Dalvarzintepa arxeologik yodgorligining etnografik materiallari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Dalvarzintepa arxeologik yodgorligining etnografik materiallari

Купить

MAVZU: DALVARZINTEPA ARXEOLOGIK YODGORLIGINING
ETNOGRAFIK MATERIALLARI
REJA:
KIRISH
I BOB. ARXEOLOGIYA FANI. DALVARZINTEPA ARXEOLOGIYASI
1.1. Arxeologiya fani haqida umumiy tavsif
1.2. Dalvarzintepa arxeologiyasi
II BOB. DALVARZINTEPA ARXEOLOGIK YODGORLIGINING
ETNOGRAFIK MATERIALLARI
2.1 Dalvarzintepa arxeologik yodgorliklari
2.2 Dalvarzintepa arxeologik yodgorligining etnografik materiallari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Dalvarzintepa — qad. shahar harobasi.
Surxondaryo viloyati Sho rchi tumani markazi — Sho rchi sh.dan 10 km shim.-ʻ ʻ
sharkda joylashgan. Mayd. 47 ga. D. 2 qismdan: qudratli mudofaa devori (qalinligi
10 m.gacha) bilan o rab olingan shoh saroy qal asi va shaharning o zidan iborat.
ʻ ʼ ʻ
Shahar ham mudofaaning istehkomli tizimiga ega bo lib, bu yerda aslzodalar,
ʻ
hunarmandlar, kulollar, savdogarlar va ruhoniylar istiqomat qilishgan. O zbekiston
ʻ
san atshunoslik ilmiy tadqiqot institutining san atshunoslik ekspeditsiyasi D.da
ʼ ʼ
1962 y. dastlabki tekshiruv ishlarini va 1967 y.dan buyon muntazam arxeologik
qidiruv ishlarini olib boradi. Dushanba sh.da „Kushonlar davrida Markaziy Osiyo“
mavzuida o tgan xalqaro simpoziumi (1968) da ekspeditsiya topilmalari
ʻ
(haykallar, kulolchilik buyumlari, shahar mudofaa inshootlarini o rganish natijalari
ʻ
va h.k.) asosida Kushon podsholigining dastlabki poytaxti D.o rnida bo lgan,
ʻ ʻ
degan faraz oldinga surilgan edi. Mil. av. 2-asr oxiri —1-asrlarda hozirgi D.
o rnida kichik manzilgoh paydo bo lgan. Kushon podsholaridan Kanishka davrida
ʻ ʻ
D. shahar sifatida shakllangan. Mil. av. 1-asr oxiri — mil. boshlarida Shim.
Baqtriya hududida D.dan boshqa bunchalik yirik shahar manbalarda qayd
etilmagan. Shahar hududida uni bir qancha mahallalarga ajratgan shohko chalar,
ʻ
shuningdek, torko chalar bo lgan. Kengligi 12 m.ga yaqin shoh ko chalardan biri
ʻ ʻ ʻ
badavlat fuqarolarning uylaridan ikkitasiga (dala belgisi: DT-5 va DT-6) borib
takaladi. 1972 y. ekspeditsiya shu uylarning biridan vazni salkam 36 kg chamasi
keladigan oltin bezaklardan va yombilardan iborat noyob xazinani va fil suyagidan
ishlangan, dunyoda eng qad. bo lgan shaxmat donalarini topdi (qarang
ʻ
Dalvarzintepa xazinasi). Badavlat fuqarolarning mahallasidan tashqari shaharda,
arkka (qo rg onga) yaqin yerda hunarmandlar va kulollarning uylari joylashgan.
ʻ ʻ
Shu yerda ko p xonali uy, kulolchilik buyumlarini quritish may-donchasi va 11
ʻ
xumdon ochildi. Qad. sharobpazlar yashab, ishlagan uylar va musallasxonalar
shaharning qarshi tomonida joylashgan. D.ning shim.-g arbiy qismidan Kushon
ʻ
ma budalaridan biriga bag ishlangan ibodatxona topilgan. Shahar devori
ʼ ʻ
tashqarisida esa budda ibodatxonasi va aslzodalar dafn etilgan daxma topildi.
3

Asosiy shohko chalardan biri o tgan shahar markazida budda majmuasi —ʻ ʻ
ulug vor haykallari bo lgan ibodatxona qad ko targan (dala belgisi: DT-25). Mil.
ʻ ʻ ʻ
3-asr oxiri — 4-asr boshlarida Kushon podsholigi eftaliylar tomonidan zabt
etilgandan keyin D. vayron kilinib hayot faqat uning bir qismidagina (hoz. qal a
ʼ
(hisor) shoh saroyi o rnida) saqlanib kelgan.
ʻ
Kurs ishi vazifalari : Ma lumki, “xalq” tushunchasi bir necha ma noga ega.
ʼ ʼ
Ba zan oddiy tilda bir to p kishilarni yoki avomni xalq desak, ba zan bir necha elat
ʼ ʼ ʼ
va millatlardan tashkil topgan davlat yoki mamlakat aholisini ham xalq deb
ataymiz. Аslida “xalq” so zi arabcha “yaratmoq” demakdir. Lekin o zbek tilida bu
ʼ ʼ
so z muayyan ijtimoiy tarixiy birlikni anglatadi. Etnografiyada xalq ma nosida
ʼ ʼ
“etnos” atamasi qo llaniladi. Etnoslar muayyan tarixiy davrning mahsuloti sifatida
ʼ
ayrim shaxs yoki kishilarning istagi bilan emas, balki ob ektiv tarixiy zaruriyat
ʼ
natijasida yuzaga keladi va rivojlanadi. Shuning uchun ham etnoslarning
joylanishini, ularning mazkur mintaqa tubjoy aholisi (avtoxton yoki aborigen)
ekanligini yoki boshqa yerdan ko chishi (migratsiya) natijasida kelganligini
ʼ
aniqlashda etnograflar paleoantropologik ma lumotlardan foydalanadilar. Ularning
ʼ
qaysi irqqa oid ekanligini aniqlashda antropologiya fani yordam beradi.
Etnografiya “sof” irqlarni emas, balki tarix taqozosi bilan o zaro yaqinlashgan
ʼ
ijtimoiy birliklarni o rganadi. Аntropologiya esa u yoki bu xalqning, etnik
ʼ
birlikning jismoniy qiyofasini tipologik asosda tadqiq qiladi.
Milliy mustaqillik xalqimiz tarixida yangi uyg’onish davrini boshlab berdi.
Rus chorizmi va totalitar tuzum illatlari va tazyiqidan xolos bo’lib, o’tmish
tariximizni, ajdodlarimizning boy ilmiy-madaniy merosini yangicha ruh iftixor va
shijoat bilan xolisona o’rganishga kirishdik. Barcha jabhada bo’layotgan islohotlar
singari ma'naviy hayotimizda ham chukur hamda yangicha tafakkur asosida keng
tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Birinchi prizidentimiz tarixchilar oldiga quygan eng dolzarb va ustivor
vazifalar – milliy davlatchiligimiz tarixi va o’zbek xalqining etnogenezini tadqiq
etishda etnografiya (etnologiya)- elshunoslik (xalkshunoslik) fanining o’rni
4

beqiyosdir. Etnografiya va enoarxeologiya ko’p qirrali ijtimoiy fan bo’lib, uning
asosiy tadqiqot ob'yekti millatlar, xalqlar va elatlar (etnoslar) hisoblanadi. 1
Kurs ishining ob'ekti . Arablar istilosidan so ng shahar batamom vayronʻ
kilinib, hayot D.dan 10 km chamasi sharqsa, Budrochtepa o rniga ko chgan. 1989
ʻ ʻ
y. D.ni o rganishda yangi bosqich bo ldi — O zbekistan san atshunoslik
ʻ ʻ ʻ ʼ
ekspeditsiyasi bilan Yaponiyaning Tokiodagi Soka universiteti va Kashiharadagi
Arxeologiya institutining prof. Kyudzo Kato rahbarligidagi ekspeditsiyasi
qamkorlikda ish olib borishmoqda. Markaziy Osiyo buddaviylik tarixini o rganish,
ʻ
buddaviylik personajlari ikonografiyasi, shaqarsozlik jarayonining o ziga xos
ʻ
jihatlari va qonuniyatlari, davlatchilikning shakllanishi, Buyuk ipak yo li izlari,
ʻ
Ku-shonlar davridagi diniy e tiqodlarning o zaro ta siri va ular Baqtriya-
ʼ ʻ ʼ
Tohariston san atida aks ettirilishi yapon va o zbek olimlari oldidagi eng dolzarb
ʼ ʻ
ilmiy muammolar qatorida turadi.
Kurs ishining mavzusi - Dalvarzintepa arxeologik yodgorligining
etnografik materiallari
Kurs ishining tuzilishi - Kurs ishi kirish qismidan, ikkita bob har bobda
ikkitadan reja bor. Xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat.

1
Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari.-T.: O`zbekiston,1997. b.102.
5

I BOB. ARXEOLOGIYA FANI. DALVARZINTEPA ARXEOLOGIYASI
1.1. Arxeologiya fani haqida umumiy tavsif
Arxeologiya fani, boshqa fanlar singari o ziga xos tadqiqot usullari vaʼ
maxsus atamalariga ega. Uning uslubi muayyan dunyoqarash va nazariyalar
(metodologiya) bilan bog liq bo lib, o z tadqiqotlarini ayrim fan sohalari bilan
ʼ ʼ ʼ
aloqador holda amalga oshiradi. Аyniqsa u antropologiya, arxeologiya, lingvistika,
sotsiologiya, san atshunoslik kabi fanlar yutuqlaridan keng foydalanadi.
ʼ 2
Ma lumki, “xalq” tushunchasi bir necha ma noga ega. Ba zan oddiy tilda bir
ʼ ʼ ʼ
to p kishilarni yoki avomni xalq desak, ba zan bir necha elat va millatlardan
ʼ ʼ
tashkil topgan davlat yoki mamlakat aholisini ham xalq deb ataymiz. Аslida “xalq”
so zi arabcha “yaratmoq” demakdir. Lekin o zbek tilida bu so z muayyan ijtimoiy
ʼ ʼ ʼ
tarixiy birlikni anglatadi. Etnografiyada xalq ma nosida “etnos” atamasi
ʼ
qo llaniladi. Etnoslar muayyan tarixiy davrning mahsuloti sifatida ayrim shaxs
ʼ
yoki kishilarning istagi bilan emas, balki ob ektiv tarixiy zaruriyat natijasida
ʼ
yuzaga keladi va rivojlanadi. Shuning uchun ham etnoslarning joylanishini,
ularning mazkur mintaqa tubjoy aholisi (avtoxton yoki aborigen) ekanligini yoki
boshqa yerdan ko chishi (migratsiya) natijasida kelganligini aniqlashda etnograflar
ʼ
paleoantropologik ma lumotlardan foydalanadilar. Ularning qaysi irqqa oid
ʼ
ekanligini aniqlashda antropologiya fani yordam beradi. Etnografiya “sof” irqlarni
emas, balki tarix taqozosi bilan o zaro yaqinlashgan ijtimoiy birliklarni o rganadi.
ʼ ʼ
Аntropologiya esa u yoki bu xalqning, etnik birlikning jismoniy qiyofasini
tipologik asosda tadqiq qiladi.
Etnik jarayonni tadqiq qilishda turli tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari, og zaki
ʼ
ijod namunalaridan keng foydalaniladi. Etnoslarning kelib chiqishi va etnik
qiyofasini aniqlashda tilshunoslik ma lumotlari ham yordam beradi.
ʼ 3
Ularning
moddiy madaniyat xususiyatlarini arxeologiya fani bilan hamkorlikda aniqlash
mumkin. Аholining joylashishi, o sishi, tevarak-atrofning ta siri, migratsiyasi kabi
ʼ ʼ
masalalarni o rganishda tarixiy-geografiya va demografik tadqiqot usullaridan
ʼ
2
Stiles, Daniel (1977). "Ethnoarchaeology: A Discussion of Methods and Applications". Man . 12 (1): 87–89.
3
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press . pp. 9-12 .
6

foydalaniladi. Etnoslarning ma naviy madaniyati san atshunoslik,ʼ ʼ
musiqashunoslik, dinshunoslik, fol’klor va adabiyot bilan hamkorlikda o rganiladi.
ʼ
Dala ishlarida asosan axborotchilardan suhbat yo li bilan yozma yoki
ʼ
magnitofon va diktafon orqali ma lumotlar to plash, muayyan maishiy-madaniy
ʼ ʼ
turmush hodisalari, oila-nikoh munosabatlari va marosimlari, xalq sayillari va
o yinlarini kuzatish, ularda bevosita ishtirok qilish va ularni jiddiy o rganish
ʼ ʼ
(yozish, chizish, rasmga olish) kabi usullar qo llaniladi. Zamonaviy texnika
ʼ
vositasida (raqamli videokamera va raqamli fotoapparat, audio yozuvlar) va
an anaviy dala yozuvlarida xalq ma naviy hayotining ob ektlari va ko rinishlari
ʼ ʼ ʼ ʼ
(an analar, marosimlar, urf-odatlar, folklor qo shiqlar va shu kabilar) aks etadi.
ʼ ʼ
Ba zida dala tadqiqotlari jarayonida ayrim moddiy va ma naviy madaniyat
ʼ ʼ
namunalari muzeylar kollektsiyasi uchun yig iladi. Etnosotsiologik tadqiqotlar esa
ʼ
asosan maxsus anketalar tarqatish yo li bilan o tkaziladi va ular keyinchalik
ʼ ʼ
maxsus kompyuter prog-rammalari, masalan, SPSS asosida tahlil qilinadi. 4
Moddiy madaniyat manbalari asosida insoniyatning o’tmishini
o’rgatuvchi fan hisoblanadi. Arxeologik manbalar tarixiy manbalarga nisbatan
ancha qadimiydir. Uning ilk davri 2,5-3 million yilga borib taqaladi. Biz
kishilik jamiyati tarixini 24 soat deb faraz qilsak, uning 23 soat-u 56
minuti yozma manbalarsiz davrga, 4 minuti yozma tarixga to’g’ri keladi.
Demak, kishilik tarixining juda katta davrini o’rganish arxeologik manbalarga
tayanib olib boriladi.
Etnoarxeologiya predmetning qanday yaratilganligini va undan nima
maqsadda foydalanilayotganini tushunishga ham yordam beradi. 5
Keyinchalik
arxeologlar qadimgi jamiyatlar o'xshash ekologik sharoitlarni hisobga olgan holda
zamonaviy hamkasblari bilan bir xil usullardan foydalangan degan xulosaga
kelishlari mumkin.
4
Gould, Richard; Koster, Dorothy; Sontz, Ann (1971). "The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of
Australia". American Antiquity . 36 (2): 130-131.
5
Lane, Paul. Barbarous Tribes and Unrewarding Gyration? The Changing Role of Ethnographic Imagination in
African Archaeology . Blackwell.
7

Etnoarxeologiyaning yaxshi namunalaridan biri Brayan Xeyden (1987)
bo'lib, uning jamoasi Mesoamerikan quern-toshlarini ishlab chiqarishni o'rganib,
tarixdan oldingi quern-toshlarni ishlab chiqarish bo'yicha qimmatli ma'lumotlarni
taqdim etdi. Boshqa ko'plab tadqiqotlar kulolchilik, me'morchilik, oziq-ovqat, tola
va boshqa moddiy madaniyat turlarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanishga
qaratilgan. XXI asr boshiga kelib jahon aholisi soni 7 mlrd.dan oshdi. O’tgan XX
asr mobaynida dunyoning etnik qiyofasi, unda yashovchi xalqlarning taqdirida tub
o’zgarishlar ro’y berdi. Birinchi va ikkinchi jahon urushlari millatlar taqdirida
ayanchli iz qoldirdi. Hozirgi davrda jahonda fanga ma'lum ikki mingdan ortiq
xalqlar va elatlar yashaydi. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda yer ko’rrasida
etnoslarning soni 3-4 mingga yetadi. Shulardan 257 tasi bir million kishidan ortiq
aholiga ega bo’lgan xalqlardan iborat bo’lib, ular jahon aholisining 96% ini tashkil
qiladi. Eng kam sonli aholiga ega 1,5 mingga yaqin xalqlar dunyo aholisining atigi
1-2% ini tashkil qiladi. Dunyo aholisi 3 mingga yaqin tilda so’zlashadi.
Sayyoramizning Avstraliya, Afrika, Amerika qit'alarida ibtidoiy jamiyat darajasida
turgan urug’-qabilalardan tortib, katta-kichik xalq va elatlargacha mavjuddir.
Albatta, ular ham sekinlik bilan qabilaviy tuzum sharoitidan bozor munosabatlari
girdobiga tortilmoqda.
Ma lumki, “xalq” tushunchasi bir necha ma noga ega. Ba zan oddiy tildaʼ ʼ ʼ
bir to p kishilarni yoki avomni xalq desak, ba zan bir necha elat va millatlardan
ʼ ʼ
tashkil topgan davlat yoki mamlakat aholisini ham xalq deb ataymiz. Аslida “xalq”
so zi arabcha “yaratmoq” demakdir. Lekin o zbek tilida bu so z muayyan ijtimoiy
ʼ ʼ ʼ
tarixiy birlikni anglatadi. Etnografiyada xalq ma nosida “etnos” atamasi
ʼ
qo llaniladi. Etnoslar muayyan tarixiy davrning mahsuloti sifatida ayrim shaxs
ʼ
yoki kishilarning istagi bilan emas, balki ob ektiv tarixiy zaruriyat natijasida
ʼ
yuzaga keladi va rivojlanadi. Shuning uchun ham etnoslarning joylanishini,
ularning mazkur mintaqa tubjoy aholisi (avtoxton yoki aborigen) ekanligini yoki
boshqa yerdan ko chishi (migratsiya) natijasida kelganligini aniqlashda etnograflar
ʼ
paleoantropologik ma lumotlardan foydalanadilar. Ularning qaysi irqqa oid
ʼ
ekanligini aniqlashda antropologiya fani yordam beradi. Etnografiya “sof” irqlarni
8

emas, balki tarix taqozosi bilan o zaro yaqinlashgan ijtimoiy birliklarni o rganadi.ʼ ʼ
Аntropologiya esa u yoki bu xalqning, etnik birlikning jismoniy qiyofasini
tipologik asosda tadqiq qiladi. Arxeologiya tarixining tarkibiy qismi bo’lib ijtimoiy
fanlar orasida alohida o’rin tutadi. «Arxeologiya» termini «arxayos» - qadimgi,
«logos» - fan degan ikkita grekcha so’zning birikishidan tashkil topgan. Demak
arxeologiya qadimgi bilimlar haqidagi fan degan ma’noni bildiradi. Lekin ilgargi
vaqtda arxeologiyani fanning qaysi sohasiga qo’shish to’g’risida bahslar bo’lib,
ba’zilar uni qadimgi san’at haqidagi fan, yana boshqa birovlari singan sopol
idishlarni o’rganuvchi fan degan fikrlarni bildirganlar. Ba’zilar esa uni tarix
fanining xizmatkori bo’lgan ikkinchi darajali fan deb tushunganlar. Tarix va
arxeologiya aslida o’zaro chambarchas bog’liq, bir-birini to’ldiruvchi yagona
fanning ikkita sohasidir. Insoniyat o’tmish davrlarini arxeologiyasiz o’rganib
bo’lmas ekan. Arxeologiya insoniyatning o’tmish tarixini o’rganishda arxeologik
ekspeditsiyalar natijasida ibtidoiy makonlar, qishloqlar, shaharlar, mudofaa va suv
inshootlari, qoyatosh rasmlari hamda boshqa buramlarga suyanib ish ko’radi.
Hozir O’rta Osiyoning barcha joylarida shahar, rayon, qishloqlarda arxeologik
tadqiqotlar olib borilmoqda.
Topilgan arxeologik manbalarni shartli ravishda quyidagi ikki turga bo’lish
mumkin:
1. Tabiiy manbalar (paleozoologiya, paleobotanika) - inson va hayvon
suyaklari , o’simliklar qoldiqlari va geologik qatlamlar bo’lib ularni asosan
zoologlar, botaniklar va geologlar o’rganadilar.
2. Inson tomonidan yaratilgan manbalar bo’lib, ular mehnat qurollari,
yarog’-aslahalar, sopol idishlar, san’at va zeb-ziynat uyamlari, qoyatosh rasmlar,
yozuv hamda yozma manbalar va hokazolar. shuni aytish kerakki, yozma
manbalarni tarixchilar, moddiy manbalarni o’rganish bilan arxeologlar moddiy
buyumlar va yozma manbalarga tayanib ish ko’radilar. O’rta Osiyo qadimgi Sharq
tarixining ajralmas qismini tashkil etadi. Kishilik madaniyatining ilk markazlaridan
biri hisoblanadi. O’rta Osiyo tabiiy iqlim sharoiti , xilma -xil hsimlik va hayvonot
dunyosiga boy iqlim sharoiti asosan mo’tadil bo’lganligidan inosnning yashashi
9

uchun juda qulaydir. Bu hol esa ibtidoiy va qadimgi kishilar diqqat e’tiborini
tortmasdan mumkin emas edi. Shu tufayli odamlar bu o’lkada juda qadim
zamonlardan boshlab yashagan. O’lkaning hamma yerida ibtidoiy va qadimgi davr
kishilari qoldirgan xilma-xil obidalar - tosh asri makonlari, g’orlari, bronza davri
qishloqlari va mozorlari, temir davri qal’alari va shaharlarning xarobalari,
qoyatoshga ishlangan rasmlar, sug’orish inshootlarining qoldiqlari, qadimiy
mudofaa devorlarining qoldiqlari juda keng tarqalgan. Arxeologiya qazishmalarida
topilgan moddiy manbalarni o’rganish bilan birga har xil yer qazish ishlarida
tasodifan topilgan narsalarni, shu jumladan xazinalarni ham o’rganadi. Yer tagida
yotmagan moddiy manbalar ham bor. Masalan o’rta asr xazinalaridan qolgan
buyumlar va naqshinkor eski binolar va hokazolar ana shunday manbalardir.
Arxeologlar bularni ham o’rganadilar. Tosh, metall, sopol va yog’ochdan
yozuvlarni o’rganadigan epigrafika fani, tanga pullarni o’rganadigan numizmatika
fani , muhrlarni o’rganadigan sfragistika fani, gerblarni o’rganadigan geraldika fani
kabi arxeologiyaning bir qancha alohida tarmoqlari bor. Arxeologiya tarixga oid
fan bo’lib qolish bilan birga qazishmalardagi kuzatmalarni izohlab bermoq uchun
geologiya, botanika, zoologiya va antropologiya ma’lumotlaridan foydalaniladi va
shu bilan birga o’zi ham o’sha tabiat fanlariga qimmatli materiallar beradi. O’rta
Osiyo xalqlarining moddiy va ma’naviy yodgorliklarini o’rganish XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlanadi. Bu o’lka Rossiyaga qo’shib olingach, bu yerga turli
kasbdagi kishilar ko’plab kela boshladi. Ular orasida mahalliy moddiy
yodgorliklarga qiziquvchi kishilar ham bor edi.
Insoniyat qadim-qadimdan o’z davriga xos turmush tarziga, moddiy va
ma’naviy madaniyatga, ya’ni ma’lum darajadagi sivilizatsiyaga ega bo’lgan.
Davrlar o’tishi bilan insoniyat sivilizatsiyasi darajasi o’sib, rivojlanib,
takomillashib borgan. Bu jarayon odamlarning mehnat qilish usuli qanchalik
darajada moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratish va ko’paytirib borishi bilan
bog’liq kechgan.U yoki bu sivilizatsiya haqida so’z borganda insoniyatning
yashash uchun kurashi, tinimsiz mehnati, ma’naviyat va ma’rifatga intilishi tufayli
o’zi uchun yaratgan jismoniy va madaniy qulayliklari – ov va mehnat qurollari,
10

kiyim-bosh, uy-joy va oilaviy munosabatlari, ishlab chiqarish usullari, maishiy
xizmat vositalari, ijtimoiy ongi va ma’naviy dunyosi, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-
huquqiy munosabatlari darajasi bilan tavsiflanadigan ma’lum bir tarixiy davr
tushuniladi. Masalan, Qadimgi Sharq sivilizatsiyasi, Antik Yevropa sivilizatsiyasi,
Islom sivilizatsiyasi, Xristian sivilizatsiyasi, hozirgi zamon sivilizatsiyasi kabi
tushunchalarda insonlarning iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy hayoti, turmush tarzi,
ma’naviy qiyofasi, axloqi, bilim saviyasi, mehnat qurollari va hokazo jihatlari
mujassamlashgan bo’ladi. Har bir mintaqada sivilizatsiya davriy nuqtai nazardan
ertaroq yoki kechroq, o’ziga xos shaklda shakllanib, rivojlanib borgan. Tarixiy,
ilmiy tadqiqotlar bizning Vatanimiz - O’zbekiston insoniyat sivilizatsiyasining
qadimgi o’choqlaridan biri ekanligidan dalolat bermoqda. XX asrning birinchi
yarmidan boshlab arxeolog olim V.L.Vyatkin boshliq guruh Samarqand, Xorazm
va Termizda, M.E.Masson boshliq arxeologlar guruhi Ohangaron vodiysida,
A.A.Potapov Farg’ona vodiysida qidiruv va qazish ishlari olib bordilar. 30-40-
yillarda O’zbekiston va MDH olimlari hamkorligida bir necha arxeologik
ekspeditsiyalar tashkil etildi. Termiz ekspeditsiyasiga M.E.Masson, Xorazm
ekspeditsiyasiga S.P.Tolstov, Zarafshon ekspeditsiyasiga A.Yu.Yakubovskiy
rahbarlik qildilar. Bular tomonidan nafaqat O’zbekiston, butun Markaziy
Osiyoning qadimgi tarixini, ajdodlarimizning ibtidoiy jamoa tuzumi, turmush
tarziga oid qator qimmatli asarlar yaratilgan 6
. Bular orasida V.M.Massonning
«Strana tisyachi gorodov» - M., «Nauka», 1966, A.P.Okladnikovning «Paleolit i
mezolit Sredney Azii / Srednyaya Aziya v epoxu kamnya i bronz ы » - M.-L.,1966,
S.P.Tolstovning «Drevniy Xorezm. Op ы t istoriko-arxeologicheskogo
issledovaniya» -M., 1948, V.A.Shishkinning «Afrasiab - sokrovi щ nitsa drevney
kultur ы » - T., «Fan, 1966, «Arxetekturn ы e pamyatniki Buxar ы » -T., 1936 va
boshqa asarlar bor.Ikkinchi jahon urushidan so’ng Markaziy Osiyo xalqlarining
qadimgi tarixini o’rganish maqsadida yirik arxeologik ekspeditsiya guruhlari
tashkil etildi. S.P.Tolstov boshliq Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi,
6
Stiles, Daniel (1977). "Ethnoarchaeology: A Discussion of Methods and Applications". Man . 12 (1): 87–89.
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press . pp. 9-12 .
11

A.N.Bernshtam boshliq Pomir-Oloy va Pomir-Farg’ona ekspeditsiyasi,
Ya.G’.G’ulomov va V.A.Shishkinlar boshliq Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi
tadqiqot ishlari olib bordi. Mazkur ekspeditsiyalarda qatnashgan tadqiqotchilar
muhim asarlar yaratdilar. Keyingi yillarda respublikamizning taniqli arxeolog
olimlari - A.Asqarov, O’.Islomov, A.R.Muhammadjonov, E.V.Rtveladze,
T.Shirinov va boshqalar yetakchiligidagi tadqiqotchilar O’zbekiston qadimgi
tarixining paleolit, mezolit, neolit, eneolit, bronza davrlarini o’rgandilar.
Arxeologiya va antropologiyaga oid tadqiqot ishlari Vatanimizning barcha
vohalarida – Toshkent, Buxoro, Zarafshon, Surxondaryo bo’ylarida, Xorazm va
Farg’ona vodiysida keng olib borildi. O’rta Osiyoda, jumladan, O’zbekistonda eng
qadimgi, qadimgi, hozirgi zamon odamlarining juda ko’p qazilma holdagi
qoldiqlari topilgan. Bu hududda zinjantropga zamondosh ajdodlarimiz yashagan.
Undan keyin yashagan odamzod ajdodi pitekantroplar bo’lib, ular bundan 1 mln.
yil burun yashagan. Uning zamondoshi ham O’rta Osiyo hududida hozircha
uchragani yo’q. Pitekantroplardan keyin, ya’ni bundan 500-600 ming yillar burun
yashagan odamzodning ilk izlari Xitoydan topilib, ularni olimlar sinantroplar deb
atashdi. Sinantrop topilgan makondan (ular g’orlarda yashagan) toshdan ishlangan
mehnat qurollari bilan birgalikda qalin kul qatlami ham topildi. Shuningdek, qalin
madaniy qatlam va u qatlam ichida hayvon suyaklari ham uchragan. Bu qoldiqlar
sinantroplarning g’orda uzoq vaqt (bir necha yuz ming yilliklar) yashaganligidan
guvohlik beradi. Sinantroplar davridan boshlab odamzod birinchi bo’lib olov bilan
tanishdi va undan o’z hayot faoliyatida foydalandi. Ana shu sinantroplarga
zamondosh ibtidoiy odam ajdodining izlari O’rta Osiyoning bir necha joylarida
uchraydi. Bu davr ajdodlari hali to’da-to’da bo’lib yashaganlar. Ular tabiat
iqlimining sovib, ayrim tumanlarni muzliklar qoplagan, ayrim tumanlarda esa
to’xtovsiz yomg’irlar yog’a boshlagan zamonda yashaganlar. Bu davr ibtidoiy
to’da davrining o’rta bosqichi – ashel davriga to’g’ri keladi. Sinantroplar davrida
ibtidoiy ajdodlarimiz asosan g’orlarda yashaganlar. Ularning kundalik tirikchiligi
yovvoyi daraxtlarning mevalari, ayrim o’simliklarning ildizlari edi. Ular
birgalashib yirik hayvonlarni ov qilganlar. Biroq ov o’ljasi hisobiga kun kechirish
12

sinantrop zamondoshlari uchun juda og’ir kechgan. Shuning uchun bo’lsa kerak,
ular qurt-qumursqa va mayda kemiruvchi jonivorlarni ham iste’mol qilishga
majbur bo’lganlar. Bu davr odamlarining mehnat qurollari asosan toshdan, yirik ov
hayvonlarining suyak va shoxlaridan hamda qattiq daraxt shoxlaridan yasalgan.
Afsuski, zamonning zayli bilan bizgacha u qurollardan faqat toshdan yasalgani
yetib kelgan. Bu tosh o’rganilgan va ular birinchi bor topilgan makon nomi bilan
ashel qurollari deb atalgan. Ashel tipidagi qurollar dastlab Fransiyadan topildi.
Ular yassi tuxumsimon qilib ishlangan, uchli, nayzasimon, qarama-qarshi
tomonlari esa yo’g’onroq tuxumsimon bo’lib, olimlar bu qurolga qo’l boltasi yoki
qo’l cho’qmori deb nom berishdi. Ana shu qurol yordamida ibtidoiy ajdodlarimiz
yirik hayvonlarni ov qilganlar, o’simlik ildizlarini kovlab yeyish uchun biror narsa
tayyorlaganlar, o’lja bo’lgan hayvon go’shtini maydalaganlar va terisini shilganlar,
daraxt shoxlarini kesib, ulardan qurollar yasaganlar.
Arxeolog va geologlarning hisobiga ko’ra, ashel davri bir million yil burun
boshlanib, miloddan av. 200-100 ming yillargacha davom etgan. Bu davr tabiiy-
geografik muhiti O’rta Osiyo sharoitida, geologlarning hisobiga ko’ra, tabiatning
yozi issiq va quruq, qishi sovuq, yog’ingarchilik kam bo’lgan davrga to’g’ri keladi.
Ana shu sharoitda O’rta Osiyoning hozirgi cho’l va dashtlari landshafti
rasmiylashdi hamda shu landshaftga xos hayvonot olami va o’simliklar dunyosi
shakllandi. Ashel davrining oxirgi bosqichiga kelib, havo keskin soviydi.
Ovro’paning shimoliy mintaqalarini muzliklar qoplaydi. O’rta Osiyo esa, asosan
uning tog’li zonalarida muzliklar hosil bo’lib, daryolar oqimida o’zgarishlar yuz
beradi va yangidan-yangi daryolarni shakllanishiga olib keladi. O’rta Osiyo
muzliklari vohalarni qoplagan bo’lib, ular asosan tog’li viloyatlar darasida tarkib
topadi. O’rta Osiyo pasttekisliklarida esa yomg’irlar uzluksiz yog’ib, havoning goh
sovishi, goh ilishi kuzatiladi va ular bilan bog’liq holda o’simliklar dunyosida ham
o’zgarishlar mintaqaning bu qismida yuz beradi. Qalin o’rmonlar o’rnini cho’l
mintaqasiga xos o’simliklar egallaydi. O’rta Osiyo sharoitida ro’y bergan bu
o’zgarishlar mintaqaning ayrim tumanlarida ilk ajdodlarimizning manzilgohlari
Farg’ona vodiysining So’x rayonidagi Selung’ur g’oridan va Toshkent viloyatining
13

Angren shahri yaqinidagi Ko’lbuloq makonidan topib o’rganildi. Selung’ur g’ori
1958- yili akademik A.P.Okladnikov tomonidan topib o’rganilgan. Olim u yerda
arxeologik qazilmalar o’tkazib, topilgan tosh qurollarga qarab, g’or yuqori paleolit
davrida, ya’ni bundan 40-30 ming yil burun ibtidoiy odamlar tomonidan
o’zlashtirilgan degan xulosaga keladi.
Dalvarzintepa xazinasi
Ammo 1980-yildan boshlab A.P.Okladnikovning shogirdi, o’zbek
arxeologi,O’zbekiston Fanlar Akademiyasining muxbir a’zosi U.Ismoilov
g’orni qayta o’rgana boshladi. U.Ismoilov g’orning bir necha joyida qazilmalar
o’tkazib, toshdan ishlangan juda boy mehnat qurollari va hayvon suyaklarini topdi.
Olim Selung’urda yashagan ajdodlarimiz g’orni qadimgi tosh davrining yuqori
paleolit bosqichida emas, balki ashel davrining bosqichida o’zlashtirganliklarini
isbotladi. Seleng’ur g’ori tariximiz uchun benihoyat muhim yodgorlik. Bu
makonda ajdodlarimizning suyak qoldiqlari ham topildi. Antropolog olimlar
14

Seleng’ur suyak qoldiqlarining sinantroplarga zamondosh ekanligini aytmoqdalar.
Seleng’urning asosiy tadqiqotchisi U.Ismoilov esa g’or materiallarini qaytadan
o’rganib, ularning yoshi yaqin bir mln. yil atrofida bo’lishi kerak, degan xulosaga
keldi. Seleng’ur g’oridan odamning qoldiqlari Farg’ona vodiysidan topilgani
uchun, unga "Fergantrop" ya’ni "Farg’ona odami" degan shartli nom berish taklif
qilinmoqda. Seleng’urdagi ilmiy izlanishlar va u yerdan topilgan odam yer yuzida
odamning paydo bo’lishi muammosi yechimiga qo’shilgan ulkan hissa bo’lib,
endilikda O’rta Osiyo hududida odamzod ilk bor paydo bo’lgan mintaqalar
qatoriga kirdi. Ashel davrining so’nggi bosqichida, taxminan bundan 200 ming
yillar burun qadimgi ajdodlarimiz Ko’lbuloq yaqinidan o’zlariga qarorgoh
topganlar. Ko’lbuloq qarorgohi Angren shahridan 10-12 km g’arbda bo’lib, shu
nom bilan atalgan buloq suvi yoqasida joylashgan. Yodgorlikda bir necha yuz
ming yillar davomida ibtidoiy ajdodlarimiz yashaganlar. Ko’lbuloq manzilgohi
1862- yilda topildi va 1963-yildan boshlab bu yerda o’zbek arxeologi
M.R.Qosimov izlanishlar olib bordi. Yodgorlikni qazish jarayonida uning qadimgi
tosh davrining deyarli barcha bosqichlariga (ashel, muste, yuqori paleolit) tegishli
ekanligi isbotlandi. Ko’lbuloqda odam qoldiqlari topilmagan, ammo tosh qurollar
va hayvon suyaklari behisob. M.R.Qosimovning fikriga ko’ra, Ko’lbuloqning quyi
qatlami ashel davrining so’nggi bosqichiga tegishlidir. Ushbu yodgorlik butun
O’rta Osiyo qadimgi tosh (paleolit) davri yodgorliklari uchun arxeologik davriy
tizim berdi. Yuqorida bayon etilgan dalillarga asoslangan holda quyidagi xulosaga
kelish mumkin.
O’rta Osiyo, jumladan, Farg’ona vodiysi o’zining tabiiy iqlim sharoitida va
ekologik imkoniyatlariga ko’ra, ibtidoiy to’da davrining o’rta bosqichi – ashel
davridan boshlab eng qadimgi ajdodlarimizning e’tiborini o’ziga tortgan va bu
mintaqadagi Seleng’ur g’orida sinantroplarning zamondoshlari ilk bor makon
topgan. Bu makondan odam suyak qoldiqlari topildi. Bu voqea O’rta Osiyoni
odamning paydo bo’lish mintaqalari turkumiga kiritdi. Seleng’ur topilmasi juda
yomon saqlangan. Ammo akademik V.P.Alekseev va professor T.K.Xo’jaevlar
fikriga ko’ra, bu yerdan topilgan odam bosh suyagi qopqog’ining morfologik
15

tuzilishi uning juda qadimiy va g’ordan topilgan boshqa kimyoviy dalillar bilan
zamondosh ekanligini inkor etmaydi. Ushbu topilma o’z ahamiyati bilan O’rta
Osiyo hamda O’rta Sharq mintaqasida tengsiz kashfiyot hisoblanadi. Shuning
uchun o’zbek arxeologlari va antropologlari uni "fergantroplar", ya’ni "Farg’ona
odamlari" deb atamoqdalar. U odamning paydo bo’lishi shajarasida pitekantrop
bilan neandertal odamning oralig’idagi bo’g’inni to’ldiradi. Ibtidoiy to’da
davrining so’nggi bosqichi arxeologiya fani davriy tizimida muste davriga to’g’ri
keladi. Bu davrda yashagan ajdodlarimiz esa odamning paydo bo’lishi shajarasida
neandertal odami nomi bilan fanga kirgan. Neandertallar davrida ibtidoiy
ajdodlarimiz yer yuzining qator mintaqalarini o’zlashtiradilar. Neandertallar
yashagan zamonni arxeolog va geolog olimlar bundan 100-40 ming yillar bilan
belgilaydilar. Ana shu 60 ming yil davomida neandertallarning biologik-jismoniy
tuzilishida keskin o’zgarishlar yuz berdi. Agar bundan 100 ming yil burungi
neandertallarni tasavvur etadigan bo’lsak, ular hali past bo’yli, ikki oziq tishi
bo’rtib chiqqan, qo’l panjalari kalta va yo’g’on, boldir suyaklari bir oz egri
bo’lganligi uchun tik turib yura olmagan. Bundan 40 ming yil burun yashagan
neandertallar esa ko’p jihatdan deyarli hozirgi zamon odamlariga yaqin bo’lgan 7
.
Ularning orasida baland bo’ylilari uchraydi. Peshonasi va pastki jag’i shakllangan.
Ikki oziq tishlari boshqa tishlardan ajralib tursa-da, tashqariga bo’rtib chiqmagan.
Oyoqlari tik va beli to’g’ri. Neandertallarning biologik tuzilishidagi bu keskin
o’zgarishlar, albatta, ularning pishirilgan go’shtni ko’proq iste’mol qilishga
o’tganligi natijasidir. O’rta Osiyoda neandertallar davriga oid birinchi yodgorlik
1938-yilda A.P.Okladnikov tomonidan Boysun tog’ining Teshiktosh deb atalgan
g’oridan topib o’rganildi. Hozirgi kunda neandertal zamondoshlari yashagan
makonlar O’rta Osiyoda 50dan ortiq joydan topilgan. O’zbekistonda ular Toshkent
viloyatining Obirahmat, Xo’jakent, Paltov nomli ungur va g’orlarida, Ko’lbuloq
deb atalgan qadimgi buloq yoqasida Samarqand viloyatining Qo’tirbuloq,
Zirabuloq, Xo’jamazg’in deb nomlangan buloq yoqasida, Buxoro viloyatidagi
7
Ascher, Robert (Winter 1961). "Analogy in Archaeological Interpretation". Southwestern Journal of
Anthropology . 17 (4): 217–225 .
http://www.en.m.wikipidia.org
16

Qizil Nurota, Samarqanddan Kitobga olib boruvchi Taxttokaracha dovonida
joylashgan Omonqo’ton g’orida, Navoiy viloyatidagi Uchtutda topib o’rganildi. Bu
yodgorliklarda o’tkazilgan arxeologik qazilmalar vaqtida o’sha zamon
odamlarining toshdan ishlangan mehnat qurollari (qo’l-cho’qmor, hayvon terisini
shilishda ishlatiladigan tosh "pichoqlar", tosh uchuruq va tosh o’zaklar nukleos)
ko’plab topilgan. Qazilma jarayonida har xil hayvonlarning suyak parchalari va
shoxlari ham uchragan. Olimlar ana shu topilmalarni o’rganib, neandertalga
zamondosh ajdodlarimizni ovchilik bilan, birinchi galda yirik hayvonlar ovi bilan
shug’ullanganlari haqida xulosaga kelganlar. Neandertallarning kundalik hayoti
juda qiyin bo’lib, kundalik hayot kechirish yo’lida yirtqich hayvonlar bilan,
tabiatning izg’irin, sovuq iqlimi bilan doimo kurash olib borishiga to’g’ri kelgan.
Ajdodlarimiz hali yovvoyi hayvonlardek gala-gala bo’lib yashaganlar, jamoatchilik
kurtagi bu davrda shakllanmagan. Nikoh tizimida tartibsizliklar hukmron bo’lgan,
yirik hayvonlarni ov qilish har doim ham muvaffaqiyatli bo’lavermagan.
Neandertallar ham tez yuguruvchi kichik hayvonlarni ov qilishga odatlanmaganlar.
Chunki bu zamonda uzoqdagi tezkor hayvonlarni nishonga oluvchi qurollar kashf
etilmagan. Hatto, dara va ko’llardagi baliqlarni tutish uchun zarur tosh nayza va
tosh qarmoqlar ham yo’q edi. Ana shunday og’ir hayot kechirgan ajdodlarimiz
oldida yashash uchun yagona chora – yirik hayvonlarni ov qilish va yovvoyi
daraxtlarning mevalarini hamda ayrim o’simliklarning ildizlarini kovlab iste’mol
qilishdan iborat edi.
17

Dalvarzintepa xazinasi
O’rta Osiyo, jumladan, O’zbekistonda topilgan muste davri yodgorliklari
orasida Teshiktosh g’ori alohida ahamiyat kasb etadi.Teshiktoshda o’tkazilgan
arxeologik qazilmalar vaqtida ko’pgina arxeologik ashyoviy dalillar bilan
birgalikda g’or devoridan 9 yashar bolaning mozori topildi. Chuqurcha qazilib,
bola skeleti unga chalqanchasiga yotqizilgan. Bola mozorining atrofi hayvon
shoxlari bilan o’ralgan. Shoxlarning deyarli hammasi o’sha zamonda Boysun tog’i
daralarida yashagan tog’ qo’chqori va Buxoro bug’usi shoxlari bo’lib chiqdi.
G’orda qalin kul qatlami bor.
Qadimdan xalqlar savdo-sotiq yoki urushlar tufayli bir-biri haqida aniqroq
ma'lumotlarga ega bo’la boshlagan. Sharqda Bobil, Ossuriya, Eron xukmdorlari
o’zlarini ulug’lash maqsadida toshga bittirgan zafarnomalarda bosib olingan va
buysundirilgan mamlakatlar xalqlari haqida ko’plab ma'lumotlar qoldirgan.
Qadimgi Gretsiya va Rim mualliflari o’z asarlarida qo’shni qabilalar va elatlarning
etnik tuzilishi, turmushi va madaniyati to’g’risida boy ma'lumotlar qoldirishgan.
Eng yaxshi hollarda, bu tadqiqotlar uzoq muddatli etnografik dala ishlarini o'z
ichiga olgan (masalan, Herbich 1987, Kramer 1997, Deal 1998, Dietler & Herbich
1998, Hinshaw 2000, Longacre & Skibo 2000, Kohn 2010).
18

1.1. Dalvarzintepa arxeologiyasi
Arxeologik tadqiqotlarga qaraganda,Mikroneziya xalqlari dehqonchilik
dastavval miloddan awalgi III ming yillikda janubi-g’arbiy hududlarda paydo
bo’lgan. Shu asosda arxeologlar «kochiz», «monolon», «xoxokam» va «anasazi»,
deb atalgan hindi madaniyatining lokal tiplarini ajratadilar. Eng birinchi
dehqonchilik madaniyatini yaratgan bo’lib, ular dastlab makkajo’xori, keyinroq
qovoq va lobiyo ekkanlar. Ular yovvoyi o’simliklar yig’ish va ovchilik bilan ham
shug’ullanganlar, g’orlarda yashaganlar 8
.
I ming yillikka kelib kochiz madaniyati asosida makkaning yangi navlarini
yaratganlar, yerto’lalarga ko’chgan va to’rtburchak doirasimon uylardan iborat
qishloqlarga ega bo’lgan mogolon (mi-loddan avvalgi III asr-milodning XV
asrlari) madaniyati paydo bo’ladi. Arizonaning janubi-g’arbiy qurg’oq hududlarida
takomillashgan sug’orishga asoslangan dehqonchilik tizimi yaratilgan, o’ndan ortiq
makka turlari, paxta, qovoq, lobiyo, tamaki, qalam-pir yetishtirgan xoxokam
madaniyati (I-XVI asrlar) yana ham yuqori darajaga ko’tarilgan. Ularning loy va
toshdan qurilgan katta (jamoa) uylardan tashkil topgan yaxlit qishloqlari (ispanlar
«pueblo» deb ataganlar) zo’r mahorat bilan yasalgan badiiy sopol buyumlar va
haykalchalar, paxta ip gazlamalar to’qish san'ati Tasmaniya xalqlarining yuksak
madaniyatga erishganligidan dalolat beradi. XIV asrga kelib birdaniga bu ma-
daniyat vakillari butunlay yo’qolib, faqat bo’m-bo’sh pueblo (qishloq) larini va
toshdan ishlangan ko’ptarmoqli sug’orish inshootlarini qoldirganlar, xolos.
1960-yillarga qadar arxeologiya va etnografiyaning birlashuvi, qoida
tariqasida, madaniy genezis va etnogenez jarayonlarini o rganish maqsadidaʻ
madaniy hodisalardagi o xshashlarni aniqlash maqsadida arxeologlarning
ʻ
etnografik materiallarga murojaatida ifodalangan. Ijtimoiy arxeologiya sohasida
faoliyat yuritgan arxeologlar ham jamiyat va ijtimoiy munosabatlarga oid
etnografik ma’lumotlarga asoslanib, bu yerda asosan qiyosiy tarixiy tahlil usulidan
foydalanganlar. Etnograflar, o'z navbatida, arxeologik materiallar va artefaktlar
8
Очерки социальной философии . - СПб : Изд - во Санкт - Петербугск . ун - та , 1998. - С . 71-72.
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001 ). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press. pp. 6 –31.
Шнирельман В . А . Этноархеология - 70- е годы // Советская этнография . - 1984. - № 2. - С . 112.
19

(bu holda artefaktlar arxeologik qoldiqlardan qurilgan yoki hatto sun'iy ravishda
yaratilgan, ob’ektlar, narsalar, asboblar, hodisalarni tashkil etgan 9
yordamida
fanning muammolarini o'rganish imkoniyatlarini kengaytirdilar.
Etnoarxeologiyani arxeologiyaning haqiqiy subsiplinasi sifatida keng qabul
qilish 1950-yillarning oxiri va 1960-yillargacha paydo bo'ldi, chunki arxeologlar
uning turli xil ilmiy qo'llanilishini o'rganishni boshladilar. Bugungi kunda
etnoarxeologiya keng tan olingan tadqiqot amaliyotiga aylandi, bir necha
arxeologlar hatto oddiygina “arxeologlar” emas, balki “etnoarxeologlar” deb ta rifʼ
berishadi. 10

1960-1970 yillarda etnoarxeologiya Angliya-Amerika arxeologiyasida
birinchi navbatda zamonaviy arxeologiya usullari bilan bog'langan yo'nalish
sifatida rivojlana boshladi. 11

Etnoarxeologiyaga “harakat arxeologiyasi”, “tirik arxeologiya” deb ta rif
ʼ
berila boshlandi, asosiy e tibor “jonli madaniyat” arxeologiyasining
ʼ
mexanizmlarini tahlil qilishga qaratiladi. 12
G'arb tadqiqotida etnoarxeologiyaning
asosiy usulining maqsadi ijtimoiy-madaniy hodisalarni yanada kattaroq yoki hatto
deyarli to'liq qayta qurish qobiliyatiga erishish sifatida belgilangan. Va bu erda
asosiy vazifa "tirik" madaniyatning "o'lik" ga, boshqacha aytganda, etnografik
madaniyatning arxeologik madaniyatga aylanishining qonuniyatlari va
mexanizmlarini o'rganish edi. Ushbu qonuniyatlar va mexanizmlarni bilish teskari
harakat - arxeologik materiallarda qadimgi aholining "tirik" ijtimoiy-madaniy
qiyofasini qayta tiklash imkoniyatini keskin oshirdi.Hozirgi bosqichda rus
olimlarining etnoarxeologiyani bunday tushunishga munosabati qanday? Tom
ma'noda etnoarxeologiya sohasida faqat bir nechta rus olimlari ishlaydi.
Adabiyotlarda “...mahalliy arxeologiyada ham tarixshunoslik, ham arxeologik va
9
Очерки социальной философии. - СПб: Изд-во Санкт-Петербугск. ун-та, 1998. - С. 71-72.
10
David, Nicholas; Kramer, Carol (2001 ). Ethnoarchaeology in action (Digitally repr., with corr. ed.). New York:
Cambridge University Press. pp. 6 –31.
11
Шнирельман В . А . Этноархеология - 70- е годы // Советская этнография . - 1984. - № 2. - С . 112.
12
Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций (по материалам тазовских
селькупов). - Сургут, 1997. - С. 3-4.
20

etnografik jihatdan etnoarxeologik tadqiqotlarning umumlashtirilgan tajribasi
mavjud emas”, 13
deb juda to g ri qayd etilgan. ʻ ʻ
I.G.Glushkovning yozishicha, 1950-yillarning oxiri - 1960-yillarning
boshlarida paydo bo'lgan. Anglo-amerika arxeologiyasida etnoarxeologiya
«... arxeologik rekonstruksiya maqsadida tirik madaniyatni maqsadli o'rganishga»
asoslanadi. 14
Bu allaqachon taniqli Sibir arxeologi ushbu ilmiy yo'nalishni bir xil
tushunishga moyil degan taassurot paydo bo'ladi. Va allaqachon aniq, faqat
uslubiy tomondan, A.V. Koenig, u "... "tirik" etnografik madaniyatda ushbu ilmiy
yo'nalishda olib borilgan eksperimental modellashtirish usulini tushunishni" taklif
qilganda. Biroq, u etnoarxeologiya masalalariga eng katta hissa qo‘shgan
amerikalik olimlarning “... qadimgi jamiyatlar rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarinigina emas, balki ularni ochib berishga mo‘ljallangan” degan fikrini
ham keltirishi qiziq xususiyatlari", shuning uchun fanning ushbu sohasi ortida
nafaqat metodologiya, balki madaniyat, jamiyat va ularning dinamikasi nazariyasi
ham mustahkamlanadi.
Mahalliy etnograflar orasida V.A. Shnirelman. 1970-yillardagi xorijiy
etnoarxeologiyaning rivojlanishini yoritib, u umuman haqli ravishda, bizning
fikrimizcha, g‘arb etnoarxeologlari o‘sha bosqichda “...nazariyaning tashkiliy roli
va tuzatuvchi roli o‘rtasida zaruriy “muvozanat”ni topa olmaganiga e’tiborni
qaratadi. metodologiyaning roli". Va keyin u "... tarixiy qayta qurish tartibini
takomillashtirish yo'llarini izlayotgan, madaniy qoldiqlar va faoliyat ko'rsatayotgan
madaniyat tizimlari o'rtasidagi uzviy bog'liqlikni yaxshiroq tushunishga
intilayotgan" etnoarxeologlar ishining mohiyatini aniqroq aniqlashga intiladi. 15

13
Кениг А.В. Этноархеология как метод археологических реконструкций (по материалам тазовских
селькупов). - Сургут, 1997. - С. 4.
14
Глушков И.Г. Керамика как археологический источник (методика технологической диагностики лепной
посуды). - Новосибирск, 1995. - С. 1.
15
Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография. - 1984. - № 2. - С. 114.
21

II BOB. DALVARZINTEPA ARXEOLOGIK YODGORLIGINING
ETNOGRAFIK MATERIALLARI
2.1 Dalvarzintepa arxeologik yodgorliklari
O‘zbekiston san'atshunoslik ilmiy tadqiqot in-tining san'atshunos-lik
ekspeditsiyasi Dalvarzintepada 1962 y. dastlabki tekshiruv ishlarini va 1967 yildan
buyon muntazam arxeologik qidiruv ishlarini olib boradi. Dushanba sh.da
«Kushonlar davrida Markaziy Osiyo» mavzuida o‘tgan xalqaro simpoziumi (1968)
da ekspeditsiya topilmalari (haykallar, kulolchilik buyumlari, shahar mudofaa
inshootlarini o‘rganish natijalari va h.k.) asosida Kushon podsholigining dastlabki
poytaxti Dalvarzintepa o‘rnida bo‘lgan, degan faraz oldinga surilgan edi. Mil.av. 2-
a. oxiri-1-a.larda hoz. Dalvarzintepa o‘rnida kichik manzilgoh paydo bo‘lgan.
Kushon podsholaridan Kanishka davrida Dalvarzintepa shahar sifatida
shakllangan. Mil. av. 1-a. oxiri- mil. boshlarida Shim.
Baqtriya hududida Dalvarzintepadan boshqa bunchalik yirik shahar
manbalarda qayd etil-magan. Shahar hududida uni bir qancha mahallalarga
22

ajratgan shohko‘chalar, shu-ningdek, torko‘chalar bo‘lgan. Kengligi 12 m.ga yaqin
shoh ko‘chalardan biri badavlat fuqarolarning uylaridan ikkitasiga (dala belgisi:
DT-5 va DT-6) borib takaladi. 1972 y. ekspeditsiya shu uylarning biridan vazni
salkam 36 kg chamasi keladigan oltin bezaklardan va yombilardan iborat noyob
xazinani va fil suyagidan ishlangan, dunyoda eng qad. bo‘lgan shax-mat donalarini
topdi (q. Dalvarzintepa xazinasi). Badavlat fuqarolarning mahallasidan tashqari
shaharda, arkka (qo‘rg‘onga) yaqin yerda hunarmandlar va kulollarning uylari
joylashgan.
Shu yerda ko‘p xonali uy, kulolchilik buyum-larini quritish may-donchasi
va11 xum-don ochildi. Qad. sharobpazlar yashab, ishlagan uylar va
musallasxonalar shaharning qarshi tomonida joylashgan. Dalvarzintepaning shim.-
g‘arbiy qismidan Kushon ma'budalaridan biriga bag‘ishlangan ibodatxona
topilgan. Shahar devori tashqarisida esa budda ibodatxonasi va aslzodalar dafn
etilgan daxma topildi. Asosiy shohko‘chalardan biri o‘tgan shahar markazida
budda majmuasi- ulug‘vor haykallari bo‘lgan ibodatxona qad ko‘targan (dala
belgisi: DT-25).
Mil. 3-a. oxiri- 4-a. boshlarida Kushon podsholigi eftaliylar tomonidan zabt
etilgandan keyin Dalvarzintepa vayron kilinib hayot faqat uning bir qismidagina
(hoz. qal'a(hisor) shoh saroyi o‘rnida) saqlanib kelgan. Arablar istilosidan so‘ng
shahar batamom vayron kilinib, hayot Dalvarzintepadan 10 km chamasi sharqtsa,
Budrochtepa o‘rniga ko‘chgan. 1989 y. Dalvarzintepani o‘rganishda yangi bosqich
bo‘ldi- O‘zbekistan san'atshu-noslik ekspeditsiyasi b-n Yaponiyaning Tokiodagi
Soka un-ti va Kashixarada-gi Arxeologiya in-tining prof. Kyud-zo Kato
rahbarligidagi ekspeditsiyasi qamkorlikda ish olib borishmoqda 16
.
Markaziy Osiyo buddaviylik tarixini o‘rganish, buddaviylik personajlari iko-
nografiyasi, shaqarsozlik jarayonining o‘ziga xos jihatlari va qonuniyatlari,
davlatchilikning shakllanishi, Buyuk ipak yo‘li izlari, Kushonlar davrida-gi diniy
e'tiqodlarning o‘zaro ta'siri va ular Baqtriya-Toxariston san'atida aks ettirilishi
yapon va o‘zbek olimlari oldidagi eng dolzarb ilmiy muammolar qatorida turadi.
16
Этноархеологическое направление в омской исторической науке
23

Ilk temir davri tarixiy-madaniy jarayonlari. Etno-madaniy migrasiyalar.
Eron, Kavkazorti va O’rta Osiyo hududlarida qadimgi davlatlarning shakllanishi.
Shaharlar. O’rta Osiyoning temir davri tavsifi O’troq dehqonchilik markazlari va
ularning xususiyatlari. qadimgi shahar shaklidagi manzilgohlar (Yozdepa,
Afrosiyob, Ko’ktepa, Uzunqir, Yerqo’rg’on, Qiziltepa, Dalvarzintepa, Ko’zaliqir,
Gyaurqal’a va boshqalar)
Qurilish va me’morchilik. Mil. av. I ming yillikning birinchi yarmiga oid
Skiflar madaniyati. Kamensk shahar xarobasi. Qozoqistonda Tosmoli madaniyati.
Orolbo’yi saklarining moddiy madaniyati. Antik davri ijtimoiy-siyosiy
munosabatlari. O’rta Osiyoning antik davri davlatlari. Madaniy-tarixiy
viloyatlarning yirik shahar markazlari. Dalvarzintepa, Afrosiyob, Yerqo’rg’on,
Gyaurqal’a, Niso, Tuproqqal’a, Qozoqliyotgan, va boshqalar). Sirdaryo havzasi
o’troq dehqonlari va chorvador qabilalari, Kanka va O’tror. Sharq ellinizmi va
shaharsozlik, me’morchilik va moddiy madaniyatda namoyon bo’lishi. Chirikrabot
va Babushmulla madaniyatlari. Antik davrida Farg’ona.. Qurilish va me’morchilik.
Ixtisoslashgan ishlab chiqarish (kulolchilik, metallar ishlab chiqarishi,
24

to’qimachilik, zargarlik) San’at (haykaltaroshlik, haykalchalar va rang-tasvir).
Torevtika. Antik davri madaniyati ahamiyati.
O’rta asrlar Ilk o’rta asrlar davri ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari Yer
egaligi munosabatlarining qaror topishi. Yirik feodal davlatlari (Hazar va Turk
hoqonliklari) O’rta Osiyo ilk o’rta asrlar davrida.O’rta Osiyoda kichik feodal
davlatlarning qaror topishi. Dehqonchilik markazlari. Yirik shaharlar (Marv,
Buxoro, Samarqand, Panjikent, va boshqalar) va manzilgohlar. Qurilish va
me’morchilik. Hunarmandchilik turlari. (kulolchilik, metallarga ishlov berish,
to’qimachilik, zargarlik). Haykaltaroshlik, haykalchalar va rang-tasvir.
Rivojlangan va so’nggi o’rta asrlar moddiy madaniyati xususiyatlari Qadimgi va
o’rta asrlar davri tarixini o’rganishda arxeologiya fanining ahamiyati.
XIX asrning ikkinchi yarmida O’rta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olindi.
Juda qadim zamorlardayoq g’oyat taraqqiy topgan, o’rta asrlarda esa dunyoda eng
madaniy, arxeologiya nuqtai nazaridan qimmatli bo’lgan O’rta Osiyo shaharlarini
qazish juda murkaab va qiyin ish edi. Avval boshda arxeologik qidirish ishlari
bilangina chegaralanishga to’g’ri keldi. N.I.Veselovskiy O’rta Osiyoda bu ishlarni
muvaffaqiyatli o’tkazdi. U qidirish jarayonida sharqiy elmen podsholiklarining
shaharlarini topdi. Bungacha bunday shaharlarni hyech kim hyech qayerda
topolgan emas edi. XX asr boshlarida V.L.Vetkin ko’p yillar davomida qazishlar
qilib, jahonning eng muhim va qadimgi madaniy markazlaridan biri bo’lgan
Samarqand arxeologiyasini yaratdi. Arxeologiya A.V.Arsixovskiyning tarifiga
kishilik o’tmish tarixini moddiy manbalar asosida o’rganuvchi fan bo’lsada bu
ta’rif mazkur fanning mazmunini to’liq ifodalab bera olmaydi. M.Ye.Massonning
arxeologiya tarixning bir sohasi bo’lib, kishilik jamiyati o’tmishi va faoliyatini
xilma-xil izlarga, aksariyat hollarda, moddiy yodgorliklarga, imkoniyat bo’lgan
joylarda esa yozma manbalarga, til, etnografiya, geologiya tuproqshunoslik,
antropolgiya zoologiya botanika va boshqa fanlar yutuqlariga tayanib o’rganuvchi
fandir degan ta’rifi to’g’riroqdir.
25

Arxeologik ekspedisiya deyilganda viloyat, shahar, tuman, qishloq va
boshqa joylarda moddiy madaniyat yodgorliklarini dala tadqiqot yo’li bilan
o’rganish usuli
tushuniladi. Arxeologik ekspedisiya va otryadlarning ish uslubi uch pog’onali
bo’lib, arxeologik qidiruv, sinov va qazish ishlarini amalga oshirishdan iborat.
Uning vazifasi yodgorlikning paydo bo’lgan davri, qancha yashagani inqirozga yuz
tutishi va boshqa xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
Arxeolog yodgorlikni qazir ekan madaniy qatlamga duch keladi.
Madaniy qatlam deyilganda – insoniyatning turmushi, xo’jaligi va g’oyaviy
faoliyatining izlari saqlanib qolgan tuproq qatlami tushuniladi. Arxeologik
yodgorliklar bir yoki bir necha o’n madaniy qatlamdan iborat bo’lib, ularning
qalinligi bir necha santimetrdan 30-35 metrgacha borishi mumkin. Madaniy qatlam
yodgorlikada shurf tashlash keng ko’lamdagi qazish ishlari natijasida aniqlandi.
Shur aslida nemischa so’z bo’lib, o’zbek tilida qazilmoq degan ma’noni bildiradi.
Shurf solish deyilganda yodgorlikdagi dastbalki qazish ishlari tushunilib, asosiy
maqsad yodgorlik haqida dastlabki ma’lumot olishdir. Shurf ko’pincha kvadrat,
to’g’ri to’rtburchak shaklida bo’lib, chuqurligi va kengligi madaniy qatlamga qarab
har xil bo’lishi mumkin.
Qazish natijasida madaniy qatlam to’la ochilib inson faoliyatining izlari
bo’lmagan joygacha kovlab tushiladi. Arxeologiyada u ―materik – bezovta‖
qilinmagan yer deb ataladi. O’rta Osiyodan topilgan arxeologik manbalarni shartli
ravishda ikki turga bo’lish mumkin.
1. Tabiiy manbalar – inson va hayvon suyaklari, o’simliklar qoldig’i va
geologik qatlamlar bo’lib, uni asosan zoologlar, botaniklar, geologlar o’rganadi.
2. Inson tomonidan yaratilgan manbalar – mehnat qurollari, yarog’ aslahalar,
sopol idishlar, san’at va zeb-ziynat buyumlari, qoyatosh rasmlari, yozuv va yozma
manbalar va hokazo. Odamlar yasagan joylar – ibtidoiy makonlar. Qishloq va
shahar xarobalari, qoyatosh rasmlari, istehkomlar, ibodatxonalar, qadimgi
sug’orish inshootlari arxeologik yodgorliklar deb ataladi.
26

2.2 Dalvarzintepa arxeologik yodgorligining etnografik materiallari
Kushon imperiyasi davrining (eramizning I-IV asrlari) yodgorliklari orasida
Termizdan 60 km uzoqlikda Surxondaryo viloyatining Sho‘rchi tumanida
joylashgan qadimiy Dalvarzintepa shaharchasi alohida o‘rin egallaydi. Ushbu
obyektni batafsil o‘rganish 1967 yilda tarixchilar Galina Pugachenkova va M.E.
Masson tomonidan boshlangan. Qadimgi shaharning shimoliy qismida Baqtriya
ma budasi ibodatxonasi va noyob rasmlar topilgan. Mazkur hududda miloddanʼ
avvalgi I asrning boshlarida barpo etilgan budda ibodatxonasining xarobalari
topilgan, bu O‘zbekistondagi eng qadimgi buddaviylik binosi hisoblanadi. Kushon
imperiyasi davrida bu yerda shaharlar, tumanlar va turar-joylar gullab-yashnagan.
1972 yilda qadimgi shaharchaning ko‘chalari o‘rganilayotganda uy deb
taxmin qilinayotgan binolardan birida og‘irligi 36 kg bo‘lgan oltin buyumlar
xazinasi topilgan. O‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra Dalvarzin xazinasi Britaniya
muzeyida saqlanayotgan mashhur Amudaryo xazinasidan qolishmaydi.
Ushbu joyda olib borilgan qazish ishlari davomida fil suyagidan yasalgan
turli xil buyumlar topilgan, ular orasida dunyoda eng qadimgi shaxmat donalari
(eramizning 1-2 asrlari), qimmatbaho toshlardan yasalgan zargarlik buyumlari,
tangalar va Yunon-Baqtriya davriga oid nozik sopol buyumlar alohida o‘rin
egallaydi 17
. 1972 yili Darvarzin shaharchasida olib borilgan arxeologik qazilma
ishlari mobaynida eramizning I asriga tegishli dalvarzin tumanining tarixdagi eng
yirik — 36 kg.ga yaqin oltin buyumlar qazilmasi topilgan. Dalvarzin xazinasi
o‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra mashhur hozirda Britaniya muzeyida
saqlanayotgan amudaryo xazinasidan qolishmaydi. kushoniylarning qimmatbaho
buyumlari butun Markaziy Osiyo chegarasida ilk bor topilganligi bilan birga,
arxeologik qatlamiga ko‘ra juda nafis hamdir.
17
Karimov I . A . O ` zbekiston XXI asr bo ` sag ` asida xavfsizlikka tahdid , barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari .- T .: O ` zbekiston ,1997. b .102
27

Dalvarzintepa xazinasi
Qazilma vaqtida, shunnigdek, fil suyagidan yasalgan ko‘plab buyumlar ham
topilgan, xususan, eng qadimiy shaxmat donachalari (eramizning I-II asrlariga
tegishli), ishlov berilgan toshdan yasalgan buyumlar, mis tangalar, qimmatbaho
toshlardan terilgan munchoq, hamda yunon-baqtriya davriga tegishli ingichka
shisha.
Topilmalar ichida musiqachilar haykalchalari katta qiziqish uyg‘otadi, zero
shu davrlarda yashab o‘tgan odamlarning musiqaga bo‘lgan qiziqishining
namunasidir. U vaqtlarning musiqiy asboblari orasida kalta udni uchratish
mumkin. Musiqachilarning (o‘tirish) holatidan ellinik Yunoniston an’analari
sezilib turadi. Musiqachining qizg‘ish-jigar rang asbobi baqtriya arfasini, O‘rta
Sharqda juda hurmatga sazovor bo‘lgan “osmon musiqasini” yodga soladi.
Dalvarzintepa – arxeologik turizm maskaniga aylanmoqda: O‘shanda taniqli
arxeolog olim Bahodir Turg‘unov qazish ishlarini olib borayotganida 115 xil tilla
buyum joylangan sopol ko‘zaga duch kelgan. Gardish buyumlar, quyma yombilar,
erkak va ayollarning turli taqinchoqlaridan iborat javohirotda feruza ko‘zli, zarhal
iplardan ishlangan nafis marjonlar ham joy olgan. Bu zebu-ziynatlar antik dunyo
zargarlik san’atining noyob namunasi sifatida hozir ham o‘z qadr-qimmatini
yo‘qotmagan.
28

Sho‘rchi tumanidagi qadimiy tepalik Kushonlar davri madaniyati saqlanib
qolgan noyob yodgorlik sifatida jahonga tanilgan. Dalvarzintepani dunyoga
tanitishda yaponiyalik taniqli qadimshunos olim Kyudzo Katoning ham alohida
xizmati bor. Ko‘p yillar bu yerda arxeologik tadqiqot ishlarini olib borgan hassos
arxeolog Kushon podsholigi davriga oid ko‘plab asori-atiqalarni topib, ularni ilmiy
jihatdan o‘rgandi. Buyuk o‘tmishimizning nafis qirralarini, jahonga keng tarannum
etish va avlodlarga yetkazishga munosib hissa qo‘shdi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 27 maydagi
«Surxondaryo viloyatining turizm salohiyatidan samarali foydalanish va uni
rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarori tarixi uzoq-
uzoq o‘tmishga borib taqaladigan Dalvarzintepani sayyohlik makoniga
aylantirishning yangi yo‘nalishlarini belgilab berdi.
29

– Bu vazifalarni amalga oshirish Dalvarzintepa o‘z bag‘riga chorlayotgan
sayyohlar uchun qulay sharoitlar yaratishi bilan ham ahamiyatli bo‘ldi, – deydi
Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi Surxondaryo viloyati hududiy
boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari, yosh arxeolog Z.Alimardonova. – Hudud
obodonlashtirilib, infratuzilmasi yanada yaxshilanadi. Keng, ravon yo‘llar barpo
etiladi. Kyudzo Kato yashab, faoliyat olib borgan hovliga tutash xonadonlarda
mehmon uylari, choy tayyorlash marosimi xonalari, yapon uslubida tamaddixona
va savdo nuqtalari tashkil etiladi. Arxeologik yodgorlik muzeylashtiriladi.
Zamonaviy sanitar-gigiyenik shoxobchalar, tomosha maydonlari, so‘qmoqlar va
tungi yoritgichli chiroqlar tashkil etiladi.
Kushon podshohligining ilk poytaxti bo‘lgan Dalvarzintepa yodgorligida
tadqiqot maydonlarini kengaytirish, Kyudzo Kato uy muzeyini barpo etish ham
rejalashtirilgan. Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi Surxondaryo viloyati
hududiy boshqarmasi mutasaddilari yodgorlik joylashgan hududda bo‘lib, mazkur
hujjatning mazmun-mohiyati va ahamiyatini aholiga tushuntirdi. Bu yerda olib
borilayotgan ishlar bilan tanishdi.
O‘tgan yili mahalladagi 43-umumta’lim maktabiga yaponiyalik hassos
professor Kyudzo Kato nomi berilib, buyuk qadimshunosning noyob topilmalari
o‘rin olgan muzey tashkil etildi. Ayni paytda qadimshunos yashagan hovlini
ta’mirlab, uning hayotini aks ettiruvchi uy muzeyiga aylantirish bo‘yicha loyiha
ishlari olib borilmoqda. Avtoturargoh va sanitariya-gigiyena shoxobchasini qurish
uchun yer maydonlari ajratildi. 43-umumta’lim maktabini yapon usulida
mukammal ta’mirlash yuzasidan loyiha-smeta hujjatlari tayyorlanayotir. Ushbu
ta’lim muassasasi negizida Kyudzo Kato nomidagi yapon va ingliz tillarini chuqur
o‘rganishga ixtisoslashtirilgan «Yosh arxeologlar» maktabining nizomi
tayyorlanib, davlat ro‘yxatidan o‘tkazish choralari ko‘rilmoqda.
Mahalliy va xorijlik qadimshunoslar Dalvarzintepada qariyb oltmish yildan
buyon arxeologik tadqiqot olib borib, bu yerda qadimgi shahar zodagonlari uylari,
ishlab chiqarish inshootlari, shu jumladan kulol ustalar mahallasi va xumdonlar,
diniy inshootlar, shaharning buddaviylik ibodatxonalari, mudofaa istehkomlarini
30

atroflicha o‘rgangan. Ko‘plab arxeologik ashyoviy manbalar jumladan, yuksak did
bilan yaratilgan badiiy san’at namunalari, badiiy metall buyumlar va
hunarmandchilik namunalarini topishgan. Budda ibodatxonasining qoldiqlari,
buddaning boshi, qimmatbaho fil suyagidan tayyorlangan shaxmat donalari,
gipsdan ishlangan nafis haykallar, mis tangalar, mis ko‘zgular, fil suyagidan
tayyorlangan taqinchoqlar, shoshqol o‘yin donalari singari topilmalar bu
makonning qadimdan go‘zal shahar va qasrlarga ega madaniyat, san’at, tijorat
rivojlangan hudud bo‘lganini jonli hikoya qiladi.
Mamlakatimizning boy o‘tmishidan so‘zlovchi bu yodgorlikda joriy yildan
amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlar Dalvarzintepani dunyo ahlini maftun
etadigan arxeologik turizm maskaniga aylantirishga xizmat qilishi bilan ahamiyatli
bo‘lmoqda. 18
18
Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография. - 1984. - № 2. - С. 112 .
31

XULOSA
Etnoarxeologiya – XX asrda arxeologiya va etnografiyaning
integratsiyalashuvi natijasida vujudga kelgan va rivojlangan, jamiyat va insoniyat
madaniyatining genezisi va dinamikasi bo yicha qator muammolarni hal qilishgaʻ
mo ljallangan ilmiy yo nalish (yoki hatto alohida rivojlanayotgan fan),
ʻ ʻ
shuningdek, ushbu muammolarning arxeologik va etnografik ko'rinishining
konjugasiyasiga asoslangan turli xronologik davrlarning elementlari. Va bu
yo'nalishning qisqacha ta'rifi: etnoarxeologiya - madaniyat va jamiyat haqidagi
ilmiy bilimlarning bo'limi, ularning arxeologik va etnografik bilimlarini
birlashtiradi.
Etnoarxeologiya ta'rifini ishlab chiqishga bunday yondashuvning asosi
insoniyatning umumiyligi "... o'ziga xos madaniy xilma-xillik, mozaika, lekin
tuzilish va o'zini o'zi tashkil etishga intilish, ob'ektiv mavjud bo'lganlarning
uzluksizligi" degan uslubiy pozitsiyadir. va jamiyat va madaniyatning alohida
elementlari”.
Shu nuqtai nazardan, etnoarxeologik bilimlarning ma'nosi arxeologik va
etnografik voqelikdagi sotsial-madaniy hodisalarning tuzilishi va tizimli tashkil
etilishi (tuzilishi va tizimining ko'rinishi) jarayonlarini bilishdir. Oxir oqibat,
hamma narsa sotsiallik, jamiyat, jamiyatni izlash, qayta qurish, loyihalash va
o‘rganish, ularning munosabatlarini madaniy osori-atiqalarga mos ravishda tashkil
etish, boshqacha aytganda, ijtimoiy-madaniy voqelik modellari va ularning
dinamikasini aniqlash va o‘rganishga to‘g‘ri keladi.
Shu yerda ko’p xonali uy, kulolchilik buyumlarini quritish maydonchasi va
11 xumdon ochildi. Qadimgi sharobpazlar yashab, ishlagan uylar va
musallasxonalar shaharning qarshi tomonida joylashgan. Dalvarzintepaning
shimoliy-g’arbiy qismidan Kushon ma’budalaridan biriga bag’ishlangan
ibodatxona topilgan. Shahar devori tashqarisida esa budda ibodatxonasi va
aslzodalar dafn etilgan daxma topildi. Asosiy shohko’chalardan biri o’tgan shahar
markazida budda majmuasi — ulug’vor haykallari bo’lgan ibodatxona qad
ko’targan (dala belgisi: DT-25). Milodiy 3-asr oxiri — 4-asr boshlarida Kushon
32

podsholigi eftaliylar tomonidan zabt etilgandan keyin Dalvarzintepa vayron kilinib
hayot faqat uning bir qismidagina (hozirgi qal’a (Hisor) shoh saroyi o’rnida)
saqlanib kelgan. Arablar istilosidan so’ng shahar batamom vayron qilinib, hayot
Dalvarzintepadan 10 kilometr chamasi sharqda, Budrochtepa o’rniga ko’chgan.
1989 yil Dalvarzintepani o’rganishda yangi bosqich bo’ldi — O’zbekiston
san’atshunoslik ekspeditsiyasi bilan Yaponiyaning Tokiodagi Soka universiteti va
Kashixaradagi Arxeologiya institutining professor Kyudzo Kato rahbarligidagi
ekspeditsiyasi hamkorlikda ish olib borishmoqda. Markaziy Osiyo buddaviylik
tarixini o’rganish, buddaviylik personajlari ikonografiyasi, shaharsozlik
jarayonining o’ziga xos jihatlari va qonuniyatlari, davlatchilikning shakllanishi,
Buyuk ipak yo’li izlari, kushonlar davridagi diniy e’tiqodlarning o’zaro ta’siri va
ular Baqtriya-Toxariston san’atida aks ettirilishi yapon va o’zbek olimlari oldidagi
eng dolzarb ilmiy muammolar qatorida turadi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

1. Томилов Н.А. Проблема этнографо-археологических комплексов в
исследованиях омских этноархеологов // Этнографическое обозрение. -
1998. - № 1.- С. 3-14.
2. Этноархеологическое направление в омской исторической науке //
История и культура Сибири. - Омск, 1996. - С. 110-115.
3. McCall, G. S. (2012). Ethnoarchaeology and the organization of lithic
technology. Journal of Archaeological Research, 20(2), 157-203.
4. Karimov I.A. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.-T.: O`zbekiston,1997. b.102
5. Stiles, Daniel (1977). "Ethnoarchaeology: A Discussion of Methods and
Applications". Man . 12 (1): 87–89.
6. David, Nicholas; Kramer, Carol (2001). Ethnoarchaeology in
action (Digitally repr., with corr. ed.). New York: Cambridge University
Press . pp. 9-12 .
7. Ascher, Robert (Winter 1961). "Analogy in Archaeological
Interpretation". Southwestern Journal of Anthropology . 17 (4): 217–225.
8. Gould, Richard; Koster, Dorothy; Sontz, Ann (1971). "The Lithic
Assemblage of the Western Desert Aborigines of Australia". American
Antiquity . 36 (2): 130-131.
9. Lane, Paul. Barbarous Tribes and Unrewarding Gyration? The Changing
Role of Ethnographic Imagination in African Archaeology . Blackwell .
10. Очерки социальной философии. - СПб: Изд-во Санкт-Петербугск. ун-
та, 1998. - С. 71-72.
11. Шнирельман В.А. Этноархеология - 70-е годы // Советская этнография.
- 1984. - № 2. - С. 112.
34

DALVARZINTEPA ARXEOLOGIK YODGORLIGINING ETNOGRAFIK MATERIALLARI

Купить