Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	82.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	10 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

0 Sotish

Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish

Sotib olish

O ʻ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TAʼLIM,
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
TARIX VA YURIDIK FAKULTETI
YURISPRUDENSIYA KAFEDRASI
ITISODIY PROTSESSUAL HUQUQI
FANIDAN
KURS ISHI
DA’VO AIZASINI KO’RMASDAN QOLDIRISH
Guruh: _____________________
Topshirdi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
BUXORO - 2025
1

MUNDARIJA
Kirish ……………………………………………………………………................3
I.BOB . Iqtisodiy sudlarda da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning nazariy-
huquqiy asoslari .......................................................................................................8
1.1 . Iqtisodiy sudlarning huquqiy maqomi va funksiyalari................................8
1.2. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish tushunchasi va asoslari..................12
II BOB. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning amaliy masalalari va
takomillashuvi ........................................................................................................24
2.1. Iqtisodiy sudlarda da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish bo’yicha sud
amaliyoti..................................................................................................................25
2.2. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning oldini olish va huquqiy
mexanizmlarni takomillashtirish.............................................................................26
XULOSA ……………………………………………………................................28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………...….....….29
2

KIRISH
Iqtisodiy taraqqiyot va erkin bozor munosabatlarining rivojlanishi zamonaviy
davlatlarda sud tizimining ahamiyatini tubdan oshirmoqda. Ayniqsa, iqtisodiy
faoliyat sohasida yuzaga keladigan nizolarni hal etishda sudlarning roli muhim
hisoblanadi. Sudlar faqatgina huquqiy nizolarni hal qilish bilan cheklanib qolmay,
balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash va
ishonch muhitini yaratishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Shu bois, sud
jarayonining ochiqligi, adolatliligi va tezkorligi iqtisodiy taraqqiyotning eng asosiy
shartlaridan biri sifatida ko’riladi. Iqtisodiy sudlar oldida iqtisodiy sub’ektlar
o’rtasida yuzaga keladigan turli xil da’volar ko’riladi. Ammo sud jarayoni faqat
sudga taqdim etilgan da’vo arizasi asosida boshlanadi va uning qonuniy talablariga
mosligi hamda sud tomonidan ko’rib chiqishga yaroqliligi muhim ahamiyatga ega.
Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish instituti esa sud jarayonida yuzaga kelishi
mumkin bo’lgan noxush holatlardan biridir. Bu holat sudga taqdim etilgan da’vo
arizasi qonunchilikka zid yoki boshqa sabablarga ko’ra ko’rib chiqilmay, sud
jarayonining boshlanishiga yo’l qo’yilmasligini anglatadi. Da’vo arizasini
ko’rmasdan qoldirish holatlari nafaqat iqtisodiy sub’ektlarning huquqlarining
samarali himoya qilinmasligiga olib keladi, balki sud tizimining imidjiga ham
salbiy ta’sir ko’rsatadi. Shu sababli, ushbu institutning mohiyati, uning amaliyotda
qo’llanishi, shuningdek, uning huquqiy asoslari va sud amaliyotidagi o’rni yuksak
darajada o’rganilishi zarur. Chunki har bir da’vo arizasi iqtisodiy munosabatlardagi
nizolarni hal qilishda muhim vosita bo’lib, uning sud tomonidan asosli va adolatli
ko’rib chiqilishi fuqarolar va tashkilotlar uchun qonun ustuvorligiga bo’lgan
ishonchni yanada mustahkamlaydi. Bugungi kunda iqtisodiy sudlarda da’vo
arizasini ko’rmasdan qoldirish masalasi nafaqat qonunchilikda belgilangan
qoidalar bilan chegaralanmay, balki amaliyotdagi qo’llanishi, sud tizimidagi
muammolar va sud qarorlarining huquqiy tahliliga ham katta e’tibor qaratishni
talab qiladi. Ushbu muammo tizimli tahlil qilinmasa, sud jarayonining
samaradorligi pasayishi, iqtisodiy faoliyat sub’ektlarining huquqiy himoyasi
zaiflashishi va natijada iqtisodiy tizimda ishonchsizlik yuzaga kelishi mumkin. Shu
3

jihatdan, iqtisodiy sudlarda da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish institutining
nazariy va amaliy jihatlari, uning sud amaliyotidagi o’rni va qonuniy asoslari,
shuningdek, bu sohadagi mavjud kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish
bo’yicha takliflar ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy masala hisoblanadi.
Ushbu muammoni chuqur o’rganish nafaqat iqtisodiy sud tizimini
takomillashtirishga, balki iqtisodiy ishonchni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasida bozor
iqtisodiyoti munosabatlarining shakllanishi va rivojlanib borishi iqtisodiy sudlar
tizimining faoliyatini tubdan takomillashtirishni taqozo etmoqda. Xo‘jalik
yurituvchi subyektlar o‘rtasida shartnoma majburiyatlarining bajarilmasligi,
moliyaviy masalalardagi kelishmovchiliklar, mulkiy nizolar va boshqa iqtisodiy
huquqbuzarliklar ko‘lami kengaygan sari, iqtisodiy sudlarga murojaat qilish hollari
ham ortib bormoqda. Shunday sharoitda da’vo arizalarini sud tomonidan to‘g‘ri va
qonuniy tartibda ko‘rib chiqilishi, ularning protsessual jihatdan to‘g‘ri
rasmiylashtirilishi va kerakli shartlarga javob berishi iqtisodiy adolatni qaror
toptirishning asosiy omillaridan biri sifatida maydonga chiqmoqda.
Shu bilan birga, iqtisodiy sudlar faoliyatida arizalarning ko‘rmasdan
qoldirilishi holatlari ham uchrab turadi. Bu holatlarning sabablarini tahlil qilish
shuni ko‘rsatadiki, da’vo arizalari ko‘p hollarda belgilangan protsessual talablar
buzilgan holda, noto‘g‘ri rasmiylashtirilgan yoki sud yurisdiksiyasiga kirmaydigan
nizolar yuzasidan kiritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual
kodeksida bu kabi holatlar uchun alohida protsessual mexanizm — da’vo arizasini
ko‘rmasdan qoldirish instituti nazarda tutilgan. Ushbu institutning asosiy vazifasi
iqtisodiy sudlarga faqat qonunchilikka to‘liq javob beruvchi arizalarni ish
yurituvga qabul qilish imkonini berishdan iboratdir. Natijada, sud tizimi ish
hajmini maqbullashtiradi, qonunbuzarlik holatlari kamayadi va taraflarning
huquqiy madaniyati yuksaladi.
Mazkur institutning dolzarbligi shundan iboratki, u sudlar faoliyatining
qonuniylik, tezkorlik va aniqlik tamoyillarini amalda qaror toptirishga xizmat
qiladi. Ayni paytda, da’vo arizalarini ko‘rmasdan qoldirish hollari taraflarning
4

sudga murojaat qilish huquqini to‘liq amalga oshirishiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu protsessual institutni to‘g‘ri qo‘llash, amaliyotda
qo‘llanilishining tahlili, uni tartibga soluvchi normalarning mukammalligi va
mavjud kamchiliklarni bartaraf etish yo‘llarini aniqlash hozirgi davrning dolzarb
masalalaridan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, sudlar tomonidan chiqarilayotgan ajrimlar bo‘yicha yuridik
amaliyotda bir xillik yetishmasligi, ayrim holatlarda arizalarni ko‘rmasdan
qoldirishning asossiz qo‘llanilishi fuqarolar va xo‘jalik subyektlari huquqlarining
buzilishiga olib kelmoqda. Bunday vaziyatda iqtisodiy sudlarning ushbu institutga
doir yondashuvini huquqiy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish, amaldagi
qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish talab etiladi.
Shuningdek, iqtisodiy sudlarda arizani ko‘rmasdan qoldirishning oldini
olishga qaratilgan mexanizmlarni kuchaytirish, da’vo arizasi tuzish va
rasmiylashtirish bo‘yicha ilg‘or tajribalarni joriy etish, sudya va sud xodimlarining
kasbiy tayyorgarligi darajasini oshirish ham ushbu masalaning dolzarligini yanada
kuchaytiradi. Shu sababli ham ushbu kurs ishida da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirishning huquqiy asoslari, amaliy holatlari va uni yanada mukammallashtirish
yo‘llari tahlil qilinadi.
Kurs ishi mavzusini o‘rganilganlik darajasi: Kurs ishini tayyorlashda
“Iqtisodiy protsessual huquqi” darsligi, internet sayti va O‘zbekiston
Respublikasining qonunlariga tayanildi.
Kurs ishining maqsadi: O‘zbekiston Respublikasining amaldagi iqtisodiy
protsessual qonunchiligi doirasida iqtisodiy sudlar tomonidan da’vo arizalarini
ko‘rmasdan qoldirish institutining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil
qilishdan iborat. Ayniqsa, da’vo arizalarini ko‘rmasdan qoldirishga asos bo‘luvchi
holatlarni, sud amaliyotida ushbu institutning qo‘llanilishiga oid mavjud
muammolarni aniqlash, ularning yechimiga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab
chiqish kurs ishining bosh maqsadidir.
Kurs ishining vazifalari:
5

 Iqtisodiy sudlarning huquqiy maqomini aniqlash va ularning fuqarolik-
huquqiy hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasidagi nizolarni hal
qilishdagi funksiyalarini tahlil qilish;
 Da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish institutining mazmun-mohiyatini ochib
berish , uni fuqarolik-protsessual normalar bilan solishtirish orqali huquqiy
farqlarni aniqlash;
 Iqtisodiy protsessual kodeksda belgilangan da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirish asoslarini o‘rganish , ularning har biriga alohida yondashuv asosida
huquqiy sharh berish;
 Sud amaliyotidan real misollar asosida da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirishga oid holatlarni tahlil qilish, mavjud muammolarni ochib berish;
 Da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish institutini to‘g‘ri va samarali
qo‘llashga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish , jumladan,
qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan fikrlarni ilgari
surish;
 Sud-huquq amaliyoti va yuridik adabiyotlar asosida mavzuga oid turli nuqtai
nazarlarni o‘rganish va ularni tahliliy tarzda baholash;
 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining plenum qarorlari, ajrimlari va sud
qarorlariga tayanib , da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish institutining
qo‘llanilishi yuzasidan yagona yondashuvga erishish zarurligini asoslab
berish.
Kurs ishining obyekti:
Iqtisodiy sudlarning protsessual faoliyati , xususan, sudlarga kelib tushgan
da’vo arizalarining ko‘rib chiqilish tartibi va ularni ko‘rmasdan qoldirish holatlari
hisoblanadi. Bu jarayonda iqtisodiy sudlar tomonidan qabul qilinadigan protsessual
hujjatlar, ajrimlar, shuningdek, sudlov amaliyotida yuzaga keladigan nizolarni hal
qilishdagi mexanizmlar o‘rganiladi.
Kurs ishi doirasida O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi
normalarining amaliyotda qanday qo‘llanilayotgani, sudlarning da’vo arizalarini
6

ko‘rmasdan qoldirish bo‘yicha chiqarayotgan qarorlari, hamda bu institutga oid
dolzarb masalalar asosiy e’tibor markazida bo‘ladi.
Kurs ishining predmeti: Da’vo arizasini iqtisodiy sudlar tomonidan
ko‘rmasdan qoldirishga oid huquqiy normalar va ularning amaliyotdagi qo‘llanishi
hisoblanadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksida
belgilangan qoidalar, sud amaliyotida shakllangan qarorlar, sudlar tomonidan
qabul qilinayotgan ajrimlar hamda ushbu institutga oid nazariy qarashlar va ilmiy
mulohazalar ushbu kurs ishining tahliliy asosini tashkil etadi.
Kurs ishining ilmiy uslubiy jihatlari : Kurs ishi ilmiy-nazariy tahlil va
huquqiy amaliyot asosida tayyorlangan bo‘lib, unda iqtisodiy sudlar faoliyatiga oid
normativ-huquqiy hujjatlar, amaliy sud qarorlari, shuningdek, yuridik adabiyotlar
va ilmiy maqolalardan keng foydalanilgan.
Kurs ishini hajmi va tarkibiy tuzilishi. Kurs ish kirish, II bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
7

I BOB. Iqtisodiy sudlarda da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning
nazariy-huquqiy asoslari.
Iqtisodiy sudlarda yuzaga keladigan nizolarni hal etish jarayonida sudga
taqdim etilgan da’vo arizalari muhim hujjat hisoblanadi. Ushbu arizalar sud
ishining boshlanishi va davom ettirilishida asosiy huquqiy manba sifatida xizmat
qiladi. Shu bois, da’vo arizasining shakli, mazmuni, taqdim etilish tartibi va uning
sud tomonidan ko’rib chiqilishiga oid qoidalar tizimli tartibda belgilangan bo’lishi
shart. Biroq, har doim ham barcha da’vo arizalari sud tomonidan ko’rilmaydi.
Ayrim hollarda, qonun hujjatlariga zid bo’lgan yoki protsessual talablarni
bajarmagan arizalar ko’rib chiqilmasdan rad etilishi mumkin. Ushbu institut —
da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish — iqtisodiy sud amaliyotida muhim va
murakkab huquqiy fenomen sifatida e’tiborga loyiqdir. Ushbu bobda iqtisodiy
sudlarning huquqiy maqomi va funksiyalari, shuningdek, da’vo arizasini
ko’rmasdan qoldirish tushunchasi va uning qonunchilikdagi asoslari atroflicha
tahlil qilinadi. Bu orqali mazkur institutning nazariy-huquqiy asoslarini chuqurroq
tushunish va uni amaliyotda qo’llashda yuzaga keladigan muammolarni aniqlashga
asos yaratish maqsad qilingan.
1.1.Iqtisodiy sudlarning huquqiy maqomi va funksiyalari
O’zbekiston Respublikasining milliy huquq tizimida iqtisodiy protsessual
huquq protsessual huquq sohalari ichida mustaqil protsessual huquq sohasi
hisoblanadi. Iqtisodiy protsessual huquqning vujudga kelishi va rivojlanishi
O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligiga erishishi va mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan iqtisodiy huquqiy islohotlar bilan uzviy ravishda bog’liq.
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti asosini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil
etar ekan, ushbu tizimda tadbirkorlar asosiy harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi.
Asosiy Qonunimiz iste’molchilarning huquqi ustunligini hisobga olib, iqtisodiy
faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining teng
huquqliligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi.
Davlat tadbirkorlikni har tomonlama qo’llab-quvvatlash, uni rivojlantirish va
8

mustahkamlash uchun huquqiy asoslar negizini to’liq shakllantirishga erishdi.
Ushbu huquqiy asoslarning bir qismi iqtisodiyot sohasida, tadbirkorlik sohasida
vujudga keladigan nizolarni hal qilish uchun asosiy huquqiy maydon vazifasini
o’taydi. Iqtisodiy protsessual huquq, garchi boshqa huquq sohalari kabi qadimiy va
tarixiy bo’lmasa ham, bugungi kunda odil sudlov tizimida o z o’rniga va o’zigaʻ
xos protsessual mexanizmga ega. Iqtisodiy protsessual huquq o’zining
konstitutsiyaviy asoslariga ega va bu asoslar O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida o’z ifodasini topgan. Iqtisodiy protsessual huquq predmeti
doirasida qamrab olinayotgan munosabatlar, eng avvalo, tadbirkorlik subyektlari
o’rtasidagi tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog’liq nizolarni hal etish,
mamlakatimiz iqtisodiyoti sohasida vujudga keladigan iqtisodiy nizolarni hal etish
va mamlakatimiz iqtisodiyotini boshqarish jarayonida vujudga keladigan
munosabatlar hisoblanadi.
Iqtisodiy sudlarda quyidagi hollarda ish yuritish tugatiladi:
 ish iqtisodiy sudga, fuqarolik ishlari bo‘yicha sudga yoki ma’muriy sudga
taalluqli bo‘lmasa;
 fuqarolik ishlari bo‘yicha sudning, iqtisodiy sudning yoki chet davlat
vakolatli sudining ayni bir shaxslar o‘rtasidagi, ayni bir predmet
to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan qonuniy kuchga
kirgan hal qiluv qarori mavjud bo‘lsa, bundan iqtisodiy sud tomonidan chet
davlat sudining hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish rad etilgan
hollar mustasno;
 hakamlik sudining ayni bir shaxslar o‘rtasidagi, ayni bir predmet
to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan qonuniy kuchga
kirgan hal qiluv qarori mavjud bo‘lsa, bundan iqtisodiy sud hakamlik
sudining hal qiluv qarorini majburiy tarzda ijroga qaratish yuzasidan ijro
varaqasini berishni rad etgan hollar mustasno;
 ayni bir shaxslar o‘rtasidagi, ayni bir predmet to‘g‘risidagi va ayni bir
asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan arbitrajning qonuniy kuchga kirgan hal
9

qiluv qarori mavjud bo‘lsa, bundan iqtisodiy sud arbitrajning hal qiluv
qarorini tan olishni va ijroga qaratishni rad etgan hollar mustasno;
 ishda taraf hisoblangan yuridik shaxs tugatilgan bo‘lsa;
 ishda taraf hisoblangan fuqaroning o‘limidan so‘ng nizoli huquqiy
munosabat huquqiy vorislikka yo‘l qo‘ymasa;
 da’vogar da’vosidan voz kechgan va sud uni qabul qilgan bo‘lsa;
 kelishuv bitimi tuzilib, u sud tomonidan tasdiqlangan bo‘lsa;
 da’vogar javobgar bilan nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish)
tartibiga rioya etmagan bo‘lsa, bunda shu toifadagi nizolar uchun qonunda
yoki taraflar shartnomasida nazarda tutilgan va bunday tartibni qo‘llash
imkoniyati boy berilgan bo‘lsa;
 to‘plangan materiallar yo‘qotilgan sud ishini yoki ijro ishini yuritishni
tiklash uchun yetarli bo‘lmasa.
Ish yuritishni tugatish to‘g‘risida sud ajrim chiqaradi. Sud ajrimda ish
yuritishni tugatish asoslarini ko‘rsatadi, shuningdek u IPK 110-moddasi 1-bandida
nazarda tutilgan holda davlat bojini budjetdan qaytarish va sud xarajatlarini taraflar
o‘rtasida taqsimlash to‘g‘risidagi masalalarni hal qiladi.
Ajrimning ko‘chirma nusxalari ishda ishtirok etuvchi shaxslarga
yuboriladi.
Ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest
keltirilishi) mumkin.
Ish yuritish tugatilgan taqdirda ayni bir shaxslar o‘rtasidagi, ayni bir
predmet to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan sudga takroran
murojaat qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Iqtisodiy faoliyat sub’ektlari o’rtasidagi munosabatlar murakkab va ko’p
qirrali bo’lib, ularni tartibga solish uchun nafaqat moddiy, balki protsessual
huquqiy normalar ham zarur bo’ladi. Ayniqsa, iqtisodiy nizolarni hal qilishda
protsessual qonun-qoidalar sud faoliyatining asosiy vositasi hisoblanadi. Shu bois,
iqtisodiy protsessual huquqning vazifalari davlat sud tizimida iqtisodiy
munosabatlarni tartibga solish va himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
10

Iqtisodiy protsessual huquqning vazifalari — bu iqtisodiy sud ishlarini samarali va
adolatli olib borishni ta’minlash, iqtisodiy sub’ektlarning huquqlarini himoya
qilish, nizolarni qonun doirasida hal etish va sud jarayonining oshkoraligini
kafolatlashdan iborat. Quyida iqtisodiy protsessual huquqning vazifalari
keltirilgan:
 iqtisodiy sudlov ishlarini yuritishda iqtisodiyot sohasida faoliyatni amalga
oshirishda subyektlarning buzilgan huquq va manfaatlarini to’laqonli himoya
qilishga erishish;
 iqtisodiy sudlov ishlarini yuritishda buzilgan huquq va manfaatlarini to laqonliʻ
himoya qilish jarayonida qonuniylikni mustahkamlash, amaldagi qonun va
qonunosti hujjatlariga so’zsiz va qat’iy amal qilinishini ta’minlashga erishish;
 iqtisodiy sudlov ishlarini yuritishda nizolarni qonunda belgilangan tartibda o’z
vaqtida hal etish;
 ular tomonidan huquq normalarini to g’ri qo’llash, moddiy va protsessual
ʻ
huquq normlariga qat’iy rioya qilish, ish bo’yicha qonuniy, asosli va adolatli
sud qarorlari chiqarishga erishish;
 iqtisodiy sudlarda ish yuritish qonun va sudga hurmat ruhida bo’lishi kerak.
Da’vo iqtisodiy protsessual huquqning boshqa institutlari orasida muhim
o’rin tutadi. Fuqarolik ishlari bo’yicha sudlarda ham, iqtisodiy sudlarda ham
buzilgan yoki nizolashayotgan huquqni tiklashda da’vo muhim protsessual
vositadir. Iqtisodiy protsessual qonunchiligimizda buzilgan huquq va manfaatlarini
sud orqali himoya qilish kafolatlangan.
Iqtisodiy sudlar davlat sud tizimida iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish
va himoya qilishda asosiy organ hisoblanadi. Ular iqtisodiy faoliyat sub’ektlari —
korxonalar, tashkilotlar, korporatsiyalar, tadbirkorlik sub’ektlari va davlat
muassasalari o’rtasida yuzaga kelgan nizolarni qonuniy asosda hal etish vazifasini
bajaradi. Bu jarayon iqtisodiy muhitning barqarorligi va raqobat muhiti
sog’lomligining kafolatidir. Iqtisodiy sudlar tomonidan ko’riladigan nizolar
ko’plab sohalarni qamrab oladi: shartnomalarning bajarilishi, mulkiy huquqlarni
himoya qilish, moliyaviy majburiyatlarning bajarilishi, davlat buyurtmalari,
11

soliqlar bo’yicha nizolar va boshqalar. Bu esa sudlarning iqtisodiyotdagi muhim
rolini yanada oshiradi. Sudlar o’z qarorlari orqali nafaqat konkret nizoni hal qiladi,
balki qonun ustuvorligini mustahkamlaydi, iqtisodiy faoliyat sub’ektlari uchun
huquqiy kafolatlar yaratadi. Shuningdek, iqtisodiy sudlarning roli faqat nizolarni
hal qilish bilan cheklanmaydi. Ular iqtisodiy sub’ektlar o’rtasidagi nizolarni oldini
olishga, huquqiy ongni oshirishga, shuningdek iqtisodiy faoliyatning qonuniy
asoslarini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Shu tariqa, iqtisodiy sudlar iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda ham muhim vosita hisoblanadi. 1
1.2. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish tushunchasi va asoslari
Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish nizoning mazmuni bo’yicha hal qiluv
qarori qabul qilmasdan turib sud muhokamasini tamomlash shakllaridan biri
hisoblanadi. IPKning 107-moddasida ko’rsatilgan da’vo arizasini ko’rmasdan
qoldirish asoslarining ro’yxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin
qilinishiga yo’l qo’yilmaydi. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish to’g’risida sud
ajrim chiqaradi va u IPKning 108-moddasi talablariga muvofiq bo’lishi kerak.
Da’vo arizasi ko’rmasdan qoldirilganda ajrim chiqariladi
Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish uchun quyidagilar asos bo’ladi:
1) fuqarolik ishlari bo yicha sud, iqtisodiy sud, hakamlik sudi ish yurituvidaʻ
ayni bir shaxslar o rtasidagi, ayni bir predmet to’g’risidagi va ayni bir asoslar bo
ʻ
yicha nizo yuzasidan ish mavjud bo’lsa. Bu asosni ayni bir shaxslar o’rtasidagi,
ayni bir predmet va ayni bir asoslar yuzasidan nizo bo’yicha ko’rsatib o’tilgan
organlarning qarori bo’lsa, ish yuritishni tugatish asoslaridan farqlash kerak
bo’ladi, chunki, nizoni hal qiluvchi boshqa organ qarori allaqachon chiqqan bo’lsa,
ish yuritish tugatiladi. Da’voni ko’rmasdan qoldirish uchun esa nizoni hal
qilayotgan boshqa sud tomonidan ish qo’zg’atilganligi yetarli bo’ladi.
2) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ushbu nizoni hakamlik sudiga ko’rish
uchun topshirish to g risidagi kelishuvi mavjud bo’lib, hakamlik sudiga murojaat
ʻ
qilish imkoniyati boy berilmagan bo lsa va agar ishning iqtisodiy sudda
ʻ
kotrilishiga qarshi bo lgan javobgar nizoning mazmuni bo’yicha o zining birinchi
ʻ ʻ
1
Hukumat hujjatlari va da'vo arizalari haqida o'rgatuvchi amaliy qo'llanma . (2022). Sud va huquqshunoslik
ilmiy-nashriyoti, Toshkent.
12

arizasidan kechiktirmay nizoni hakamlik sudining hal qiluviga o tkazish to’g’risidaʻ
iltimosnoma bersa. O’zbekiston Respublikasining «Hakamlik sudlari to’g’risida gi
Qonunining 3-moddasiga ko ra hakamlik bitimi - tarailarning nizoni hakamlik
ʻ
sudiga hal qilish uchun topshirish haqidagi kelishuvi bo’lib, hakamlik bitimi
tuzgan yuridik va jismoniy shaxslar hakamlik bitimi taraflari hisoblanadi.
Qonunning 11-moddasiga ko’ra hakamlik bitimi mavjud bo’lgan taqdirda, nizo
hakamlik sudining hal qiluviga topshirilishi mumkin. Vakolatli sudning hal
qiluvida bo lgan nizoga oid hakamlik bitimi vakolatli sud nizo yuzasidan hal giluv
ʻ
qarori qabul qilguniga qadar tuzilishi mumkin. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning
ushbu nizoni hakamlik sudiga ko’rish uchun topshirish haqidagi kelishuvi mavjud
bo lib, hakamlik sudiga murojaat qilish imkoniyati yo’qolmagan bo’lsa, ishning
ʻ
iqtisodiy sudda ko’rilishiga qarshi bo lgan javobgar o’zining birinchi arizasidayoq
ʻ
nizoni mazmunan hal etishni hakamlar sudiga topshirish to g’risida iltimosnoma
ʻ
bilan murojaat qilsa, da’vo arizasi ko’rmasdan qoldiriladi. Nizoni hakamlik sudiga
topshirish haqidagi tomonlarning kelishuvi da’vogarni iqtisodiy sudga murojaat
qilish huquqidan mahrum qilmaydi, agar javobgar qarshilik bildirmasa, nizo
iqtisodiy sudda ko’rilishi kerak.
3) da’vo arizasi imzolanmagan bo’lsa yoki uni imzolash huquqiga ega
bo’lmagan shaxs tomonidan yoxud mansab mavqei yoki familiyasi, ismi, otasining
ismi ko rsatilmagan shaxs tomonidan imzolangan bo’lsa. Da’vo arizasida da’vogar
ʻ
yoki uning vakilining imzosi bo’lmasa bunday ariza berilmagan deb hisoblanadi,
shu bois da’vo arizasi ko’rmasdan qoldiriladi. Da’vo arizasini ko’rmasdan
qoldirilishiga murojaat etuvchining mansab mavqei ko rsatilmasligi ham asos
ʻ
bo’ladi. Shuni nazarda tutish kerakki, IPKda da’vo arizasiga da’vogar vakilining
ham imzo chekish vakolati belgilangan. Bunday maxsus vakolat ishonchnoma
bilan tasdiqlangan bo’lishi kerak. Da’vo arizasida uni imzolagan shaxsning
familiyasi to’liq. ismi yoki ismi va otasining ismini bosh harflari ko’rsatilganligi
da’vo arizasini IPK 107-moddasi birinchi qismining 3-bandiga asosan ko’rmasdan
qoldirishga asos bo’lmaydi.
13

4) qonun hujjatlariga yoki shartnomaga ko’rа qarz bank yoki boshqa kredit
tashkiloti orqali undirib olinishi kerak bo’lishiga qaramay, da’vogar javobgardan
qarzini undirib olish uchun bankka yoxud boshqa kredit tashkilotiga murojaat
etmagan bo lsa. Agar qonun hujjatlari yoki shartnomaga muvofiq qarz bank yokiʻ
boshqa kredit muassasasi orqali undirib olinishi shart bo lishiga qaramay da’vogar
ʻ
javobgardan qarzni undirib olish uchun bank yoki kredit muassasasiga murojaat
etmagan bo’lsa, iqtisodiy sud da’voni ko’rmasdan qoldirishi lozim. Xususan, ishda
qarzdorga xizmat ko’rsatuvchi bank tomonidan qabul qilinganligi belgisi bilan
undiruvchining to’lov topshiriqnomasi hamda qarzdorning ushbu talabnomasi
aktseptini butunlay yoki qisman rad etganligini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud
emasligi da’voni ko’rmasdan qoldirishga asos bo’ladi. Davlat soliq xizmati
organining soliq qarzini soliq to’lovchining bankdagi hisobvaraqlaridan so’zsiz
undirish choralarini ko’rmasdan, undiruvni soliq to’lovchining mol-mulkiga
qaratish haqida berilgan da’vo arizasi IPK 155-moddasi birinchi qismining 9-
bandiga muvofiq qaytariladi, ushbu holat da’vo arizasi ish yuritishga qabul
qilinganidan keyin aniqlansa, IPK 107-moddasining 4-bandiga muvofiq da’vo
ko’rmasdan qoldiriladi, soliq to’lovchining bank hisobvaraqlari bo’lmagan yoki
soliq to’lovchi soliq qarzini to lash uchun o’zining bank hisobvarag iga to lov
ʻ ʻ ʻ
topshiriqnomasini qo’ygan hollar bundan mustasno.
5) da’vogar nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya
etmagan bo lsa, basharti bu shu toifadagi nizolar uchun qonunda yoki taraflar
ʻ
shartnomasida nazarda tutilgan bo lsa. Agar qonunda muayyan toifadagi nizolar
ʻ
uchun sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibi belgilangan yoxud bu tartib
shartnomada nazarda tutilgan bo’lsa, nizoni sudgacha hal qilish tartibiga rioya
qilingandan keyingina iqtisodiy sudga murojaat qilingan bo’lishi kerak, bu tartibga
rioya qilinmasdan topshirilgan da’vo arizalari ko’rmasdan qoldiriladi. Jumladan,
bir taraf shartnomani o’zgartirish yoki bekor qilish haqidagi taklifga ikkinchi
tarafdan rad javobi olganidan keyingina yoki taklifda ko’rsatilgan yoxud qonunda
yoinki shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat bo’lmaganida esa,
14

o’ttiz kunlik muddatda javob olmaganidan keyin, shartnomani o’zgartirish yoki
bekor qilish haqidagi talabni sudga taqdim etishi mumkin. 2
Da’vo arizasida qayd etilishicha, «U fermer xo jaligi o’ziga ijaraga ajratibʻ
berilgan yer maydonlariga hech qanday asos va sababsiz rejaga nisbatan kam
maydonga g’alla ekib, g’alla yetkazib berish bo’yicha kontraktatsiya shartnomasini
bajarmagan. Fermer xo’jaligi yer maydoniga rejalashtirilmagan sabzavot ekinlari
va terak ekib, terakzor barpo qilgan hamda fuqarolarga qonunga xilof ravishda
sabzavot-poliz ekinlarini ekib olish uchun ijaraga bergan va fuqaro fermer
xo jaligiga ijara huquqi asosida berilgan yer maydonini egallab olib, uy-joy qurib
ʻ
olganligiga hech qanday e’tiroz bildirmagan. Tuman hokimligi nizoni sudgacha hal
qilinishini ta’minlash maqsadida talabnomani rasmiylashtirganligi, uni fermer
xo jaligining boshlig’iga shaxsan topshirish natija bermagani, fermer xo’jaligi
ʻ
boshlig’i talabnomani olishdan bosh tortganligi dalolatnomada qayd etilgan.
Tuman hokimligi fermer xo jaligi yer ijarasi shartnomasi shartlarini qo’pol
ʻ
ravishda buzganligiga asosan, sudga murojaat qilib, fermer xo’jaligi bilan tuzilgan
yer ijarasi shartnomasini sud tartibida bekor qilishni so’ragan. Vazirlar
Mahkamasining 2013-yil 31-yanvardagi 22-sonli qarori bilan tasdiqlangan
«Fermer xo jaligining yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibi
ʻ
to’g’risida gi Nizomning 14 va 16-bandlariga ko’ra, fermer xo’jaligi tomonidan yer
maydonini ijaraga olish shartnomasi shartlarining qo’pol ravishda buzilganligi, eng
avvalo, fermer xo jaligiga ijaraga berilgan qishloq xo’jaligi ekin maydonlaridan
ʻ
boshqa maqsadlarda foydalanilganligi, fermer xo’jaligini shakllantirish chog’ida
fermer xo’jaligi ixtisoslashuvining buzilganligi, ijaraga berilgan qishloq xo’jaligi
ekin maydonlaridan oqilona foydalanmaslik, muntazam (ketma-ket uch yil
mobaynida) normativ kadastr bahosidan past hosil olinganligi, fermer xo’jaligi
bilan tayyorlov tashkilotlari o’rtasida, eng avvalo, davlat ehtiyojlari uchun qishloq
xo jaligi mahsulotlarini xarid qilish bo’yicha tuzilgan kontraktatsiya shartnomalari
ʻ
shartlarining muntazam (ketmaket uch yil mobaynida) bajarilmaganligi (fors-major
holatlarining vujudga kelishi holatlari bundan mustasno), xo’jalik faoliyatining
2
O'zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi (IPK) , 2023. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi
Adliya Vazirligi.
15

samarasiz va past rentabellik bilan yuritilishi aniqlanganda - qishloq va suv
xo’jaligi organlari, yer resurslari va davlat kadastri organlari, tuman fermer,
dehqon xo jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi, shuningdek, tayyorlovʻ
tashkilotlari tomonidan aniqlangan holatlar yuzasidan dalolatnoma tuzilishi,
dalolatnoma ko’rsatib o’tilgan organlar (tashkilotlar) vakillari va fermer xo’jaligi
rahbari tomonidan imzolanishi, fermer xo’jaligi rahbari dalolatnomani
imzolashdan bosh tortgan taqdirda, dalolatnomada bu to’g’rida yozuv qayd
qilinishi, u tuman fermer, dehqon xo’jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi raisi
hamda ikki nalar jismoniy shaxs tomonidan tasdiqlanishi, dalolatnoma ikki
nusxada tuzilishi, ulardan biri fermer xo jaligi rahbariga topshirilishi belgilangan.
ʻ
Shuningdek, Nizomda dalolatnoma asosida ushbu Nizomning 14-bandida
ko rsatilgan organlar (tashkilotlar) bir kun mobaynida tegishli taqdimnomani
ʻ
dalolatnoma, shuningdek, zarur hujjatlar va materiallar bilan birga tuman (shahar)
hokimiga yuborishi, tuman (shahar) hokimi uch kun muddatda barcha hujjatlar va
materiallarni tuman fermer, dehqon xo jaliklari va tomorqa yer egalari kengashiga
ʻ
yuborishi, tuman fermer, dehqon xo’jaliklari va tomorqa yer egalari kengashi ikki
kun mobaynida hujjatlar va materiallarni ko rib chiqishi va ularni ko’rib chiqish
ʻ
natijalari bo’yicha xulosa chiqarishi. ushbu xulosa hujjatlar va materiallar bilan
birgalikda tegishli xulosani olish uchun Komissiyaga yuborilishi, dalolatnomada
ko’rsatilgan holatlar tasdig’ini topgan taqdirda, Komissiya bir hafta muddatda
taqdim etilgan hujjatlar va materiallarni tahlil qilish asosida yer uchastkasini
ijaraga berish shartnomasini bekor qilish to’g’risida yoxud uning maydonini
maqbullashtirish to g’risida xulosa tayyorlashi, ushbu xulosa barcha hujjatlar bilan
ʻ
birgalikda ko’rib chiqish uchun xalq deputatlari tuman Kengashiga yuborilishi,
xalq deputatlari tuman Kengashi eng yaqindagi sessiyada Komissiya tomonidan
taqdim etilgan hujjatlarni ko’rib chiqishi va tegishli qaror qabul qilishi, ushbu
qaror Komissiya tomonidan taqdim etilgan hujjatlar bilan birgalikda tuman
(shahar) hokimiga yuborilishi, tuman (shahar) hokimi xalq deputatlari tuman
Kengashining yer uchastkasini ijaraga berish shartnormasini bekor qilish yoxud
yer maydonini maqbullashtirish to g’risidagi qarori asosida, qonun hujjatlarida
ʻ
16

belgilangan tartibda, xalq deputatlari tuman Kengashining qarorini, Komissiyaning
xulosasini, tuman fermer, dehqon xo’jaliklari va tomorqa yer egalari kengashining
xulosasini, dalolatnomani va boshqa zarur hujjatlar hamda materiallarni ilova
qilgan holda fermer xo’jaligi rahbari bilan yer uchastkasini ijaraga berish
shartnomasini bekor qilish yoxud uning yer uchastkasi maydonini maqbullashtirish
to g’risida fermer xo’jaligi rahbariga taklif kiritishi belgilangan. Shartnomaniʻ
bekor qilish to’g’risidagi taklif fermer xo’jaligi rahbari tomonidan rad etilganda
yoki FKning 384-moddasida belgilangan muddatda javob olinmaganda tuman
(shahar) hokimi, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, xalq deputatlari tuman
Kengashining qarorini, Komissiyaning xulosasini, tuman fermer, dehqon
xo’jaliklari va tomorqa yer egalari kengashining xulosasini dalolatnomani va
boshqa zarur hujjatlar va materiallarni ilova qilgan holda fermer xo’jaligi bilan yer
uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish yuzasidan iqtisodiy sudga
da’vo arizasini yuborishi ko’rsatilgan. Biroq, aniqlangan holatlar bo’yicha
belgilangan tartibda hujjatlar rasmiylashtirilmagan, xalq deputatlari tuman
Kengashining qarori olinmagan, tuman hokimligi tomonidan fermer xo’jaligi
rahbari bilan yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasini bekor qilish yoxud
uning yer uchastkasi maydonini maqbullashtirish to g’risida fermer xo’jaligi
ʻ
rahbariga taklif kiritilmagan. Tuman hokimligi tomonidan sudga taqdim etilgan
fermer xo’jaligiga oid xalq deputatlari tuman Kengashining qarori tuman ma’muriy
sudining hal qiluv qarori bilan haqiqiy emas deb topilgan. Ushbu hal qiluv qarori
apellyatsiya instantsiyasi sudining qarori bilan o’zgarishsiz qoldirilgan. Bu esa,
xalq deputatlari tuman Kengashining qarori qabul qilingan paytdan boshlab
haqiqiy emasligini bildiradi. Bu hol tuman hokimligi tomonidan sudga da’vo
taqdim etishda Nizomda belgilangan, amalga oshirilishi lozim bo lgan harakatlarni
ʻ
amalga oshirmaganligidan dalolat beradi. 3
FKning 384-moddasiga muvofiq shartnoma qanday shakida tuzilgan bo’lsa,
uni o’zgartirish yoki bekor qilish to g’risidagi kelishuv ham shunday shaklda
ʻ
tuziladi, basharti qonun hujjatlaridan, shartnoma yoki ish muomalasi odatlaridan
3
Mirzayev, B. (2022) . "Iqtisodiy protsessual kodeksidagi da'vo arizasi ko'rmasdan qoldirish masalalari". O'zbekiston
Respublikasi, Yuridik nashr.
17

boshqacha tartib kelib chiqmasa. Bir taraf shartnomani o’zgartirish yoki bekor
qilish haqidagi taklifga ikkinchi tarafdan rad javobi olganidan keyingina yoki
taklifda ko’rsatilgan yoxud qonunda yoinki shartnomada belgilangan muddatda,
bunday muddat bo’lmaganida esa, o ttiz kunlik muddatda javob olmaganidanʻ
keyin, shartnomani o’zgartirish yoki bekor qilish haqidagi talabni sudga taqdim
etishi mumkin. Taraflar o’rtasidagi shartnomaning 18-bandida tomonlardan biri
shartnoma shartlarini bajarmaganda yoki qonun hujjatlarini muntazam ravishda
buzganda ikkinchi tomon ushbu shartnomaning belgilangan tartibda bekor
qilinishini talab qilishga haqliligi, 20-bandida esa, tomonlardan biri shartnomani
bekor qilish mo ljali to g’risida ikkinchi tomonni shartnoma bekor qilinishi
ʻ ʻ
sabablarini asoslagan holda mo ljallanayotgan bekor qilish sanasidan uch oy oldin
ʻ
yozma ravishda xabardor qilishi ko’rsatilgan. Tuman hokimligi vakillari va QFY
vakillari tomonidan imzolangan dalolatnomada yer uchastkasini uzoq muddatli
ijaraga olish to’g’risidagi shartnomani bekor qilish haqidagi talabnomani fermer
xo’ jaligi rahbari olishdan bosh tortganligi aks ettirilgan bo’lsa-da, ushbu
ʻ
talabnoma fermer xo jaligiga pochta yoki boshqa aloqa vositalari orqali
ʻ
yuborilmagan. Qolaversa, ushbu talabnoma va fermer xo jaligi talabnomani
ʻ
olishdan bosh tortganligi haqidagi dalolatnoma Nizom talablariga javob bermaydi.
Bundan tashqari ushbu talabnoma xalq deputatlari tuman Kengashining qarori
qabul qilinganidan keyin yuborilishi lozim bo’lgan, biroq, fermer xo’jaligi
boshlig’ining talabnomani olishdan bosh tortganligi haqidagi dalolatnoma
ma’muriy sud tomonidan haqiqiy emas deb topilgan xalq deputatlari tuman
Kengashining qaroridan oldin tuzilgan. Ro’yxatdan o tkazuvchi organning
ʻ
muassislarga (ishtirokchilarga) korxonani ixtiyoriy tugatish to’g’risida yozma
taklif yuborganligini tasdiqlovchi dalillar va muassislarning (ishtirokchilarning)
korxonani ixtiyoriy tugatishni amalga oshirishni rad etganligi (mavjud bo’lganda)
yoxud muassislarni (ishtirokchilarni) aniqlash mumkin bo’lmaganligini
tasdiqlovehi dalillar ilova qilinmasa, ariza IPK 155-moddasi birinchi qismining 7-
bandiga muvofiq qaytariladi, agar ariza ish yuritishga qabul qilingan bo’lsa, "ariza
IPK 107-moddasining 5-bandiga muvofiq ko’rmasdan qoldiriladi. IPK 151-
18

moddasining birinchi, ikkinchi qismlarida (birinchi qismining 1-bandi bundan
mustasno) nazarda tutilgan hujjatlardan tashqari, korxonani tugatish to’ g’risidagiʻ
arizaga, (moliyaviy-xo’jalik faoliyatini amalga oshirmaganlik bilan bog’liq)
ro’yxatdan o’tkazuvchi organ tomonidan muassislarga (ishtirokchilarga) korxonani
ixtiyoriy tugatish to’g’risida yozma taklif yuborilganligini tasdiqlovchi dalil;
muassislarning (ishtirokchilarning) korxonani ixtiyoriy tugatishni amalga
oshirishni rad etganligi (mavjud bo’lganda) yoxud muassislarni (ishtirokchilarni)
aniqlash mumkin bo’lmaganligini tasdiqlovchi dalillar; ustav fondi
shakllantirilmaganligi munosabati bilan berilgan bo lsa: ya’ni ro’yxatdan
ʻ
o’tkazuvchi organning muassislarga (ishtirokchilarga) korxonani ixtiyoriy tugatish
to g risida yozma taklif yuborganligini tasdiqlovchi dalillar va muassislarning
ʻ ʻ
(ishtirokchilarning) korxonani ixtiyoriy tugatishni amalga oshirishni rad etganligi
(mavjud bo lganda) yoxud muassislarni (ishtirokchilarni) aniqlash mumkin
ʻ
bo’lmaganligini tasdiqlovchi dalillar ilova qilinmasa, ariza IPK 155-moddasi
birinchi qismining 7-bandiga muvoliq qaytariladi, agar ariza ish yuritishga qabul
qilingan bo lsa, ariza IPK 107-moddasining 5-bandiga muvofib ko’rmasdan
ʻ
qoldiriladi. Nizomning 5.2-bandiga ko’ra, agar muassislari (ishtirokchilari)
bedarak bo lgan korxonani tugatish jarayonining boshlanishi to’g’risida matbuotda
ʻ
e’lon berilgan kundan boshlab uch oydan so’ng muassislar (ishtirokchilar) kelmasa
yoki topilmasa, ro’yxatdan o’tkazuvchi organ bir hafta muddatda korхопапі
tugatish to’g’risida iqtisodiy sudga ariza bilan murojaat qiladi. Ushbu bandning
uchinchi xatboshisida belgilangan tartibga rioya qilinmaganda, ariza IPK 155-
moddasi birinchi qismining 7-bandiga muvofiq qaytariladi, agar ushbu holat ishni
ko’rish jarayonida aniqlansa, ariza IPK 107-moddasining 5-bandiga muvofiq
ko’rmasdan qoldiriladi. Agar muassislari (ishtirokchilari) bedarak bo’lgan
korxonani tugatish jarayonining boshlanishi to’g’risida matbuotda e’lon berilgan
kundan boshlab uch oydan so’ng muassislar (ishtirokchilar) kelmasa yoki
topilmasa, ro’yxatdan o tkazuvchi organ bir hafta muddatda korxonani tugatish
ʻ
to’g’risida iqtisodiy sudga ariza bilan murojaat qiladi. Ushbu belgilangan tartibga
rioya qilinmaganda, ariza IPK 155-moddasi birinchi qismining 7-bandiga muvofiq
19

qaytariladi, agar ushbu holat ishni ko’rish jarayonida aniqlansa, ariza IPK 107-
moddasining 5-bandiga muvofiq ko’rmasdan qoldiriladi (Oliy xo jalik sudiʻ
Plenumining «Moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirmayotgan va qonunchilikda
belgilangan muddatlarda o zlarining ustav fondlarini shakllantirmagan
ʻ
korxonalarni tugatishga oid ishlar bo’yicha sud amaliyotining ayrim masalalari
to’g’risida»gi 2010-yil 19-noyabrdagi 221-sonli qarori). 4
5 1
) da’vogar nizoni javobgar bilan mediatsiya tartibtaomilini amalga oshirish
orqali hal qilish tartibiga rioya etmagan bo’lsa, basharti bu mazkur toifadagi
nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan bo’lsa. O’zbekiston
Respublikasining «Mediatsiya to g’risida gi Qonuni (keyingi o’rinlarda
ʻ
«Mediatsiya to g’risida gi Qonun deb yuritiladi)ning 18-moddasiga asosan davlat
ʻ
organi ishtirokida nizo kelib chiqqan taqdirda, davlat organi mediatsiyani qo llash
ʻ
bo’yicha choralar ko’rishi kerak. Fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib
chiqqan nizoni sud orqali hal etishdan oldin davlat organi mediatsiyani qo’llash
bo’yicha choralarni ko’rishi kerak, aks holda nizoni hal etish bo’yicha sudga
kiritilgan da’vo arizasi ko’rmasdan qoldiriladi;
5 2
) mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish haqida iltimosnoma bilan arz
qilgan taraflar uni amalga oshirish muddati tugaganidan so’ng sud majlisiga uzrli
sabablarsiz kelmasa. Mediatsiya to’g’risida»gi Qonunning 23-moddasiga asosan
mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati mediatsiya tartib-taomilini
amalga oshirish to’g’risidagi kelishuvda belgilanadi. Bunda mediator va taraflar
mediatsiya tartib-taomili o’ttiz kundan ortiq bo’lmagan muddatda tugallanishi
uchun barcha mumkin bo’lgan choralarni ko rishi kerak. Zarur bo’lgan taqdirda,
ʻ
mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish muddati taraflarning o’zaro roziligi
bilan o’ttiz kungacha uzaytirilishi mumkin. IPKning 101-moddasi 6-bandiga
muvofiq sud mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish to g’risida kelishuv
ʻ
tuzilganda ish yuritishni to’xtatib turishi shart. Bunday holatda, sud ish yuritishni
to’xtatib turish to g’risidagi ajrimni qabul qilib. unda keyingi sud majlis kunini
ʻ
4
Bo'ronov, A. (2019) . "Iqtisodiy sudlar amaliyotida da'vo arizalarini ko'rmasdan qoldirish". O'zbekiston davlat
universiteti
20

belgilaydi. Shu bilan birga, tomonlarning sud majlisiga uzrli sabablarsiz kelmasligi
da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirilishiga asos bo’ladi; 5
5 3
) taraflar o’rtasida mediativ kelishuv tuzilgan bo’Isa. Mediativ kelishuv
«Mediatsiya to’g’risida gi Qonunning 29-moddasi tartibida taraflar o’rtasida
tuziladi va sudga taqdim etiladi. Shu bilan birga, taraflar o’rtasida tuzilgan
mediativ kelishuvga asosan sud da’vo arizani ko rmasdan qoldiradi;ʻ 6
6) Da’vogar birinchi sud majlisiga kelmagan va ishni o’zining ishtirokisiz
ko’rilishi to’g’risida arz qilmagan bo’lsa; Ishni sud muhokamasiga tayyorlashda
sud manfaatdor shaxslarni ish bo’yicha ish yuritish haqida IPK 127-moddasida
nazarda tutilgan tartibda xabardor qiladi. Sud muhokamasining vaqti va joyi
to g’risida tegishli tartibda xabardor qilingan javobgar sudga kelmagan holda, agar
ʻ
sud basharti uning ishtirokisiz ishni ko’rish mumkin emas deb hisoblamasa, ish
uning ishtirokisiz qo rib chiqilishi mumkin.
ʻ 7
Agar da’vogar birinchi sud majlisiga kelmagan va ishni o’zining ishtirokisiz
ko’rilishi to g’risida arz qilmagan bo’lsa, u holda IPK 107-moddasining 6-bandiga
ʻ
muvofiq da’vo ko’rmasdan qoldiriladi. Prokuror, davlat organlari va boshqa
shaxslar yuridik shaxslar va fuqarolarning huquqlari hamda qonun bilan
qo’riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida kiritgan arizalari asosida
qo’zg’atilgan ish bo’yicha ushbu shaxslarning kelmaganligi IPK 107-moddasining
6-bandiga muvofiq da’voni ko’rmasdan qoldirishga asos bo’lmaydi, agar sud
majlisida ishtirok etayotgan manfaati ko’zlangan shaxs da’voni qo’llab-
quvvatlayotgan bo lsa. Bunday ishlar bo’yicha da’vo arizasi bilan murojaat qilgan
ʻ
shaxslar va manfaati ko’zlangan shaxs sud majlisiga kelmagan va ishni o’zining
ishtirokisiz ko’rilishi to g’risida arz qilmagan bo lsa, bu holda IPK 107-
ʻ ʻ
moddasining 6-bandiga muvofiq da’vo arizasi ko’rmasdan qoldiriladi. Bunda shuni
inobatga olish lozimki, tegishli tartibda sud muhokamasining vaqti va joyi haqida
xabardor qilinmagan shaxsning ishtirokisiz ishning ko’rilishiga yo’l qo’yilmaydi
5
O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik va Iqtisodiy sudlar amaliyoti to'plami (2021).
6
Azizov, M. (2021) . "Iqtisodiy sudlarda protsessual huquq". O'zbekiston davlat universiteti.
7
Azizov, M. (2021) . "Iqtisodiy protsessual huquq: Nazariy va amaliy jihatlar". Yuridik universiteti nashriyoti.
21

va bu har qanday holda sudning hal qiluv qarorini bekor qilish uchun asos bo ladiʻ
(IPKning 279 va 302-moddalari).
7) Yuridik ahamiyatga ega bo lgan faktlarni aniqlash to’g risidagi ariza
ʻ ʻ
ko rilayotganda huquq to’g’risida nizo kelib chiqqanligi aniqlansa. Oliy sudi
ʻ
Plenumining 2019-yil 24-maydagi «Birinchi instantsiya sudi tomonidan iqtisodiy
protsessual qonun normalarini qo’llashning ayrim masalalari to’g’risida gi 13-sonli
qarorining 12-bandiga ko’ra, IPK 25-moddasi birinchi qismining 2-bandiga
muvofiq sudga yuridik ahamiyatga ega bo lgan faktlarni aniqlash to’g’risidagi
ʻ
ishlar taalluqlidir. Sudlar inobatga olishlari lozimki, IPK 205-moddasining ikkinchi
qismida ko’rsatilgan yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarning ro’yxati tugal
hisoblanmaydi. Shuning uchun bunday faktning ushbu ro’yxatda
ko’rsatilmaganligini asos qilib, arizani qabul qilishni rad etishga yoki ish yuritishni
tugatishga yo’l qo’yilmaydi. 8
Sud quyidagi shartlarning yig’indisi mavjud bo’lganda yuridik ahamiyatga
ega bo lgan faktlarni aniqlash to g’risidagi arizalarni o’z ish yurituviga qabul
ʻ ʻ
qiladi va ko’radi, agar: qonunga ko’ra fakt huquqiy oqibatlarni, ya’ni tadbirkorlik
va boshqa iqtisodiy faoliyat sohasida huquqiy munosabatlarning vujudga kelishi,
o’zgarishi yoki bekor bo’lishini keltirib chiqarsa; faktning aniqlanishi keyinchalik
iqtisodiy sudga taalluqli bo lgan huquq to’g’risidagi nizoni hal etish bilan bog’liq
ʻ
bo’lmasa; arizachi yuridik ahamiyatga ega bo lgan faktni tasdiqlovchi tegishli
ʻ
hujjatlarni olish yoki tiklashning boshqa imkoniyatiga ega bo’lmasa; amaldagi
qonun hujjatlarida yuridik ahamiyatga ega bo lgan faktni aniqlashning boshqa
ʻ
(suddan tashqari) tartibi nazarda tutilmagan bo lsa. Agar yuridik ahamiyatga ega
ʻ
bo’lgan faktni aniqlash to’g’risidagi ishni ko’rishda manfaatdor shaxs tomonidan
sudga taalluqli huquq to g’risida nizo borligi ma’lum qilinsa yoki sudning o’zi
ʻ
yuridik ahamiyatga ega bo lgan faktning aniqlanishi huquq to’g’risidagi nizoni hal
ʻ
qilish bilan bog liqligi to g’risida xulosaga kelsa, ariza IPK 107-moddasining 7-
ʻ ʻ
bandiga asosan ko’rmasdan qoldiriladi. 9
8
Bo'riev, B. (2020) . "Iqtisodiy sudlarda protsessual xatoliklar va da'vo arizalarining qaytarilishi". Toshkent.
9
Usmonov, Z. (2020) . "Iqtisodiy protsessual kodeksida da'vo arizalarining ko'rmasdan qoldirilishi". Toshkent:
O'zbekiston
22

8) Da’vogarning manfaatlarini ko zlab prokuror, davlat organi va boshqaʻ
shaxs tomonidan taqdim etilgan da’vodan da’vogar voz kechgan bo’lsa. IPKning
49-moddasi sakkizinchi qismida prokuror tomonidan da’vogarning huquqini
himoya qilish maqsadida taqdim etilgan da’vodan, shuningdek, IPKning 50-
moddasi uchinchi qismida davlat organi va boshqa shaxs tomonidan da’vogarning
huquqlarini himoya qilish maqsadida taqdim etilgan da’vo arizasidan (arizasidan)
da’vogarning (arizachining) voz kechishi da’vo arizasini (arizani) ko’rmasdan
qoldirishga olib kelishi nazarda tutilgan.
9) javobgarga nisbatan bankrotlik to g’risida ish qo’zg’atilgan bo lsa va
ʻ ʻ
javobgarga nisbatan taqdim etilgan talab qonunga ko’ra bankrotlik to’g’risidagi ish
doirasida ko rilishi lozim bo’lsa.
ʻ 10
“Bankrotlik to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonunining 10-
moddasiga ko’ra, iqtisodiy sud qarzdorni bankrot deb topish to’g’risidagi arizani
ish yuritish uchun qabul qilib olgan paytdan e’tiboran kreditorlar qarzdorga o’z
talablarini qondirish maqsadida yakka tartibda murojaat etishga haqli emas.
Agar bankrotlik to’g’risidagi ish qo’zg’atilganidan keyin qarzdorni bankrot
deb topish to’g’risidagi ariza berilgunga qadar paydo bo’lgan qarzni undirish
haqidagi kreditordan iqtisodiy sudga da’vo arizasi kelib tushgan bo’lsa, da’vo
arizasini qabul qilish IPK 154-moddasi birinchi qisminining 1-bandiga muvofiq
rad etiladi.
10
Shukurov, A. (2022) . "Fuqarolik va iqtisodiy sudlardagi farqlar". Toshkent.
23

II BOB. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning amaliy masalalari va
takomillashuvi
Iqtisodiy sudlar tomonidan da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish instituti sud
ish yurituvining protsessual jihatdan muhim vositalaridan biri hisoblanadi. Ushbu
institut da’vo ishlarini yuritishda tartib va aniqlikni ta’minlash, da’vogar
tomonidan ariza rasmiylashtirilishida yo‘l qo‘yilgan xatoliklarni bartaraf etish
imkonini yaratadi. Shuningdek, u sud tizimining ortiqcha ish bilan band
bo‘lishining oldini olish, bevosita asosga ega bo‘lmagan da’volarni ko‘rib
chiqmaslik orqali samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Amaliyot shuni
ko‘rsatadiki, iqtisodiy sudlarda arizalarni ko‘rmasdan qoldirish bilan bog‘liq
holatlar asosan protsessual normalarning to‘liq bajarilmasligi, ariza mazmunining
qonunchilik talablariga mos kelmasligi, yoxud taraflarning huquqiy savodxonligi
pastligi sababli yuzaga keladi. Bunday holatlarning ko‘plab uchrayotgani ushbu
institutni amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish va kamchiliklarni aniqlash zarurligini
ko‘rsatadi. 11
Iqtisodiy sudlarda da’vo arizalarini ko‘rish jarayoni o‘ziga xos protsessual
bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Sud yurituvining mazkur bosqichlaridan biri — bu
da’vo arizasini qabul qilish yoki uni ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risidagi qarordir.
Amaliyotda da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish institutining samarali
qo‘llanilishi sud faoliyatining tartibli va adolatli olib borilishida muhim ahamiyat
kasb etadi. Chunki bu institut, bir tomondan, sud ish yurituvini ortiqcha protsessual
yukdan xalos etsa, boshqa tomondan, taraflarning o‘z da’vo yoki e’tirozlarini
qonuniy tartibda ifoda etishga bo‘lgan mas’uliyatini oshiradi. 12
11
Xolov, T. (2022) . "Iqtisodiy sudlarda ko'rmasdan qoldirishning yuridik va amaliy jihatlari". Yuridik nashr
12
Iqtisodiy sudlar amaliyoti: "Da'vo arizalarini ko'rmasdan qoldirish" (2021). O'zbekiston sudlari nashriyoti.
24

2.1. Iqtisodiy sudlarda da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirish bo’yicha sud
amaliyoti
AJRIM
(da’voni ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risida)
Urganch sh. __ ______ 20__ yil _______-sonli ish
Urganch tumanlararo iqtisodiy sudi, sudya ___________ raisligida, _________ning sud
majlisi kotibligida, da’vogarning vakili - huquqshunos ____________(2019 yil 1
fevraldagi ___-sonli ishonchnoma asosida) va javobgarning vakili –____________lar
ishtirokida, “LAZZAT” AJning javobgar “VITAL” MChJ hisobidan 15.600.400 so‘mni
undirish to‘g‘risidagi arizasi bo‘yicha qo‘zg‘atilgan iqtisodiy ishni ochiq sud majlisida
ko‘rib chiqib, quyidagilarni
ANIQLADI :
“LAZZAT” AJ iqtisodiy sudga da’vo arizasi bilan murojaat qilib, javobgar “VITAL”
MChJ hisobidan 15.600.400 so‘mni undirib berishni so‘ragan. Bugungi sud majlisida
da’vogar vakili da’voni qo‘llab-quvvatlab, uni to‘liq qanoatlantirishni so‘radilar. Biroq,
javobgar vakili da’vo talablari yuzasidan e’tiroz bildirib, da’vogarning da’vo arizasi
jamiyat rahbarining o‘rinbosari tomonidan imzolangan bo‘lib, uning bunday protsessual
harakatlarni amalga oshirishga bo‘lgan huquqini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim
etilmaganligini bildirib, da’voni ko‘rmasdan qoldirishni so‘radi. Sud ish hujjatlarini
o‘rganib chiqib, ishda ishtirok etayotgan taraflar vakillarining sud majlisida bergan
tushuntirishlarini tinglab, quyidagi asoslarga ko‘ra mazkur da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirishni lozim topdi: Ish hujjatlaridan ma’lum bo‘lishicha, da’vogar tomonidan 2019-
yil 4-yanvar kuni iqtisodiy sudga taqdim etilgan 4-yanvar 2019- yildagi 8/1111-sonli
da’vo arizasi haqiqatdan ham da’vogar tashkilotning raisi o‘rinbosari A.Turaev
tomonidan imzolangan bo‘lib, arizaga ilova qilingan hujjatlar orasida uning imzolash
huquqini tasdiqlovchi hujjat ishonchnoma mavjudligi aniqlanmadi. O‘zbekiston
Respublikasi IPKning 68-moddasiga muvofiq, ishda ishtirok etuvchi har bir shaxs o‘z
talab va e’tirozlariga asos qilib keltirayotgan holatlarni isbotlashi kerak. Biroq, sud
muhokamasi davomida, da’vogar vakili tomonidan sudga da’vo arizasini imzolagan
shaxsning bunday huquqqa egaligini tas-diqlovchi hujjat taqdim etilmadi, ya’ni ushbu
holat isbotlab berilmadi. O‘zbekiston Respublikasi IPKning 107-moddasi 3-bandiga
25

asosan, ya’ni da’vo arizasi imzolanmagan bo’lsa yoki uni imzolash huquqiga ega
bo‘lmagan shaxs tomonidan yoxud mansab mavqei yoki familiyasi, ismi, otasining ismi
ko‘rsatilmagan shaxs tomonidan imzolangan bo‘lsa iqtisodiy sudi da’vo arizasini
ko‘rmasdan qoldiradi. Shunga ko‘ra, sud “LAZZAT” AJning da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirishni lozim topadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Plenumining
18.04.2008 yildagi 180-sonli Qarorining 15-bandiga asosan, iqtisodiy sudlari shuni
nazarda tutishlari kerakki, ishni ko‘rish da’voni (arizani) ko‘rmasdan qoldirish
to‘g‘risidagi ajrimni chiqarish bilan yakunlanganida davlat boji qaytarilmaydi,
to‘lanmagan davlat boji esa da’vogardan undiriladi.
Ayni vaqtda, sud harajatlarini taqsimlash masalasini muhokama qilar ekan, yuqoridagi
Plenum qarorini inobatga olgan holda, da’vogar sud xarajatlarini to‘langanligini inobatga
olib, sud xarajatlarini uning zimmasida qoldirishni lozim deb hisoblaydi. Bayon
etilganlarga asoslanib va O‘zbekiston Respublikasi IPKning 107-108, 195-moddalarini
qo‘llab, sud
AJRIM QILADI :
“LAZZAT” AJning javobgar “VITAL” MChJ hisobidan 15.600.400 so‘mni undirish
haqidagi da’vo arizasi ko‘rmasdan qoldirilsin.
Oldindan to’langan 312 008 so’m davlat boji va 16 218 so’m pochta xarajatlari da’vogar
zimmasida qoldirilsin.
Ajrim ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida shikoyat qilinishi (protest keltirilishi)
mumkin.
Sudya Imzo F.I.Sh
2.2. Da’vo arizasini ko’rmasdan qoldirishning oldini olish va huquqiy
mexanizmlarni takomillashtirish
Iqtisodiy sudlarda da’vo arizalarini ko‘rmasdan qoldirish holatlari ko‘pincha
da’vogar tomonidan protsessual normalarning to‘liq bajarilmasligi, huquqiy
savodxonlikning pastligi, ariza rasmiylashtirishda yo‘l qo‘yilgan texnik yoki
hujjatli kamchiliklar bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida ish yuritish
muddatlarining cho‘zilishiga, ishlarni hal qilishda samarasizlikka, taraflarning
26

huquqlariga salbiy ta’sir etishiga olib keladi. Shunday ekan, bu holatlarning oldini
olish maqsadida aniq huquqiy va tashkiliy mexanizmlarni ishlab chiqish zarur. 13
Birinchidan, da’vogarlar va ularning vakillarining huquqiy savodxonligini
oshirish bo‘yicha doimiy o‘quv-seminarlar tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.
Xususan, kichik biznes subyektlari va nodavlat yuridik xizmat ko‘rsatuvchi
tashkilotlar uchun iqtisodiy protsessual normalarni tushuntiruvchi qo‘llanmalar,
elektron broshyuralar va videodarsliklar tayyorlanishi zarur. Bunday usullar orqali
da’vo arizasini tuzishda yo‘l qo‘yiladigan xatolarni oldindan bartaraf etish mumkin
bo‘ladi.
Ikkinchidan, da’vo arizasini elektron tarzda topshirish tizimini yanada
takomillashtirish orqali ko‘p holatlardagi xatoliklarni avtomatik aniqlash va
ogohlantirish imkoniyati yaratiladi. Hozirda my.sud.uz portali orqali elektron ariza
yuborish mumkin, ammo ushbu platformaga hujjat to‘g‘riligini tekshiruvchi sun’iy
intellekt asosidagi yordamchi xizmatlarni qo‘shish, foydalanuvchiga real vaqt
rejimida maslahat berish tizimini joriy etish lozim. Bu orqali xatoliklarning ko‘pi
oldindan bartaraf qilinadi. 14
Uchinchidan, iqtisodiy protsessual kodeksga tegishli qo‘shimcha normalarni
kiritish, xususan, da’vo arizasidagi ayrim kamchiliklar uchun sud tomonidan avval
ogohlantirish va kamchilikni tuzatish uchun muayyan muhlat berish majburiyati ni
qonun darajasida mustahkamlash foydali bo‘ladi. Ayni vaqtda IQPK 153-
moddasida bu imkoniyat mavjud bo‘lsa-da, sudlar amaliyotida ba’zan bu norma
turlicha talqin qilinmoqda. Shu sababli mazkur normani yanada aniqroq va
majburiy tartibda qo‘llash bo‘yicha huquqiy izohlar ishlab chiqilishi zarur.
To‘rtinchidan, iqtisodiy sudlar tomonidan chiqarilgan “da’vo arizasini
ko‘rmasdan qoldirish” qarorlari bo‘yicha ochiq tahliliy axborotlar e’lon qilib
borilishi muhimdir. Bu, bir tomondan, da’vogarlar uchun o‘quv materiali bo‘lsa,
ikkinchi tomondan, sud yurituvining shaffofligini oshiradi.
13
Mirzaev, Sh. (2020) . "Iqtisodiy sudlarda da'vo arizalarini qaytarish va ko'rmasdan qoldirish". Toshkent:
O'zbekiston.
14
Xodjayev, S. (2022) . "Protsessual huquq va iqtisodiy sudlarda da'vo arizalarining ko'rmasdan qoldirilishi".
Toshkent.
27

XULOSA
Iqtisodiy sudlar tizimida da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish instituti huquqiy
tartibot va adolatli sudlov tamoyillarining muhim kafolati sifatida xizmat qiladi.
Ushbu institutning mavjudligi, bir tomondan, sud ish yurituvini ortiqcha va asossiz
da’volardan himoya qilsa, boshqa tomondan, fuqarolar va yuridik shaxslarning o‘z
huquqiy manfaatlarini himoya qilishda protsessual intizom va mas’uliyatni talab
etadi.
Da’vo arizasini ko‘rmasdan qoldirish institutining mazmuni — bu faqatgina
shakliy protsessual tartib emas, balki sud yurituvining sifati va samaradorligini
ta’minlashga qaratilgan huquqiy mexanizmdir. U sudlarga da’vo arizalarining
qonunchilikka muvofiqligini dastlabki bosqichda nazorat qilish, kamchiliklar
aniqlanganda esa nizoni ko‘rib chiqishga o‘tkazmaslik huquqini beradi. Bu esa, o‘z
navbatida, asossiz da’volar oqibatida vaqt va resurslarning samarasiz
sarflanishining oldini oladi.
Mazkur institutning to‘g‘ri va bir xilda qo‘llanilishi faqat qonunchilikka emas,
balki sud amaliyotining sifatiga, sudyalarning malakasiga va ariza beruvchilarning
huquqiy savodxonligiga ham bog‘liqdir. Shu bois, da’vo arizasini ko‘rmasdan
qoldirish holatlarini kamaytirish uchun nafaqat huquqiy normalarni
takomillashtirish, balki amaliy mexanizmlarni rivojlantirish zarur. Xususan,
elektron tizimlar orqali avtomatik tekshiruvlar, ariza topshirishda yordamchi
xizmatlar, yuridik maslahatchilik tizimini kengaytirish orqali bu institutning salbiy
oqibatlarini kamaytirish mumkin.
Shuningdek, bu institut orqali fuqarolarning va yuridik shaxslarning sudga
murojaat qilish madaniyati shakllanadi, yuridik jarayonlarda qatnashuvchilarning
huquqiy ong va mas’uliyat darajasi ortadi. Boshqacha aytganda, da’vo arizasini
ko‘rmasdan qoldirish institutining ijtimoiy va huquqiy roli — bu faqatgina arizani
ko‘rib chiqmaslik emas, balki huquqiy madaniyat va adolatli sudlov tamoyillarini
mustahkamlashdan iboratdir.
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Hukumat hujjatlari va da'vo arizalari haqida o'rgatuvchi amaliy qo'llanma .
(2022). Sud va huquqshunoslik ilmiy-nashriyoti, Toshkent.
2. O'zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi (IPK) ,
2023. Toshkent: O'zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi.
3. Mirzayev, B. (2022) . "Iqtisodiy protsessual kodeksidagi da'vo arizasi
ko'rmasdan qoldirish masalalari". O'zbekiston Respublikasi, Yuridik nashr.
4. Bo'ronov, A. (2019) . "Iqtisodiy sudlar amaliyotida da'vo arizalarini
ko'rmasdan qoldirish". O'zbekiston davlat universiteti.
5. Azizov, M. (2021) . "Iqtisodiy sudlarda protsessual huquq". O'zbekiston
davlat universiteti.
6. Usmonov, Z. (2020) . "Iqtisodiy protsessual kodeksida da'vo arizalarining
ko'rmasdan qoldirilishi". Toshkent: O'zbekiston
7. Shukurov, A. (2022) . "Fuqarolik va iqtisodiy sudlardagi farqlar".
Toshkent.
8. Mirzaev, Sh. (2020) . "Iqtisodiy sudlarda da'vo arizalarini qaytarish va
ko'rmasdan qoldirish". Toshkent: O'zbekiston.
9. Xodjayev, S. (2022) . "Protsessual huquq va iqtisodiy sudlarda da'vo
arizalarining ko'rmasdan qoldirilishi". Toshkent.
10. Iqtisodiy sudlar amaliyoti: "Da'vo arizalarini ko'rmasdan qoldirish"
(2021). O'zbekiston sudlari nashriyoti.
11. Xolov, T. (2022) . "Iqtisodiy sudlarda ko'rmasdan qoldirishning yuridik va
amaliy jihatlari". Yuridik nashr
12. Bo'riev, B. (2020) . "Iqtisodiy sudlarda protsessual xatoliklar va da'vo
arizalarining qaytarilishi". Toshkent.
13. Azizov, M. (2021) . "Iqtisodiy protsessual huquq: Nazariy va amaliy
jihatlar". Yuridik universiteti nashriyoti.
14. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik va Iqtisodiy sudlar amaliyoti
to'plami (2021).
29

Sotib olish