрузки	23 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Chor Rossiyasining O'rta Osiyo xonliklarini bosib olinishiga oid tadqiqotlar

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY
UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI
“MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK” KAFEDRASI
“TARIXSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK” FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Chor Rossiyasining O’rta Osiyo xonliklarini
bosib olinishiga oid tadqiqotlar
Tekshirdi:
Bajardi:
Toshkent

Reja:
Kirish
I-BOB. Chor Rossiyasi O’rta Osiyoni bosib olishi davri tarixshunosligi
1.1. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishining umumjahon
tarixiy jarayonidagi o’rni
1.2. 50-80-yillardagi tadqiqotlarda Turkistonni Rossiyaga “qo’shib
olinishi” iborasining ishlatilishi
II-BOB. O’rta Osiyo haqida sovet va mustaqillik davri tarixshunosligi
2.1.Rasmiy hujjatlar va ushbu davr to’g’risidagi adabiyotlar
2.2. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixini xolisona
o’rganilib, tadqiq etilishi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi . Istiqlolimiz sharofati tufayli yosh avlodni
tarbiyalashdek muhim ishlarni avlodni tarbiyalashdek, g‘oyaviy-mafkuraviy
dunyoqarashlarini shakllantirish ya’ni har tomonlama yetuk, barkamol shaxs qilib
tarbiyalashdek muhim va sharafli vazifalarni bajarishda xonliklar davrida
yaratilgan manbalarni haqqoniy o’rganish bosh maqsad qilib olindi.
XX asrdagi o’zbek xalqi hayotida eng muhim voqea shubhasiz davlat
mustaqilligini qo’lga kiritish bo’ldi. Xalqning asriy orzusi ushalib, mustaqillik
tufayli o’z e’tiqodi, urf-odatlari, qadriyatlari , tili o’z faxriy o’rniga qaytdi.
Mamlakat rivojlanishining o’zbek xalqiga xos bo’lgan xususiyat, urf-odat,
an’analarini hisobga olgan holda o’ziga xos taraqqiyot yo’lini tanlashi, boy
madaniyat, bebaho ma’naviyati, e’tiqodini e’zozlash xalq manfaatlari va
istiqboliga qaratilgan milliy mafkurani targ’ib etish, Vatan tarixini xolisona
o’rganish va tadqiq qilishni zaruriy qilib qo’ydi.
Birinchi Prezident I.A.Karimovning xalq va mamlakat taqdiridagi tarixning
o’rni hamda ahamiyati, uning millat hayotida milliy g’urur, o’tmishdan faxrlanish,
o’zligini o’rganishdagi o’rni va vazifasiga , barkamol avlod ta’lim-tarbiyasidagi
vatanparvarlik ruhini singdirishdagi tamomila yangicha yondashuv zaruriyati
xususidagi “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” risolasida ta’kidlaganidek: “ Xaqqoniy
tarixni bilmasdan turib , o’zlikni anglash mumkin emas” 1
.
Tarixni xolisona, haqqoniy, milliy istiqlol g’oyasi vatanparvarlik ruhi asosida
yoritish tarixchilar oldida turgan bosh vazifadir.Shu o’rinda respublika tarixchilari
oldida turgan sharafli vazifalardan biri – tariximizning eng dolzarb, kam
o’rganilgan qismlarini qayta o’rganib, uni xalqimizga yangitdan taqdim etishdir.
Shu bois ham, so’nggi yillarda O’zbekiston tarixining qator dolzarb
masalalarini o’rganishda aniq va haqqoniy tarixiy yondashuv masalasi muhim
bo’lib bormoqda. Zero, birinchi Prezidentimiz ta’kidlaganidek: “Har qaysi xalq
milliy qadriyatlarni, o’z maqsad-muammolari, shu bilan birga, umumbashariy
1
Karimov.I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.:Sharq,1998, 29-b.

taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma’naviy dunyosini yuksaltirib borishga
intilarekan, bu borada tarixiy xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi 2
.
Ayniqsa, o’zbek davlatchiligi, uning tarixiy taraqqiyot bosqichlarini chuqur
o’rganish va tahlil qilish tarixiy manbalardagi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga
kiritish dolzarb vazifalardan biridir.
Shunday dolzarb masalalardan biri, O’zbekiston tarixini buzib ko’rsatilgan,
not’g’ri talqin etilgan muammolaridan biri Turkistonni chorizm tomonidan bosib
olinishi tarixshunosligidir.
Chunonchi, Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixi sovet
tarixshunosligida not’g’ri talqin etilib, soxtalashtirildi. Mustaqillik davrigacha
yaaratilgan tadqiqotlarda “qo’shib olinishi” atamasi ishlatib kelindi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi.
Mazkur muammoning ba’zi jihatlari tarixchi olimlar tomonidan tadqiq etilgan
bo’lsada, mustaqillik yoritilmagan.
Bu davr tarixshunosligi shartli ravishda uch davrga bo’limiz mumkin:
Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davri: M.Terentev, K.Abaza,
N.N.Xalfin ;
Sovet davri: B.F.G’afurov, E.B.Bekmaxonov, H.Z.Ziyoyev,
B.D.Jamgerchinov, A.K.Qarriev;
Mustaqillik davri: Isxakov F., M.Hasaniy, Saidqulov. T kabi olimlar bu davr
tarixshunoslikni yoritishga harakat qilishgan.
Shuning uchun ham Turkistondagi chor ma’muriyatining rasmiy hujjatlarini,
mahalliy amaldorlarning yozishmalarini , Turkistonda ma’muriy xizmatda bo’lgan
yohud istiqomat qilgan rus olimlarining ilmiy asarlari va memuar yodgorliklarini,
mahalliy ziyolilarning , yozuvchi va shoirlarning asarlarini tanqidiy va qiyosiy
o’rganish muhim ahamiyatga ega.
Shunday qilib, Rossiya tomonidan Turkistonni istilo qilinishi XIX asrning 60-
yillaridayoq, ayniqsa 70-80- yillarida rus matbuoti publisistikasida qizg’in
muhokama qilingan dolzarb muammolardan biriga aylangandi.
2
Karimov.I.A. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. T : Ma ’ naviyat . 2008, 97- b .

Ba’zi adabiyotlarda chorizmning butun Markaziy Osiyodagi bosqinchilik
siyosati bilan bog’liq bolgan nihoyatda katta bir davr- Rossiyaning O’rta Osiyoga
bosqinchilik yurishiga tayyorgarlik koo’ra boshlagan 50-yillardan tortib, toki
1985-yilgacha bo’lgan davr tadqiq etilgan. Bu davrda “ bosib olindi” , “milliy
zulm”, “ mustamlakachilik” va boshqa shu kabi tushunchalar , baholar “qo’shildi”,
“qo’shib olindi”, “qo’shilishning progressiv oqibatlari” iboralari bilan
almashtirildi.
Nihoyat, O’zbekiston mustaqillikka erishgandan keyingina tariximizdagi
bunday “oq dog’lar” tozalanib, tarixiy haqiqat qaror topdi.Milliy istiqlol
mafkurasiga tayangan holda ilmiy, yaxlit va xolisona baho berilgan tadqiqotlar
o’zbek tarixchi olimlarimiz tomonidan yaratildi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari:
Ishning asosiy maqsadi sifatida Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi
davridagi taqiqotlarning xususiyatlarini, mazkur mavzuning sovet
tarixshunosligida soxtalashtirilishi va mustaqillik yillarida Rossiya istibdodini
tarixiy jihatdan xolisona tadqiq etilishi tarixchini chinakam ilmiy yondashuvlar
asosida yoritish belgilangan.
Shunga ko’ra hal etilishi lozim bo’lgan quyidagi vazifalar belgilandi:
 Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishing umujahaon tarixiy
jarayonidagi o’rnini tasniflash;
 Mustamlakachilik davridagi rasmiy adabiyotlarda chorizm
manfaatlarini bir yoqlama himoya qilinishini yoritish;
 Sovet tarixshunosligida istilo etilish jarayoning o’ta soxtalashtirilishi
va siyosiylashtirilishini tahlil qilish;
 Mustaqillik davrida Turkistonni istilo etilishi tarixini yangicha
yondashuvlar asosida tadqiq etilishi jarayonini bayon qilish.
Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslarini o’zbek xalqi tarixi, uning milliy
davlatchiligi, ma’naviyati va milliy qadriyatlariga taalluqli bo’lgan
mulohazalar tashkil etadi.

Mavzuni yoritishda tarixiy tadqiqotlarda doimo yetakchi o’rinda turgan
ilmiylik, tarixiylik, xolislik, haqqoniylik, umuminsoniylik, uzviylik, voqea-
hodisalarga tarixiy-tadrijiy munosabat nuqtayi nazaridan yondashish va qiyosiy
tahlil uslubiga tayanildi.
Kurs ishining tuzilishi.
Mazkur kurs ishi kirish, 2-bob, xulosa, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan
iborat.
I-BOB. Chor rossiyasi o’rta osiyoni bosib olish davri
tarixshunosligi.
1.1 Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishining umumjahon
tarixiy jarayonidagi o’rni.
Rossiya ko’p millatli davlat sifatida yuzaga kelishida XIX asr muhim o’rin
tutadi. Bu yuz yillik harbiy-siyosiy, xalqaro ahamiyatga molik voqealarga boy
bo’lib, imperiyaning hududi Kavkazorti, O’rta Osiyo, Sibir, Uzoq Sharqning yangi
o’zlashtirilgan maydonlari hisobiga xuddi shu davrgacha ancha kengaydi.
Rossiyaning Kavkazortida va O’rta Osiyoda o’z hukmronligini o’rnatishidagi
tafovut shundan iboratki, Kavkaz istilosining oxirgi asrning birinchi chorgiga,
O’rta Osiyoniki esa oxirgi choragiga to’g’ri keladi.
Mustaqillika erishganimizdan so’ng barcha sohalar qatori ilm-fan
madaniyat, san’at va tariximiz ham o’zining asl qiyofasini tikladi. Ko’p asrlik
tariximiz o’zining mazmun-mohiyatini haqqoniy aks eta boshladi. Milliy
madaniyatimiz ajralmas qismi hisoblangan urf –odat an’analarimiz va buyuk
ajdodlarimiz nomi oqlandi. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimov ta’kidlaganidek “ O’tmishi buyuk xalqni yengib bo’lmas ekan,
demak biz xalqimizni haqqoniy tariximiz bilan qurollantirishimiz
kerak”degan fikri ahamiyatlidir O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.
Mirziyoyev tomonidan 2017-yil 17-fevral kuni qabul qilingan “Harakatlar
Strategiyasi” to’g’risidagi maxsus farmonning to’rtinchi ustuvor yo’nalishida

ham aynan ilm-fan, madaniyatni rivojlantirishga oid maxsus boblar ajratilgan.
Prezdentimiz Sh.Mirziyoyev aytganlaridek “ Xalq tarixi unitilmaydi, u urf-
odat, an’analarda xalqning kundalik turmushida saqlanib qoladi” shunday ekan,
xalqimizning haqqoniy tarixini yoritish muhimdir. Shu o’rinda Rossiya
imperiyasing O’rta Osiyoda yuritgan mustamlakachilik siyosati ham alohida
masaladir XIX asr oxirlariga kelganda Rossiya Yevropadagi eng yirik
davlatlardan biri bo‘lib qoldi. Uning territoriyasi (taxminan 16 mln.kv.km)
shimolda Barens dengizidan tortib, januda Kavkaz va Qora dengizgacha, g‘arbda
Boltiq dengizidan tortib, sharqda Tinch okengacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga
olgan edi. Rossiya xalqlari o‘zlarining mehnati va qahramonona kurashi bilan
qudratli davlat barpo qildilar, ilgari hech kim yashamagan ko‘p yerlarni
o‘zlashtirdilar, jahon tarixi va madaniyatiga buyuk hissa qo‘shdilar. Rossiya
territoriyasida iqlim sharoiti juda xilma-xildir.
Mamlakat Yevropa qismining shimolida hamda Sibirda sovuq qutb iqlimi
hukum suradi, ya’ni qish qattiq va uzoq vaqt davom etadi, yoz esa juda qisqa
bo‘ladi. Rossiyaning o‘rta mintaqasida iqlim mo‘tadil bo‘lib, janubiy rayonlarda
esa iliqdir. Rossiyada o‘rmonlar, daryo va ko‘llar juda ko‘p. Janubda bepoyon
cho‘l-adirlar cho‘zilib ketgan bo‘lib, bu yerlarda aholi kam yashaydi. Rossiyaning
aholisi XIX asr davomida ko‘paya borib, 11 million kishidan 36 million kishiga
yetdi. Rossiya aholisining yer jihatidan Yevropadagi yirik mamlakatlardan
biribo’lib qoldi. Bu vaqtda Fransiyada 27 million kishi, Angliyada esa
mustamlakalarni hisoblamaganda) 16,4 million kishi yashardi. Lekin
Rossiyada aholining zichligi juda kam bo‘lib, 1 kv. km ga 1,25 kishi to‘g‘ri
kelardi.
Rossiya –ko‘p millatli davlat. Uning tarkibiga turli xalqlar (ruslar,
ukrainlar, beloruslar, polyaklar,finlar, litvaliklar, chuvashlar, marilar,
mordvalar, buryatlar, yoqutlar, evenklar va boshqa ko‘pgina xalqlar) kirgan
bo‘lib, ular ijtimoiy taraqqiyotning turli bosqichlarida turar edilar. Aholining
asosiy qismi ruslardan iborat bo‘lib, ular butun aholiga nisbatan 60-70 foizini
tashkil etar edi . 70-yillarda rus hukumati bilan ingliz hukumati o‘rtasida O‘rta

Osiyodagi ta’sir doiralarini aniqlash uchun muzokaralar boshlandi va 1873-yili
bitim tuzish bilan yakunlandi. Bunga muvofiq, Rossiya Afg‘onistonni o‘z
ta’siridan tashqari deb topdi. Angliya esa Xivani da’vo qilmaydigan bo‘ldi. Bu
bitim O‘rta Osiyodagi kurashni vaqtincha susaytirdi, ammo Qo‘qon
xonligining Rossiyaga qo‘shib olinishi inglizlar siyosatini faollashtirib yubordi va
rus-ingliz munosabatlarining keskinlashuviga olib keldi. Bu narsa, chunonchi,
1878-yilda boshlangan ingliz-afg‘on urushida va “Sharq inqirozi” davomida
Angliyaning Rossiyaga nisbatan dushmanlik siyosatini olib borganligida na-moyon
bo‘ldi. 1881-yil 9-dekabrda Tehronda fors-turkman chegarasi to‘g‘risidagi maxfiy
bitim imzolanib, bunda Rossiya tarkibiga yangidan kiritilgan hudud chegaralari
aniqlandi. Bu hududlar hozirda Turkmaniston va Eron chegaralari bo‘lib
hisoblanadi. Shu yili Rossiya va Xitoyning Turkiston general-gubernatorligi
va Xitoy o‘rtasida chegara chizig‘ini o‘tkazish bo‘yicha shartnoma imzolandi.
1884-yili Rossiya Marini egallab, Kushkaga chiqdi.
1885-yil 26-martda Kushkada afg‘on harbiy qismlari mag‘lubayatga
uchradi. Rossiya Kushkani bosib olib, asosiy punkt –Hirot va Qandahorni
qo‘lga kiritdi. Shundan so‘ng Angliya va Rossiya o‘rtasidagi Afg‘onistonning
taqdiri va uning chegarasini .... masalasi kun tartibiga qo‘yildi. 1885-1887-
yillarda bu masala rus-ingliz komissiyasi tomonidan hal etildi. 1891-yili
Rossiyaning tasarrufiga kirgan O‘rta Osiyo hududi va Afg‘oniston o‘rtasidagi
chegara Pomirdan o‘tkazildi. Bu bitim O‘rta Osiyo masalasi bilan bog‘liq Angliya
va Rossiya o‘rtasidagi kelishmovchilikni tugatdi. Lekin shunga qaramasdan
ziddiyatlar, manfaatlar to‘qnashuvi saqlanib qoldi. O‘rta Osiyodagi o‘zaro
manfaatlarni tartibga solish va munosabatlardagi “sovuqlikni” yo‘qotish
maqsadida Rossiya va Angliya bu yerdagi o‘z ta’sir doiralarini bo‘lib olishga
qaratilgan konvensiyani imzoladilar. Chunki bu paytda ikkala davlat uchun
ham Yevropada Germaniya xavf tug‘dirayotgan edi. Shu bois, Rossiya va Angliya
O‘rta Osiyo masalasini vaqtinchalik to‘xtatib, kuchayib borayotgan Germaniya
davlati bilan siyosatmaydonida kurash boshladilar 3
.
3
Abdurahimova N. Стоновлени и особенности экономической политики России в Туркистане . T.:2008.78-b .

Rossiyaning ikki boshli burgut tasviri tushirilgan mudhish
mustamlakachilik bayrog‘i Boltiq buylaridan Kavkaz cho‘qqilarigacha, Ukraina
dashtlaridan O‘rta Osiyo kengliklari va Uzoq, Sharq tizmalari qadar hilpirab
turdi. Polsho Rossiyasi Polsha, Finlyandiya, Kavkazorti, Boshqirdiston, Sibir
va qalmoqtar yurtini mustamlaka asoratiga solgan salobatli va shafqatsiz
imperiya edi .
Sankg-Peterburg hukmron doiralari Buyuk Britaniyaning Hindistondagi
va Fransiyaning Tunis hamda Jazoirdagi mustamlaka tartiblarini, tajribalarini
o‘rgangan holda o‘zlarining ulardan tubdan farkli, aynan ruscha
mustamlakachilik tizimlarini yaratdilar. Uni Turkistonda zo‘ravonlik yo‘li
bilan amalga oshirdilar. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyodagi tartiblari Polsha,
Finlandiya va Kavkazdagidan ham tafovutli xususiyatga ega edi. Bu xususiyat
mahalliy xalqlarga mutlaqo ishonmaslik, ularga bepisandlarcha qarash kabi
shovinistik ruh va kayfiyatlardan iborat edi. Bu harbiy-komendantlik
boshqaruvi mashinasining ruli o‘taketgan makkor, razil, O‘rta Osiyo
xalklarining ashaddiy dushmanlari qo‘liga topshirilgan edi.
Rossiya imperiyasi tashqi siyosatida o‘z chegaralarini sharqqa tomon
kengaytirish uchun dastlab Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari bilan
har tomonlama aloqala o‘rnatishga harakat qildi. Bunda, eng avvalo xonliklar
to‘g‘risida ko‘proq ma’lumotlar to‘plash maqsadida o‘z elchilarini bu yerlarga
jo‘natdi. Pyotr I hukmronligi davridayoq Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy
boshchiligidagi harbiy ekspeditsiya jo‘natilgan edi. Ammo bu ekspeditsiya
muvaffaqiyatsizlikka uchragandan so‘ng podsho hukumati harbiy istehkomlar
qurishga kirishdi. 1718-yilda Irtish daryosi sohilida shunday istehkomlardan
yettitasi qurib bitkazildi.
O‘rta Osiyo davlatlariga harbiy sohada yordam berish va ularga Rossiya
iperiyasiga qarshi harbiy ittifoq tuzish taklifi bilan Buxoroga kclgan
Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi vakillari Ch. Stoddart va A. Konnoli
1842-yilda amir tomonidan qatl qilindi. Bunga javoban Angliya hukumati
Buxoroga qarshi Afg‘oniston bilan sulh tuzib, ularni qurollantiradi. Shundan

keyin, Afg‘oniston Buxoro amirligi hududining bir qismini bosib oldi.
Natijada 1855-yilda o‘zbeklar va tojiklar yashay-digan Amudaryoning
janubiy sohilidagi hududlar Afg‘oniston viloyatiga aylantirildi 4
. Chegara
hududlarida yashaydigan Rossiya imperiyasi fuqarolari bo‘lgan aholiga talonchilik
va bosqinchilik qilib turuvchi guruhlarning hujumlarini bartaraf etish podsho
hukumatining O‘rta Osiyodagi harbiy yurishlarini boshlashiga bahona bo‘ldi.
Bundan tashqari, to‘qimachilik sanoati uchun xomashyo bo‘lgan paxtaning
yetishmasligi O‘rta Osiyoni bosib olishga bo‘lgan harakatlarini tezlashtirdi. Bu
davrda AQShda shimol va janub o‘rtasida boshlangan fuqarolar urushi (1861-
1865) tufayli Rossiyaning to‘qimachilik sanoati uchun paxta xomashyosiga
taqchillik vujudga keldi. XIX asrning birinchi yarmida O‘rta Osiyo xonliklari
o‘rtasidagi uzoq vaqt davom etgan o‘zaro urushlar ularning iqtisodiy va harbiy
jihatdan zaiflashib ketishiga olib koldi. Shunday vaziyat oxir-oqibat xonliklarning
istilyo qilinishlarini osonlashtirdi.
Shunday qilib, XIX asrning o‘rtalariga kelib xonliklar o‘rtasidagi o‘zaro
urushlar, ichki nizo va ziddiyatlar, davlat boshqaruvining uzoqni ko‘zlab ichki va
tashqi siyosat olib bormaganliklaridan ahvolga tushib qoldi. Shunday vaziyatda
Rossiya imperiyasi hukumati o‘zining siyosiy, iqtisodiy va geopolitik
manfaatlarini ko‘zlab O‘rta Osiyoga harbiy mustamlakachilik harakatlarini
boshlaydi.
O‘rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olnishi to‘rt
bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqich 1847 -1865-yillarda Rossiya
imperiyasi tomonidan Qo‘qon xonligining shimoliy-g‘arbiy viloyatdan va
Toshkent shahri istilo qilindi. Istilo etilgan hududlarda Orenburg general-
gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Turkiston viloyati tashkil etildi. Ikkinchi
bosqich 1865-1868-yillari qamrab olgan bo‘lib, bunda Qo‘qon xonligi va
Buxoro amirligiga qarshi istilochilik harakatlari amalga oshirildi. Uchinchi
bosqich –1873 -1879-yillar davomida Xiva va Qo‘qon xonligi yerlarini bosib
4
Nuriddinov E, Golovanov A. O’zbekistonning mustaqillik davri tarixini o’rganish. O’zbekiston tarixi.2003.45-49-
b.

olishdan iborat bo‘ldi. To‘rtinchi bosqich -1880-1885-yillarda turkmanlarning
bo‘ysundirilishi edi.
Shunday qilib, 1864 -1885-yilarda 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya
imperyasining uzoq davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik
urushlari olib borildi. O‘rta Osiyo xonliklari hududining katta qismini
(1583255kv. km) bosib olinib, mustamlakaga aylantirildi. Rossiya
mustamlakachilik tizimining uchinchi xususiyati mintaqada rus aholisining
ma’lum bir foizini joylashtirish edi. Markaziy Rossiyadan ochlik va yersizlikdan
qochgan rus dehqonlarini ko‘chirib kcltira boshladilar. Ammo shaharlarda rus
aholisini shakllantirish siyosati ahamiyatga ega edi. XIX asrning ikkinchi
yarmida Toshkent shahri rus aholisi hisobiga shitob bilan kengayib bordi. Bu
aholining katta qismi iste’foga chiqqandan keyin shaharda yashash uchun
qolgan askarlar, davlat boshqaruvi amaldorlari, Rossiya armiyasi ofitserlari,
Rossiya firmalari xizmatkorlari, jazo manziliga jo‘natilgan jarimaga tortilgan
xizmatchilar, xizmatdan bo‘shatib yuborilgan ofitserlar edi. Anhor shaharni qoq
ikki qismga ajratgandi: Eski shaharda mahalliy aholi. Yangi shaharda esa rus
aholisi yashardi. Shaharning bu ikki qismi o‘z iqtisodiy va ma’naviy hayotini
boshdan kechirar bir-biri bilan kamdan-kam aralashigan holda yashalar edi.
Rossiya fransuz mustamlakachilaridan o‘rgangan, bu tizim “plantatsion model"
deb yuritilar edi. Bu tizimga ko‘ra Turkiston aholisining bir qismi etnik ruslardan
iborat bo‘lishi, ular asosan shaharlarlardayashashi, shahar qishloq ustidan
hukmron bo‘lishi kerak edi.
Turkiston o‘lkasining 14 % aholisi shaharlarda yashardi 5
. O‘rta Osiyoni
bosib olish maqsadida Pyotr I zamonidayoq Qozog‘istonning zabt etilgan
hududlarida harbiy qafalar va istehkomlar qurila boshlangan edi. 1717-yilda
Omsk, 1718-yilda Semipalatinsk, 1720-yilda Ust-Kamenogorsk, 1742-yilda
Orenburg qal’alari quriladi. Faqat XVIII asrning o‘zida Chor ma’murlari yovuz
niyat bilan hozirgi Qozog‘iston hududlarida 46 ta katta va 96 ta kichik harbiy
qal’a va istehkomlar qurganlar.
5
Tarix shohidligi va saboqlari. T.:Sharq.2001.121-b.

XVIII asrning boshlarida har uchala Juzning qozoqlari qalmiq
(jungar)larning doimiy bosqini ostida og‘ir ahvolga tushib qoladi. 1723-yilda ro‘y
bergan og‘ir ocharchilik qozoqlarning o‘z mustaqilliklarini saqlab qolishlarini
xavf ostiga solib qo‘yadi. Oqibatda katta Juz jungarlarga siyosiy qaram bo‘lib
qoladi. O‘rta Juz Buxoroga ko‘chib borib Buxoro xonligiga, Kichik Juzning bir
qismi esa Xiva xonligiga tobe bo‘ladi. Bunday og‘ir vaziyat Katta va Kichik
Juzning xoni Abulxayrxonni o‘z hokimiyatini saqlab qolish va qalmiqlar
xataridan saqlanish ilinjida chor hokimiyati bilan yaqinlashuvga majbur etadi. Ana
shu tariqa 1731-yilda Kichik Juz, 1731-1740-yillarda esa Katta Juz
qozoqlarining aksariyati rus davlatining tobeligiga o‘tadi 6
. Bu Pyotr I orzu-
armonlarining ro‘yobga chiqishining boshlanishi edi.
Qozoqlarning rus fuqaroligini qabul qilishlari chor mustamlakachi
ma’murlarining Turkiston yerlarini egallash borasidagi bosqinchilik harakatlariga
qulay shart-sharoitlar yaratadi. Biroq Yevropadagi davlatlar o‘rtasidagi
vaziyatning tobora taranglashib va chigallashib borishi, rus-turk urushi (1806-
1812), rus-shved urushi (1808-1809), rus-fors urushi (1805-1813) va nihoyat
Napoleonga qarshi 1805-1812-yillardagi to‘qnashuv va urush, qolaversa, chor
samoderjaviyasiga qarshi dekabristlar nomini olgan dvoryanlar qo‘zg‘oloni va
uni bostirish chor hukumatining Turkistonga nisbatan bosqinchilik siyosatini
ma’lum muddatga ortga cho‘zilishiga sababchi bo‘ladi.
Biroq 1830-yillardan ma’lum darajadaYevropadagi janjalli voqealardan
qo‘li bo‘shagan chor hukumati yana o‘zining ayg‘oqchilik va yovuzlik niyatlarini
O‘rta Osiyo hududlariga qaratadi. 1839-1840-yillarda podsho Nikolay I ning
homiyligi va fatvosi bilan Orenburg harbiy gubernatori V. A. Perovskiy katta
qo‘shin bilan Xivani bosib olish niyatida yo‘lga chiqadi. Maqtanchoq va
bosartusarini bilmaydigan Perovskiy qo‘shini tarkibida 2 ta zambarak, 40 arava,
5325 askar, 10 ming tuya bor edi. Ammo og‘ir obi-havo sharoiti, yoqilg‘ining
yo‘qligi, oziq-ovqat tanqisligi, kiyim-kechaklarning yaroqsizligi natijasida
Perovskiy qo‘shinlari yo‘l-yo‘lakay katta talofatlar berib Xivaga yurishni to‘xtatib
6
O’sha asar.123-b.

orqaga qaytadi. 1855-1857-yillardagi Qrim urushi munosabati bilan chor
ma’murlari O‘rta Osiyoni zabt etish bo‘yicha katta miqiyosdagi harbiy
harakatlarni olib borolmaydilar.
Qrim urushidagi mag‘lubiyat O‘rta Osiyoning Rossiya uchun siyosiy va
strategik jihatdan qanchalik katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Rossiya
o‘rta Osiyo uchun olib boriladigan raqobatli kurashda Buyuk Britaniya
qirolligini nafaqat siyosiy-iqtisodiy va strategik jihatdan balki harbiy jihatdan
ham mag‘lubiyatga uchratish va Qrim urushidagi mag‘lubiyat tufayli xalqaro
maydonda bo‘shashib qolgan obro‘sini tiklashi ham mumkin edi. Chunki hind
xalqining butun mamlakatni qoplab olgan va inglizlar tomonidan zo‘rlik bilan
bostirilgan 1857-yilgi qo‘zg‘oloni Buyuk Britaniyaning Hindistondagi mavqeyi
uncha mustahkam emasligini ko‘rsatdi. Shu boisdan Rossiya hukmron doiralari
o‘rtasida O‘rta Osiyo muammosini tezroq hal qilishga chorlovchi xat, da’vat va
takliflar 1860-yillarda tez-tez ko‘zga tashlanadigan bo‘lib qoldi. Jumladan,
Orenburg general-gubernatori Katenin tashqi ishlar vaziriga yozgan xatida “O‘rta
Osiyo mulkiga hukm-ronligimizni o‘rnatishimiz uchun albatta Turkiston va
Toshkentni egallashimiz shart” deb ko‘rsatdi. Uning fikricha, Toshkentni
qo‘lga kiritish Buxoro mulklariga qurolli kuchlar bilan borish uchun albatta
zarurdir 7
.
Chimkentda bir kecha-kunduz qattiq jang bo‘ladi. Muhammad Solih
o‘zining “Tarixi jadidayi Toshkand” asrida yozishicha: “So‘ngra to‘rt tomondan
askarlar otdan tushdi va karnay sadolari ostida rus askarlariga qarshi hujumga
o‘tiladi. Himoyachilar 2-3 ming qadam yugurgach, dushmanning to‘p va
miltiqlaridan yomg‘irdek yog‘ilgan o‘qlar ostida qoldilar”. Oqibatda 12 ming kishi
halok bo‘ladi va yaralanadi 8
. Ammo general Chernyayev boshchiligida chor
qo‘shinlari urushni davom ettira olmay Turkistonga qaytishga majbur bo‘ladi.
Jinay degan joyda bo‘lgan jangda ham vatanparvarlarning qo‘li baland kela-di.
Vatan himoyachilari Iqon qal’asi uchun bo‘lgan jangda ham g‘alabaga erishadilar.
Alimqul boshchiligida yurt himoyachilari urushni davom ettirish maqsadida
7
Boboyev H.va boshq. O’zbek davlatchiligi tarixi. (II kitob) T.2009.256-b.
8
O’zbekistonning yangi tarixi: 1 kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasi davrida, T.Sharq,2000.178-b.

tayyorgarlik ko‘rayotgan bir paytda Buxoro amiri Muzaffarxonning Qo‘qonga
hujum qilganligi to‘g‘risida xabar oladi. Natijada lashkarboshi Alimqul
qo‘shinning katta bir qismini Chimkentda qoldirib o‘zi Qo‘qonga qaytishga majbur
bo‘ladi. Albatta bu hol dushmanga qo‘l keladi va Chernyayev 1864-yil 21-
sentabrda Chimkentni jang bilan egallaydi. Shahar mudofaachilaridan ko‘p
kishi qirib tashlanadi 9
. Shu paytga qadar ikki yo‘nalishda mustaqil harakat qilib
kelgan chor armiyasining ikki qo‘shini Chimkent shahrida tutashadi. Istilyo
qilingan yerlar hisobiga 1865-yilda Orenburg general-gubernatorligi tarkibida
Turkiston viloyati tashkil etiladi; uning tepasiga general Chernyayev qo‘yiladi.
1877-yilda Toshkentda shahar Nizomi joriy etilgan, unga muvofiq shahar
boshqaruvi Dumaga o‘tgan edi. Duma a’zolarining 1/3 qismi shaharning “Osiyo”
bo‘lagidan 2/3 qismi esa “yangi” Toshkent aholisi tomonidan saylangan edi.
Natijada shaharning 80 ming mahalliy aholisidan bo‘ldi. Shahar xo‘jaligini
yuritishga oid barcha ishlar ana shu Duma qo‘liga o‘tdi. Duma ustidan rahbarlik
qiluvchi shahar boshlig‘ini gneral-gubernator taqdimiga ko‘ra Harbiy vazirning
o‘zi tasdiqlar edi. 1886-yil 12-iyulda imperator Aleksandr III tasdiqlagan
Turkiston o‘lkasini idora qilish to‘g‘risidagi yangi Nizom arzimas o‘zgarishlar
bilan 1917-yilga qadar amal qildi. Nizom to‘rtta asosiy bo‘limdan iborat bo‘lgan:
o‘lkaning ma’muriy tuzilishi, sud tuzilishi, yer tuzilishi soliqlar va yig‘imlar. Bu
"nizom" general-gubernatorlik hududiy birliklari nomlarini o‘zgartirishni va ularni
bundan buyog‘iga ham birxillashtirib borishni nazarda tutar edi. Bu Rossiya
mustamlakachiligi “plantasion modeli"ning real natijasi edi.
Rus aholisi mustamlakachiligi apparatining jonli kuchini tashkil etgan.
Chorizm armiyasi rus aholisining o‘lkada hukumron mavqe kafolati edi.
Turkiston gineral-gubernatorlari tomonidan vaqti-vaqti bilan taqdim etilgan
hisobotlar Turkiston tarixini o’rganishda muhim tarixiy manba sanaladi. Mazkur
hisobotlar Turkistonning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotini
boshqarishga doir masalalarni o’z ichigan olgan.Hisobotlar mustamlaka davridagi
Turkiston hayoti haqida ko’plab ma’lumotlar beradi. 1885-1913-yillarda Sirdaryo
9
Boboyev H.va boshq. O’zbek davlatchiligi tarixi. (II kitob) T.2009.34-b.

viloyati, 1888-1910-yillarda Samarqand viloyati, 1888-1913-yillarda Farg’ona
viloyati haqidagi hisobotlar ana shunday manbalardir 10
.
Rus sharqshunoslari tomonidan Rossiyani milliy o’lkalari xalqlarini milliy-
ma’naviy boyliklarini sinchiklab o’rganish V.V.Bartold o’zining “Musulmon
madaniyati”, “Ulug’bek va uning zamoni”, “Mir Alisher siyosiy hayoti”, “Shoir
Nizomiy maqbarasi”asarlari orqali Markaziy Osiyo xaqlari tarixi va
madaniyatining Rossiya tarkibiga kirguncha va qo’shib olingandan keyingi
ahvolini ko’rsatib berdi 11
.
1.2. 50-80-yillardagi tadqiqotlarda Turkistonni Rossiyaga
“qo’shib olinishi” iborasining ishlatilishi.
Imperiyani boshqargan kommunistik partiya rahbarlari Turkiston
xalqlarining boy o’tmish tarixini atroflicha o’rganishga, xolis tadqiq etishga,
targ’ib-tashviq qilishga yo’l qo’ymadilar. Ular ayniqsa rus bosqiniga qarshi olib
borilgan kurashlar ahamiyatini kamsitishga va xaspo’shlashga qattiq urindilar.Bu
xol ayniqsa XX asr 50-yillarida yaqqol ko’zga tashlandi.
O’lkaning “urushib olinishi” iborasining o’rniga “qo’shib olinishi” degan
so’zlar ishlatildi. Ularga go’yo Rossiya tufayli Turkistonni tinchlik o’rnatilgan va
o’lkada ijobiy o’zgarishlar ro’y berganligi, aks holda qattiq inqiroz va qoloqlik
sodir bo’lishi mumkinligi haqida jar solindi. Shu tariqa, Rossiya davlatining
ayovsiz mustamlakachilik siyosati va milliy zulmini emas, balki “ijobiy
o’zgarishlar va yutuqlar”ni targ’ib etish asosiy vazifaga aylantirildi.
Bunday qarashlar O’bekiston tarixiga bag’ishlangan barcha katta-kichik
ishlarda ko’zga tashlandi. Bosqinchilik, zo’ravonlik, minglab kishilarning
yostig’ini quritish, talon-tarij va vayronagarchiliklar hisobiga sodir bo’lgan
“obyektiv o’zgarishlar” ning boridan ko’ra yo’g’i ming marotaba afzal edi.
O’lkaning urushib olinishining tom ma’nodagi oqibatlari shundan iborat bo’ldiki,
10
Tolibov R.Muhim tarixiy manbalar.//Moziydan sado.2008.91-b.
11
O’sha asar.92-b.

mustaqillik va ozodlik barbod qilinib, mustamlakachilik tizimi va milliy zulm
o’rnatildi, xolos. Shuni unutmaslik kerakki, faqat mustaqil milliy davlat
doirasidagina chinakam taraqqiyotga erishish mumkin.
Tarixni soxtalashtirish yo’lining tanlanishi, shuningdek, uning mustabid
tuzumga qaramligining yanada kuchayishi munosabati bilan “rus bo’lmagan
xalqlarning Rossiyaga qo’shib olinishi” muammosini o’rganishga ko’rsatma berdi.
Natijada, tarix fanida “qo’shib olish-mutlaqo jaholat” degan tushunchaning o’rniga
“qoshib olish-qisman jaholat” degan yangicha yondashuv joriy etildi 12
.
Buning oqibatida 30-yillar oxiri 40-yillarda biz o’rganayotgan muammo
yuzasidan aytarli darajada jiddiy tadqiqotlar yaratilmadi.
50-yillarning boshlarida tarix muammolarini o’rganishga konyunkturaviy
munosabatlar yuqorida tilga olingan tushunchalarning yanada kengroq talqin
qilinishiga va mazmuni taxminan quyidagicha bo’lgan, “chorizmning
mutamlakachi bo’lishiga qaramay, rus bo’lmagan xaqlarning Rossiya qo’shib
olinishi progressiv fakt bo’lgan edi”, degan navbatdagi soxta fikrning qaror
topishiga olib keldi.
1957-1959-yillar Toshkentda O’rta Osiyoning Rossiyaga qo’shilishining
“progressiv ahamiyatiga” bag’ishlab o’tkazilgan sharqshunoslarning Butun ittifoq
konferensiya va Birlashgan ilmiy sessiya materiallari yo’naltiruvchi ahamiyat kasb
etdi. Zero, ushbu anjumanlarda fikrlarning rang-barangligiga qaramay, umumiy
xulosa yagona edi, ya’ni barcha ma’ruzalarda “qo’shib olishning O’rta Osiyo va
Qozog’iston uchun progressiv ahamiyatga ega bo’lgan” ligini ta’kidlashga urg’u
berilgan. Ushbu muammo yuzasidan O’rta Osiyo respublikalari va Qozog’istonda
yozilgan barcha ilmiy maqolalar ham ana shu uzandan tashqariga chiqa olmasdi.
Ularning bari “ qoshib olish” degan sarlavha ostida nashr etilar va shu bilan
g’yo chorizmning umumiy istibdod va Sharqdagi mustamlakachilik siyosatini yo
rad etish uchun yoki ko’rib, ko’rmaslikka olish uchun harakat qildirlar, shu orqali
milliy ongni zaharlashga hamda xaqlning sovet istibdodi haqida biron xulosa
chiqarish uchun o’rin qoldirmaslikka harakat qilinar edi.
12
Ahmadjonov G’.Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T ;2003.140- b .

Xullas kalom, B.F.G’afurov, E.B.Bekmaxonov, H.Z.Ziyoyev,
B.D.Jamgerchinov, A.K.Qarriev kabi olimlarning sovet davrida yozilgan eng
yaxshi fundamental asarlari ham avval belgilangan, partiya ko’rsatmasiga mos
keladigan xulosalardan xoli emas yoki ularning nomi ichki mundarijasiga to’g’ri
kelmaydi. Shu bois XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshida chorizm O’rta
Osiyo va Qozog’istonda yuritgan siyosatning bosqinchilik va mustamlakachilik
mohiyatiga ega ekanligini ko’rsatish, buning uchun tarixnavislik materiallarini
qayta o’rganish, qayta anglash va qaytadan baholash zarur edi.
1990-yil 7-9 iyun kunlari Toshkentda bo’lib o’tgan “Chorizmning O’rta
Osiyodagi bosqinchilik va mustamlakachilik siyosati” mavzusidagi mintaqaviy
ilmiy-nazariy konferensiyadan so’ng bir qadam bo’lsada olg’a siljish ro’y berdi.
Bu g’oyaviy nazariy asos bir yildan sal ko’proq vaqt o’tishi bilan O’rta Osiyo
respublikari va Qozog’istonda o’zining amaliy tasdig’ini topdi. Ya’ni bu
mustamlaka o’lkalar chinakam siyosiy- iqtisodiy mustaqillikka erishdilar.
Konferensiyada 8 ta ilmiy ma’ruza va 20 ga yaqin chiqishlar tinglangan.
So’zga chiqqanlar va faol qatnashganlar orasida qo’shni respublikalar akademiklari
M.A.Annanesipov, Q.Quziboev, S.Kamolov, Tojigiston muxbir a’zosi
A.M.Muxtorov, A.Sodiqov, Q.J.Xonazarov kabilar bor edilar. Asosiy
ma’ruzalarda H.Z.Ziyoyevning “O’zbek xonliklarining chorizm tominidan bosib
olinishi”, A.M.Muxtorovning “1866-yilgi harbiy ekspansiya”,
V.X.Shalekenovning “Chor Rossiyasi tomonidan Xiva xonligining bosib olinishi”,
J.Jakibbekovning “Qizg’izistonning Rossiya qo’shib olinishin tarixnavisligidagi
munozarali masalari to’g’risida”, N.A.Abduraximovaning “XIX asrning 60-70-
yillarida chorizmning Turkistondagi ma’muriy siyosati”, X.N.Bobobekovning
“1873-1876-yillarda Po’latxon isyoni” kabi chiqishlari diqqatga loyiqdir.
Jumladan, H.Z.Ziyoyev o’zbek xonliklarining bosib olinishi chor Rossiyasi
hukmron doiralarida zo’r mamnuniyat bilan kutib olinganligini ta’kidlab, moliya
ministri Vishnegradskiy O’rta Osiyoda bosib olingan yerlarni “rus tojidagi eng
a’lo marvarid” deb aytganligini ko’rsatib o’tadi. H.Z.Ziyoyev o’z ma’ruzasidan
shunday xulosa chiqaradi: mazkur muammoni talqin etishda “qo’shib olish”

atamasini qo’llash nojoiz, zero , hamma narsani o’z nomi bilan atash va bu
jarayonni ham “bosib olish” deb aytaverish kerak. O’sha vaqtda ToshDUning
SSSR xaqlari tarixi kafedrasi mudiri bo’lgan N.A.Abdurahimovaning chiqishi
ham H.Z.Ziyoyevning fikrlariga hamohanf edi 13
.
Falsafa fanlari doktori , professor Q.J.Xonazarovning chiqishi ham e’tiborga
loyiq. U ham O’rta Osiyo kuch va qurol yordamida bosib olinganligini ta’kidlab,
Rossiyaga ixtiyoriy qo’shilik epizodik xususiyatga ega bo’lib, faqat ayrim qabilalar
va aholi punktlari uchun xosligini ko’rsatdi. Shu boisdan, ozodlik uchun chiqishlar
va isyonlarni bostirishda chor armiyasi ko’rsatgan zolimliklarni yashirishning
hojati yo’q. Rossiyaning Turkistondagi siyosati mustamlakachilik xususiyatiga ega
va rus publisistikasida “toshkentlik janoblar” atamasining paydo bo’lishi tasodifiy
emas. U mazkur o’lkada ruslar beshafqat mustamlaka siyosati o’tkazganligidan
dalolat beradi.
II-BOB. O’rta Osiyo haqida rus tarixshunosligi.
2.1.Rasmiy hujjatlar va ushbu davr to’g’risidagi adabiyotlar.
Rus sharqshunosligi o’zining g’oyat katta ilmiy faoliyati bilan mahalliy
tarixchilikka shubhasiz katta ta’sir ko’rsatdi. Rus sharqshunoslari O’rta Osiyo
tarixi yuzasidan jiddiy tadqiqot ishlari olib borish bilan birga, bu ishga erli tarixchi
havaskorlarni ham jalb qilish, ular bilan hamkorlikda ish olib borishga hdrakat
qildi. Turkistonga kelgan sharqshunoslar mahalliy tarixchi va xdvaskorlar o’rtasida
yurib va yashab, O’rta Osiyo tarixi xdqida muhim ma’lumotlar va asarlarni
to’pladilar va shu haqda tushuntirish ishlari olib bordilar. Toshkentlik tarixchi
Muhammad Solih qoraxo’ja o’g’li o’zining «Tarixi jadidai Toshkand» degan
asarida Iskandar to’ra ismli bir rus olimining uyiga kelgani, u bilan suhbatlashgani
va O’rta Osiyo tarixiga oid ko’p savollar berib, bahslashgani hdqida yozadi.
Iskandar to’ra aslida Aleksandr Kun bo’lib, mahalliy xalq qadimdan Aleksandr
ismini Iskandar deb atashadi. Faqat A. Kunning emas, balki O’rta Osiyoga kelgan
barcha sharqshunoslarning xam xalq orasida yurib tarixga oid savollar berishy,
13
Abdurahimova N . Колониялная система власти в Туркистане вовторой воловини 1913. T .1999.4- C .

ayrim masalalar yuzasidan bahslashishlari hamda ularga yo’l-yo’riqlar
ko’rsatishlari, shubhasiz, erli xalqlar o’rtasida tarixga qiziqish hissini oshirdi.
Bunday bahslashuvlar, savol-javoblar mahalliy xalq o’rtasida «diniy tus berilgan»
arxeologik yodgorliklar va tarixiy hodisalarni aniqlashga, ularning sirini ochishga
yordam berdi 14
.
Usha vaqtda nashr qilingan «Turkiston viloyatining gazeti», «Turkestanskie
vedomosti» va boshqa gazeta sahifalaridagi mahalliy tarchxchi va havaskorlar
tomonidpn yozilgan yodnomalar, yodgorliklar haqidagi kichik-kichik xabarlar va
maqolalar, arxeologik kollektsiyalar rus sharqshunoslarining mahalliy tarixchilikka
samarali ta’sir ko’rsatganligini va erli xalq orasida ham tarixga qiziqish avj
olganligini ko’rsatadi. Rus sharqshunosligi bu tuyg’u va intilishlarni qizg’in qarshi
olib, qo’llab-quvvatlaganligi Turkiston tarixchiligining rivojlanishi uchun yangi
sahifa ochib berdi.
Sattorxon Abdug’afforov ham rus sharqshunosligining bevosita ta’siri ostida
tarixchilar qatoridan o’rin olgan. U 1876 yili Peterburgda chaqirilgan III xalqaro
sharqshunoslar s’ezdiga A. Kun, Jo’rabek, toshkentlik Muhammadqulov, Abdulla
Niyozov va Buxorolik Musajon Saidjonovlar bilan birga Turkiston vakili bo’lib
qatnashadi. U Turkistonga ruslarning kelishi bilan o’lkaga rus fani ham kirib
kelganligini ta’kidlab, bu orqali Turkiston dunyo fanidan yanada ko’proq
bahramand bo’lishiga ishonch bildirdi. O’ o’zining bu nutqi bilan s’ezd
qatnashchilarining diqqatiga sazovor bo’ldi. Rus tilini qunt bilan o’rgangan
Sattorxon rus tilida «Rossiyaning istilosiga qadar Qo’qon xonligining ichki ahvoli
haqida qisqacha ocherk» nomli asarini yozib, «Turkestanskie vedomosti»
gazetasining 1892 yil 26, 36- sonida va 1893 yil 61- sonida bostirdi. Asarda
Qo’qon xonligining ma’muriy bo’linishi, boshqaruv idoralari, shahar va
qishloqdagi amaldorlar, ularning huquqlari, hokim va beklarning mehnatkash
xalqqa nisbatan tutgan siyosati, gunohkorlarga beriladigan jazolar, qo’shinning
tuzilishi, shuningdek, sinfiy kurashlar, ya’ni Xo’jand va o’ratepada xonlikka qarshi
ko’tarilgan qo’zg’olonlar, Toshkent hokimi Mirzaahmadga qarshi xalq qo’zg’oloni
14
Saidqulov T. O’rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar (1-qism). T : O ’ qituvchi .1993.130- b .

va uning qo’zg’olonchilar talabiga rozi bo’lishi, Qo’qon xonligining chor
Rossiyasi tarafidan bosib olinishi kabi masalalar yoritilgan. Mahalliy o’zbek
tarixchisining rus tilida shunday bir tarixiy asar bilan maydonga chiqishi rus
sharqshunosligining bevosita katta ta’sirini ko’rsatadi. Bu asar rus sharqshunosligi
uchun ham katta axamiyatga ega edi.
Rus sharqshunoslari, jumladan, N.I.Veselovskiy rahbarligida Akrom polvon
Asqarov kabi xavaskor tarixchi va arxeologlar etishib chiqdi. Akrom Asqarov
Toshkentning Rossiya tomonidan bosib olinganiga qadar Qo’qon qo’shinida
nog’orachi edi. Toshkent bosib olingach, u 1870 yillarda Toshkentda tashkil
qilingan ko’rgazmalarda faol qatnashdi. SHarqshunoslar ta’sirida Turkistondagi
yodgorliklarga qiziqib qoladi. O’zining havaskorligi va qizyquvchanligi bilan
bora-bora Turkistondagi fan ahliga tanila boshlaydi. Akrom Asqarov 1884 yilda
arxeologiyaga oid qazish ishlari o’tkazish maqsadida Turkistonga kelgan professor
N. I. Veselovskiyga yoqib qoladi, yordamchi sifatida u bilan birga Buxoroda,
Farg’ona vodiysida va boshqa joylarda o’tkazilgan arxeologiyaga oid tadqiqotlarda
qatnashadi, tez fursatda arxeologiya bilimini o’zlashtirib oladi 15
. SHuning uchun
xdm u N. I. Veselovskiyning «tez fursatda arxeologiyaga oid ishlarni o’zlashtirib
oldi» degan yuksak bahosiga sazovor bo’lib arxeologiya sohasida mahdlliy xalq
orasidan etishib chiqqan birdan-bir fan arbobi amaliyotchi bilimdon sifatida tanildi.
Akrom Asqarov N. I. Veselovskiydan Turkistondagi arxeologiyaga oid
yodgorliklarning qaysi biri muhim va qaysi biri ustida ish olib borish zarurligini
so’raganda, u unga ma’lum ko’rsatmalar berib turdi. N. I. Veselovskiy
Turkistondan ketgandan keyin Akrom Asqarov bir necha yil mustaqil ravishda
arxeologiyaga oid tadqiqot ishlari olib bordi. Uning faoliyati xdqida mahalliy va
markaziy matbuotda hech narsa yozilmagan bo’lsa-da, ammo uning to’plagan boy
va qimmatli arxeologiyaga oid ashyolar to’plami o’sha yillar davomida nihoyatda
samarali va keng ko’lamda ish olib borilganidan dalolat beradi. Akrom Asqarov
1891 yilda vafot etgach, uning boy arxeologiyaga oid ashyolar to’plami juda
15
Majid Hasaniy.Turkiston bosqini.T.:Nur, 1992.230-b.

ehdiyotlik bilan Peterburgga olib ketilib, hozir ham Davlat ermitajida
saqlanmoqda.
Vasiliy Aleksandrovich Daudov asli fors (eronlik) bo’lib, 1653 yili Qozonda
xristianlikni qabul qilgan, Rossiya davlatining xizmatiga kirgan, ham stolnik va
voyevoda lavozimida xizmat qilgan. Muhammad Yusuf esa asli musulmon (tatar).
U ham ruslarning xizmatida bo’lgan. Avvalo shuni alohida aytib o’tish kerakki, har
ikkala elchi - V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov Buxorogacha birga borishgan
bo’lsalarda, elchilar mahkamasidan alohida-alohida topshiriq olganga o’xshaydilar,
chunki V.A.Daudov va M.Yu.Qosimovga berilgan yo’riqnoma (nakaz) bizgacha
yetib kelmagan. U 1800 yilgacha Rossiya tashqi ishlar mahkamasining arxivida
saqlanar edi. 1806 yili o’tkazilgan tekshirish paytida u turgan joyidan topilmagan.
Shu sababdan V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov qanday vazifalarni ado
etganliklarini aniq bilmaymiz.
Buni V.A.Daudovning elchilik mahkamasidan olgan yo’riqnomasi
(nakaz)dan taxminan bilib olish mumkin 16
. Ular quyidagilar: 1. Buxoro va Xiva
xonliklarining Moskva hukumati bilan diplomatik aloqalarini rivojlantirishga
xohishi bormi-yo’qmi, shuni aniqdash; 2. Xonliklarda yashab turgan rus asirlarini
ozod qilish; 3. Ikki davlat, Rossiya, Xiva va Buxoro xonliklari o’rtasidagi savdo va
elchilik karvonlarining xavfsizligini ta’minlash uchun Kaspiy dengizining kun
chiqish tarafida, dengiz sohilidagi Saratosh tepaligida kemalar to’xtaydigan
bandargoh qurishga Xiva xonining roziligini olish; 4. Amudaryoning boshi va
o’zani, daryo sohilida istiqomat qilib turgan xalqlar, ularning mashg’uloti va
turmush tarzi haqida ma’lumot to’plash; 5. Buxorodan Hindistonga olib boradigan
yo’llar, Hindiston hukumatining Rossiya bilan savdo va diplomatok aloqalarini
o’rnatishga xohishi bor-yo’qligini M.Yu.Qosimovga berilgan topshiriqdan
aniqlanadi.
Elchilik Buxoro va Xivada, yo’lga ketgan vaqtni qo’shib olganda, Buxoroda
1675 yilning 15 mayidan - 1676 yil 2 oktyabrigacha bo’lgan. Elchilik Buxoroga
1676 yil 20 yanvar kuni kelib tushgandan keyin M.Yu.Qosimov o’z vazifasini ado
16
Ziyoyev H.Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash.T.:Sharq.1998.182-b.

etish uchun Hindistonga jo’nab ketdi. Garchi, V.A.Daudov va M.Yu.Qosimov
elchiligining hisoboti («Stateyniy spisok») 1800 yildan keyin yo’qolgan bo’lsada,
tadqiqotchilar N.Selifontov, V.V.Bartold va A.B.Pankov asarlaridan ma’lum
bo’lishicha, Buxoro va Xiva xonlari Rossiya bilan savdo- diplomatok
munosabatlarini rivojlantirishga tarafdor ekanliklarini bildirganlar va shunga
harakat qilganlar. Tez orada Kaspiy dengizi sohilida Qarag’an bandargohining
qurib ishga tushirilishi va Buxoro xoni o’z xo’jaligida xizmat qilib turgan rus
asirlaridan 38 tasini ozod qilganligi ham yuqorida bildirilgan fikrga dalil bo’la
oladi. Xiva xoni Anushaxon bir tarafdan turkmanlar bilan qalmoqlar va
qozoqlarning tez-tez Xiva hududlariga qilib turgan talonchilik yurishlari, boshqa
tarafdan Buxoro va Xiva o’rtasidagi ziddiyatlar natijasida Rossiyaning iqtisodiy va
harbiy yordamiga muhtoj edi.
V.A.Daudovga Buxorodan qaytishida Xivada Anushaxon otalig’i mana bu
gaplarni aytgan: «Anushaxon Vasiliyga Xiva xoni yaqinda podshoh oliy hazratlari
ulug’ knyaz Aleksey Mixaylovich do’stlik va hamkorlik munosabatlarini davom
etishi va har ikki tomondan savdo karvonlari bordi-keldi qilib turishi (zarurligi)
xaqida maktub oldilar. (Uz navbatida) Xiva xoni xam podshoh oliy hazratlari ulug’
knyaz bilan shunday aloqalarni avvalgidan ham ziyoda bo’lishini istaydilar».
M.Yu.Qosimov elchiligiga kelsak, unga Buxorodan Hindistonga olib
boradigan yo’llar va Hindiston podshosi Avrangzeb (1658-1707)ning Rossiya
bilan diplomatok aloqalarni o’matishga mayli bormi-yo’qmi ekanligini aniqlab
kelish topshirilgan edi. Shuning uchun ham, u Buxoroga kelganidan ko’p vaqt
o’tmay, Hindistonga jo’nab ketdi. M.Yu.Qosimov faqat Kobulgacha bordi. «Shoh
(Avrangzeb) ulug’ podshoh bilan do’stona aloqalar o’matishni istamagani» uchun
orqaga qaytishga majbur bo’ldi va 1677 yili Moskvaga qaytib keldi.
«Turksstanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 31- sonida bosilgan
professor evarnitskiyning «Akrom Asqarovning arxeologiyaga oid ashyolar
to’plami» nomli maqolasida berilgan ma’lumotga ko’ra, ashyolar to’plamida 17
dona oltin pul, 1370 dona kumush pul, 13 274 dona mis pul, neolit davriga oid tosh
bolg’a, jezdan yasalgan sulug’, jez oyna, jez iskana, jez ketmonlar (motiga), turli

joylarda to’plangan sopoldan yasalgan odam hdykallari, bir bo’lak nefrit, isirg’a,
krest (but), baldoq, tumor, mis, sopol idish va shunga o’xshash garixiy buyumlar
bo’lgan. Akrom Asqarovning fan uchun qimmatli bo’lgan bu ashyolar to’plamiga
professor N.I.Veselovskiy ham katta baho bergan edi 17
. Rossiya arxeologiya
jamiyati 1887-yilda uning arxeologiya sohasidagi xizmatlarini taqdirlab, uni
kumush medal’ bilan mukofotladi. O’zi to’plagan tarixiy buyumlarning tarixning
qaysi davriga oid ekanligini idrok qila olmagan bo’lsa-da, oddiy bir o’zbekning
«o’sha vaqtda tarixiy nodir buyumlarning fan uchun katta ahamiyatga ega ekanini
tushungani holda, fan uchun to umrining oxirigacha tinmay xizmat qilishi rus
sharqshunosligi faoliyatining samarasi bo’lib, bu rus sharqshunosligi uchun ham,
mahalliy tarixchilik uchun ham yangilik va foydali ish edi.
O’rta Osiyo, shu jumladan Qo’qon xonligi, Namangan va Toshkentda
yashagan, o’zbek xalqining tarixi, tilini va urf-odatlarini o’rganishda Vladimir
Petrovich Nalivkinning (1852-1918) ham qo’shgan hissasi kattadir.
Uning ilmiy faoliyati O’rta Osiyo xalqlari tarixi, tilini va etnografiyasini
o’rganishdan boshlandi. U rafiqasi M.V.Nalivkina bilan xdmkorlikda «Farg’ona
mahalliy aholisi ayollarining turmushi haqida ocherk» degan kitob yozdi. V. P.
Nalivkin rus olimlari ichida birinchi bo’lib, mahalliy tillarni urganib, mahalliy
tarixchilar qo’lyozma asarlarini o’rgangan va shular asosida «Qo’qon xonligining
qisqacha tarixi» va «Ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug’at» hamda «Intihob ut-
tavorix mamlakati Rusiya» («Rossiyaning qisqacha tarixi») kitoblarini va 40 dan
ortiq ilmiy agarlar, maqolalar yozgan. Mahalliy xalq tilini juda mukammal
bilganligi sababli uni erli xalqlar Jahongir to’ra deb ataganlar, u ham bir necha
asarini Jahongir to’ra nomi bilan chop etgan.
Uning 1885 yilda Jahongir to’ra nomi bilan yozilgan’ «Intihob ut-tavorix
mamlakati Rusiya» nomli asari buning yorqin dalilidir. Muallifning «Bu faqir...
zaboni nochor va suxoni ojiz birlan tavorix kitoblari tahriridagi voqealarni intihob
aylab ko’p tafsili keltirmay ijmoli birla muxtasar bayonini qilardiki, Rusiya
mamlakatining paydo va bino bo’lganidan to oxir zamonigacha mazkur viloyat
17
Karimov Sh, Shamsutdinov R. Turkiston Rossiya bosqini davrida. Andijon, 1995.105- b .

ichra o’tgan hodisa va voqeliklarni tasnif qilg’ay”, – deyishidan ma’lumki, u o’z
asarini ko’p adabiyotlardan foydalangan holda yozgan 18
. Bu asarning erli aholini
Rossiyaning o’tmish tarixi bilan tanishtirish maqsadida o’zbek tilida yozilishi o’z
davri uchun juda katta ahamiyatga ega bo’lgan bir hodisa edi.
Shunday qilib, XX asrning 20-yillariga qadar olimlar va turkshunos
havaskorlarning kuchlari bilan Ozbekiston o’lkasini o’rganishga doir anchagina
materiallar to’plangan. Biroq bularning orasida uzuq-yuluq va tasodifiy materiallar
anchagina bo’lib, keng, ilmiy asosda umumlashtirilmagan edi.
O’rta Osiyo, shu jumladan, O’zbekiston tarixini ilmiy asosda o’rganish faqat
asrimiz boshlarida va undan keyingi yillarda samarali va fidokorona ish olib borish
natijasida yaratildi va u yanada chuqurlashtirildi.
2.2. Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixini
xolisona o’rganilib, tadqiq etilishi.
O’zbekistonning davlat mustaqilligi qo’lga kiritilishi bilan mamlakatda
mustabid tuzum va unga xizmat qilgan mafkura ham barham topdi. Oshkoralik va
hurfikrlilik sharoitida tarix fanida mutlaqo yangicha nazariy, uslubiy asoslar
shakllana boshlandi. Ana shunday asoslarda rivojlanayotgan vatan
tarixshunosligida Turkiston Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixi katta qiziqish
bilan o’rganila boshlandi.
1990-yilda “Turkistonni Rossiya tominidan bosib olinishi “ mavzusida
mintaqaviy ilmiy konferensiya o’tkazildi. Tarixchi olim H.Ziyoyev tomonidan
qilinga ma’rua yuzasidan ilmiy bahs yuritilib, O’rta Osiyoning Rossiya
imperiyasiga “qo’shib olinishi” iborasi haqiqatga zidligi, aslida tarixiy dalillar
o’lkani bosib olinganligini isbotlash haqidagi fikr asoslab berildi. Konferensiya
ishtirokchilari tomonidan mazkur tarixiy haqiqat e’tirof etilib, tan olindi.1990-
1991-yillarda “O’zbekistonda ijtimoiy fanlar”, “Sharq yulduzi”; “Muloqot”
jurnallarida nashr etilgan “Ozbek xonliklarining urushib olinishiga tarixiga doir”,
“Chorizm istilosi”, “Turkiston va chorizm istilosi” mavzusidagi maqolalarda bu
tarixiy haqiqat keng targ’ib etildi.
18
Abdurahimova N. Стоновлени и особенности экономической политики России в Туркистане . T .:2008.308- b .

Tarixchi olim G’.Ahmadjonovning “Rossiya imperiyasi va Markaziy Osiyo
tarixida Turkistondagi siyosati” deb nomlangan, 1995-yilda rus tilida nashr etilgan
asarlari ilmiy jamoatchilik tomonidan ijobiy baholandi. 2003-yilda ushbu tadqiqot
yangi ma’lumotlar bilan to’ldirilib, qayta ishlanib, qayta nashr etildi.
G’.Ahmadjonovning “Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda” deb
nomlamgan o’quv qo’llanmasi XIX asrning ikkinchi yarmi –XX asr boshlarida
Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olinishi va chorizm hukmronligi o’rnatilishi,
mustamlakachilik siyosati va tarixnavisligiga bag’ishlangan 19
. Unda o’nlab yillar
davomida Turkistonning chor imperiyasi tarkibiga “ixtiyoriy qo’shilishi”
to’g’risidagi soxta aqidalar rad etildi.
Tadqiqotlarda Turkistonning chorizm tomonidan bosib olinishi
muammosiga doir Markaziy Osiyo tarixnavisligi, O’rta Osiyo yerlarining Rossiya
tomonidan bosib olinishi muammolariga doir yozma manbalar tahlil qilingan.
“Turkistonning bosib olinishi va chorizm davridagi burjua tarixnavisligini,
umuman o’sha davrga oid O’rta Osiyo va Qozog’iston xalaqlari tarixini faqat
sinfiy, ya’ni partiyaviy nuqtayi nazardan yondashib o’rganilganligi mutlaqo
noto’g’ri bo’lganligi endi ravshan ko’rinmoqda. Bu o’rinda xolislik va tarixiy
haqiqat zarur, har bir mamlakatda yuz bergan tarixiy hodisalarga umumbashariy
taraqqiyot meoni bilan baho berish navatdagi vazifalardan biridir. Turkistond chor
Rossiyasi istibdodi davri umuman yer yuzida imperalistik davlatlarning istilochilik
siyosati avjiga chiqqan, milliy zulm keskin tus olgan davrga to’g’ri keladi. Shu
bois Turkiston ham shak-shubhasiz mustamlaka qilingan, bosib olingan davlat deb
hisoblanishi zarur”- deb ta’kidlaydi muallif.
A.Ibrohimov, X.Sultonov, N.Jo’rayevlar tomonidan yaratilgan “Vatan
tuyg’usi” kitobida rus bosqini siyosatiga bugungi nuqtayi nazardan yangicha baho
berilgan.
Kitobda ta’kidlanganidek, “Turon zaminni bosib olish siyosati rosa 150-yil
davom etdi. Kavkazni bo’ysundirish harakati ham deyarli shuncha muddat davom
19
O ’ zbekiston tarixi .2003. № 4.38- b .

etdi. Natijada XIX asr oxirida Rossiya imperiyasi yer yuzi quruqlik qismining
oltidan biriga egalik qila boshladi.
Yetuk tarixchi olim H.Ziyoyevning qator ilmiy ishlarida ham Turkistonni
Rossiya tomonidan bosib olinishi va mustamlakachilik siyosati bilan bog’liq
jarayonlar tahlil etildi. H.Ziyoyevning 1998-yilda e’lon qilingan “Turkistonda
Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash” (XVIII-XX asr boshlari)
asarining o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, asarni yozishni muallif
Muhammad Solih Toshkandiy, Ahmad Donish, Muhammad Yusuf Bayoniy, Avaz
Muhammad Attor Huqandiy, Mulla Niyozmuhammad, Mulla Olim Mahdumhoji,
Ahmad Zakiy Validiy, Mirza Muhammad Abdulazim Somiy singari mahalliy
mualliflarning qo’lyozmalaridan keng foydalangan, arxiv materiallari, o’sha
davrdagi rus matbuoti va adabiyotidagi ma’lumotlar jalb etilib, haqiqiy ahvol
obyektiv yoritilgan.
Mazkur tadqiqotda Rossiya bosqini arafasida o’zbek xonliklarining siyosiy
va ijtimoiy- iqtisodiy ahvoli, Rossiya istilosining dastlabki bosqichlari, Qo’qon
xonligi va rus davlati o’rtasidagi urushlar , Rus davlati va Buxoro xonligi
o’rtasidagi qonli to’qnashuvlar, Xiva xonligining zabt etilishi, Qo’qon xonligining
tugatilishi va XIX asr oxirlari – XX asr boshlaridagi Rossiya hukmronligiga qarshi
milliy ozodlik kurashlari yuqoridagi manbalarga asoslanib, yaxlit bir mavzu
sifatida o’rganishgan.
Shuningdek, muallifning mustaqillik yillarida boshqa bir qator ilmiy
monografiyalari chop etildiki, bu asarlarda turli manbalardan foydalangan holda
XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-iqtisodiy
hayot, mahalliy millat vakillarining milliy ozodlik harakatlaridagi ishtiroki,
ularning xotiralari, turli manbalar asosida Turkistondagi umumiy vaziyat tahlil
qilib beriladi. Muallif o’zining “O’zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning
tarixi” deb nomlamgan kitobida O’zbek xonliklarida chor Rossiyasi tomonidan
zabt etilishi, Toshkentning urushib olinishi, Toshkentning Rus davlati hududining
bir qismiga va chor hukumatining O’rta Osiyodagi to’liq hukmronligini
o’rnatilishda muhim tayanchga aylantirilganligi yoritilgan.

Muallifning 2000-yilda “Tarix o’tmishi va kelajak ko’zgusi” nomli
monografiyasida ham “O’zbek xonliklarining chorizm tomonidan bosib olinishi”
nomli qismida bosqinchilar bilan vatan himoyachilari o’rtasidagi janglar tahlil
etilgan. Bu masala asosan mahalliy va arxiv manbalari asosida yozilib, o’zbek va
boshqa mahalliy aholining qahramonona kurashi bayon etilgan 20
.
2001-yil D.Alimov mas’ul muharrirligida e’lon qilingan “Tarix shohidligi va
saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O’zbekiston milliy
boyliklarining o’zlashtirilishi” nomidagi monografiya shu davrgacha ilmiy
iste’molga kiritilmagan keng ko’lamli arxiv hujjatlari, vaqtli matbuot va turli
adabiyotlarni o’rganish asosida yaratilgan bo’lib, unda Rossiya va sovet
imperiyasining bir asrdan ortiq hukm surgan davrda Turkiston va O’zbekistonning
milliy boyliklarini talab ketishi jarayoni tahlil qilinib, uning mohiyati ochib
berilgan.
Asarning “Chorizmning O’rta Osiyo mintaqasida strategik rejalari va
mustamlakachilik siyosati” deb nomlagan bo’limida “Rossiya tadbirkorlari
chorizmning O’rta Osiyodagi bosqinchilik yurishlarining birinchi bosqichi
natijasidayoq o’z savdo-sanoat faoliyatlarini rivolantirish uchun qulay shart-
sharoitlarga ega bo’ldilar”,- deb qayd etiladi.
Rossiyaning Turkistonning bosib olinishidan keyingi mustamlakachilik
siyosati, uning bir ko’rinishi bo’lgan milliy siyosat, salbiy oqibatlar, F.Isoqovning
1997-yilda e’lon qilingan asarida va 2009-yilda to’ldirilib, qayta ishlanib, yangi
tarixiy dalillar, tamomila yangicha yondashuvlar asosida tadqiq etildi.
N.A.Abdurahimovaning qator ilmiy ishlarida ham Turkistonda Rossiya
imperiyasining mustamlakachilik siyosati bilan bog’liq jarayonlar tahlil etildi.
Muallifning F.Ergashev bilan hamkorlikda yatagan “ Turkistonda chor
mustamalaka tizimi” asarida O’rta Osiyo davlatchiligining tabiiy ravishda o’z
milliy asosiga tayangan holda rivojlanishiga to’sqinlik qilgan mustamlaka davri
tarixi jihatdan o’rganilib, tahlil qilingan.
20
Ziyoyev H . Tarix - o ’ tmish va kelajak ko ’ zgusi . T.:Adabiyot va san’at.2000.28-b.

Asarda 1865-1885-yillarni o’z ichiga olgan birinchi chorizmning O’rta
Osiyo xonliklariga qilgan harbiy hurujlari, Qo’qon, Xiva va Buxoro xonliklaridan
rejali ravishda tortib olingan hududlar okkupatsion tartib va mustamlaka tizimining
o’rnatilishi, ma’muriy qurilish siyosati va amaliyotda aksimilliy va buyuk
davlatchilik g’oyalarining ustuvor etilganligi e’tirof etilgan.
N.Abdurahimovaning 2008-yilda nashr etilgan asari, Sh.G’afforovning
“Tarix va taqdir: Rossiya imperiyasidan Turkistonga ko’chirilganlar (XIX asr
ikkinchi yarmi- XX asr boshlari)”- Toshkent: “Fan” 2006 nomli asarlarida ham
istilodan keyingi mustamlakachilik siyosati yoritilib berilgan.
“O’zbekistonning yangi tarixi” uch kitobdan iborat bo’lib, birinchi kitob
“Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida” deb nomlanadi.
Ushbu kitobning ikkinchi bobi O’rta Osiyo xonliklarining Chor Rossiyasi
tomonidan istilo etilishiga bag’ishlangan bo’lib, unda baddiy adabiyotlarda rus
itilosi talqini yoritilib berilgan.
Mazkur kitobda “Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishi
sobiq sho’rolar tarixnavisligi bir yoqlama talqin etilib, go’yo ziyolilar, shoirlar,
olimlar rus istilosiga xayrixoh bo’lgan sifatida ko’rsatildi:, - deb ta’kidlangan 21
.
2010-yil tarixchi olim R.Shamsutdinov, Sh.Karimov va
U.Ubaydullayevlarning hamkorlikda yaratgan “Vatan tarixi” ning ikkinchi kitobi
to’ldirilib, qayta nashr etildi.
Bugungi kunda O’zbekiston tarixi yangilanish, o’sish, rivojlanish jarayonini
boshidan kechiryapti.Shunday ekan, Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi
tarixi ham vatan tarixshunosligining yangi metodologiyasi va shu asosda
erishilayotgan yangi yutuqlari zamirida aks ettirilib boriladi.
21
O’zbekistonning yangi tarixi. I kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakasi davrida.T.: Sharq.1998.53-b.

Xulosa
Turkistonni Rossiya tomonidan bosib olinishi tarixshunosligi mavzusi
bo’yicha to’plangan materiallarni o’rganish , tahlil etish asosida quyidagi
xulosalarga kelindi:XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Rossiyaning
Turkistonni bosib olishiga qaratilgan siyosati tufayli Rossiya hukumatining maxsus
topshirig’ini bajarish uchun o’lkaga kelgan rus harbiy mutaxassislari, sayyohlri o’z
memuarlari, hisobotlari, sayohati xotiralarini yozib qoldirdilar;Turkistonni Rossiya
mustamlakasiga aylantirilishi bilan mustamlakachilik tizimi tartibotlari
tarixshunoslik sohasidagi ilmiy tadqiqotlar ko’lami va mavzusiga o’z ta’sirini
ko’rsatdi. Bu davrda bir yoqlamali , imperiya mafaatlariga xizmat qiluvchi
tadqiqotlar yaratildi;Sovet tarixshunosligida Turkistonni Rossiya tomonidan bosib
olinishi tarixshunosligi hukmron mafkura manfaatlariga asosan o’ta
soxtalashtirildi. Turkistonning Rossiya tarkibiga kirishining progressiv
ahamiyatiga bag’ishlangan tadqiqotlar yaratilib, ilmiy anjumanlar tashkil etildi;60-
70-yillarda yaratilgan qator ilmiy tadqiqotlarning muammoviy doirasi kengayib
bordi. Mustamlakachilik muammolari bilan shug’ullangan tarixchi olimlar “bosib
olish” atamasini deyarli rad etib, ularning o’rniga “kirish”, “kiritilishi”, “qo’shib
olinishi” , “o’z ixtiyoriga ko’ra qo’shib olinishi kabi terminlarni
ishlatishdi;O’zbekiston mustaqillikni qo’lga kiritgach milliy istiqlol mafkurasiga
tayangan holda ilmiy ishlarning yaratishning real imkoniyatlari paydo bo’ldi. Ilmiy
tadqiqotlarda tarixiylik prinsiplari tiklana boshlandi;Sovet tarixshunosligida hukm
surib kelgan qarashlarga mutlaqo zid fikr-mulohazalar ilgari surildi. Turkistonni
Rossiya tomonidan “qoshib olinishi” iborasi haqiqatga zidligi, aslida tarixiy
dalillar o’lkaning bosib olinganligini isbotlash haqidagi tarixiy haqiqat e’tirof
etilib, tan olindi. Bu muammo o’zining xolisona bahosini oldi.

Adabiyotlar Ro’yxati
I. O’zbekiston Respublikasi prezidneti asarlari.
1.Karimov.I.A “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”- Toshkent.: O’zbekiston,1998.
2.Mirziyoyev.Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko’taramiz.Toshkent.:O’zbekiston,2017.
II. Asosiy Ilmiy Adabiyotlar
3.Azamat Ziyo.O’zbek davlati tarixi. Toshkent: Sharq, 2000.
4.Ahmadjonov G’. Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda . T.:Ta’lim manbai,2003.
5.Abdurahimova N. Стоновлени и особенности экономической политики
России в Туркистане . T.:2008.
6. Boboyev H.va boshq. O’zbek davlatchiligi tarixi. (II kitob) T.2009
Fan,1997.
7.Karimov Sh, Shamsutdinov R. Turkiston Rossiya bosqini davrida. Andijon, 1995.
8.Ziyoyev H.Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash.T.:Sharq.1998.
9.Ziyoyeva D.Turkiston milliy ozodlik kurashi .T.:Adabiyot va san’at
nashriyoti.2000.
10.Ziyoyev H.Tarix o’tmish va kelajak ko’zgusi; (Tarixning dolzab masalalari )
III.Maqola
20. Ziyoyev H. Chorizm va paxta yakkahokimligi .//Sharq yulduzi, 1991.5-son.
IV.Internet Saytlari
21.www.history.ru
22.www.ziyo.edu.uz
23.www.gov.uz
24.www.uza.uz

Chor Rossiyasining O'rta Osiyo xonliklarini bosib olinishiga oid tadqiqotlar

Купить