“ Daryolar” mavzusini ta`lim texnologiyalari asosida o`qitishga doir - Geografiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	1.1MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Geografiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

“ Daryolar” mavzusini ta`lim texnologiyalari asosida o`qitishga doir

Sotib olish

Daryolar mavzusini ta`lim texnologiyalari asosida o`qitishga doir“ ”
K I R I S H

I Bob. KADRLARNI TAYYORLASHDA YANGI TA`LIM
TEXNOLOGIYALARINING O`RNI
1.1.
Innavatsion texnologiyalar tushunchasi
1. 2.
Zamonaviy geografiya darslarida innavatsion ta`limning
o`rni
1. 3.
Geografiya ta`limini amalga oshirishda interfaol usullardan
foydalanish
II Bob. DARYOLAR MAVZUSINI TA LIM TENNOLOGIYALARI
“ ” ”
ASOSIDA O`ITISHGA DOIR
2.1
Daryolar haqida ma`lumotlar
2.2
Daryolar mavzusini ta`lim texnologiyalari asosida o`qitish
2.3
“Ko`l va muzliklar ” mavzusini ta`lim texologiyalari asosida
o`qitish
2.4
O`zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va ularni
muhofaza qilish.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
ILOVALAR
K I R I SH

Ta`limni tarbiyadan, tarbiyani esa–
ta`limdan ajratib bo`lmaydi-bu sharqona
qarash, sharqona hayot falsafasi.
I.A. KARIMOV
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. Mamlakatimizda mustaqillikdan
so`nggi davrlarda ta`lim sohasida ham katta o`zgarishlar ro`y berdi. Bugungi
kunda yosh avlodni zamon ruhi va talabi hamda ishlab chiqarish ehtiyojlariga
to`liq javob beradigan darajada o`qitish va tarbiyalash Ta`lim to`g`risida gi qonun
“ ”
va Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi ning asosiy talabi hisoblanadi. Belgilangan
“ ”
ushbu vazifalar ta`lim va tarbiya tizimidagi barcha bo`g`inlarning o`zaro
hamkorligi asosida amalga oshirilmoqda. O`zbekiston o`z istiqlol va taraqqiyot
yo`lidan rivojlanib, xalqaro maydonda o`zining munosib o`rnini topmoqda.
Davlatimizning mustaqil taraqqiyot yo`lini ta`minlash uchun ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy, madaniy va ma`rifiy sohalarda chuqur islohotlar amalga oshirilmoqda.
Jamiyat va inson manfaatiga qaratilgan bu islohotlarning samarasi bevosita ta`lim
tizimida tayyorlanayotgan mutaxassis kadrlarning salohiyatiga bog`liqdir. Bu
mavzuning dolzarbligini bildiradi.
Shu bois mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab sifatli kadrlar
tayyorlashga qodir milliy asosga qurilgan va jahondagi ilg`or davlatlar ta`limi
taraqqiyoti tajribalariga tayanadigan kadrlar tayyorlash tizimini yaratish asosiy
vazifalaridan biriga aylandi. Ta`lim-tarbiyaning mazmuni, maqsad va vazifalari
davrlar o`tishi bilan kengayib borishi natijasida uning shakl va usullari ham
takomillashib, hozirda inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari shu faoliyatdan
ko`zda to`tilgan maqsadlarni to`liq amalga oshirish imkoniyatini beruvchi yaxlit
tizimga, yangi texnologiyalarga aylanib bormoqda. 1997 yilda qabul qilingan
O`zbekiston Respublikasining Ta`lim to`g`risida gi qonuni va Kadrlar tayyorlash
“ ” “
milliy dasturi milliy ta`lim taraqqiyoti va milliy kadrlar tayyorlash tizimi
”
istiqbollarini belgilovchi hujjat sifatida bu sohadagi ishlarni rivojlantirishda yana
bir tarixiy davr boshlanishiga zamin yaratdi.
3

Bugungi kun ta`lim tizimining talablaridan kelib chiqqan holda innavatsion
texnolgiyalardan geografiya darslarida mavzuga mos turda saralab olish va olib
borishdan ko`zda to`tiladigan maqsadlar quyidagicha taqsimlanadi:
-o`quvchilarning geografiya faniga va u orqali o`zi yashayotgan o`lka
tabiatiga mexr-muxabbatni shakllantirish,
-ularning nazariy bilimlarni chuqur o`rganishida, o`zicha fikrlay olishi
hamda o`rganilgan bilimlarni amalda bajara olishida muhim o`rinni egallash;
-o`rganilayotgan mavzuni yengil o`zlashtira olishga yordam berish va
boshqada shunga o`xshagan ahamiyatli vazifalarini o`z ishiga oladi.
Bu haqda Prezidentimiz I.A.Karimov «Aql zakovatli, yuksak ma`naviyatli
kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo`ygan maqsadlarga erisha olamiz,
yurtimizda farovonlik va taraqqiyot qaror topadi 1
» deb ko`rsatganining o`zi
jamiyatmizning yuksalishida va uning rivojlanishida ilmning boshqa sohalari bilan
bir qatorda zamonaviy geografiyaning ham tutgan o`rni aloxida e`tiborga loyiq.
2012 yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2011 yilning asosiy
yakunlari va 2012 yilda O`zbekistonni ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning–
ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan vazirlar mahkamasining majlisidagi
ma`ruzasi. Umumta`lim maktablarining moddiy texnik bazasini mustahkamlash
borasida katta ishlar amalgam oshirildi. Eng zamonaviy o`quv va laboratoriya
jihozlari bilan ta`nimlangan 46 ming 300 dan ortiq o`quvchiga mo`ljallangan 166
ta yangi maktab qurildi va rekonstruksiya qilindi, 151 ta maktab capital
ta`mirlandi. Mamlakatimizdagi 852 ta maktabda zamonaviy o`quv kompyuter
sinflari tashkil etildi.
Tadqiqotning o`rganilganlik darajasi. Mavzuni o`rganishda an`naviy va
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni yosh avlodni tarbiyalashdagi ahamiyati
haqida tadqiqot ishi olib borgan olimlarning ( Eshmuhammedov R., Abduqodirov
A., Majidova N., Majidova A., Qorayev S., Musayev P.,Qurbonniyozov R.) ilmiy
ish natijalarida va Qashqadaryo viloyatini geografiyasini o`rgangan Qarshi Davlat
1
I.A. Karimov Yuksak ma naviya
“ ’ t -yengilmas kuch . Toshkent Ma naviyat -2008 62-bet. ” “ ’ ”
4

universiteti Geografiya kafedrasi professor-o`qituvchilari Hayitov A., Mamatov
A., Abdullayev S.va boshqalarning ilmiy ishlaridan hamda geografiya o`qitish
bo`yicha malaka oshirish va qayta tayyorlash instituti tadqiqotchilaridan Jumayeva
R., Murodova N. tomonidan o`qitishning optimal usullari tahlil qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Geografiya darslarida zamonaviy
axborot texnologiyalaridan foydalanish va pedagogik texnologiyalarni qo`llash,
mashg`ulot samaradorligi uchun ko`rgazmali materiallardan foydalanish, savol-
javoblar o`tkazish, mavzu uchun metodik ochqich vazifasini bajaruvchi
elementlarni topa olish bilan tavsiflanadi. Geografiya faniga qiziquvchan
o`quvchilarni ekologik, iqtisodiy, estetik yo`nalishda va vatanparvarlikka
tarbiyalash. Buning uchun mahalliy materiallardan foydalangan holda mashg`ulot
otkazish maqsadga muvofiq bo`ladi.
Tadqiqot obyekti. 5- sinf geografiya darsligidagi Daryolar mavzusini“ ”
m ahalliy materiallardan foydalanib, o`quvchilarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash jarayoni.
Tadqiqotning predmeti. 5-sinf geografiya darslarida Daryolar mavzusini
“ ”
mamakat va Qashqadaryo viloyatining materiallaridan foydalanib o`quvchilarni
vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning mazmuni, shakllari, usul va metodlari.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
- Geografiya darslarida innovatsion talimning o`rni;
- Geografiya darslarida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish;
- Geografiya ta`limini amalga oshirishda interaktiv usullardan foydalanish;
- kadrlarni tayyorlashda yangi ta`lim texnologiyalarining o`rni ni o`rganish;
- Daryolar mavzusini
“ ” geografiya darslarida mahalliy materiallardan ta`lim
texnologiyalari asosida foydalanishni amalga oshirish;
- O`quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda mahalliy materiallardan
foydalanish;
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot usullari. Olib borilayotgan ilmiy ishda
Geografiya darslarida innovatsion talimning o`rni, zamonaviy axborot
5

texnologiyalaridan foydalanish, geografiya ta`limini amalga oshirishda interaktiv
usullardan foydalanish asosida tizimli tahlil qilingan.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asoslari. Olib borilayotgan ilmiy
ishda geografiya va pedagogik ta`lim texnologiyalarining fundamental
adabiyotlari va hukumatimiz tomonidan joriy etilgan farmonlari, O`zbekiston
Respublikasi Kadrlar Tayyorlash Milliy dasturi, Ta`lim to`g`risida gi qonunlari,“ ”
Prezident I.A. Karimovning ta`lim haqidagi ma`ro`zalari va asarlari BMI ning
metodologik asosini tashkil qiladi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Geografiya ta`limida o`qituvchi
o`quvchilarni faollashtiradigan o`zi va o`rganishi uchun qulay bo`lgan usul va
uslublarni, o`qitish shakllarini, vaziyatlarini izlaydi, zamonaviy pedagogik
texnologiyaga suyanib, o`quv jarayoni samaradorligini oshirish. O`quvchilarni
mustaqil fikrlashga o`rgatib, o`quv jarayonining yuqori sifat va samaradorligiga
erishishni ta`minlash.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy-amaliy ahamiyati. Geografiya keng
qamrovli fan bo`lib, o`quvchilarga bilim berganda tabiat va jamiyat orasidagi
aloqadorlik ularning ongiga singdirib boriladi. Ilg`or pedagogik texnologiyalardan
foydalanish-o`quvchilarni o`zini-o`zi boshqarishga, mavzu to`g`risidagi
axborotlarni kengroq o`zatish va qabul qilishga, dars mobaynida monitoring olib
borishga, o`quvchilarni vatanparvarlik g`oyalari bilan tarbiyalash va yana bir
qancha insoniy fazilatlar bilan ta`lim-tarbiya berishga xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va jadvallardan
iborat.
6

I BOB. KADRLARNI TAYYORLASHDA YANGI TA`LIM
TEXNOLOGIYALARINING O`RNI
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi tasodifan paydo bo`lgani yo`q-bu“ ”
aynanshu halqimizning qon-qoniga singigan ma`rifat qonuniyatining davomi. 1
I.A. KARIMOV
Bir narsa ravshan-ishchilar va injener texnik kadrlar tayyorlashning
“ –
tarkib topgan sistemasini tubdan yangilash talab qilinadi...
Bir narsa ravshan-ishchilar va injener texnik kadrlar tayyorlashning tarkib
“ –
topgan sistemasini tubdan yangilash talab qilinadi...
Moddiy bazani mustahkamlash, kadrlar masalasi, ma`naviy ehtiyojlar-
bularning hammasi diqqat-e`tiborimizda bo`lishi kerak. bu gap tarixiy va madaniy
meros masalalariga, asossiz tarzda unutib yuborilgan xalq an`analarini va
udumlarini tiklashga ham to`la taalluqlidir .
” 2
1.1. Innavatsion texnologiyalar tushunchasi
Mamlakatimizda mustaqillikdan so`nggi davrlarda ta`lim sohasida ham katta
o`zgarishlar ro`y berdi. «Ta`lim xaqidagi qonun», «Kadrlar tayorlash milliy
dasturi» ning oldiga qo`yilgan ustivor vazifalariga yosh avlodga chuqur bilim va
tarbiya berish, barkamol insonlarni voyaga yetkazish bo`lib xisoblanadi.
Zamonaviy geografiyani o`qitishda innovatsion texnolgiyalardan samarali
foydalana olish eng birinchi navbatda o`qituvchining faoliyatiga, nazariy bilim
darajasiga, tashkillashtirish qobiliyatiga va pedagogik mahoratiga bog`liq.
Geografiya darslarni o`qitishda avvaldan takomillashtirilgan ta`lim metodlari:
ogzaki bayon, suhbat, darslik va qo`shimcha adabiyotlar bilan ishlash, ko`zatish va
tajriba, amaliy ishlar va shuning bilan bir qatorda innovatsion texnologiyalardan
to`g`ri foydalana bilish- bu o`quvchiilarning fikrlarni oydinlashtiradi, darsga
jadalligini orttiradi.
Innovatsiya bu inglizcha «yangilik kiritish» degan tushuncha bo`lib, o`qituvchi
–
tomonidan geografiya darsida yangiliklar, interfaol metodlar bilan boyitilib,
to`ldirilib borilishi kerak.
Bu metodlar alohida emas, bir-birlari bilan bog`lik xolda olib borilishi
natijasida mavzuni tushuntirish vaqtida amalga oshirilib boriladi.
7

Ta`lim-tarbiya mazmuni, maqsad va vazifalari davrlar o`tishi bilan kengayib
borishi natijasida uning shakl va usullari xam takomillashib bormoqda. Hozirgi
inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari shu faoliyatdan ko`zda tutilgan maqsadlarni
to`liq amalga oshirish imkoniyatini beruvchi yaxlit tizimga, yangi texnologiyalarga
aylanib bormokda. Xuddi shu kabi ta`lim-tarbiya soxasida xam sungi yillarda
pedagogik texnologiyaga amal qilina boshladi.
Ishlab chiqarishdagi texnologiyada turli materiallarga ishlov berish tegishli
kasb ustalari tomonidan amalga oshiriladi. Pedagogik texnologiyaning mazmuni
esa o`qituvchi, tarbiyachi tomonidan o`quvchiga aqliy, ruxiy, axloqiy haqiqatdan
turli usulda ta`sir o`tkazishdan iborat.
Pedagogik texnologiya tushunchasi XX- asrda paydo bo`ldi va turli rivojlanish
boskichlaridan utib kelmokda.
Dastlab bu tushuncha 1940-yillardan 50-yillar o`rtasigacha ta`lim“
texnologiyasi deb qo`llanib, o`quv jarayonida texnika vositalaridan foydalanishni
”
ifoda kilgan.
1980-yillarning boshidan pedagogik texnologiya deb ta`limning kompyuterli
va axborot texnologiyalarini yaratishga aytilgan.
Pedagogik texnologiya tushunchasini ikki xil izohlash mumkin: birinchidan,
uning o`quv jarayonida texnika vositalaridan foydalanishning kengayib borishini
ifodalashi nazarda tutilib, ta`limdagi o`qitishdagi texnologiya deb nomlash
mumkin bo`lsa, ikkinchidan bu tushuncha o`quv jarayonining o`zini kurish
texnologiyasini bildiradi deb xulosa chiqarish mumkin.
Pedagogik texnologiyaning xam turli ta ` riflari mavjud:
Texnologiya-biror ishda, san`atda qo`llaniladigan usullar, yo`llar yig ` indisi.
Pedagogik texnologiya-o`qitishning, ta`limning shakllari, metodlari, usullari,
yo`llari tarbiyaviy vositalarning maxsus yig`indisi va joylashuvini belgilovchi
psixologik tatiblar majmuasi, u pedagogik jarayonning tashkiliy-uslubiy
vositalaridan iborat. (b. T. Ligachyov)
Pedagogik texnologiya-ta`limning rejalashtiriladigan natijalariga erishish
jarayoni tafsiloti.
8

Pedagogik texnologiya-o`quv jarayonining o`quvchilar va o`qituvchi uchun
so`zsiz kulay sharoitlar ta`minlash, tashkil qilish, o`tkazish bo`yicha hamma
detallari o`ylab chiqilgan birgalikdagi pedagogik faoliyat modeli. (V. M.
Makaxov)
Pedagogik texnologiya-bu o`qituvchining o`qitish vositalari yordamida
o`quvchilarga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta`sir ko`rsatish va bu faoliyat
maxsuli sifatida ularda oldinda belgilangan sifatlarni shakllantirish jarayonidir. (N.
Saidaxmedov)
Pedagogik texnologiya-bu o`qitishda o`ziga xos yangicha (innavatsion)
yondashuvdir. U pedagogikadagi ijtimoiy muhandislik tafakkurining ifodalanishi,
ta`lim jarayonining muayyan standartlashuvi xisoblanadi. (B. L. Farberman)
Hozir ta`lim-tarbiya rivojlanib borayotgan yo`nalishlaridan biri zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni o`quv jarayonida qo`llash bo`lib, uni amalga oshirish
dolzarb vazifalardan biridir. Ma`lumki ta`lim-tarbiya jarayoni katta avlod
tomonidan o`z bilim va tajribalarini usib kelayotgan avlodga o`rgatishdan iborat
bo`lib, bu jarayonda inson xayoti uchun zarur axborotlarni avloddan-avlodga
o`zatish amalga oshiriladi.
Ta`lim-tarbiya jarayonining mazmuni o`qituvchining o`quvchiga
yetkazayotgan bilim saviyasining samaradorligini tashkil etadi. Shunday ekan,
o`qituvchi yangi pedagogik texnologiyaning mazmun-moxiyatini chuqur anglagan
xolda, uni asos qilib, yangicha metod va usullar orqali dars o`tishi zarurdir.
Garchand, fan va texnikaning jadal rivojlanishi mustaqil mamlakatimizda
sanoat va qishloq xo`jalik ishlab chiqarishning qiyofasini tubdan o`zgartirib
yubormoqda.
Hozirgi zamon ishlab chiqarishdagi ko`pgina kasblar faqat ma`lumotli
kishilarnigina emas, yuksak rivojlangan ijodiy qobiliyatga ega kishilarni jalb
qilishni talab qilmoqda.
O`quv jarayoniga tadbiq etilayotgan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ ”
xamda umumiy o`rta ta`lim muassasalari uchun yaratilgan Davlat ta`lim
“
standarti da o`quvchilarning bilishlari zarur bo`lgan majburiy bilimlar hajmi aniq
”
9

kursatilgan. Ularni o`quvchilarga yetkazish, o`quvchilarngi faqat puxta bilim
olibgina kolmay, balki mustaqil ravishda o`qib olish va ijodiy izlanishga
yo`naltirish, usullardagi qobiliyatni rivojlantira borish ko`nikmalarini orttira olish
uchun o`qituvchilar yangi pedagogik texnologiya asosida pedagogikaning turli
shakl va usullaridan foydalana olishlari zarur bo`ladi.
Uzluksiz geografik ta`lim milliy ta`lim tizimining barcha bosqichlarini
o`zida qamrab oluvchi va iyerarxik pog`ona joylashtiruvchi bilim berishni
oddiydan murakkab tomonga olib boruvchi kadrlar tayyorlash tuzilmasi va uning
faoliyat ko`rsatishi mumkin. Maktabgacha ta`lim muassasalarida bolalar ko`ziga
yaqqol tashlanayotgan ularni Atrof-olamga sayohat ruknida bolalarga ochiq“ ”
havoda tanishtiruv sohalarini saoatlarini o`tkazish va rasmlar chizdirish tavsiya
etiladi. Barchada esa bolalarga ochiq havoda tanishtiruv soatlarini o`tkazish va
rasmlar chizdirish tavsiya etiladi. Bog`chada esa bolalarga atrof olam haqidagi
she`rlarni yodlatish va turli o`yinlarni o`ynatish lozim. Ertaliklarni nafaqat milliy
“ ”
bayramlarga, balki 22-mart xalqaro suv kuni, 22-aprel xalqaro Yer planetasi kuni,
5-iyun butun jahon atrof muhitni muhofaza qilish kuni, 22-sentabr-Xalqaro turizm
kuni, 6-oktabr-Yashash hududlarini muhofaza qilish kuniga bag`ishlangan
”
o`tkazish mumkin. Geografik bilimlarga oid ilk tasavvurlar aynan bola atrofidagi
damni his etishdan boshlanadi. Buning metodik jihatlarini yaratish O`zbekiston
Respublikasi Ta`lim Vazirligi tasarrufidagi tegishli o`quv-metodik bo`linmalar
tomonidan ishlab chiqilishi lozim.
Umumiy o`rta maktab o`z nomi bilan umumiy, shuning uchun ham unda
o`qitilayotgan Geografiya mantiqan umumiy bo`lmog`i lozim. Chunki yo`qorida
“ ”
ko`rindiki, u nafaqat janubiy yoki iqtisodiy geografiyadan balki o`nlab boshqa
fanlardan tarkib topgan geografik fanlar tizimidan iborat. U o`z aksini uzluksiz
ta`lim bosqichlarida topishi lozim.
Tabiiy yo`nalishdagi ixtisoslashgan maktablarda geografik ta`lim 1-sinfdan
umumta`lim maktablarida esa 5-sinfdan boshlangani ma`qul. Maktabda
umumlashtirilgan geografiya hozirgidek tabiiy va iqtisodiy geografik bilimlarni
berishga asoslanmaydi.
10

Yoshlarga ta`lim-tarbiya berishning murakkab vazifalarini xal etish o`qituvchining
goyaviy e`tikodi, kasb maxoratiga, san`ati, iste`dodi va ma`naviyatiga xal qiluvchi
darajada bog`liqdir. Xaqiqatdan o`qituvchisiz jamiyat taraqqiyotini, uning
kelajagini tasavvur etish qiyin.
Ta`lim-tarbiya jarayonini turni tashkil etish uchun barcha mavjud
imkoniyatlarni safarbar etish o`qituvchilarning birinchi navbatdagi vazifalaridan
biridir.
Xar bir pedagog shuni doim esda tutishi kerakki, dars o`quv tarbiya
jarayonining asosiy formasidir. Hozirgi zamon tarbiyasining barcha jarayonlari
o`quvchilarni mustaqil fikrlashga va mustaqil ijod qilishga o`rgatishdan iboratdir.
Innovatsiya lotincha so`z bo`lib «yangilikni kiritaman, tadbiq etaman,–
o`zgartiraman » degan ma`nolarni bildiradi.
Innavatsion usullar: modellashtirish. (treynirovka), namoyish qilish, kichik
guruhlarda ishlash, aqliy hujum, tanqidiy tafakkur, debatlar, nuqtai nazarining
bo`lsin, har kim har kimga o`rgatadi, rolli o`yinlar, muayyan holatni (vaziyatni),
modifikatsiyalangan ma`ruza, o`yinlar, bingo, axborot texnologiyalari
(kompyuter) yordamida.
Biz o`qituvchilar dars jarayonida birinchi navbatda o`quvchilardan fanlardan
chuqur va mustahkam bilim berish bilan birga, ularda bilimga qiziqishni, mexnat
qilishga ehtiyojni tarbiyalab borishni ko`zda tutamiz.
Hozirgi zamon darsi 3 ta maqsadni: ta`lim, tarbiya va rivojlantirish
maqsadlarini ko`zda tutadi. Hozirgi zamon darsiga qo`yiladigan eng muhim
talablardan biri xar bir darsda tanlanadigan mavzuning ilmiy asoslangan
bulishidir, ya`ni darsdan ko`zlangan maqsad xamda o`quvchilar imkoniyatini
xisobga olgan xolda mavzu hajmini belgilash, uning murakkabligini aniqlash,
o`tiladigan mavzu bilan boglash o`quvchilarga beriladigan topshiriq va mustaqil
ishlarni ketma-ketligini aniqlash, darsda kerak bo`ladigan jixozlarni belgilash va
ko`rgazmali qurollar bilan boyitish, kushimcha axborot texnologiyalaridan
foydalangan xolda darsda muammoli vaziyatni yaratishdir.
11

Darsga qo`yiladigan asosiy talablardan biri ta`lim metodlari va usullarini–
bir-biri bilan mustaxkam boglab olib borish samaradorligini oshirishdir.
Darsga qo`yiladigan asosiy talablardan yana biri-barcha didaktik vazifalar
darsning o`zida xal etilishi, uyga beriladigan vazifalar o`quvchilarning darsda
oladigan bilimlarining mantikiy davomi bulishi kerak.
Dars davomida o`qituvchi o`quvchilarning jismoniy holatini, ijodkorligini,
tez fikrlashlarini xisobga olishi kerak. O`tilgan xar bir darsning o`quvchilar bilan
birga tahlil qilib borilishi xam yaxshi natija beradi.
Eng asosiysi o`quvchi dars o`tishi innavatsion usullardan foydalansa
maqsadga muvofik bo`ladi.
Debatlar o`z nuqtai nazarini asoslashda sinfdagi barcha o`quvchilarning
–
baxslashuvda faol ishtirok etishini ta`minlovchi o`qitish uslubidir. Bu uslubdagi
foydalanish tanqidiy tafakkurni rivojlantiradi. O`quvchi o`z nuqtai nazarini rad
etishi kerak. Bahs haqiqatni yuzaga keltirgani bois o`qituvchi sinfni ikki guruhga
bo`lgan holda munozarani atayin avj oldiradi. (guruhlarga bir-biriga zid nuqtai-
nazarlarni aytadi, bahsli topshiriqlar beradi). Bu usul yozma xolda olib borilsa,
yozma debatlar bo`ladi.
Qo`llanilishi.
-Bahsda o`quvchilarning faol ishtiroki ta`minlanganda;
-Muammoni hal qilishda mohirlikka o`rgatishda;
-Fikrni aniq va qisqa ifodalashga imkon berilganda.
Afzalligi:
-O`quvchilarni baxslashishga o`rgatadi;
-Munozara ma ` daniyatiga o`rgatadi;
-Asoslab berish malakasini oshiradi.
Demak, yuqoridagilarni tajribada qo`llab, o`rganib, o`quvchilarning
ko`nikma, malaka me`yorini quyidagicha belgilash mumkin:
Nimani o`q idim? (o`qiganda) 10 %
Nimani eshitdim? (eshitganda) 20 %
Nimani ko`rdim? (ko`rganda) 30 %
12

Nimani eshitdim va ko`rdim? 50 %
Muhokama, baxs-munozara. 70 %
Shaxsan o`zim bajardim. 80 %
Ustoz bilan birga bajardim. 90 %
Yuqoridagilardan xulosa qilib shuni aytish mumkinki, innavatsion usullarni
qo`llab dars o`tilganda sinfda, o`zlashtirmaydigan o`quvchi qolmaydi. Deyarli
barcha o`quvchilar dars jarayoniga jalb etilib, ularning darsga qiziqishlari ortadi.
O`quvchilarning kelgusida mustaqil bilim olishlariga, hunar o`rganishlariga
imkon yaratiladi.
O`qituvchi tomonidan klaster (tarmoqlar) uslubi har bir darsda o`quvchiilar
bilan birgalikda aloqalarni ko`rsatish uchun foydalanilsa, bu qulay va ixcham uslub
bo`lib hisoblanadi.
Innovatsion texnologiyalardan «Skarabey», «Bumerang», «Veer», «FSMU»
texnologiyalari murakkab ko`rinishlari bilan ajralib turadi. Masalan, «FSMU»
F-fikrni bayonlash
S- sababini ko`rsatish (fikrning)
M-misol (misol bilan tushuntirish)
U- umumlashtirish (fikrni)
Innovatsion texnologiyalarning dars vaqtida emas, balki sinfdan tashqari
ishlarda rejalashtirish va o`tkazish o`quvchiilarning nazariy bilimlarini amaliyotda
mustahkamlashga asos bo`ladi. Bunda maktabdagi va «maktabdan tashqari ta`lim»
muassasalarida, «Yosh geograflar» to`garaklarida, aynan modulli
texnologiyalaridan foydalanib, quyidagi mavzularda sinfdan tashqari ishlarni
tashkillashtirishsa bo`ladi.
1.2. Zamonaviy geografiyani o`qitishda interfaol usullardan foydalanish
Mustaqillikning dastlabki yillarida ta`lim sohasini rivojlantirishga katta
e`tibor qaratildi. Ta`lim tizimi uchun 1997 2009 yillarda yiliga yalpi ichki–
13

mahsulotning 9 10 % i va davlat byudjeti xarajatlarining 23 -29 % i sarflandi.–
Jumladan, 2005 yilning 23 noyabrida 2006 2010 yillarda kasb hunar
– “ – ” –
kollejlari va akademik litseylar bitiruvchilarini sifatli tayyorlash va mehnatidan
foydalanish bo`yicha namunali hududiy dastur ishlab chiqildi
Interfaol (
“ Inter bu o`zaro, ast harakat qilmoq) o`zaro ” – “ ” – –
harakat qilmoq yoki kim bilandir suhbat, muloqot tartibida bo`lishini
anglatadi . Boshqacha so`z bilan aytganda, o`qitishning interfaol uslubiyotlari
–
bilish va kommunikativ faoliyatini tashkil etishning maxsus shakli bo`lib, unda
ta`lim oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo`ladilar, ular biladigan va
o`ylayotgan narsalarini tushuntirish va fikrlash imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Interfaol darslarda o`qituvchining o`rni qisman talaba (o`quvchi)larning faoliyatini
dars maqsadiga erishishiga yo`naltirishiga olib keladi. Bu uslublarning o`ziga
xosligi shundaki, ular faqat pedagog va talaba (o`quvchi)larning birgalikda
faoliyat ko`rsatishi orqali amalga oshirilsdi.
Umumiy o`rta ta`limning Davlat standarti o`quvchilar umumta`lim
tayyorgarligiga, saviyasiga qo`yiladigan majburiy minimal darajasini belgilab
beradi. Davlat ta`lim standartiga sharqda geografiya ta`liminig maqsad va
vazifalarini aniq va qat`iy qilib belgilangan: Geografiya insoniyat yashovchi
“
sayyora, ya`ni Yer haqida to`liq tasavvur hosil qilish uchun ma`lumot berishga
qaratilgan yagona o`quv fanidir. Geografiya ta`limi yer kurrasida ro`y beruvchi
tabiiy va ijtimoiy - iqtisodiy jarayonlar va hodisalarni o`rgatadi. Geografiya
ta`limi o`quvchilarda , Yer haqidagi ilmiy dunyoqarashlarni shakllantiradi,
…
ijtimoiy - iqtisodiy bilimlarni tarkib toptiradi, Yer kurrasining tabiiy manzarasi
…
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, aholi turmush darajasini ko`tarish, atrof
muhit holatini yaxshilash vositalari va usullari haqida mantiqiy fikrlashga
–
o`rgatadi. Binobarin, geografiya ta`limi o`quvchilarda umuminsoniy
madaniyatning tarkibiy qismi bo`lgan geografik madaniyatni tarbiyalaydi deb
”
alohida ta`kidlangan. Darhaqiqat, hartaraflama bilimga ega bo`lgan, mantiqiy
fikrlaydigan bo`lajak O`zbekiston fuqarolarini kamol toptirishdek o`ta ma`sulyatli
ishda-O`zbekiston ta`lim tizimida geografiya faniga juda katta vazifa
14

yuklatilgan.Geografiya o`quv fani sifatida Yer kurrasining tabiiy manzarasi “ ” –
materiklar, okeanlar, tog`lar, tekisliklarning bir- biriga nisbatan joylashuvi,
“
Olamni idrok etishning moddiy va ma`naviy madaniyatda ifodalanishini tabiiy
”–
resurslardan foydalanish usullari, tabiat boyliklarining ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishga ta`sirsini o`rgatadi. O`rta maktab bitiruvchilarining tayyorgarlik
darajasiga qoyiladigan talablar ayta ( ko`rsata) olishi, aniqlay ( o`lchay )olishlari
–
tasirlay olishi, tushuntira olishlari va bashorat qila olishlari - o`quvchilar egallashi
shart bo`lgan ko`nikma va malakalar kabi ko`rsatkichlarda ifodalanadi. Bunday
ko`p qirrali vazifani bajarish uchun geografiya o`qituvchisidan na faqat o`zi
o`qiyotgan fanlarning ilmiy nazariy va uslubiy asoslarini, balki tabiiy va
–
ijtimoiy -iqtisodiy fanlarning qator qonunlarni chuqur o`zlashtirgan bo`lishi ham
talab etiladi. Shu taqlid chuqur mazmunli masalalarning mohiyatini atroflicha
bilishni talab etadigan mavzular 5 sinf Boshlang`ich tabiiy geografiya”
– “
kursidagi Litosfera (Yerning tosh qobig`i) va 6- sinf Materiklar va okeanlar
“ ” “
tabiiy geografiyasi dagi Geografik qobiqing vertikal tuzilishi nomli ikkinchi
” “ ”
mavzuning Litosfera va Yer relyefi, yer po`sti, litosfera plitalari va Yerning
“
geosinklinal mintaqalari ni o`rganish mashg`ulotlaridir. Ushbu murakka darslarni
”
olib borish va Yer planetasining materik ko`tarilmalari va okean botiqlarining
hozirgi qiyofasi haqida o`quvchida bilim va ko`rsata olish ko`nikmasini hosil qilish
uchun tektonika, tarixiy geologiya, mineralogiya, paleontologiya, radiogeologiya
va boshqa sohalardan yaxshi xabardor bolish zarur. Shu bilan birga dars o`tishning
an`anaviy va qator interfaol usullaridan foydalanishga to`g`ri keladi.
O`quv jarayonida geografiya ta`limini zamonaviy ta`lim texnologiyalari
asosida olib borishda interaktiv usullardan foydalanish muhim ro`l o`ynaydi.
O`qitishning interaktiv usuli yordamida o`quv jarayoni to`g`ri tashkil etish
kerakki, bunda sinfda talim oluvchilarning o`qish ,bilim olish jarayoniga to`la jalb
etiladi. Ular o`zlari o`ylagan va bilgan barcha narsalar to`g`risida erkin fikr
yuritish imkoniyatga ega bo`ladilar. Ya`ni mavzu materiallarini idrok etish va
o`zlashtirish jarayonida o`quvchi va o`qituvchilarning birgalikdagi faolyati
natijasida jaroyani tashkul etiladi.Bu jarayonda o`quvchilar o`zlarini alohida
15

individual hissasini qo`shadi. O`quvchilar o`z fikrlari, bilimi faoliyati,dunyo
qarashi yangi mavzuga oid bo`lgan tasovurlari bian o`rtoqlashadilar. Bu jarayon
o`quvchilarning o`zaro ittifoqligi qo`llab quvvatlash muhitida amalga oshadi. –
Interaktiv uslublar g`oyalarning ustunligi,yagonaligini vaqtincha inkor etadi
Talim jarayonida o`quvchilar tanqidiy fikrlashni o`rganadilar. Bundan
tashqari, o`quvchilar tomonidan aytilgan al`ternativ fikrlarni taroziga solib ko`rish
oylab xulosa chiqarish, bahs-munozarasida ishtirok etish, o`z fikrini bayon qilib
berishni o`rganadilar. Bundan tashqari, o`quvchilar tomonidan aytilgan al`ternativ
fikrlarni taroziga solib ko`rish oylab xulosa chiqarish, bahs-munozarasida ishtirok
etish, o`z fikrini bayon qilib berishni o`rganadilar.
Bu uslubni amalga oshirishda o`qituvchi, o`quvchilar darsni tashkil etishda
yakka juft, holatda amalga oshiriladi.
O`qituvchi interaktiv uslubni amalga oshirish uchun puxta tayyorgarlik
ko`rish kerak:
1. Sinf xonasi dars jarayoni uchun tayyor bo`lish kerak. Kerakli materiallar
oldindan tayyorlanishi lozim.
2. Bu jarayonni amalga oshirishda vaqtni o`quvchilar bilan kelishilgan holda
to`g`ri taqsimlash lozim.
3. O`quvchilar guruhlarga bo`lishda birinchi ixtiyoriy holat, keyin esa
tasodifiy holatga bo`lish kerak. Chunki yaxshi, aktiv o`quvchilar bir guruhga
to`planib qolishi mumkin. Buni oldini olish lozim.
4. Darsda o`quvchilarni guruhlarda bo`lishda, o`quvchilarning psixologik
holatini hisobga olish kerak. Bu jarayonni tashkil etish juda nozik bo`lib, darsni
qanday o`tishni belgilab beradi. Dastlab o`quvchilar birdaniga darsga kirib
ketishga tayyor bo`lmaydilar . Fan o`qituvchisining mahorati o`quvchilarni o`ziga
jalb eta olish, so`zlashuv odobi, nutqining qandaydir o`ziga hosligi keyingi
darslarda ham shu uslublardan foydalanish kerakligini o`quvchilarda shakllantirish
lozim.
Aqliy hujum uslubi
“ “
16

Mazkur uslub muayyan mavzu yuzasidan berilgan. muommolar hal etishda
yaxshi natija beradigan uslub hisoblanadi. U dars jarayoni ishtirokchilarning
muommo xususida keng va har tomonlama fikr yuritish uchun hamda o`z
tasavurlari va g`oyalaridan ijobiy foydalanish borasida ma`lum ko`nikma hama
malakalar hosil qilishda rag`batlanitiriladi.
Dars jarayoni muvaffaqiyatli kechishi uchun quyidagi tartibda tashkil etish
mumkin .
1. O`quchilarni darsda aktiv qatnashishini tashkil etish.
2. Mavzuga oid g`oyalarni yozib borish uchun, doska va qog`ozlar
tayyorlash
3. Muommoni o`quvchilar ongiga tushunarli qilib yetkazish
4. Aqliy hujum uslubini tashkil etish.“ ”
A) Har bir o`quvchi tomonidan aytilgan fikrlarni izohlash qati`yan man etiladi
B) Erkin fikirlashi tashkil etish.
S) O`quvchilarning fikrlarini ilg`ab olish, aytilishi bilan yozib olish.
5. Fikrlarni so`rash va ularni aytilishi bilan yozib olish.
6. G`oyalar yozilgan qog`ozlar to`lsa ularni devorga ilib qo`yish.
7. O`z fikringni bildirib, yangi g`oyalarni yo`zaga kelishiga turtki berish.
8. Ayrim o`quvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar yuzasidan kulish,
piching qilish mumkin emas.
9. G`oyalar tugamaguncha ishni to`xtatish shart emas, lekin vaqt
reglamenti ham yoddan ko`tarilmasligi kerak.
Aqliy hujum uslubini guruhli, yakka tartibda, juftlik asosida tashkil etish
“ ”
mumkin. Shu asosda o`quvchilarga muayyan mavzu bo`yicha bilganlari yoki o`z
fikrlarini alohida qog`ozga mustaqil yozishni aytiladi va ikki daqiqadan so`ng,
yonma-yon o`tirgan o`quvchilar bir birlariga o`girilib yozganlarini
–
o`rtoqlashadilar va o`z ro`yxatlarini birlashtiradilar. Bunda o`quvchilarning soni
10-15 tadan oshmasligi kerak.
17

Umuman Aqliy hujum uslubi dars jarayonida o`quvchilarni“ ”
faollashtiradi, charchoqni oladi, hammani ishlashga, fikrlashga majbur qiladi. Bu
o`z o`zida ta`lim jarayonining samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi.
–
O`zining ko`plab davlatlari tomonidan asr ga olingan va ta`lim maskaniga
“ ”
o`rnashib qolayapti. Bunga sabab dasturdan o`rin olgan yo`zlab o`qitish
metodlarining faolligi, jozibaliligi va ta`sirchanligidir. Ular yordamida o`quvchilar
o`z fikrlarini erkin ifodalash, axborotlarni tanqidiy qabul qilish, jamoada ishlash,
o`z mavqeini mustahkamlash, fikrlarini himoya qilish, haq huquqlarini anglab
–
yetish kabi imkoniyatlarga tezda ega bo`ladilar. O`qituvchi esa didaktik jarayonni
qurishda bu metodlardan oqilona foydalanmog`i, ularning mavzu bo`yicha o`quv
elementlarining murakkabligi va vaqt tig`izligiga qarab chag`ishtirmog`i lozim.
O`qituvchi tomonidan o`zi o`qitayotgan fanning har bir mavzusi har bir
dars mashg`uloti bo`yicha to`zilgan yo`qoridagi kabi texnologik xarita unga fani,
predmetini yaxlit holda tasavvur etib yondoshishga, tushunishga (bir semestr, bir
o`quv yili bo`yicha) yaxlit o`quv jarayonining boshlanishi, maqsadidan tortib
erishiladigan natijaga ko`ra olishiga yordam beradi. Ayniqsa, texnologik xaritani
o`quvchi talabaning imkoniyati, ehtiyojidan kelib chiqqan holda tuzilishi, uni
–
shaxs sifatida ta`limning markaziga olib chiqishga olib keladi. Bu esa o`qitishning
samaradorligini oshirishga imkon yaratadi.
O`qitish jarayonida o`quvchi talabalarga shaxs sifatida qaralishi, turli
–
pedagogik texnologiyalar hamda zamonaviy metodlarni qo`llanilishi ularni
mustaqil, erkin fikrlashga, izlanishga, har bir masalaga ijodiy yondoshish,
mas`uliyatni sezish, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, tahlil qilish, ilmiy
adabiyotlardan unumli foydalanishga, eng asosiysi, o`qishga, fanga, pedagogga va
o`zi tanlagan kasbiga bo`lgan qiziqishlarini kuchaytiradi.
Bunday natijaga erishish amaliyotda o`quv jarayonida innovatsion va
axborot texnologiyalarni qo`llashni taqozo etadi. Ular juda xilma xildir. Biz
ulardan ba`zilari haqida to`xtalib o`tamiz va ularni o`tkazish tartibi haqida
qo`llanma beramiz. Ushbu metodik qo`llanmada keltirilgan zamonaviy metodlar
18

yoki o`qitishning samarasini oshirishga yordam beruvchi texnologik treninglar
o`quvchi talabalarda mantiqiy aqliy, ijodiy tanqidiy, mustaqil fikrlashni–
shakllantirishga, qobiliyatlarini rivojlantirishga, raqobatbardor, yetuk mutaxassis
bo`lishlariga hamda mutaxassisga kerakli bo`lgan kasbiy fazilatlarni tarbiyalashga
yordam beradi.
Interfaol (“ Inter bu o`zaro, ast harakat qilmoq) o`zaro
” – “ ” – –
harakat qilmoq yoki kim bilandir suhbat, muloqot tartibida bo`lishini
anglatadi . Boshqacha so`z bilan aytganda, o`qitishning interfaol uslubiyotlari
–
bilish va kommunikativ faoliyatini tashkil etishning mahsus shakli bo`lib, unda
ta`lim oluvchilar bilish jarayoniga jalb qilingan bo`ladilar, ular biladigan va
o`ylayotgan narsalarini tushuntirish va fikrlash imkoniyatiga ega bo`ladilar.
Interfaol darslarda o`qituvchining o`rni qisman talaba (o`quvchi)larning faoliyatini
dars maqsadiga erishishiga yo`naltirishiga olib keladi.
Bu uslublarning o`ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagog va talaba
(o`quvchi) larning birgalikda faoliyat ko`rsatishi orqali amalga oshirilsdi.
O`quv jarayonidagi pedagogik texnologiya bu aniq ketma
– –
ketlikdagi yaxlit jarayon bo`lib, u talaba (o`quvchi)larning ehtiyojidan kelib
chiqqan holda bir maqsadga yo`naltirilgan, oldindan puxta loyihalashtirilgan
va kafolatlangan natija berishiga qaratilgan pedagogik jarayondir.
Pedagogik maqsadning amalga oshishi va kafolatlangan natijaga erishish
talaba (o`quvchi)larning hamkorlikdagi faoliyati, ular qoygan maqsad, tanlangan
mazmun, uslub, shakl vositasiga, yangi texnologiyaga bog`liq.
O`quvchilarning maqsadi natijasiga erishishida qanday texnologiyalarni
tanlashlari ular ixtiyorlarida, chunki har ikkiala tomonning asosiy maqsadi aniq
maqsadga yo`naltirilgan bo`lib, bunda talaba (o`quvchi)larning bilim saviyasi,
guruh, xarakteri, sharoitiga qarab, ishlatiladigan texnologiya tanlanadi. Masalan,
natijaga erishish uchun balki kompyuter bilan ishlash lozimdir, balki film ( yoki
tarqatma materiallar, chizma va plakatlar, axborot texnologiyasi, karta, atlas) kerak
bo`ladi. Bularning hammasi talaba (o`quvchi)larga bog`liq.
19

Shu bilan birga o`quv jarayonini oldindan loyihalashtirish zarur. Bu
jarayonda o`qituvchi o`quv predmetining o`ziga xos tomonini joy va sharoitini,
eng asosiysi talaba (o`quvchi)lar va o`qituvchilarning imkoniyati va ehtiyojii va
hamkorlikdagi faoliyatini tashkil eta lishini hisobga olishlari kerak. Shundagina
kerakli kafolatlangan natijaga erishish mumkin. Qisqacha aytganda, talaba
(o`quvchi)larni ta`limning markaziga olib chiqish kerak.
Talaba esa ana shu ta`lim jarayonida bilimga ega bo`ladi. Buning uchun u
mustaqil o`qiydi, tayyorlanadi, mushohada qiladi, tasavvurlarga ega bo`ladi,
eshitganlari va o`qitganlarini sintez qiladi. Natijada bilimga ega bo`ladi.
O`quv jarayoni bilan bog`liq ta`lim sifatini belgilovchi holatlar quyidagilar:
yuqori ilmiy-pedagogik darajada dars berish, muammoli ma`ro`zalar o`qish,
darslarni savol-javob tarzida qiziqarli tashkil qilish, ilg`or pedagogik
texnologiyalardan va multimedia qo`llanmalardan foydalanish, tinglovchilarni
undaydigan, o`ylantiradigan muammolarni ular oldiga qo`yish, talabchanlik,
tinglovchilar bilan individual ishlash, ijodkorlikka undash, erkin muloqot
yuritishga, ijodiy fikrlashga o`rgatish, ilmiy izlanishga jalb qilish va boshqa
tadbirlar ta`lim ustivorligini ta`minlaydi.
Aytilganlardan kelib chiqqan holda, ta`lim texnologiyasini
loyihalashtirishdagi asosiy konseptual yondoshuvlarni keltiramiz:
Shaxsga yo`naltirilgan ta`lim. Bu ta`lim o`z mohiyatiga ko`ra ta`lim
jarayonining barcha ishtirokchilarini to`laqonli rivojlanishlarini ko`zda tutadi. Bu
esa ta`limni loyihalashtirilayotganda, albatta, ma`lum bir ta`lim oluvchining
shaxsini emas, avvalo, kelgusidagi mutaxassislik faoliyati bilan bog`liq o`qish
maqsadlaridan kelib chiqqan holda yondoshilishni nazarda tutadi.
Tizimli yondashuv. Ta`lim texnologiyasi tizimning barcha belgilarini o`zida
mujassam etmog`i lozim: jaryonning mantiqiyligi, uning barcha bo`g`inlarini
o`zaro bog`langanligi, yaxlitligi.
Faoliyatga yo`naltirilgan yondashuv. Shaxsning jarayonli sifatlarini
shakllantirishga, ta`lim oluvchining faoliyatni aktivlashtirish va intensivlashtirish,
20

o`quv jaryonida uning barcha qobiliyati va imkoniyatlari, tashabbuskorligini
ochishga yo`naltirilgan ta`limni ifodalaydi.
Dialogik yondashuv. Bu yondashuv o`quv jarayoni ishtirokchilarning
psixologik birligi va o`zaro munosabatlarini yaratish zaruriyatini bildiradi. Uning
natijasida shaxsning o`z-o`zini faollashtirishi va o`z-o`zini ko`rsata olishi kabi
ijodiy faoliyati kuchayadi.
Hamkorlikdagi ta`limni tashkil etish. Demokratlilik, tenglik, ta`lim
beruvchi va ta`lim oluvchi o`rtasidagi subektiv munosabatlarda hamkorlikni,
maqsad va faoliyat mazmunini shakllantirishda va erishilgan natijalarni baholashda
birgalikda ishlashni joriy etishga e`tiborni qaratish zarurligini bildiradi.
Muammoli ta`lim. Ta`lim mazmunini muammoli tarzda taqdim qilish orqali
ta`lim oluvchi faoliyatini aktivlashtirish usullaridan biri. Bunda ilmiy bilimni
obektiv qarama-qarshiligi va uni hal etish usullarini, dialektik mushohadani
shakllantirish va rivojlantirishni, amaliy faoliyatga ularni ijodiy tarzda qo`llashni
mustaqil ijodiy faoliyati ta`minlanadi.
Axborotni taqdim qilishning zamonaviy vositalari va usullarini qo`llash –
yangi kompyuter va axborot texnologiyalarini o`quv jarayoniga qo`llash.
Keltirilgan konseptual yo`riqlarga asoslangan holda, «Kompyuter
modellashtirish» kursining maqsadi, tuzilmasi, o`quv axborotining mazmuni va
hajmidan kelib chiqqan holda, ma`lum sharoit va o`quv rejasida o`rnatilgan vaqt
oralig`ida o`qitishni, kommunikatsiyani, axborotni va ularni birgalikdagi
boshqarishni kafolatlaydigan usullari va vositalari tanlovi amalga oshirildi.
O`qitishning usullari va texnikasi. Ma`ruza (kirish, mavzuga oid,
vizuallash), muammoviy usul, keys-stadi, pinbord, paradokslar va loyihalar
usullarii, amaliy ishlash usuli.
O`qitishni tashkil etish shakllari : dialog, muloqot hamkorlik va o`zaro
o`rganishga asoslangan frontal, kollektiv va guruh.
O`qitish vositalari o`qitishning an`anaviy shakllari (darslik, ma`ro`za matni)
bilan bir qatorda - kompyuter va axborot texnologiyalari.
21

Kommunikatsiya usullari: tinglovchilar bilan operativ teskari aloqaga
asoslangan bevosita o`zaro munosabatlar.
Teskari aloqa usullari va vositalari : kuzatish, blits-so`rov, oraliq va joriy va
yakunlovchi nazorat natijalarini tahlili asosida o`qitish diagnostikasi.
Boshqarish usullari va vositalari : o`quv mashg`uloti bosqichlarini belgilab
beruvchi texnologik karta ko`rinishidagi o`quv mashg`ulotlarini rejalashtirish,
qo`yilgan maqsadga erishishda o`qituvchi va tinglovchining birgalikdagi harakati,
nafaqat auditoriya mashg`ulotlari, balki auditoriyadan tashqari mustaqil ishlarning
nazorati.
Monitoring va baholash : o`quv mashg`ulotida ham butun kurs davomida
ham o`qitishning natijalarini rejali tarzda kuzatib borish. Kurs oxirida test
topshiriqlari yordamida tinglovchilarning bilimlari baholanadi.
Har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi va hayotiy zaruriyati
bo`lgan ta`lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. Bugungi
kunda mustaqil taraqqiyot yo`lidan borayotgan mamlakatimizning uzluksiz ta`lim
tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi sifat bosqichiga ko`tarish, unga
ilg`or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy qilish hamda ta`lim
samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko`tarildi. Ta`lim to`g`risida gi“ ”
qonun va Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi ning qabul qilinishi bilan uzluksiz
“ ”
ta`lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi yaratildi.
Uzluksiz ta`lim chuqur, har taraflama asosan ta`lim-tarbiya berish,
mutaxassis kadrlar tayyorlashning turli shakl, usul, vosita, uslub yo`nalishlarining
mukammal uyg`unligidan iboratdir.
Ta`limning barcha bosqichlariga oid umumiy pedagogik va didaktik
talabning dasturiy bilim, tasavvur va ko`nikmalari asosida mustaqil ishlash
samaradorligini takomillashtirish, ilmiy fikrlashga o`quv faniga qiziqishini
kuchaytirish, kasbiy bilimlarini chuqurlashtirish, nazariy va amaliy mashg`ulot
mobaynida ularning faolligini oshirishdan iboratdir.
22

Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish, O`zluksiz ta`lim
tizimining to`zilmasi va mazmunini zamonaviy fan yutuqlari va ijtimoiy tajribaga
tayangan holda tub islohotlarni ko`zda tutadi. Buning uchun, avvalo ta`lim
tizimining barcha shakldagi muassasalarida ta`lim jarayonini ilg`or, ilmiy-uslubiy
jihatdan asoslangan yangi va zamonaviy uslubiyot bilan amalda ta`minlash lozim.
Yosh avlodga ta`lim-tarbiya berishning maqsadi, vazifalari, mazmuni, uslubiy
talablariga ko`ra fan, texnika va ilg`or texnologik yutuqlaridan unumli foydalanish
bugungi ta`lim tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Yosh avlodni yangicha ta`lim standartlari asosida, jahon talablariga javob
beruvchi mutaxassislar qilib tarbiyalash ishi oliy o`quv yurtlarida tahsil olayotgan
yoshlar uchun yangi darsliklar, o`quv qo`llanmalari, risolalar tayyorlashning ham
yangicha uslublarini talab etmoqda. Zamonaviy kadrlar oldiga qo`yilayotgan eng
muhim vazifalardan biri - malakali mutaxassislar sifatida o`zligini, o`z
qobiliyatlari, individualligi, shaxsiy fazilat hamda xislatlarini bilgan tarzda
atrofidagilar mehnatini oqilona tashkil etish va ijtimoiy foydali mehnatning barcha
sohalarida iqtidorli kasb sohibi sifatida faoliyat ko`rsatishdir. «Geografiya»ning
maqsadi geografik qobigning tuzilishi, unda moddalarning o`zaro aloqasi va ta`siri,
yerning o`ziga xos xususiyatlari hamda gidrosfera va uning tashkil etuvchilari
bo`lgan okeanlar, dengizlar, daryolar, ko`llar, yer osti suvlari ularning o`ziga xos
xususiyatlarini hamda har tashkil etuvchining atrof tabiiy muhit bilan o`zaro ta`siri
natijasida ro`y beradigan hodisalar qonuniyatlarini talabalarga o`rgatishdan iborat.
Fanni o`rganishdan quyidagi asosiy vazifalar kelib chiqadi:
- geografiya to`g`risida talabalarga tushuncha berish
-geografik muhitning asosiy komponentlaridan biri bo`lgan tabiiy
suvlar,okeanlar, dengizlar, daryolar, ko`llar, mo`zliklar, yer osti suvlari haqida
bilim berish.
- suv zaxiralaridan samarali foydalanish, ularni tejash va sifat jihatidan
muhofaza qilish yo`llari haqida bilim berish.
23

- tabiiy va antropogen omillar ta`sirida ularning o`zgarish qonuniyatlarini
o`rganish.
- amalga oshirilishi muljallangan suv xo`jaligi tadbirlarini (melioratsiya,
irrigatsiya, gidroenergetika, suv zahiralarini xududlar bo`yicha qayta taqsimlash)
ekologik nuqtai nazaridan asoslashga o`rgatish.
Geografiya Yer to`g`risidagi fanlar turkumiga kiradi. Geografiya yunoncha
so`z bo`lib «geo» yer va «grafho» yozaman, tasvirlayman yoki fan degan ma`noni
beradi. Umumiy qilib aytganda geografiya Yer haqidagi fandir. Geografiya
fanning vazifasi umuman butun yerdagi geografik qobiqnig qonuniyatlari asosiy
xususiyatlarini o`rganishdir. Landshaftlarni o`rganish geografiyaning vazifalaridan
biridir. Butun geografik qobiq ham, uning regionlari va landshaftlari ham bilish
maqsadidagina emas, balki asosan tabiiy resurslardan amaliy foydalanish
maqsadida o`rganiladi. Demak,geografiya atmosfera, gidrosfera, litosfera va
biosferaningi xususiyatlarini hamda ularda sodir bo`ladigan xodisa va
jarayonlarning boshqa hodisalar bilan o`zaro aloqasini o`rganuvchi fandir.
Bu geografik qobiq qonuniyatlarini o`rganuvchi Geografiya fanining o`rni va
roli benihoya kattadir. Yosh avlodni yangicha ta`lim standartlari asosida, jahon
talablariga javob beruvchi mutaxassislar qilib tarbiyalash ishi oliy o`quv yurtlarida
tahsil olayotgan yoshlar uchun yangi darsliklar, o`quv qo`llanmalari, risolalar
tayyorlashning ham yangicha uslublarini talab etmoqda. Ularni o`z atrofida ro`y
berayotgan islohotlarga holis baho berish, tabiat resurslaridan okilona foydalanish,
transchegaraviy suv muammolari, Orol dengizi muammolarini sir-asrorlariga
befarq bo`lmaslik, o`z bilim va imkoniyatlarini o`stirishning elementar
vositalaridan bohabar bo`lishga yordam beradi. Chunki o`quvchi (talaba)lar bilim
olish jarayonida o`z qobiliyati, iqtidori, layoqati va tafakkurini suv ilmining o`ziga
xos xususiyatlarini bilib, undan tabiatdan to`g`ri foydalanishga yo`naltira olsa, bu
nafaqat shaxsning o`ziga, balki jamiyat uchun ham katta naf keltiradi. Shunday
ekan, hozirgi kunda “Geografiya fani sir-asrorlarini har bir Yer ilmi bo`yicha”
tahsil oladigan o`quvchi (talaba) uchun zarur bo`lgan jihatlarini, ya`ni Geografiya
24

boshqa fanlar bilan integrasiyalashuvi, hamkorligi, bog`liqligini; Geografiyaning
zamonaviy yo`nalishlari, tarmoqlarini tadqiqot qilish usullarini va geografik
obektlarni xususiyatlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida dars
uslubiyotini yaratish, bilish, o`rganish muhimdir.
O`quvchi (talaba)larga mo`ljallangan Geografiya kursining asosiy“ ”
maqsadi geografik qobiq va unda kechadigan jarayonlar qonuniyatlarini
–
o`rganishga yo`naltirilgan. Hozirgi kunda Geografiya keng qamrovli fan bo`lib,
atmosfera, gidrosfera, litosfera va biosferaningi xususiyatlarini hamda ularda sodir
bo`ladigan hodisa va jarayonlarning boshqa hodisalar bilan o`zaro aloqasini hamda
har bir tashkil etuvchining o`zaro va atrof tabiiy muhit bilan ta`sirlashuvi natijasida
ro`y beradigan hodisalar qonuniyatlarini o`rganadi. O`quvchi (talaba)larda
Geografiya tushunchalarini shakllantirishdan iboratdir.
Geografiya
“ ” kursi bo`yicha o`tkaziladigan amaliy mashg`ulotlarning maqsadi
mustaqil fikrlashga o`rgatish, fikrlashga oid ko`nikmalarni rivojlantirish.
–
Amaliy mashg`ulotlarda o`quvchi (talaba) geografik qobiq haqida umumiy
tushunchalarga ega bo`lishi uchun atmosfera, gidrosfera, litosfera va uning
qismlari hamda uning o`ziga xos xususiyatlarini chuqur o`rganishi lozim. Tabiatda
suvning aylanishi, unda kechadigan hodisalar hamda Dunyo suv muvozanatini
o`rganiladi.
Geografiyad an olingan bilimlarni amaliyotga tadbiq etish soha va
yo`nalishlarini aniq tasavvur qilishga ko`maklashadi.
“ Geografiya f
” ani bo`yicha talabalarning bilimi, o`quvi va ko`nikmasiga
qo`yiladigan talablar:
a) tassavvurga ega bo`lishlari kerak:
 fanga tegishli bo`lgan nazariy va amaliy ma`lumotlarni o`rganish, aniq
tas s avvurga ega bo`lishlari;
 har bir elementga e`tibor bergan holda, fan sirlarini to`liq o`zlashtirib
olishlari lozim.
 Geografiyan ing hozirgi sharoitdagi o`rni va ahamiyatini bilish;
25

 Suvdan foydalanishni tashkil etish va boshqarishdagi geografik
qonuniyatlar, suvdan oqilona foydalanishni o`rganish;
b) bilish kerak:
 o ` quvchi ( talaba ) lar kursni o` zlashtirish jarayonida fanning mazmuni ,
maqsadi va vazifalaridan kelib chiqqan holda , fanning nazariy asoslarini ;
 fanga tegishli bo`lgan asosiy terminlarning izohini, yangiliklar, qonun–
qoidalarni o`zlashtirishlari zarur;
 tabiatdan oqilona foydalanishning sir-asrorlarini bilish zarur;
 o`z iqtidori va qobiliyatlarini o`stirish texnologiyalarni o`zlashtirish;
 bajarish lozim:
 oquvchilar (talaba)lar fanning mazmunidan kelib chiqqan holda har bir
mavzuga tegishli bo`lgan mustaqil ravishda kerakli adabiyotlardan
foydalanishlari, ma ` ruzalar , referatlar tayyorlashlari;
 kunlik seminarlarda kerakli ma`lumotlarni yig`ishlari, noan`anviy
usullarni takomillashtirilgan variantlarini ishlab chiqishda ishtirok
etishlari.
 o`z ustida mustaqil va ijodiy ishlash ko`nikmalari;
 o`zgalar mehnati va ijodiy faoliyatini xolis va obektiv baholash .
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati jahon andozalariga mos
keladigan kadrlar tayyorlash masalalariga e`tiborni qaratib kelmoqda. Dars
jarayonini boshqarish va tashkillashtirishda professor-o`qituvchining bilimi,
tajribasi, ko`nikmasi, ilmiy-pedagogik salohiyati, mahorati, qobiliyati asosiy omil
hisoblanadi. Shunga ko`ra, jumladan ma`ruzani oddiydan murakkabga qarab
rivojlantirib qo`llaniladigan o`quv qo`llanmalar va vositalar tayyorlanadi. O`quv
xonasi dars uchun tayyorlab qo`yiladi.
O`qituvchi ma`ruza qila turib quyidagilarga e`tibor qaratadi:
 O`quvchilar (talabalar)ni savol-javobga undash orqali guruhda
muhokama muhitini yaratadi, ijobiy javoblarni shakllantiradi;
 vaqtincha erkin fikr almashishga ruxsat beradi;
 kundalik hayotdan ibratli misollar keltiradi;
26

 o`quvchilar (talabalar)ni savol berishga undaydi;
 ilgari o`rganilgan hodisa va vaziyatlarni yangilari bilan taqqoslashni
amalga oshiradi;
 fan doirasida turli ma`lumotlarni jonli, qiziqarli bayon qiladi.
Dars jarayonida o`quvchilar (talaba)ning tanqidiy (tahliliy) fikrini
shakllantirishda, uchta bosqichdan foydalaniladi:
1. Yo`llanma berish;
2. Ahamiyatini oshirish;
3. Fikrlash.
O`quvchilar (talabalar)ning tanqidiy (tahliliy) fikrini rivojlantirishda
interaktiv uslublarning muhim o`rni bor, bular hamkorlik subektlarini ijodiy
izlanishga yo`naltirish, noma`lum holatni ochishga, kashf etishga ko`mak beruvchi
nazariy-aqliy mulohazalarda ifodalanadi.
Darsni boshlash jarayonida o`quvchilar (talabalar)da ko`tarinki kayfiyat,
yuksak ehtiros, ijodiy ruhlanish kuzatilsa dars jarayonining samaradorligi yuqori
bo`ladi. Bunda o`qituvchining faoliyati aniq reja asosida, oldindan tayyorlangan
holda bo`lishi zarur. Demak, o`qituvchi tomonidan dars davlat ta`lim standartlari
asosida olib boriladi.
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturining ikkinchi bos q ichi ta`lim jarayonidagi
sifat ko`rsatkichlarini yaxshilash, ya`ni jahon andozalariga mos, raqobatbardosh,
yo`qori saviyaga ega bo`lgan mutaxassislar tayyorlashdir. Ushbu murakkab
muammolarni yechimini topib ularni amalda keng qo`llash oliy ta`lim tizimi
xodimlari oldiga juda katta vazifalar belgilaydi. Bunda aniq vazifalar sifatida
bevosita o`quv jarayonini yaxshilash, o`quv dasturlarini yanada takomillashtirish,
o`qitishning zamonaviy pedagogik texnologiyalarini amalga joriy qilish, texnik
vositalaridan keng foydalanish va shu asosda masofadan o`qitishni keng joriy
qilishdan iboratdir.
O`quv jarayoni bilan bog`liq ta`lim sifatini belgilovchi holatlar quyidagilar:
yo`qori ilmiy-pedagogik darajada dars berish, muammoli ma`ro`zalar o`qish,
darslarni savol-javob tarzida qiziqarli tashkil qilish, ilg`or pedagogik
27

texnologiyalardan va multimedia qo`llanmalardan foydalanish, tinglovchilarni
undaydigan, o`ylantiradigan muammolarni ular oldiga qo`yish, talabchanlik,
tinglovchilar bilan individual ishlash, ijodkorlikka undash, erkin muloqot
yuritishga, ijodiy fikrlashga o`rgatish, ilmiy izlanishga jalb qilish va boshqa
tadbirlar ta`lim ustuvorligini ta`minlaydi.
28

INTERFAOL USLUBLAR VA PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALAR 29

Zinama-zina texnologiyasi
Bahslashuv texnologiyasi“ ”
Bumerang texnologiyasi Tanishuv texnologiyasi
Muloqat texnologiyasi
“ ”
3x4 texnologiyasi
“ ” KBI (kuzatish, baxslashuv, ishontirish)
texnologiyasi
Rezyume texnologiyasi
“ ”
Munosabat texnologiyasi “ ”
Muammo texnologiyasi
“ ”
Tashvitoq guruhi texnologiyasi “ ”
Labirint texnologiyasi
“ ”
Tsenariy texnologiyasi “ ”
FSMU texnologiyasi Yelpig ich texnologiyasi
“ ” ’
Charpalak texnologiyasi
“ SAN texnologiyasi
”
Skarabey texnologiyasi
“ ”
INTERFAOL USLUBLAR 30

Breynrayting
Olmos
Tarmoqlar (Klaster) uslubi“ ” Aqliy hujum
“ ”
Akvarium
Imen (Ariz)-Imen (Triz) uslubi
Taqdimot
Yumaloqlangan qor
Keys-Stadi uslubi
“ ”
Zigrak usuli
“ ”
Suhbat
6x6x6 Kungaboqat
Breynstorming
Jadvallar TA LIMDA INNOVATSIYA
’
Kadrlar tayyolash
milliy dasturi
Maqsad: Milliy modelni shakllantirish Ta lim to g risida gi
“ ’ ’ ’ ”
qonun
Maqsad: O zbekiston Respublikasi
’
ta lim tizimini tubdan isloh qilish
’
Ta lim mazmuni:
’Milliy modelning tarkibiy
qismlari: Ta lim tizimi: ’
Shaxs

Davlat va jamiyat
Uzluksiz ta’lim
Fan

Ishlab chiqarish Egallanadigan bilim,
kо‘nikma va malakalar:
DTS, о‘quv reja,
о‘quv dasturi,
darslik va uslubiy
qо‘llanmalari aks etadi -pedagogik tizim
-о‘quv muassasalari
-boshqaruv organlari
-yordamchi tashkilotlar
-о‘qituvchi, tarbiyachi
(trener, fasilitagor,
moderator, ensiklopedist,
menejment va b.)
31

TEXNOLOGIK XARITA
Mavzu Otalikni bel g ilash
Maqsad, vazifalar Maqsad:
Talabalarga otalikni belgilashning mohiyati, ahamiyati asoslari va tartibini tushuntirish.
Vazifalar: Talaba (yoki o`quvchi)larda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`onish, ularda mavzu asosida bilim va ko`nikmalarni shakllantirish
va kengaytirish . Mavzuga oid tarqatilgan materiallarni talaba (yoki o`quvchi)lar tomonidan yakka va guruh holatida O`zlashtira olishlari
hamda suhbat-munozara orqali tarqatma materiallardagi matnlar qay darajada O`zlashtirilganligini nazorat qilish, ularning bilimini baholash
O`quv jarayonining
mazmuni Bolaning nasl-nasabini belgilash tushunchasi, Otalikni belgilash zarurati qaysi hollarda vujudga kelishi. Otalikni belgilashning maqsadi va
ahamiyati. Ota-onaning birgalikdagi arizasi asosida otalikni belgilash. Otaning arizasi asosida otalikni belgilash. Otalikni belgilash
munosabati bilan tug`ilish to`g`risidagi yozuvlar daftariga O`zgartirishlar kiritish
O`quv jarayonini amalga
oshirish texnologiyasi Uslub: Og`zaki bayon qilish, Bumerang texnologiyasi.“ ”
Shakl: Suhbat-munozara, amaliy mashg`ulot, kichik guruhlar va jamoada ishlash
Vosita: Tarqatma materiallar, matnlar, ariza, ma`lumotnoma, xabarnoma blankalari.
Usul: Tayyor yozma materiallar va chizmalar asosida
Nazorat: Og`zaki nazorat, savol-javoblar, ko`zatish O`z-o`zini nazorat qilish.
Baholash: Rag`batlantirish, 5 balli tizim asosida baholash
K u zatiladigan natijalari O`qituvchi:
Mavzuni qisqa vaqt ichida barcha talaba (yoki o`quvchilar tomonidan O`zlashtirilishiga erishadi Talabalar faolligini oshiradi.
Talabalarda darsga nisbatan qiziqish uyg`otadi. Bir mashg`ulot jarayonida barcha talabalarni baholaydi. O`z oldiga qo`ygan maqsadlariga
erishadi. Talaba yoki o`quvchi)lar tomonidan yozma axborotni mustaqil o`rganish, uni xotirada saqlash, boshqalarga yetkazi, savol berish
va savollarga javob berishga o`rgatadi.
Talaba (yoki o`quvchi):
Yangi bilimlarni egallaydi. Yakka holda va guruh bo`lib ishlashni o`rganadi. Nutqi rivojlanadi hamda eslab qolish qobiliyati kuchayadi.
O`z-o`zini nazorat qilishni o`rganadi. Qisqa vaqt ichida ko`p ma`lumotga ega bo`ladi:
va baholay oladi.
Kelgusi rejalari (tahlil,
O`zgarishlar) O`qituvchi:
Yangi pedagogik texnologiyalarni O`zlashtirish va darsda tadbiq etish, takomillashtirish. O`z ustida ishlash. Mavzuni hayotiy voqealar bilan
bog`lash Pedagogik mahoratni oshirish .
Talaba (yoki o`qituvchi):
Matn bilan mustaqil ishlashni o`rganadi. O`z fikrini ravon bayon qila oladi. Shu mavzu asosida qo`shimcha materiallar topadi, ularni
o`rganadi. O`z fikri va guruh fikrini tahlil qilib, bir yechimga kelish malakasini hosil qiladi.
32

1.3. Geografiya ta`limini amalga oshirishda interaktiv usullarda foydalanish
biz o`z iste`dodli, fidoyi bolalarimizga,……
farzandlarimizga bilim va kasb cho`qqilarini zabt
etishi uchun qanot berishimiz kerak. 1
I.A.KARIMOV
Mustaqillikning dastlabki yillarida ta`lim sohasini rivojlantirishga katta
e`tibor qaratildi. Ta`lim tizimi uchun 1997 2009 yillarda yiliga yalpi ichki
–
mahsulotning 9 10 % I va davlat byudjeti xarajatlarining 23 -29 % i sarflandi.
–
Jumladan, 2005 yilning 23 noyabrida 2006 2010 yillarda kasb hunar
– “ – ” –
kollejlari va akademik litseylar bitiruvchilarini sifatli tayyorlash va mehnatidan
foydalanish bo`yicha namunali hududiy dastur ishlab chiqildi.
Umumiy o`rta ta`limning Davlat standarti o`quvchilar umumta`lim
tayyorgarligiga, saviyasiga qo`yiladigan majburiy minimal darajasini belgilab
beradi. Davlat ta`lim standartiga sharqda geografiya ta`liminig maqsad va
vazifalarini aniq va qat`iy qilib belgilangan: “Geografiya insoniyat yashovchi
sayyora, ya`ni Yer haqida to`liq tasavvur hosil qilish uchun ma`lumot berishga
qaratilgan yagona o`quv fanidir. Geografiya ta`limi yer kurrasida ro`y beruvchi
tabiiy va ijtimoiy - iqtisodiy jarayonlar va hodisalarni o`rgatadi. Geografiya
ta`limi o`quvchilarda , Yer haqidagi ilmiy dunyoqarashlarni shakllantiradi,
…
ijtimoiy - iqtisodiy bilimlarni tarkib toptiradi, Yer kurrasining tabiiy manzarasi
…
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, aholi turmush darajasini ko`tarish, atrof
muhit holatini yaxshilash vositalari va usullari haqida mantiqiy fikrlashga
–
o`rgatadi. Binobarin, geografiya ta`limi o`quvchilarda umuminsoniy
madaniyatning tarkibiy qismi bo`lgan geografik madaniyatni tarbiyalaydi deb
”
alohida ta`kidlangan. Darhaqiqat, hartaraflama bilimga ega bo`lgan, mantiqiy
fikrlaydigan bo`lajak O`zbekiston fuqarolarini kamol toptirishdek o`ta ma`suliyatli
ishda-O`zbekiston ta`lim tizimida geografiya faniga juda katta vazifa yuklatilgan.
Geografiya o`quv fani sifatida “Yer kurrasining tabiiy manzarasi materiklar,
” –
okeanlar, tog`lar, tekisliklarning bir-biriga nisbatan joylashuvi, Olamni idrok
“
etishning moddiy va ma`naviy madaniyatda ifodalanishini tabiiy resurslardan
”–
33

foydalanish usullari, tabiat boyliklarining ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishga ta`sirini
o`rgatadi. O`rta maktab bitiruvchilarining tayyorgarlik darajasiga qoyiladigan
talablar ayta ( ko`rsata) olishi, aniqlay (o`lchay)olishlari tasirlay olishi,–
tushuntira olishlari va bashorat qila olishlari- o`quvchilar egallashi shart bo`lgan
ko`nikma va malakalar kabi ko`rsatkichlarda ifodalanadi. Bunday ko`p qirrali
vazifani bajarish uchun geografiya o`qituvchisidan na faqat o`zi o`qiyotgan
fanlarning ilmiy nazariy va uslubiy asoslarini, balki tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy
–
fanlarning qator qonunlarni chuqur o`zlashtirgan bo`lishi ham talab etiladi. Shu
taqlid chuqur mazmunli masalalarning mohiyatini atroflicha bilishni talab etadigan
mavzular 5 sinf Boshlang`ich taiiy geografiya “kursidagi Litosfera (Yerning
– “ “
tosh qobig`i) va 6- sinf Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi dagi
” “ ”
Geografik qobiqing vertikal tuzilishi nomli ikkinchi mavzuning Litosfera va Yer
“ ” “
relyefi, yer po`sti, litosfera plitalari va Yerning geosinklinal mintaqalari ni
”
o`rganish mashg`ulotlaridir. Ushbu murakka darslarni olib borish va Yer
planetasining materik ko`tarilmalari va okean botiqlarining hozirgi qiyofasi haqida
o`quvchida bilim va ko`rsata lish ko`nikmasini hosil qilish uchun tektonika, tarixiy
geologiya, mineralogiya, paleontologiya, radiogeologiya va boshqa sohalardan
yaxshi xabardor bolish zarur. Shu bilan birga dars o`tishning an`anaviy va qator
interfaol usullaridan foydalanishga to`g`ri keladi.
O`quv jarayonida geografiya talimini zamonaviy ta`lim texnologiyalari
asosida olib borishda interaktiv usullardan foydalanish muhim rol o`ynaydi.
O`qitishning interaktiv usuli yordamida o`quv jarayoni to`g`ri tashkil etish
kerakki, bunda sinfda talim oluvchilarning o`qish, bilim olish jarayoniga to`la jalb
etiladi. Ular o`zlari o`ylagan va bilgan barcha narsalar to`g`risida erkin fikr
yuritish imkoniyatga ega bo`ladilar. Ya`ni mavzu materiallarini idrok etish va
o`zlashtirish jarayonida o`quvchi va o`qituvchilarning birgalikdagi faolyati
natijasida jaroyani tashkil etiladi. Bu jarayonda o`quvchilar o`zlarini alohida
individual hissasini qo`shadi. O`quvchilar o`z fikrlari, bilimi faoliyati, dunyo
34

qarashi yangi mavzuga oid bo`lgan tasavvurlari bian o`rtoqlashadilar. Bu jarayon
o`quvchilarning o`zaro ittifoqligi qo`llab quvvatlash muhitida amalga oshadi. –
Interaktiv uslublar g`oyalarning ustunligi, yagonaligini vaqtincha inkor etadi
Talim jarayonida o`quvchilar tanqidiy fikrlashni o`rganadilar. Bundan
tashqari, o`quvchilar tomonidan aytilgan al`ternativ fikrlarni taroziga solib ko`rish
oylab xulosa chiqarish, bahs-munozarasida ishtirok etish, o`z fikrini bayon qilib
berishni o`rganadilar. Bundan tashqari, o`quvchilar tomonidan aytilgan al`ternativ
fikrlarni taroziga solib ko`rish o`ylab xulosa chiqarish, bahs-munozarasida ishtirok
etish, o`z fikrini bayon qilib berishni o`rganadilar.
Bu uslubni amalga oshirishda o`qituvchi, o`quvchilar darsni tashkil etishda
yakka juft, holatda amalga oshiriladi.
O`qituvchi interaktiv uslubni amalga oshirish uchun puxta tayyorgarlik
ko`rish kerak:
1. Sinf xonasi dars jarayoni uchun tayyor bo`lish kerak. Kerakli materiallar
oldindan tayyorlanishi lozim.
2. Bu jarayonni amalga oshirishda vaqtni o`quvchilar bilan kelishilgan holda
to`g`ri taqsimlash lozim.
3. O`quvchilar guruhlarga bo`lishda birinchi ixtiyoriy holat, keyin esa
tasodifiy holatga bo`lish kerak. Chunki yaxshi, aktiv o`quvchilar bir guruhga
to`planib qolishi mumkin. Buni oldini olish lozim .
4. Darsda o`quvchilarni guruhlarda bo`lishda, o`quvchilarning psixologik
holatini hisobga olish kerak. Bu jarayonni tashkil etish juda nozik bo`lib, darsni
qanday o`tishni belgilab beradi. Dastlab o`quvchilar birdaniga darsga kirib
ketishga tayyor bo`lmaydilar.
5. Fan o`qituvchisining mahorati o`quvchilarni o`ziga jalb eta olish,
so`zlashuv odobi, nutqining qandaydir o`ziga hosligi keyingi darslarda ham shu
uslublardan foydalanish kerakligini o`quvchilarda shakllantirish lozim.
Aqliy hujum uslubi
“ “
35

Maskur uslub muayyan mavzu yuzasidan berilgan. muommolar hal etishda yaxshi
natija beradigan uslub hisoblanadi.U dars jarayoni ishtirokchilarning muommo xususida
keng va har tomonlama fikr yuritish uchun hamda o`z tasavurlari va g`oyalaridan ijobiy
foydalanish borasida ma`lum ko`nikma ham malakalar hosil qilishda
rag`batlanitiriladi.Dars jarayoni muvaffaqiyatli kechishi uchun quyidagi tartibda tashkil
etish mumkin .
1. O`quchilarni darsda aktiv qatnashishini tashkil etish.
2. Mavzuga oid g`oyalarni yozib borish uchun, doska va qog`ozlar
tayyorlash
3. Muommoni o`quvchilar ongiga tushunnarli qilb yetgazish
4. Aqliy hujum uslubini tashkil etish.“ ”
A) Har bir o`quvchi tomonidan aytilgan fikirlarni izohlash qa`tiyan man
etiladi.
B) Erkin fikirlashi tashkil etish .
S) O`quvchilarning fikrlarini ilg`ab olish , aytilishi bilan yozib olish.
5. Fikrlarni so`rash va ularni aytilishi bilan yozib olish.
6. G`oyalar yozilgan qog`ozlar to`lsa ularni devorga ilib qo`yish.
7. O`z fikringni bildirib, yangi g`oyalarni yo`zaga kelishiga turtki berish.
8. Ayrim o`quvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar yo`zasidan kulish, piching
qilish mumkin emas.
9. G`oyalar tugamaguncha ishni to`xtatish shart emas, lekin vaqt reglamenti ham
yoddan ko`tarilmasligi kerak.
Aqliy hujum uslubini guruhli, yakka tartibda, juftlik asosida tashkil etish
“ ”
mumkin. Shu asosda o`quvchilarga muayyan mavzu bo`yicha bilganlari yoki o`z
fikrlarini alohida qog`ozga mustaqil yozishni aytiladi va ikki daqiqadan so`ng, yonma-
yon o`tirgan o`quvchilar bir birlariga o`girilib yozganlarini o`rtoqlashadilar va o`z
–
ro`yxatlarini birlashtiradilar. Bunda o`quvchilarning soni 10-15 tadan oshmasligi kerak.
Umuman Aqliy hujum uslubi dars jarayonida o`quvchilarni faollashtiradi,
“ ”
charchoqni oladi, hammani ishlashga, fikrlashga majbur qiladi. Bu o`z o`zida ta`lim
–
jarayonining samaradorligini yanada oshirishga xizmat qiladi.
36

II BOB. DARYOLAR MAVZUSINI TA LIM TENNOLOGIYALARI“ ” ”
ASOSIDA O`QITISHGA DOIR
2.1. Daryolar haqida ma`lumotlar
Biz bitiruv malakaviy ishini daryolar mavzusi haqida to`liq
ma`lumotlarga ega bo`lish uchun suv resurslaridan foydalanish va mo`zlik va
qorliklar haqida ham yoritishni joiz deb bildik. Zero, O`zbekistonning suv
“
boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish mavzusi 7 sinf da
” –
o`qitiladi.
O`zan aniq ko`rinishga ega bo`lgan va doimiy suv oqimi kuzatila
boshlanadigan joy daryo boshi deb yuritiladi. Agar daryo ikki soyning qo`shilidan
hosil bo`lsa, daryo boshi sifatida ular qo`shilgan joy qabul qilinadi. Daryoning
o`zunligi esa katta irmoq bilan qo`shib hisoblanadi.
Har qanday daryoni, uning o`zunligi bo`yicha, bir-biridan faqr qiladigan
umumiy belgilariga qarab quyidagi uch qismga yuqori oqim, o`rta oqim va quyi
–
oqimlarga bo`lish mumkin.
Tog` daryolarining yo`qori oqimlari uchun nisbatan katta nishabliklar xos
bo`lib, shu tufayli suvning oqish tezligi ham ancha katta bo`ladi. Bu esa o`z
navbatida o`zanda eroziya jarayonining jadal borishiga olib keladi.
Daryoning o`rta oqimida uning nishabligi va suvning oqish tezligi kamayadi.
Eng muhimi, daryoning suvliligi ortadi.
Daryoning quyi oqimida nishablik va suvning oqish tezlishi yanada
kamayadi. Bu qismda tezlik kamayishi natijasida oqiziklar cho`ka boshlaydi.
Aksariyat hollarda daryo uzunligi bo`yicha undagi suv miqdori kamaya boradi.
Daryo ko`lga, dengizga yoki ikkinchi bir daryoga qo`shiladigan joy uning
quyilishi deyiladi. Ko`llarga, dengizlarga quyiladigan yirik daryolarning quyilish
qismida ular tarmoqlanib, o`zanning murakkab shakllari-deltalar hosil qiladi.
Bunga dengiz yoki ko`ldagi suvning to`lqinlanishi, ko`tarilishi, pasayishi sabab
bo`ladi.
37

Qurg`oqchil xududlarda esa daryolar ba`zan quyilish qismiga yetib
bormaydi. Bunda daryo suvining katta qismi bug`lanishga, o`zan tubiga
shimilishga va asosan sug`orishga sarf bo`ladi. O`lkamizdagi ko`pgina daryolar
(Murg`ob, Tajan, Zarafshon, Qashq adaryo) ni bunga misol qilib keltirish
mumkin.
Suvayrig`ichlar, daryo xavzasi va suv to`plash maydoni. Yer sirtiga yoqqan
yog`inlardan hosil bo`lgan suvni ikki qarama-qarshi yunalishdagi yonbag`irlar
bo`yicha taqsimlaydigan eng baland nuqtalar o`rni suvayirgich chizig`ini hosil
qiladi.
Yer kurrasining quruqlik qismiga yoqqan yog`inlardan hosil bo`lgan yuza
suvlarni jahon suvayirg`ich chizigi quyidagi ikki yo`nalishda taqsimlaydi:
1. Tinch-Xind okeanlari yo`nalishida;
2. Atlantika Shimoliy Muz okeanlari yunalishida.–
Jahon suvayirg`ich chizig`i Janubiy Amerikadagi Gorn burnidan boshlanib,
And Kordilera tog`laridan Bering bo`g`oziga, undan Chukotka tizmalari, Anadir
yassi tog`lari, Gidan, Stanovoy, Yablonovoy, Markaziy Osiyo tog`liklari,
Tyanshan, Pomir, Kopettog`, Arabiston yarim orolining shimoliy qismi Afrikada
esa meridian yunalishi bo`yicha o`tadi. Materikning janubiy qismiga yaqinlasha
borganda Xind okeani qirg`oqlari tomon buriladi (Dunyo tabiiy xaritasiga qarang).
Jahon suvayirg`ich chizig`idan tashqari nisbatan kichik o`lchamlardagi
quyidagi suvayirg`ichldari mavjud.
Ichki suvayirg`ichdar materiklarga yoqqan yog`inlardan hosil bo`lgan
–
suvni okeanga tutash (chekka xudud) va berk (ichki oqimli) havzalar bo`yicha
taqsimlaydi. Orol-Kaspiy berk havzasini chegaralaydigan suvayirg`ich chizig`i
ichki suvayirg`ichlarga misol bo`ladi;
Okean va dengiz suvayirg`ichlari-suvni okeanlar va dengizlar havzalari
bo`yicha taqsimlaydi.
38

Tog`li xududlarda suvayirg`ichlar tog` cho`qqilarining eng baland
nuqtalaridan o`tadi va u yaqqol ko`rinadi. Tekislik xududlarda esa, buning
aksincha, suvayirg`ich chizig`ini o`tkazish ancha murakkabdir.
Yo`qorida aytib o`tilganidek, daryolar va yer usti va yer osti suvlari hisobiga
to`yinadi. Shunga mos ravishda yer osti va yer usti suvayirg`ichlari bo`ladi. Ular
ayrim hollarda bir-biri bilan mos kelmaydi, ya`ni bir tekislikda yotmaydi.
Yer sirtining daryo sistemasi joylashgan va suvayirg`ich chiziqlari bilan
chegaralangan qismi daryo havzasi deyiladi.
Daryo sistemasi suv yig`adigan maydon suv to`plash maydoni deyiladi.
Ko`pchilik hollarda daryo xavzasi va suv yig`ilish maydoni mos tushadi.
Lekin, ayrim hollarda suv yig`ilish maydoni daryo havzasi maydonidan kichik
bo`ladi. Masalan, Ob bilan Irtish daryolari orasidagi kichik daryochalar bosh
daryoga yetib borolmaydi, natijada ular suv tuplaydigan maydon asosiy daryoga
suv bermaydi. Xaritaga e`tibor bilan qaralsa, bunday misollarni ko`plab keltirish
mumkin.
Daryo havzasining tabiiy-geografik xususiyatlari. Yer yuzasidagi har bir
daryo havzasi o`ziga xos bo`lgan alohida xususiyatlarga ega bo`ladi. Bu o`ziga
xoslik ma`lum tabiiy-geografik omillar bilan aniqlanadi.
Daryo havzasining geografik o`rni. Bu xaqda gap ketganda, daryo havzasi
joylashgan xududning eng chekka janubiy va shimoliy nuqtalari, eng chekka
g`arbiy va sharqiy nuqtalari nazarda tutiladi. Shu ma`lumotlarga ega bo`lsak, daryo
havzasining qaysi materikda, qaysi kenglikda, qaysi mamlakat xududida
joylashganligi haqida dastlabki tasavvurga ega bo`lamiz.
Daryo havzasining iqlim sharoiti. Bu xususiyat, asosan havzaning geografik
o`rniga bog`liq bo`lib, uzoq yillar uchun xos bo`lgan quyidagi omillar bilan
aniqlanadi: yog`inlarning miqdori, yog`ish jadalligi yog`in miqdorining yil ichida
taqsimlanishi, qor qoplamining qalinligi va uning suvliligi, havo harorati va namlik
darajasi, shamol va uning tezligi, yo`nalishi. Daryo oqimining hosil bo`lish
39

jarayoni, to`yinish manbalari va umuman uning gidrologik rejimi daryo
havzasining iqlim sharoitiga bog`liqdir.
Daryo havzasida hosil bo`lgan suv miqdori unga yoqqan yog`in miqdori
bilan aniqlansa, havzada yo`qotiladigan suv miqdori, ya`ni bug`lanish havo
harorati, namlik va shamol bilan aniqlanadi. Ikkinchi tomonidan havo haroratining
ko`tarilishi daryo havzasidagi qor qoplami va mo`zliklarning erishini, natijada
daryoga yanada ko`proq suv qushilishini ta`minlaydi.
Daryo havzasining geologik tuzilishi. Havzaga yoqqan yog`inlardan hosil
bo`lgan suvning yer bag`riga shimilish miqdori, yer osti suvlarining joylashish
chuqurligi, daryo oqiziqlarining manbai hisoblangan tog` jinslarining yuvilish
jadalligi va nihoyat daryo o`zanining hosil bo`lish jarayoni daryo havzasining
geologik tuzilishi bilan bog`liqdir.
Daryo havzasining relyefi. Daryoda suvning oqish tezligi va shunga bog`liq
holda uning energiyasini aniqlashga imkon beradigan daryo havzasi va o`zanning
nishabligi, havzaga yog`adigan yog`inlarning balandlik bo`yicha taqsimlanishi
relyef bilan bog`liqdir.
Daryo havzasining tuproq va o`simlik qoplami. Havzada hosil bo`lgan
suvning shimilish jadalligi, daryoga tushadigan oqiziklar miqdori va ularning
yiriklik darajasi daryo havzasining tuproq qoplami bilan bog`liqdir.
O`simlik qoplami esa havzadan bo`ladigan bug`lanish miqdoriga ta`sir
qiladi. O`simlik turiga bog`liq tarzda ayrim hollarda (qamish bordon) bug`lanishni
jadallashtirishi, ayrim xollarda (o`rmonlar) esa kamaytirishi mumkin. O`simlik
qoplami daryo havzasida yer sirtidan bo`ladigan yuvilish miqdorini keskin
kamaytiradi. Daryo havzasining gidrografiyasi. Daryo havzasida joylashgan
ko`llar, botqoqliklar, muzliklar daryo oqimiga har tomonlama ta`sir ko`rsatadii. Bu
ta`sirni o`rganish uchun havzaning botqoqlanganlik, ko`llanganlik va o`rmon bilan
qoplanganlik koeffitsientlaridan foydalaniladi. Ifodalardagi. Ma`lumki daryo
havzasida ko`llarning mavjudligi oqimni yil davomida bir tekis taqsimlanishiga
40

ta`sir etadi. Botqoqliklar, o`rmonlar esa daryo oqimiga yanada kuchliroq va
murakkabroq ta`sir ko`rsatadi.
Daryo havzasida inson tomonidan amalga oshiriladigan turli tadbirlar
havzaning tabiiy-geografik sharoitiga va bu holat o`z navbatida uning gidrologik
rejimiga sezilarli ta`sir ko`rsatadi. Insonning xo`jalik faoliyati daryo havzasida
ma`lum maydonlarni shudgorlash, o`rmonzorlar barpo etish yoki ularni yo`q qilish
selxonalar va suv omborlarini qurish, suvning ma`lum qismini sug`orishga olish,
oqova suvlarni daryoga tashlash kabilarni qamrab oladi.
Daryolarning shakl va o`lcham ko`rsatkichlari. Daryo sistemasining shakl va
o`lcham ko`rsatkichlari. Bir daryo ikkinchisidan o`zunligi, irmoqlari soni, ularning
Yer sirtida joylashish shakli va boshqa ko`pgina belgilari bilan farqlanadi. Mazkur
farqlarini daryo sistemasining morfologik va morfometrik yani shakl va o`lcham
ko`rsatkichlarini solishtirish orqali aniqlash mumkin. Daryo sistemasining asosiy
shakl va o`lcham ko`rsatkichlari quyidagilardan iborat:
- bosh daryo o`zunligi;
- irmoqlar va ularning o`zunliklari;
- daryoning egriligi;
- daryo tarmoqlarining zichligi;
- daryo yoki daryo qismining nishabligi;
Bosh daryoning uzunligi uning boshlanishidan quyilish joyigacha bo`lgan
masofa bilan aniqlanadi. Bosh daryoning o`zunligini xaritadan aniqlashda sirkul-
o`lchagich yoki kurvimetrdan foydalanish mumkin. Buning uchun sirkul-
o`lchagich yordamida xaritdan, tuzatma koeffitsienti e`tiborga olgan holda,
aniqlangan uzunlik xarita masshtabiga ko`paytiriladi. Hisoblash aniqligi xarita
masshtabiga bog`liq bo`lgani uchun yirik masshtabli xaritalardan foydalanish
tavsiya etiladi.
Bosh daryoni xaritadan daryo sistemasining gidrografik sxemasiga qarab
yoki gidromorfologik tahlil etish yo`li bilan aniqlash mumkin.
41

Irmoqlar uzunliklari ham bosh daryo uzunligi kabi aniqlanadi. Lekin bunda
dastlab irmoqlarning tartiblarini belgilab olish zarur.
Daryo tarmoqlarining zichligi xavzaning iqlim sharoiti, relyefi, geologik
tuzilishi kabi bir qancha tabiiy omillarga bog`liqdir.
Daryoning nishabligi uning turli qismlarida turlicha qiymatlarga ega bo`ladi.
Masalan, O`zbekiston daryolari tog`li xududlarda katta nishablikka ega bo`lsa,
tekislikka chiqqach ularning nishabligi keskin kamayadi. Nishablikni daryoning
umumiy uzunligi yoki uning ma`lum bir qismi uchun aniqlash mumkin. Daryo
nishabligi deb, uning o`rganilayotgan qismidagi balandliklar farqini shu qism
uzunligiga bo`lgan nisbatga aytiladi. Nishablik o`lcham birligiga ega emas, lekin
ayrim xollarda promillar (%
o )da, ya`ni balandlikning daryoning har 1000 m
uzunligiga to`gri keladigan o`rtacha pasayishi ko`rinishida ifodalanadi.
Daryo nishabligi, asosan, joyning relyefiga bog`liq bo`lib, uning energiyasi
miqdorining ko`rsatkichidir. Tog` daryolarida nishablik katta bo`lgani uchun ular
katta energiya manbalariga egadir.
Daryo havzasining shakl va o`lcham ko`rsatkichlari. Daryo havzalari bir-
biridan shakllari, o`lchamlari va boshqa belgilari bilan farq qiladi. Ana shu shakl
va o`lchamlarni quyidagilar orqali ifodalash mumkin;
- daryo h avzasining maydoni;
- daryo h avzasining o`zunligi;
- daryo h avzasining kengligi;
- daryo h avzasining simmetriklik darajasi;
- daryo h avzasining o` rtacha balandligi;
- daryo havzasining o`rtacha nishabligi.
Daryo havzasining maydonini aniqlash uchun dastlab u xaritada
suvayirg`ich chiziqlari bilan chegaralab olinadi. So`ng, masshtab hisobga olingan
holda, planimetr yoki o`lchov katakchalari (paletka) yordamida uning maydoni
aniqlanadi. O`lcham birligi- km 2
.
42

Daryo havzasining uzunligi daryoning quyilish joyidan suvayirg`ich
chizig`ida eng uzoqda joylashgan nuqtagacha bo`lgan masofani tutashtiradigan
tugri chiziqning km da aniqlangan uzunligiga tengdir. Uni aniqlash uchun
chizig`ichning «0» raqami daryoning quyilish nuqtasiga quyilib, ikkinchi tomoni
suvayirg`ich ustida soat strelkasi yo`nalishi bo`yicha aylantiriladi.
Havzaning eng katta kengligi daryo havzasining eng keng joyidan havza
o`zunligini ifodalaydigan chiziqqa nisbatan o`tkazilgan perpendikulyarning
o`zunligidan iboratdir. Demak, daryo havzasining eng katta kengligi xaritadan
o`lchash natijasida aniqlanadi.
Daryo havzasining o`rtacha balandligi. Ma`lumki, joyning balandligi
o`zgarishi bilan tabiiy omillar ham o`zgarib boradi. Bu o`zgarishlar daryolarning
gidrologik rejimiga ham o`z ta`sirini o`tkazadi. Shuni hisobga olib, har bir daryo
havzasining o`rtacha balandligi aniqlanadi. Daryo havzasining o`rtacha balandligi
(H
o`rt ) ni ikki usul bilan aniqlash mumkin.
а ) hisoblash ifodasi yordamida;
b) daryo havzasining gipsografik egri chizig`i yordamida
Havzaning o`rtacha balandligini ikkinchi usul bilan aniqlash uchun
havzaning gipsografik egri chizig`i (havza maydonining balandlikka mos ravishda
ortishi) grafigi chiziladi. Grafikda havza maydonining 50% ga mos keladigan
balandlik havzaning o`rtacha balandligini ifodalaydi.
Havzaning o`rtacha nishabligi gidrologiya va suv xujaligiga oid
hisoblashlarda muhim ahamiyatga egadir. Yomg`irdan, qorning erishidan hosil
bo`lgan suvning daryo o`zaniga quyilish tezligi, havzada tuproq va tog`
jinslarining yuvilishi, ya`ni suv eroziyasi kabi jarayonlar havzaning nishabligi
bilan bog`liqdir.
Daryo vodiysi va o`zani. Daryo vodiysi va uning elementlari. Daryo vodiysi
suv oqimining yer sirtida bajargan ishi natijasida vujudga kelib, daryoning
boshlanishidan quyi qismi tomon ketgan yassi yonbag`irlari va nishabligi bilan
43

xarakterlanadi. Ma`lumki, ikki daryo vodiysi o`zaro kesishmaydi, lekin ular
birgalikda umumiy vodiyni tashkil qilishlari mumkin. Har qanday daryo vodiysida
quyidagi elementlar mavjud bo`ladi:
- daryo o`zani-vodiyning oqar suv egallagan qismi;
- qayir-daryoda toshqin yoki tulin suv ko`zatilganda vodiyning suv bosadigan
qismi;
- vodiy tubi-daryo o`zani va qayir birgalikda vodiy tubi deb ataladi;
- talveg-daryo uzunligi bo`yicha o`zandagi eng chuqur nuqtalarni
tutashtiradigan egri chiziq;
- terrasalar-yonbag`irlardagi gorizontal yoki bir oz qiyalikka ega bo`lgan
maydonchalar;
- yonbagirlar-vodiy tubini ikki yondan chegaralab turuvchi va daryoga qarab
qiya joylashgan maydonlar;
- vodiy qoshi-vodiy uzunligi bo`yicha yonbag`irlarning eng yuqori
nuqtalarini tutashtiruvchi chiziq.
Daryo vodiysining tuzilishi, shakli va o`lchamlari daryoning suv rejimiga
katta ta`sir ko`rsatadi. Masalan yonbag`irlar qiyaligining katta yoki kichikligi
daryoning loyqaligiga ta`sir qilsa, o`zanning egri-bugriligi unda oqayotgan suvning
tezligiga ta`sir ko`rsatadi.
Iqlimning daryolarni to`yinishidagi ahamiyati va ularning suv rejimiga
ta`sirini iqlimshunos olim A.I.Voeykov o`zining 1884 yilda chop etilgan Yer“
kurrasi va xususan Rossiya iqlimlari kitobida aniq yoritib bergan. Mazkur kitobda
”
qayd etilgan daryolar o`z xavzalari iqlimning mahsulidir , degan ibora hozir xam
“ ”
o`z kuchini yo`qotmagan.
Hozirgi paytda bu fikr birmuncha keng ma`noda, ya`ni daryolar-havzadagi
“
mavjud landshaftning umumiy muhitida iqlimning maxsulidir , deb ta`riflanadi.
”
Natijada iqlimning yetakchi hissasini ta`kidlash bilan birga, landshaft sharoitlari-
44

havzalarning geologik tuzilishi, tuprog`i, o`simligi va boshqa omillarning
ahamiyatiga urg`u berildi.
Daryolarning iqlimiy tasnifi. Daryolar o`z havzalari iqlimining maxsuli
degan xulosaga asoslangan xolda A.I.Voeykov daryolar suv rejimining“
xususiyatlarida iqlimdan indikator sifatida foydalanish mumkin , deb hisoblaydi.
”
Shu fikrga asoslanib, u daryolarning iqlimiy tasnifini ishlab chiqadi. Ushbu
tasnifda Yer kurrasidagi barcha daryolar quyidagi turt guruhga bo`linadi:
1. Qor va muzlik suvlaridan to`yinadigan daryolar. Bu guruh o`z navbatida
uch turga bo`linadi:
a) tekislikdagi va baladligi 1000 m gacha bo`lgan xududlardagi muzliklar
suvi hisobiga to`yinadigan daryolar. Bunday daryolar shimoliy xududlarda
joylashgan;
b) tog`lardagi qor va muzliklar hisobiga to`yinadigan daryolar. Ushbu turga
misol qilib O`rta Osiyo daryolarini ko`rsatish mumkin. Bu daryolarda tulinsuv
davri yozda ko`zatiladi;
v) bahor va yozning boshlarida qor suvlari hamda yomg`ir suvlari hisobiga
to`yinadigan daryolar. Masalan, Ob, Yenisey. Lena, G`arbiy Yevropa daryolari
AQSH ning shimolidagi daryolar. Bunday daryolarda suvning kutarilishi yil
davomida ikki marta kuzatiladi.
2. Asosan yomg`ir suvlaridan to`yinadigan daryolar. Bu guruh turtga
bulinadi;
a) musson va tropik yomg`irlaridan to`yinadigan daryolar. Bu daryolarda
tulinsuv davri yoz fasliga to`g`ri keladi. Masalan, Amazonka, Gang, Amur
daryolari;
b) ko`proq qish faslida va yil davomida yog`adigan yomg`ir suvlaridan
to`yinadigan daryolar. Bunga O`rta va G`arbiy Yevropadagi Vezer, Maas, Sena
kabi daryolari kiradi;
45

v) yilning sovuq oylarida yog`adigan yomg`irlar hisobiga to`yinadigan
daryolar. Bularda issiq paytda yomg`irlar daryolarning to`yinishida qatnashmaydi,
chunki ular bug`lanishga va shimilishga sarf bo`ladi. Shu sababli bunday daryolar
yozda qurib qoladi. Bu turga misol qilib Italiya, Kichik Osiyo, Kaliforniya, Eron
va Chili daryolarini ko`rsatish mumkin;
g) har zamonda yog`uvchi kuchli yomg`irlar hisobiga hosil bo`lgan hamda
daryo deb atash mumkin bo`lmagan oqimlar. Bunday vaqtinchalik jilg`a va soylar
O`rta Osiyo, Mongoliya, Kura Araks va Shimoliy Qrimning cho`lga yaqin bo`lgan
tog`oldi qismida uchraydi.
3. Daryo oqimi doimiy bo`lmagan o`lkalar. Bu guruhga iqlimi quruqligi
tufayli daryolari va doimiy toza oqimi bulmaydigan o`lkalar kiradi. Ularga Sahroi
Kabir, Qoraqum, Qizilkum kabi boshqa cho`l va sahrolarni misol qilib aytish
mumkin.
4. Daryosiz o`lkalar. Xududning sirti asriy qor va mo`zliklar bilan tula
qoplanganligi sababli daryolar muzliklar va muzlik osti oqimlariga almashinadi.
Bunday turdagi o`lkalarga, masalan, Antarktida va Grenlandiyani kiritish mumkin.
Yuqorida bayon etilgan tasnifni, albatta mukammal deb bo`lmaydi. Hozirgi
kunda to`plangan gidrometeorologik ma`lumotlar ushbu tasnifga katta aniqliklar
kiritishga imkon berishi mumkin.
Daryolarning to`yinish manbalari bo`yicha tasnifi. Daryolarning to`yinishida
ishtirok etuvchi manbalardan har birining yillik oqimga qo`shgan hissasini
miqdoriy baholash uslubi hali takomiliga yetmagan. Bu sohadagi dastlabki ishlar
40-yillarda M.I.Lvovich tomonidan amalga oshirilgan bo`lib, u daryolarning
to`yinish manbalari bo`yicha tasnifini ishlab chiqadi. Bu ish 70-yillarda ancha
qiyomiga yetkaziladi. Har ikki bosqichda ham olim daryolar suv rejimining
tahliliga asoslanadi.
46

Har bir to`yinishi manbai qor qoplami, yomg`ir suvlari va grunt suvlarini–
miqdoriy baholashda M.I.Lvovich quyidagi oraliqlarni qabul qildi: 80%dan ko`p,
50-80 va 50% dan kam.
To`yinishida muzliklarning erishidan hosil bo`ladigan suvlar ishtirok
etadigan daryolar juda kam xollardagina muzliklar suvlarining salmog`i 50%dan
ko`p bo`ladi. Shu sababli mazkur to`yinishi manbaining o`ziga xos xususiyatlarini
e`tiborga olib, ular uchun alohida chegara berilgan: 50% dan ko`p, 50-25 va 25%
dan kam. Agar yillik oqimning 80%dan ko`prog`i uchta to`yinish manbaidan biri,
masalan, qor hisobiga to`g`ri kelsa, bu daryo Lvovich tasnifi bo`yicha toza holda
qor suvlari hisobiga to`yinuvchi daryolar turiga kiradi. Agar to`yinishi
manbalaridan biri,masalan, qor suvlarining yillik oqimdagi salmog`i 50-80%
atrofida bo`lsa, unda daryo asosan qor suvlaridan to`yinuvchi daryolar turiga
kiritilgan. Nihoyat, daryo oqimida uchta to`yinish manbalaridan har birining
salmogi 50% dan kam bo`lsa, bu daryo aralash manbalari hisobiga to`yinuvchi
turga kiritiladi.
Yer yuzidagi daryolarni to`yinish manbalariga ko`ra 38 turga bulishni
ma`lum qonuniyatlariga asoslangan. Masalan, ko`pchilik daryolar qor suvlari,
yomg`ir suvlari va boshqa manbalar hisobiga to`yinsada, ularda umuman olganda
qor suvlarining ulushi ko`proq bo`lishi mumkin. Tasnifni ishlab chiqishda mana
shunday holatlar e`tiborga olingan.
O`rta Osiyo daryolarining to`yinish manbalariga ko`ra tasniflari.
Daryolarning to`yinish manbalarini o`rganish va aniqlash ular suvidan samarali
foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli O`rta Osiyoda gidrologiya
fanining rivojlanishiga katta hissa qushgan olim V.L.SHults 1944 yilda xudud
daryolarining to`yinish manbalariga ko`ra tasnifini ishlab chiqqan. Unda qayd
etilishicha, O`rta Osiyo daryolarining umumiy to`yinishida qor suvlari boshqa
manbalar-muzlik, yomg`ir suvlari va yer osti suvlariga nisbatan ustun turadi. Biroq
qor suvlari va shuningdek boshqa xil manbalarning yillik oqimdagi salmog`i turli
turli daryolarda turlicha bo`ladi. Boshqacha qilib aytganda, turli daryolarning
47

to`yinish sharoitlari to`yinuvchi kichik daryolarni xisobga olmagan xolda, O`rta
Osiyo daryolarini quyidagi to`rt turga bo`ladi;
1. Muzlik-qor suvlaridan to`yinadigan daryolar;
2. Qor-muzlik suvlaridan to`yinadigan daryolar;
3. Qor suvlaridan to`yinadigan daryolar;
4. Qor-yomg`ir suvlaridan to`yinadigan daryolar.
Ushbu tasnifda daryolarning qaysi turga mansubligini belgilovchi mezonlar
sifatida suv eng ko`p bo`ladigan oylar, qor-muzlik suvlaridan hosil bo`lgan yozgi
to`linsuv davridagi oqim miqdori (W
VII-IX ) shuningdek, uning qor suvlaridan hosil
bo`lgan bahorgi tulinsuv davridagi oqim miqdori (W
III-VI ) ga bo`lgan nisbati
б =W
VII-IX / W
III-VI olinadi (3 jadval). Hisoblashlar natijasida aniqlangan va W
V11-1 Х
lar o`rganilayotgan daryoning to`yinish sharoitlari haqida yetarli axborot beradi.
-jadval Daryolarning to`yinish sharoitiga bog`liq holda qaysi turga
mansubligini belgilovchi mezonlar
To`yinish sharoitiga bog`liq
holda daryo-larning turlari Daryolar qaysi turga kirishini ko`rsatuvchi mezonlar
W
VII - IX , yillik
oqimga nisbatan
% hisobida Suv eng ko`p bo`ladigan oylar
Muzlik-qor suvlaridan
to`yinadigan daryolar 1,00  38 VII, VIII
Qor-muzlik suvla-ridan
to`yinadigan daryolar 0,99  0,26 37  17 V, VI
Qor suvlaridan to`yinadigan
daryolar 0,25  0,18 16  12 IV, V
Qor-yomg`ir suvlaridan
to`yinaligan daryolar 0,17  0,001 11  0 III, IV, V
48

Ushbu tasnifda daryolarning to`yinish manbalariga bog`iq holda ajratilgan
turlari ma`lum darajada shartlidir. Masalan, muzlik-qor suvlaridan to`yinadigan
daryolarda muzlik suvlari hissasi bor-yo`g`i 10% atrofida bo`lishi ham mumkin.
Umuman shuni yodda tutmoq kerakki, tog` daryolarining to`yinishi jihatidan qaysi
turga mansubligi daryoning ma`lum bir kuzatish joyi (posti) ma`lumotlari asosida
aniqlanadi. Shu narsa ham ma`lumki, tog` daryolarining to`yinish sharoitlari
ularning quyi oqimi tomon o`zgarib boradi. Masalan, Norin daryosi Norin shahri
yonida muzlik qor suvlaridan to`yinadigan daryolar turiga mansub bo`lsa,–
Farg`ona vodiysiga chiqish joyida (Uchqurg`on shahri yaqinida) u qor-muzlik
suvlaridan to`yinadigan daryolar turiga kiradi.
Daryolarning to`yinish sharoitlari u yildan bu yilga ham o`zgarib turishi
mumkin, bu esa ayrim yillarning ob-havo xususiyatlariga bog`liq bo`ladi. Misol
qilib o`sha Norin daryosini olaylik. Farg`ona vodiysiga chiqaverish joyida bu
daryo aslida qor-muzlik suvlaridan to`yinadigan daryodir. Lekin, 1917 va 1934
yillarga oid ma`lumotlar asosida bajarilgan hisoblashlar bo`yicha u muzlik-qor
suvlaridan to`yinadigan daryolar guruhiga kiradi.
Daryolarning qaysi turga kirishini aniqlash uchun tavsiya etilgan mezonlar
daryolarning tog`lardan chiqqanidan keyingi, ya`ni tekislik qismlari uchun to`g`ri
kelmaydi. Buning sababini daryolar suv rejimining tekislikka chiqqach inson
xo`jalik faoliyati ta`siri natijasida keskin o`zgarishi bilan tushuntirish mumkin.
Endi daryolarning V.L.SHults tasnifida keltirilgan turlarini ayrim-ayrim
holda qisqacha ko`rib chiqaylik.
Birinchi turdagi daryolarning to`yinishida baland tog`lardagi asriy qor va
muzliklarning erishidan hosil bo`lgan suvlar keng ishtirok etadi. Biroq,
muzliklarga yaqin bo`lgan joylar e`tiorga olinmasa, bu turdagi daryolarning
to`yinishida muzlik suvlarining miqdori qor suvlari miqdoriga nisbatan kam
bo`ladi va yillik oqim hajmining 25-30%ini tashkil etadi. Bu xil daryolarda oqim
miqdori yillar bo`yicha kam o`zgaradi va to`linsuv davri juda kech iyul-avgut
49

oylarida ko`zatiladi. Bu turdagi daryolar, asosan Pomir-Oloy tog`larining mangu
qor va muzliklar ko`p bo`ladigan eng baland tizimlarida (Panj, Vaxsh, Zarafshon
daryolari) va Oloy tog` tizmasining shimoliy yonbag`irlarida (Isfara, Sux
daryolari) ko`pdir. Bunday daryolar Norin havzasining yuqori qismida, Issiqko`l
havzasida va Qirg`iz, Orqa Ili, Jung`oriya Olatovlarning shimoliy yonbag`irlarida
ham Talas Olatovining g`arbiy qismida ham uchraydi.
Ikkinchi turdagi daryolar oqimi ko`proq mavsumiy qor va kamroq miqdorda
mangu qorlarning erishidan hosil bo`ladi. Ularda muzlik suvlarining hissasi ancha
kam-yillik oqimning 15% gacha bo`lgan qismini tashkil etadi. Bu turdagi
daryolarda tulinsuv davridagi oqimning eng ko`p qismi may-iyun oylariga to`gri
keladi. Ularga Sirdaryo havzasidagi Norin, Qoradaryo, Piskom, Chotqol, Chirchiq
va Xisor tog`larining janubiy yonbag`irlaridan oqib tushadigan bir qancha
daryolar-To`palangdaryo, Qoratog`daryo va Kofirnihon kabilar kiradi.
Uchinchi turdagi daryolarning suv to`plash havzalari ancha past joylashgan
bo`lib, asosan, mavsumiy qor va qorliklar hisobig to`yinadi. Bu tur daryolar oqimi
yillararo va yil davomida keskin o`zgarib turadi, tulinsuv davri ertaroq (mart-may
oylarida) kuzatiladi. Qashkadaryo, Sangardak, G`ovasoy va Yassi kabi daryolar
shu turga kiradi.
Nihoyat, to`rtinchi turga mansub daryolarning to`yinishida baland tog`
qorlari va muzliklari deyarli yoki butunlay ishtirok etmaydi. Lekin, yomg`ir suvlari
hissasi boshqa turdagi daryolarga nisbatan eng katta salmoqqa ega bo`ladi. Bu
turdagi daryolarning suv to`plash havzalarining o`rtacha balandliklari nisbatan
kichik bo`lib, ularga Ohangaron, Aris, Kalas daryolari, Qoratovning janubi-garbiy
yondagirlaridan oqib tushadigan soylar va shuningdek, Turkmaniston daryolarini
misol qilib keltirish mumkin.
50

Dunyodagi yirik daryolar haqidagi ma`lumotlar (K.V. Pashkangdan, 1982 y.)
Daryolar O`zun-
ligi,
km Havzasining
maydoni
ming km 2 Havzadagi
yog`in
miqdori,
mm Suv
sarfi
m 3
/sek Yillik
oqim,
l/sek,
km 2 Oqim
moduli
l/sek
km 2 Oqim
qalin-ligi
mm Oqim
koefitsiyen-ti,
%
Amazonka 6437 7180 1967 120
000 - - - -
Kongo 4320 3690 1323 40 000 - - - -
Missisipi - - - - - - - -
Missuri 5970 3220 757 19 000 - - - -
Volga 3690 1380 467 8 100 - - - -
Dunay 2850 816 749 6 400 - - - -
Nil 6650 2800 626 3 100 - - - -
Amudaryo 2540 465 800 2010 - - - -
Panj 921 113.5 1500 1000 - - - -
Qashqadary
o 332 8780 600 5.46 - - - -
2.2. Daryolar mavzusini ta`lim texnologiyalari asosida o`qitish

Mavzuning texnologik xaritasi va o`tkazilish ishlanmasi

Mavzu: III c 2- chorak, 22 - dars
Daryolar
Maqsad va
vazifalar O`quvchilarga daryolar va ularning qismlari tarkibi, turlari,
to`yinishi, rejimi haqida bilim berish; tog` va tekislik daryolarining
o`ziga xos xususiyatlarini ochib berish; ularga tabiiy geograflk
xaritalardan daryolarni topishni o`rgatish va sayyoramizdagi yirik
daryolarni nomlarini aytib xaritadan topa olishni, daryolarga reja
asosida ta`rif yozish ko`nikmasini shakllantirish.
O`quvchilarda mustaqil fikr yuritishni, olgan bilimlarini hayot bilan
bog`lay olishni, ilmiy dunyoqarashlarni shakllantirish, Tabiatga mehr
va muhabbat uyg`otish asosida ekologik tushunchalarni kengaytirish.
O`quv
materiali
mazmuni O`quvchilar mavzuning mohiyatini tushinib yetishlari bunda
daryolarning hosil bo`lishi, daryo sistemasi, vodiysi va uning
elementlari. Ularning to`yinishi manbai va mansabi. Ostona va
sharsharalarning paydo bo`lishi, daryo havzasi chegaralari.
Daryolaning oqim yo`nalishi va relefning bog`liqlik qonuniyatlari.
Daryolarning xalq xo`jalikdagi ahamiyati va ularni suvini muhofaza
qilish.
51

O`quv
jarayonini
tashkil etish
texnologiyasi Shakl: interfaol mashg`ulot: suhbat-ma`ro`za, yakka tartibda, kichik
guruh, jamoa bo`lib ishlash.
Metod: Aqliy hujum , og`zaki bayon, Blis so`rov elementi, savol-“ ” “ ”
javob, grafik test.
Vosita: Darslik, mavzu bo`yicha slaydlar, globus, mavzuga oid
jadvallar, daryolar aks etgan rangli rasmlar, 5-sinf o`quv atlasi va
yozuvsiz xarita, tarqatma materiallar, Dunyoning yarimsharlar tabiiy
xaritasi, O`zbekiston tabiiy xaritasi.
Usul: slayd, grafik test.
Nazorat: ko`zatish, nazorat savollari, nazorat testlari.
Baholash: rag`batlantirish, 5 ballik tizim asosida.
o`tiladigan
natijalar O`qituvchi: Mavzu asosida to`laqonli ma`lumot berib, o`quvchilar
bilimini oshiradi. Mashg`ulotda qo`llanilgan turli metodlar, mustaqil
ish bo`yicha tarqatma materiallar asosida mavzu bo`yicha
o`quvchilarning bilim, ko`nikma, malakalarini oshiradi.
O`quvchi: Mavzu bo`yicha yangi bilimlar egallanadi. Guruhlar bilan
ishlashni o`rganadilar, eslab qolish, ayta olish, ko`rsata olish ko`nikma
va malakalarga ega bo`ladilar. Yozuvsiz xaritada daryo va uning
elementlarini tasvirlay oladi. Daryoga reja asosida tavsif yoza oladi.
Kelgusi
rejalar O`qituvchi: Yangi pedagogik texnologilarni o`zlashtiradi va darsda
tatbiq etib, takomillashtirishga erishadi. O`z ustida ishlaydi.
Mavzuni hayotiy voqyalar bilan bog`laydi va solishtiradi.
O`quvchi: Mavzu yo`zasidan berilgan topshiriq ustida mustaqil
ishlashni o`rganadi. O`z fikrini ravon bayon eta oladi. Yangi mavzuga
oid qo`shimcha materiallar topishga harakat qiladi.
Dars bosqichlari.
Bosiqichlar Mazmuni Metodlar Vaqti
1-bosqich
Tashkiliy qism Salomlashuv. Mashg`ulotning
borishi haqida tushuncha berish. og`zaki
muloqot 3
daqiqa
2-bosqich
Motivatsiya Nazorat bosqchi BLIS so`rov
“ ”
orqali sinf o`quvchilarini to`liq
nazorat qilishdan iboratdir. BLIS
“ ”
so`rov o`tkazishda uning ha-
“
yo`q elementidan foydalanish
”
yaxshi samara beradi. BLITS so`rov
“ ”
topshiriqlari
Shakli: ha-yo`q
“ ”
8
daqiqa
3-bosqich Mavzu
va topshiriqlar
bayoni O`qituvchining Daryolar mavzusi
“ ”
mazmuni to`g`risidagi suhbat-
ma`ro`zasi (slaydlar hamda savollar
asosida) jamoaviy ish va
–
guruhlardagi mustaqil ish
Asosiy bosqich: og`zaki bayon,
tushuntirish,
savol-javob 20
daqiqa
52

a) Aqliy hujum“ metodi yordamida ”
o`quvchilarning daryolar haqidagi
bilimlari aniqlab olinadi.
b) yangi mavzu bayoni - daryo
elementlarini ko`rgazmali usulda
muammoli bayon etish o`quvchi
bilimlarini to`ldirish.
4-bosqich
Mustahkamlash Grafik usulda test topshirig`i.
Daryoning elementlari rasmlardagi
qaysi harflarga mos kelishini
aniqlash. Grafik usulida test
topshirig`i. 12
daqiqa
5-bosqich
Dars yakuni va
mustaqil ish
uchun topshiriq Uy vazifasini bajarish uchun
tavsiyalar 2
daqiqa

Mashg`ulotni ng borishi
Atama va tushunchalar: daryo, daryo havzasi, suv ayirg`ich,
daryolar manbai, mansabi, tog`daryolari, tekislik daryolari, daryo vodiysi,
daryo o`zani, irmoq, daryo sistemasi, sharshara, ostona, daryolar
to`yinishi, daryolar rejimi, suv sarfi, suv sathi, daryolar suvini muhofaza
qilish.
Geografik obektlar:
Daryolar: Nil, Amazonka, Kongo, Missisipi, Gang, Volga, Dnepr,
Ob, Lena, Yantszi, Xuanxe, Amudaryo, Sirdaryo. Sharsharalar : Anxel,
Niagara, Viktoriya.

O`quvchilar egallash lozim bo`lgan BKM elementlari
Bilimlar:
 Daryo va uning qismlari haqida bilish;
 Daryo sistemasi haqida bilish;
 Daryo vodiysi va uning elementlari bilish;
 S h arsharalar haqida bilish;
 Daryolarning to ` yinishi manbai va mansabi qaerdaligini bilish .
Ko`nikma va malakalar:
53

 Daryo sistemasi va uning elementlarini aniqlay olish;
 Daryo havzasi chegaralarini aniqlay olishi;
 Oqim yo`nalishi va relyefning bog`liqlik
qonuniyatlarini ayta olishi;
 Xaritada daryo va uning elementlarini ko`rsata olishi;
 Yozuvsiz xaritada daryo va uning elementlarini
tasvirlay olishi;
 Daryoga reja asosida tavsif yoza olishi.

Tashkiliy qism.
Dars avvalida salomlashib, o`quvchilar davomati aniqlanadi.
O`quvchilar bugungi kun ob-havosi va atrof-muhitdagi tabiiy
o`zgarishlarga sharh beradilar. O`quvchilarning darsga tayyorgarligi
nazorat qilinadi.

Guruhlash . O`quvchilar qatorlar orqali uch guruhga bo`linadi:
"Amudaryo", "Orol", "Sirdaryo" guruhlari.

BLIS so`rov “ ” orqali oldingi darsda o`tilgan mavzu yuzasidan sinf
o`quvchilarning bilimini tekshirish.
BLIS so`rov topshiriqlarining o`ziga xos xususiyatlari:
“ ”

Qisqa vaqtda nazoratni amalga o sh iri sh

Bar ch a o`quv ch ilarni qamrab oli sh

Nazorat materiallari tuzi sh ning soddaligi

Natijalarni tek sh irib ch iqi sh qisqa vaqtni talab eti sh i

Vaqtning qat ` iy belgilanganligi nazorat natijalarini realligini
ta ` minlaydi
54

BLIS so`rov topshiriqlari: “ ”
S h akli: ha-yo`q .
“ ”
1. Granit va qumto sh suvni yax sh i o`tkazmaydi
2. Artezian suvlari bosimli bo`ladi
3. Grunt suvlarining sathi bahorda yo`qori bo`ladi
4. Tabiiy buloqlarning ko`p ch iligi grunt suvlaridan paydo bo`ladi
5. Artezian quduqlaridan suv otilib ch iqadi
6. Yirik qum suvni yax sh i o`tkazmaydi
7. Yer osti suvlari ch o`llarda mavjud emas
8. S hag`al va qum qatlamlari orasida yer osti suvlari to`plani sh i mumkin
9. Yer osti suvlari doimo ch u ch uk bo`ladi
10. Tog` jinslari qan ch a g`ovak bo`lsa suvni sh un ch a sekin o`tkazadi .
So`rovni o`tkazi sh tartibi:
1.Har bir o`quv ch i uc chu n individual nazorat top sh iriqlari beriladi .
2. BLIS so`rov topshiriqlari uchun javob varaqasi:
“ ”
Topshiriqni bajarish tartibi:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
O`zingiz to`g`ri deb hisoblagan to`g`ri javoblarni X belgisi bilan,
noto`gri deb hisoblagan javoblarringizni O belgisi bilan belgilang.
55

3. O`quvchi quyidagi shaklda javoblarni belgilaydi:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
X X X X X O O O O O
4. Nazorat uchun belgilangan vaqt tugagach o`qituvchi o`quvchilarning
javob varaqalarini tekshirib chiqadi va baholaydi.
Baholash mezonlari:
 9-10 ta to`g`ri javob uchun 5 ball“ ”
 7-8 ta to`g`ri javob uchun 4 ball
“ ”

5-6 ta to`g`ri javob uchun 3 ball “ ”
Yangi mavzu bayonidan oldin Aqliy hujum
“ ” metodi yordamida
o`quvchilarning daryolar haqidagi bilimlari aniqlab olinadi.
Aqliy
“ h ujum metodi ”
 Bevosita jamoa bo`lib fikrlar hujumi ni olib borish. Bu uslubdan maqsad-
“ ”
mumkin qadar katta miqdordagi g`oyalarni yig`ilish, talaba (yoki
o`quvchi)larni ayni bir xil fikrlashdan holi qilish, ijodiy vazifalarni yechish
jarayonida dastlab paydo bo`lgan fikrlarni yengishdir.

 AQLIY HUJUM
“ ” metodi- biror muammo bo`yicha o`quvchilar tomonidan
bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to`plab, ular orqali ma`lum bir
yechimga kelinadigan metoddir


« AQLIYHUJUM »
metodining t u zilmasi
 Muammoli savol beriladi
 Fikr va g`oyalar bildiriladi va jamlab boriladi
 Fikr va g`oyalar guruhlanadi
 Aniq va to`g`ri javoblar tanlab olinadi
1. Daryo nima?
2. Kim daryoni ko`rgan?
3. Respublikamiz hududida oqadigan daryolardan 4 tasini
nomini ayting.
4. Siz yashaydigan joyda daryo oqib o`tadimi? Daryoning
nomini ayting.

56

Yangi mavzuning bayoni
Reja:
1. Daryo va uning elementlari.
2. Daryo havzasi va suvayirg`ich.
3. Tog` va tekislik daryolari.
4. Daryolarning suv rejimi.
5. Daryolardan xo`jalikda foydalanish.
O`zan deb ataluvchi chuqurlikda oqayotgan suv oqimi daryo deb ataladi.
Odatda daryolar doim oqib turadi. Lekin iqlimi quruq o`lkalarda issiq, yog`in
kam vaqtlarda goho qurib qoladigan daryolar ham bor. Ularni vaqtincha qurib
qoladigan daryolar deyiladi.
Har bir daryoning boshi va quyilar joyi bo`ladi. Daryo boshlanadigan
joy uning manbai deb ataladi.
Sirdaryo va Amudaryo baland tog`lardagi qor va muzliklardan
boshlanadi. Volga daryosi t e ki sl i k da, ko`ldan boshlanadi. Daryolar qaerdan
boshlanmasin, ularning irmoqlari bo`lsa, katta sersuv daryolarga aylanadi.
Irmoqlar deb daryo ga yon tomondan kelib quyiladigan kichikroq daryolarga
aytiladi. Ko`pchilik daryolar okean, dengiz, ko`l yoki boshqa daryolarga kelib
quyiladi.
Daryoning oke an, dengiz, ko` l yoki boshqa daryoga quyiladigan joyi
dar yoning mansabi deyiladi (O`rta Osiyoning t a b i i y x a r i t a s i d a n
Sirdaryoning manbaini, mansa bini, Chirchiq va Qoradaryo irmoqlarini toping).
Bosh daryo o`zining barcha irmoqlari bilan birga daryo sis temasini hosil qiladi.
Daryo havzasi va suv ayirg`ich. Ye rga shimilishga ulgurmagan va
b u g ` l a n i b k e t magan hamma suv daryolarga oqib tushadi. Barcha suvi b i r
daryoga oqib tushadigan quruqlik maydoni daryo havzasi deb ataladi.
57

Amazonka sayyoramizning eng yirik daryosi Uning uzunligi -
(Ukayali daryosi bilan) 6400 km ni tashkil qiladi.
Hamma daryolarning, hatto eng k i c h i k daryolarning ham o`z havzasi
bo`ladi. Amazonka havzasi dunyoda eng katta daryo bo` l i b, uni ng maydo ni 7
mln km 2
dan iborat.
Qo`shni daryolar havzalarini bir-biridan ajratib turadigan che gara
suvayirg`ich deyiladi. Suvayirg`ichlar tog`larning qirralariga, te kisliklarda esa
balandroq joylarga to`g`ri keladi.
Tog` va tekislik daryolari. Tog` daryolari t e k i s l i k daryolariga qaraganda
juda tez oqadi. Vodiylari tor va chuqur b o` l a d i . Ko`p daryolar tog`lardan
boshlanib, t e k i s l i k k a oqib chiqadi va t e k i s l i k daryosiga aylanadi. Bunday
daryolarga Sirdaryo, Amudaryo va Zaraf shon daryolarini misol qi l i b ko`rsatish
mumkin. Sirdaryo Tiyanshan tog`larida 6000 m balandlikdan boshlanadi. Tog`lar
orasidagi chu qur daralarda hayqirib oqadi. Tekislikka chiqqanidan keyin keng
o`zanda y o y i l i b , s e k i n oqadi. Daryolar t o g ` l a r d a yemirib o q i z i b kelgan tog`
jinslari tekislikda cho`kib, cho`kindi jinslarni hosil q i ladi. Daryolar suvidan
cho`kindi jinslarning c h o ` ki s h qonuniyatini birinchi bo`lib Abu Rayhon
Beruniy aniqlagan.
Daryolar suvi baland joylardan otilib tushib, sharsharalar hosil qiladi.
Dunyodagi eng baland sharshara Janubiy Amerikada, Churun daryosidagi Anxel
sharsharasi. Uning balandligi 1054 m. Lekin suvi ko`p emas. Eng sersuv
sharsharalardan biri Shimoliy Ameri kadagi Niagara sharsharasidir. Bu sharshara
51 m balandlikdan ot i l i b tushadi. Yana b i r katta sharshara Afrikadagi Viktoriya
sharsharasi Unda suv 120 m balanddan otilib tushadi ( N o m l a r i a y t i l g a n
sharsharalarni Yarim- sharlar xaritasidan toping).
Daryolarga suv qaerdan keladi? Daryolar yomg`ir, qor, mo`z suv lari,
buloqlar suvlar i dan to`yinadi. Baland tog`lardan boshlanadigan daryolar
tog`lardagi mo`zliklar suvi bilan to`yinadi. Ular yozda s e r suv bo`ladi (Nega?).
Amudaryo bilan Zarafshon daryosi ana shunday daryolar hisoblanadi. Ba`zi
58

daryolarga yomg`ir suvi ham, qor s u v i ham, yer osti suvlari ham t u s h a d i .
SH unday daryolarni ar al as h to`yinuvchi daryolar deyiladi. Sirdaryo shunday
daryolar sirasiga kira d i.
Daryolar qadim zamonlardan kishilarni chuchuk suv bilan t a ` m i n laydigan
asosiy manba bo`lib kelgan. Suvdan yaxshiroq foydalanish uchun daryolarga suv
omborlari quriladi, kanal va ariqlar qazib quruq ye rlarga suv chiqariladi.
Suvni iflos qilmasdan, tejab-tergab foydalanish har birimizning muqaddas
burchimiz hisoblanadi. Buni aslo unutmaylik.
Yangi mavzuni mustahkamlash uchun topshiriqlar.
Grafik test.
Grafik usulda test topshirig`ida o`quvchilar daryoning elementlari
rasmlardagi qaysi harflarga mos kelishini topadilar. (1, 2- rasm)
Daryoning elementlari rasmlardagi qaysi harflarga mos kelishini
aniqlang.
1. daryoning manbai 6. daryoning chap irmog`i
2. daryoning mansabi 7. daryoning vodiysi
3. daryoning o`ng irmog`i 8. daryoning havzasi
4. daryoning o`zani 9. daryoning suvayirg`ichi
5. daryoning qayiri 10. daryo terassasi
Mavzuni mustahkamlash va topshiriqni bajarish uchun
tavsiyalar.
Topshiriqlarning o`ziga xos xususiyatlari:
Qisqa vaqtda mustahkamlash nazoratini amalga oshirish.

Barcha o`quvchilarning BKM elementlarini qanday darajada
egallab olganligini nazorat qila olish.

O`quvchilarda geografik ob`ekt to`g`risida tasavvurlarning
shakllanishiga yordam beradi.

Nazorat usulining soddaligi.
59

Natijalarni tekshirib chiqish qisqa vaqtni talab etishi .
Topshiriqni bajarish tartibi:
1. Topshiriq doskada yoki slayd yordamida o ` quvchilarga taqdim
etiladi .
2. O ` quvchi quyidagi shaklda javoblarni belgilaydi :
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
a b c h k d m j e l
3. Nazorat uchun belgilangan vaqt tugagach oqituvchi
o ` quvchilarning javob varaqalarini tekshirib chiqadi va BKM elementlarini
qanday darajada egallab olganligini aniqlaydi
Uy vazifa uchun topshiriqlar
1. Daryo tushunchasining eng muhim belgilarini ayting .
2. Daryo sistemasi , boshlanish joyi , quyilishi joyi , daryo havzasi , suv ayirg ` ich ,
daryo o ` zani deb nimaga aytiladi ? Ularni daftaringizga chizmada aks ettiring .
3. Daryolardan biriga quyidagi reja asosida ta ` rif bering .
S avollar
1). Daryo nomi?
2). Qaysi materikda va uning qaysi qismida joylashgan?
3). Qayerdan boshlanadi?
4). Qayerga quyiladi?
5). Qaysi okean yoki dengiz havzasiga tegishli?
6). Xo`jalikdagi ahamiyati.
Uy vazifasini bajarish uchun tavsiyalar
Uy vazifasi uchun berilgan topshiriq murakkab topshiriqlardan sanaladi. U
bir vaqtning o`zida barcha BKM elementlarini qamrab oladi, shu sababli uy
60

vazifasining o`quvchilar tomonidan bajarilishiga o`qituvchi alohida e`tibor
berishi lozim.
O`quvchilarga uy vazifasini berishda quyidagilarni hisobga oling:
Reja asosida ta`rif berish uchun ma`lumotlarni topish oson bo`lgan
daryolarni tanlang. Eng yaxshisi, agar mavjud bo`lsa o`zingiz yashaydigan
joydagi daryoni tanlash yaxshi samara beradi.
O`quvchilarga topshiriqni bajarish tartibini mukammal tushuntirib
bering.
O`quvchilarga uy vazifasini bajarishda zarur bo`ladigan qo`shimcha
manbalar topishda yordam bering.
Darsni yakunlash:
Darsga yakun yasash, baholarni e`lon qilish.

2.3 Ko`l va muzliklar mazusini ta`lim texologiyalari asosida o`qitish„ “
Darsning maqsadi: Ta`limiy maqsad:
O`quvchilarga gidrosfera haqidagi bilimlarni berishda davom etib, ularga
ko`llarning turlari, xususiyatlari, kelib chiqishi to`g`risidagi bilimlarni
shakllantirish va muzliklar, ularning hosil bo`lishi haqida tasavvur hosil qilish.
Xaritadan ko`l va muzliklarni topa olish ko`nikmalarini shakllantirish. Yangi
mavzuni to`liq o`zlashtirishga erishish.
Tarbiyaviy maqsad:
O`quvchilarga ekologik tarbiya berish, insoniyatning sidrosferaga salbiy
ta`siri va buning oqibatlarini ochib berish, Vatanimizga mehr-muhabbat hislarini
shakllantirish.
Rivojlantiruvchi maqsad:
61

O`quvchilarni mustaqil fikrlashga o`rgatish, nutq madaniyatini o`stirish,
o`z-o`zini boshqarishga yo`naltirish, hozirjavoblik, topqirlik xususiyatlarini
rivojlantirish.
Dars turi: Ta`lim beruvchi, interfaol.
Dars o`tish metodi: Aqliy hujum, aralash, interfaol.
Dars jihozi: Globus, yarim sharlar tabiiy kartasi, 5-sinf darsligi, atlasi,
yozuvsiz xaritasi, Geografik nomlarni bilasizmi? elektrodoskasi, jadvallar, ko`llar“ ”
va mo`zliklar rasmlari, tarqatma materiallar, globus maketlari, vatman, markerlar.
Tehnik jixozlar:
Kompyuter, multimedia, slaydlar, magnitofon.
Dars rejasi:
I. Tashkiliy qism.
1 . O`qituvchining kirish so`zi. (2 daqiqa)
2.Guruhlarga bo`linish. (2 daqiqa)
II. O`tgan mavzuni so`rab baholash.
3.Biz bilgan bilimlar. Kim chaqqon o`yini. ( 5 daqiqa)
“ ”
III. Yangi mavzu bayoni.
4. Slaydlar orqali yangi mavzuni tushuntirish. ( 8 daqiqa)
5. Ko`llar va muzliklar videofilmini ko`rish. (5 daqiqa)
“ ”
6. Xatosini toping ( 8 daqiqa)
“ ”
7. E`tiborni jamlash o`yini. ( 4 daqiqa)
“ ”
IV. Yangi mavzuni mustahkamlash:
8. Aplikatsiya usuli. (7 daqiqa)
“ ”
V. O`quvchilarni baholash va uyga vazifa.
9. G`olib guruhni aniqlash va baholash. ( 2 daqiqa)
10. Uyga vazifa. ( 2 daqiqa)
Darsning borishi:
I.Tashkiliy qism.
62

Guruhlash:
O`quvchilar emblemalar orqali to`rt guruhga bo`linadilar:
Ko`l , Daryo , Qor va Aysberg“ ” “ ” “ ” “ ” guruhlari.
1). Salomlashish, davomatni aniqlash, ob-havo haqidagi ma`lumotlarni eshitish.
2). Dunyo tabiiy xabarlarini navbatchi o`quvchilardan eshitish.
III.Asosiy qism.
Darsning maqsadi va tartibi bilan tanishtirish:
O`qituvchi:
- Aziz o`quvchilar, siz oldingi darslarda gidrosfera qobig`i haqida so`z
yuritayotgan edingiz. Bugun ham mana shu qobiqning ko`l va mo`zliklari haqida
gaplashamiz.
Buning uchun esa fanimiz bo`yicha olgan bilimlarimizni esga olamiz.
Baholash mezoni:
Har bir to`g`ri javob uchun globuslar tasviri berib boriladi. Kimning globusi
eng ko`p bo`ladi.
Har bir shartni birinchi bo`lib bajargan guruhga ham alohida rag`bat - doira
ichida globuschalar berib boriladi.
“ ”
Uy vazifa bo`yicha ishlash:
Har bir guruhga 4 tadan topshiriq beriladi:
1) Qobiqlar nomini yozing.
2) Gidrosfera deganda nimani tushunasiz?
3) Gidrosferaga nimalar kiradi?
4) Daryolarga misollar yozing.
Guruhlar javobi tinglanadi.
O`qituvchi guruhlar fikrlarini umumlashtirib, to`ldiradi.
III. Yangi mavzu bayoni.
Slaydlar orqali yangi mavzu bo`yicha yangi ma`lumotlar beriladi va
o`quchilar daftariga yozdirib qo`yiladi.
Ekran orqali ko`l va mo`zliklar haqida film ko`rsatiladi.
63

Guruhlarda ishlash:
Guruhlarga darslik asosida topshiriq beriladi. Xatosini toping o`yini.“ ”
Matnlar:
I - guruh: Ko`l guruhiga:
Tabiiy chuqurlikda to`planib qolgan suvga ko`l deyiladi. Ko`llarda suv
daryolardagidek o`zanda oqadi. Yer yo`zidagi eng katta ko`l Kaspiy ko`lidir.
–
Oqmas ko`llar suvi chuchuk bo`ladi. Ko`l suvlaridan foydalanib bo`lmaydi.
II - guruh: Daryo guruhiga:
O`zan deb ataluvchi chuqurlikda oqayotgan suv oqimi daryo deb ataladi.
Daryo boshlanadigan joy uning mansabi deyiladi. Qo`shni daryolar havzalarini bir-
biridan ajratib turadigan chegara irmoqlar deyiladi.
III - guruh: Qor guruhiga:
Qor yig`adigan va muzlik hosil bo`ladigan balandlikning quyi chegarasi qor
chizig`i deyiladi. Qor chizig`i ekvatorial o`lkalarda dengiz sathigacha pasayadi.
Dunyodagi eng katta orol Grenlandiyada muzliklar yo`q.
–
IV - guruh: Aysberg guruhiga:
Quruqlikda qor to`planib, hosil bo`lgan ko`p yillik muzlar muzliklar deyiladi.
Muzliklar hech qachon siljimaydi. Aysberglar juda kichkina bo`ladi.
Ko`l guruhining to`g`ri javobi:
Tabiiy chuqurlikda to`planib qolgan suvga ko`l deyiladi. Ko`llarda suv
daryolardagidek o`zanda oqadi. Yer yo`zidagi eng katta ko`l Kaspiy ko`lidir.
–
Oqmas ko`llar suvi chuchuk bo`ladi. Ko`l suvlaridan foydalanib bo`lmaydi .
1) oqmaydi;
2) foydalanib bo`ladi.
Daryo guruhining to`g`ri javobi:
64

O`zan deb ataluvchi chuqurlikda oqayotgan suv oqimi daryo deb ataladi.
Daryo boshlanadigan joy uning mansabi deyiladi. Qo`shni daryolar havzalarini
bir-biridan ajratib turadigan chegara irmoqlar deyiladi.
1) manbai;
2)suvayirg`ich.
Qor guruhining to`g`ri javobi:
Qor yig`adigan va muzlik hosil bo`ladigan balandlikning quyi chegarasi qor
chizig`i deyiladi. Qor chizig`i ekvatorial o`lkalarda dengiz sathigacha pasayadi.
Dunyodagi eng katta orol Grenlandiyada muzliklar – yo`q .
1) qutbiy;
2) mo`zliklar bilan qoplangan
Aysberg guruhi to`g`ri javobi:
Quruqlikda qor to`planib, hosil bo`lgan ko`p yillik muzlar muzliklar deyiladi.
Mo`zliklar hech qachon siljimaydi . Aysberglar juda kichkina bo`ladi.
1) siljiydi;
2) ba`zilari juda katta bo`ladi.
Guruhlar javoblari tinglanib, globuschalar beriladi.
Har bir guruhga E`tiborni jamlash o`yini beriladi .
“ ” ”
E`tiborni jamlash o`yini
“ ”
Arabiston Okean
Baykal Daryo
Atlantika Dengiz
Amazonka Ko`l
To`g`ri javob:
E`tiborni jamlash o`yini
“ ”
Arabiston Okean
Baykal Daryo
Atlantika Dengiz
Amazonka Ko`l
65

Guruhlar o`z javoblarini xarita orqali ko`rsatib, izohlaydilar.
IV. Yangi mavzuni mustahkamlash.
O`qituvchilarga Aplikatsiya usuli yordamida gidrosferaga doir so`zlar“ ”
beriladi. Har bir guruh o`ziga berilgan topshiriq asosida vazifani bajaradilar.
So`zlar:
Suvayirg`ich, mansab, oqar, sho`r, oqim, chuqurlik, harorat, maydoni,
chuchuk, Nil, Hind, Baykal, tektonik.
Daryo atamasiga:
Suvayirg`ich, mansab, chuqurlik, harorat, chuchuk, Nil.
Okean atamasiga:
Sho`r, oqim, chuqurlik, harorat, maydoni, Hind.
Ko`l atamasiga:
Oqar, sho`r, chuqurlik, harorat, maydoni, chuchuk, Baykal, tektonik.
Guruhlar taqdimotidan so`ng, o`qituvchi ular fikrlarini umumlashtirib darsga
yakun yasaydi, guruhlar to`plagan globuschalar sanab, ballar hisoblanadi, g`olib
guruh aniqlanadi hamda faol o`quvchilar baholanadi.
Uyga vazifa:
Mavzuni o`qib, savollarga javob yozish, atlasdan foydalanib yozuvsiz
xaritaga 10 ta ko`l nomini yozib kelish, xohlagan bitta ko`lga ta`rif yozish.
O`zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish.
Mavzuning texnologik xaritasi va o`tkazilish ishlanmasi

Mavzu: III chorak 49-dars
–
O`zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va ularni
muhofaza qilish.
Maqsad va
vazifalar O`quvchilarda suv boyliklari, ularning turlari haqida tushuncha va
tasavvur hosil qilish, ularning muvozanati, uning bo`zilishi hamda
Respublikamiz hududlari ekologiyasi, suv muammolari haqida
tushuncha berish. O`quvchilarga ilgaridan tanish bo`lgan atama va
tushunchalarni eslatish.
66

Ona Vatanga uning boyliklariga mehr-muhabbat hislarini–
tarbiyalash, ekologik tarbiya berish, suvni toza asrash, uni isrof
qilmaslikka o`rgatish.
O`quv
materiali
mazmuni O`rganilgan mavzilardan asosiy tushunchalarni ajrata bilish, ularni
amaliyotda qo`llay bilishga o`rgatish, mustaqil fikrlash doirasini
kengaytirish. E kologik dunyoqarashni rivojlantirish, ekologik fikr
yuritishni shakllantirish, ekologik savodxonlikka erishish.
O`quvchilarning savol-javob, xarita bilan ishlash (amaliy mashg`ulot)
orqali yangi mavzuni qay darajada o`zlashtirilganligi nazorat qilinadi.
O`quv
jarayonini
tashkil etish
texnologiyasi Shakl: interfaol mashg`ulot: suhbat-ma`ro`za, yakka tartibda, kichik
guruh, jamoa bo`lib ishlash.
Metod: Aqliy hujum , savol- javob.
“ ”
Vosita: Darslik, 7-sinf o`quv atlasi, O`zbekiston tabiiy xaritasi,
mavzuga doir rasmlar, Kompyuter, multimedia, slaydlar.
Nazorat: ko`zatish, nazorat savollari.
Baholash: rag`batlantirish, 5 ballik tizim asosida.
O `tiladigan
Natijalar O`qituvchi: Mavzu belgilangan vaqt ichida barcha o`quvchilar
tomonidan o`zlashtiriladi. O`quvchilarning darsda faolligi oshadi.
Ularda fanga nisbatan qiziqish o`yg`onadi. Amaliy mashg`ulotlarni
mustaqil bajaradilar, barcha o`quvchilar yakka tartibda baholanadi.
boshqalarga yetkazish, savol va javob berishga o`rgatiladi.
O`quvchi: Mavzu yo`zasidan yangi bilimga ega bo`ladilar. Eslab
qolish, ayta olish, ko`rsata olish ko`nikma va malakalarga ega
bo`ladilar
Kelgusi
rejalar O`qituvchi: Yangi pedagogik texnologilarni o`zlashtiradi va darsda
tatbiq etib, takomillashtirishga erishadi. O`z ustida ishlaydi.
Mavzuni hayotiy voqyalar bilan bog`laydi va solishtiradi.
O`quvchi: Mavzu yo`zasidan berilgan topshiriq ustida mustaqil
isshashni o`rganadi. O`z fikrini ravon bayon eta oladi. Yangi mavzuga
oid qo`shimcha materiallar topishga harakat qiladi.
Mashg`ulotni ng borishi
Darsning tashkil etish shakllari:
a) salomlashish
b) davomat aniqlash.
c) ob-havo so`rash
d) uyga berilgan topshiriqlarni tekshirib chiqish
Dars rejasi:
Darsning borishi:
67

1. Tashkil etish. (2 daqiqa)
2. Guruhlash. (2 daqiqa)
3. Uy fazifa bo`yicha ishlash. (5 daqiqa)
4. Yangi mavzu bayoni. (12 daqiqa)
5. Guruhlarga topshiriqlar berish. (10 daqiqa)
6. Individual o`quvchilarga vazifa berish. (3 daqiqa)
7. Guruhlarning o`z, fikrini himoya qilish. (4 daqiqa)
8. Yangi mavzuni mustahkamlash. (3 daqiqa)
9. Yakunlash, umumlashtirish. (2 daqiqa)
10. Baholash, uyga vazifa. (2 daqiqa)
Tashkiliy qismdan so`ng o`quvchilar emblemalar orqali guruhlarga bo`linadilar:
I - guruh. Daryo
II - guruh. Ko`l
III - guruh. Suv omborlari
O`qituvchi:
Bugungi dars mavzusi O`zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va
ularni muhofaza qilish ekan, Prezidentimiz I. A. Karimovning quyidagi so`zlari
bilan boshlashi lozim.
Suv hayotning bebaho in`omidir,“
Hayot suv bilan bog`liq.
Suv tamom bo`lgan joyda hayot ham tugaydi .
”
- Qani aytingchi, suv deganda nimani tushunasiz?
Har bir guruhdan bittadan o`quvchi javob beradi.
I - guruh. Daryo
- Suv suyuqlik , suv hayot manbayi.
–
- Suv – obi- hayot.
II - guruh. Ko`l
- Olamda eng oddiy toza suvdan ko`ra qimmatliroq, azizroq narsa bo`lmasa
kerak.
68

-Bu murakkab mineral tabiatda turli - gazli, qattiq - mo`z, suyo`q - suv
ko`rinishida uchraydi.
III - guruh. Suv omborlari
- Suv shunday ajoyib mo`jizaki, o`zining shaklini o`zgartirsa ham hususiyati
o`zgarmaydi.
- Tabiatda biz uchun suvdan ham qimmatli, totli, muqaddas bo`lgan biror
narsa yo`q.
O`qituvchi tomonidan guruh o`quvchilarining javoblariga izoh berib
o`tiladi:
- Barakalla, juda to`g`ri. Suvni toza saqlab qolish butun insoniyatni jiddiy
tashvishga solib turgan muammolardan biridir.
O`qituvchi tomonidan mavzuga doir slaydlar ko`rsatiladi.
(Slaydlar o`qituvchi tomonidan oldimdan tayyorlab qo`yiladi.)
O`qituvchi guruhlarga suvni nimalarda ishlatilishi haqida gapirishlarini aytadi
Guruhlar javoblari:
I - guruh.
- Ozuqamiz va kiyim-kechagimiz - suvdan.
II - guruh.
- Hozirgi kunimiz kelajagimizning farovonligi va sog`lom hayot tarzimiz,
atrof-muhit go`zalligi va tozaligi-suvga bog`liq.
III - guruh.
- Sanoat korxonalari ishni yuritish, baliqchilik xo`jaligini yuksaltirish va
boshqa ko`plab hayotiy chora-tadbirlarni suvsiz tasavvur etib bo`lmaydi.
O`qituvchi :
Insoniyat jamiyati taraqqiyotida toza suvga bo`lgan ehtiyoj ortib bormoqda,
chunki insoniyat hayotini suvsiz tasavvur qila olmaydi. Sunday ekan har bir
guruh o`ziga suvga tegishli bo`lgan muommoli savol tanlab unga javob beradilar.
Har bir guruh taqdimoti tinglanadi.
69

I - Daryo guruhi. Biz chuchuk suvni tanladik. O`zbekistonda chuchuk
suvlarni ifloslanishi qora va rangli metalurgiya, kimyo va neft-kimyo
sanoatlaridan chiqqan og`ir metallar, ftor, fenoldan ifloslanadi.
O`zbekiston daryolaridan Chirchiq, Ohangaron, Zarafshon, Norin daryolari
eng ko`p ifloslangan.
II - Ko`l guruhi. Kichik daryo, soylar muammosini tanladik. Sababi inson
ta`siri kundan - kunga ortib bormoqda. Daryo o`zan, qayir va terrasalarda qum,
qumtosh, shag`allarning qurilish uchun ommaviy olib ketishi sabab bo`lmoqda.
III - Suv omborlari guruhi.
Inson tomonidan yaratgan suv havzalarini tanladik. Suv omborlari, kanallar
ham to`g`ri qurilmasa, ko`plab vohalar yerlari zaxlab, inshoatlar shikastlanadi.
Daryo-hayotbaxsh tomir, butun jonzod daryo suviga intiladi. Shuning uchun
ham qadimdan daryo bo`ylarida insoniyat, madaniyat o`chog`i vujudga kelgan.
O`qituvchining yangi mavzu yuzasidan qo`shimcha ma`lumotlari.
Suvning xalq xo`jaligining turli tarmoqlarida ishlatilishi va undan foydalanish–
borasida qilingan ishlar. Masalan: Respublikamizda suvni tejab ishlatish
maqsadida qurilgan suv omborlari (xaritadan ko`rsatib) ularning
xalq xo`jaligidagi ahamiyati beqiyosdir.
–
1tonna mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanadigan suv miqdori.
Albatta tabiatdagi suvlarni tabiatning o`zi ham ifloslaydi.
- Iflos changlar atmosfera yog`inlariga qo`shilib, suvlarni tabiiy holda
ifloslaydi.
- O`zbekiston suv havzalarini sanoat tarmoqlaridan chiqadigan iflos
chiqindilar ifloslaydi.
- Suvda har-xil zaharli moddalar to`planadi, suvning fizik xossalari,
tiniqligini, hidi va mazasi va kimyoviy tarkibi o`zgaradi. Zaharli birikmalar
paydo bo`ladi.
- Hammamizga ma`lum mamlakatimizda Suvni muhofaza qilish to`g`risida
qonunlar qabul qilingan. Jumladan:
70

- Yer, yer boyliklari, suv, o`simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy
zahiralar umumiy boylikdir. Ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir.Bu konstitutsiyaning 55-moddasida ta`kidlangan.
-O`zbekiston yer usti va yer osti suvlaridan foydalanishda ro`y berayotgan
murakkab holatning oldini olish va suv bilan ta`minlash asosida bir qator
loyihalar to`zilgan.
-Suv tarmoqlaridagi nosozliklar tufayli suvlar bekorga oqizib yubormaslik.
-Daryo, ko`l, buloq, kanal suvlarini bilib bilmay xo`jaliksizlarcha isrof–
qilmaslik.
-O`zbekiston suv boyliklarini toza saqlash, ularga tashlanadigan suvlarni
iloji boricha tozalash.
-Daryo yoqalarida sanitariy zonalar tashkil etish lozim.
- Ekologik ta`lim - tarbiya berishda milliy va umuminsoniy
qadriyatlardan foydalanishni to`g`ri yo`lga qo`yishimiz lozim bunda biz
kattalrning suv haqidagi hikmatli so`zlariga doimo rioya qilishimiz darkor. Yani:
- Suvga qarab tuflama, suvga qarab supurma.
- Suv - hayot manbai.
- Quyosh hosilning otasi bo`lsa, suv onasidir.
- Yer xazina - suv oltin.
- Nimani xor qilsang, shunga zor bo`lasan.
71

Yangi mavzu yuzasidan o`quvchilar olgan bilimlarini tekshirish:
O`qituvchi guruhlarga O`zbekistondagi suv omborlarini sxematik chizmasini
tarqatadi. Ular ushbu suv omborlarini nomini aytishlari kerak bo`ladi.
O`zbekiston suv omborlari.
Janubiy Surxon
Uchqizil Chimqo`rg`on

Ohangaron
Chorvoq Kattaqo`rg`on
Jizzax
Yangi mavzu bo`yicha o`quvchilar bilimini baholash.
O`qituvchi umumlashtirib darsga yakun yasaydi, guruhlar to`plagan ballar
hisoblanib, g`olib guruh va faol o`quvchilar baholanadi.
Uyga vazifa : Mavzuni o`qib, savollarga javob yozish. O`zbekiston suv
omborlari jadvalini tuzish
72

II.4. Sinfdan tashqari ishlarda innavatsion texnologiya
“Daryolar mavzusini mustahkamlash va 5 sinf gidrosfera bo`limini” –
o`quvchilar bilan to`liq o`rganish maqsadida Yosh geograflar to`garaklarida
“ ”
faoliyat olib brish katta samara beradi deb hisoblaymiz. To`garaklar faoliyatida
olib boriladigan ishlarda o`quvchilarga interfaol usullar asosida har xil o`yinlar
bilan geografiya darslarida o`tilgan mavzularni o`quvchilar bilim va
ko`nikmalarini shakllantirishda ahamiyati katta. Chunki innavatsion
texnologiyalarning dars vaqtida emas, balki sinfdan tashqari ishlarda rejalashtirish
va o`tkazish o`quvchilarning nazariy bilimlarini amaliyotda mustahkamlashga asos
buladi. Bunda maktabdagi va «maktabdan tashqari ta`lim» muassasalarida, «Yosh
geograflar» to`garaklarida, aynan modulli texnologiyalaridan foydalanib, quyidagi
mavzularda sinfdan tashqari ishlarni tashkillashtirishga bo`ladi.
To`garak nomi: «Yosh geograflar»
Sinfdan tashqari ishlarning o`rni va o`tkaziladigan vaqti:-
Sinfdan tashqari. Ishning mavzusi: Dunyo okeani, okean suvining
xususiyatlari.
Sinfdan tashqari ishning maqsadi: to`garak a`zolarini dunyo okeanlari bilan
tanishtirish, ularning kartalari bilan ishlash ko`nikmalarini hosil qilish,
Tarbiyaviy maqsadi: Geografiya faniga qiziquvchan o`quvchilarni
ekologik, iqtisodiy, estetik yo`nalishda va vatanparvarlikka tarbiyalash.
To`garak xonasini yoki saxnani bezash: (o`tkaziladigan o`rniga qarab)
dunyoning tabiiy kartasi, yarim sharlar kartasi, geografiyaga oid adabiyotlar, jonli
va jonsiz tabiat ko`rinishidagi rasmlar, maketlar, relef shakllari, to`garak a`zolari
tomonidan shu mazmunda «Suv- hayot manbai» va boshqa kabi mavzularda
yozilgan referat ishlari, o`z qo`llari bilan ishlangan ishlar (rasmlar, maketlar,
applikatsiya va boshkalar).
Sinfdan tashqari ishlarda foydalanidigan texnologiya: Modulli
texnologiya 1. Tashkillashtirish ishlari: To`garak rahbari tomonidan 2 ta guruhga
bo`linadi. 1-guruh «Suv», 2-guruh «Yer» nom berilib, har bir guruhda bir-biridan
73

o`zoq oraliqda stol atrofida joylashtiriladi, «Suv» guruhi a`zolariga № 1 jadvalni
to`ldirishni, «Yer» guruhi a`zolariga №2 jadvalni to`ldirishga topshiriq beriladi.
1-jadval
Geografik
nomlar Okeanlar Materiklar Dengizlar qo`ltiqlar
2-jadval
Geografik
nomlar Bo`g`ozlar Orollar Arxipelaglar Yarim orollar

Har bir guruh o`zlariga tegishli toshiriqlarni bajarganidan so`ng, jadvallar
almashtiriladi. O`quvchilar bu mavzu bilan dars jarayonida tanish bo`lganligidan,
jadvalni o`z bilimlariga tayangan holda to`ldiradi. Ularning bilimlari to`garak
rahbari tomonidan baholanadi.
Ushbu modulli texnologiya bilan bir qatorda guruh a`zolari didaktik, xalq
pedagogikasiga asoslangan metodlardan ham foydalanilsa yaxshi samara berdi.
Modulli texnologiyada sinf yoki sinfdan tashqari ishlarni olib borishda
geografiya fanidan o`qituvchi har bir mavzuni o`tib, yakunlangandan so`ng, ushbu
metod uchun o`quvchilarga guruhlarga bo`lingandan keyin savollar tizimini bajarib
borsa, birinchidan: o`quvchining shu mavzu bo`yicha bilimini mustahkamlaydi;
ikkinchidan: mustaqil fikrlashga o`rgatadi; uchinchidan: fan o`qituvchisiga modulli
texnologiya va boshqa interfaol metodlar o`tkazish uchun savollar manbai bo`lib
xizmat qiladi; to`rtinchidan: ushbu mavzu bo`yicha eng muammoli, qiziqarli test
savollarin tuzishga asos bo`ladi.
74

X U L O S A
Oliy o`quv yurtlarida maxsus va umumiy o`rta ta`lim maktablarida yangi
avlodni kamol toptirishda qaratilgan ta`lim-tarbiya ishlarini yana y u qori pog`onalarga
ko`tarish pedagoglarning oldiga (qo`ygan) turgan eng asosiy vazifalardan biridir.
“Ta`lim to`g`risida”, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to`g`risida”gi O`zbekiston
Respublikasi qonunlari hamda Vazirlar Mahkamasining “O`zbekiston Respublikasida
umumiy o`rta ta`limni tashkil etish to`g`risi”da 1998 yil 13 maydagi 203-sonli
qarorini bajarish va uni hayotga tadbiq qilish ishlarini shunday darajaga ko`tarish
zarurki, u barcha yoshlarimizni chuqur va puxta bilim olishlarini erkin fikrlovchi
shaxs bo`lib yetishishlarini, kerakli malaka va ko`nikma hosil qila olishlarini
ta`minlay olish. Bu borada Davlat ta`lim standartlariga muvofiq ijodiy izlanish,
zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyani joriy etish fanlarning yutuqlaridan
foydalanish, ilg`or tajribalarni ko`lamli ravishda amalga oshirish va yanada samarali
davom ettirish talab qilinadi.
Barcha fanlar qatori o`quvchilarga geografiyadan bilim berishni hozirgi kun
talablari darajasiga ko`tarish, uning ilmiyligini oshirish, darslarning samarali o`tishini
ta`minlash, o`qituvchilar oldiga turgan dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Vatanparvarlik tarbiyasiga, maktab ta`limida alohida e`tibor berish kerak. Uni
to`laqonl amalga oshirish har bir o`qituvchining to`laqonli burchidir. Vatanimizning
ijtimoiy-iqtisodiy qayta qurish bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich joriy etilishi
ta`lim-tarbiyaviy ishlarni yangicha tadbirlar asosida ko`rilishini taqozo etmoqda.
O`zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi unda yashayotgan barcha
xalq va elatlarning ma`naviy jihatdan yangicha mazmun bilan boyib, kamol topib
borishi uchun keng yo`l ochib berdi.
Vatanparvarlik-ona vatanimiz bilan fahrlanish, mamlakatimiz qudratini
mustahkamlash uchun halol mehnat qilish, milliy mustaqilligimizni himoya qilishga
tayyor bo`lib turish g`oyalarini yoshlar ongiga singdirishga muhim ahamiyatga ega.
Xalqimizning tarixi qadim-qadimlarga borib taqaladi. Bu boy tarixni hali o`qilmagan
76

sahifalarini holisona o`rganish va uni yoshlarga o`rgatish, vatanparvarlik tarbiyasining
muhim omilidir. Yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, bolalar bog`chalari
umumiy ta`lim va hunar-texnika maktablari, maktabdan tashqari tarbiya muassasalari,
jamoat tashkilotlari, yoshlar ittifoqi tashkiloti hamda ota-onalar zimmasiga
yuklatilgandir.
Xulosa qilib aytganda daryolar mavzusini o`qitishda ta`lim texnologiylaridan
geografiya darsida foydalanish suv boyliklarini asrab avaylash, tabiatni , atof – –
muhitni muhofaza qilish vatanparvarlik g`oyalarini shakllantirishda eng muhim omil
bo`lib hisoblanadi.
Ma`lumki, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan dars jarayonida
samarali va o`z o`rnida foydalanilganda ko`tilgan natijalarni beradi. O`quvchi
tasavvurini kengaytirib, ilm egallashga bo`lgan rag`batini kuchaytiradi. Bunda
shubhasiz, pedagogik salohiyati, bilimi va tajribasi, muhim ahamiyat kasb etadi.
Demak, dars zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilar ekan, ilm-fan
yutuqlarining barcha imkoniyatlarini o`zida qamrab olishi o`quvchilarning qiziqish va
qobiliyatlariga mos kelishi aniq begilangan maqsadlarga xizmat qilishi talab etiladi.
BMI ning I bobida ta`limda innovatsion texnologiyalarning o`rni haqida
bayon qiladi. Geografiya darslarida geografiya fani talabalar (o`quvchilarga) mahalliy
materiallardan foydalangan holda dars o`tishda texnologiyalari va interfaol usullardan
foydalangan darsning samaradorligini oshishi o`quvchilarga bilim va ko`nikmalarning
shakllanishida muhim ahamiyatga ega ekanligi bayon qilinadi. Pedagogik
texnologiya, innovatsion texnologiya, interfaol usullardan foydalangan darsning
samaradorligini oshishi o`quvchilarga bilim va ko`nikmalarning shakllanishida
muhim ahamiyatga ega ekanligi bayon qilindi. Pedagogik texnologiya, innovatsion
texnologiyalardan va interfaol tushunchalari yaratildi.
BMI ning II bobida Mamlakat va Qashqadaryo viloyatining tabiiy sharoiti
ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarini, geografiya darslarida va sinfdan tashqari
ma`lumotlar asosida o`quvchilar ongiga singdirishning qulay ta`lim texnologiyalari
asosida bayon qilindi. 5-7-sinfda geografiya darsi mashg`ulotlari bayoni noan`anaviy
77

uslublar asosida mashg`ulotlar olib borish bayon qilindi. Xulosa qilib aytadigan
bo`lsak, ta`lim texnologiyalaridan foydalangan holda duvoviy bilimla va mahalliy
ma`lumotlardan foydalanib geografiya darslarini tashkil etish barkamol avlodni
tarbiyalashda muhim ahamiyatga egadir.
Yuqoridagilarni tahlil qilgan ta`lim ustuvorligini ta`minlashda quyidagilarni
tavsiya etamiz:
 Y u qori ilmiy-pedagogik darajada dars berish;
 Muammoli ma`ro`zalar o`qish, darslarni savol-javob tarzida qiziqarli tashkil
etish;
 Ilg`or pedagogik texnologiyalardan va multimediya qo`llanmalardan
foydalanish;
 Talabchanlik tinglovchilar bi l an individual ishlash ijodkorlikka undash;
 Erkin muloqot yuritishga ijodiy fikrlashga o`rgatish, ilmiy izlanishga talab
qilish va boshqa tadbirlar ta`lim ustuvorligini ta`minlaydi;
 O`qitishning zamonaviy pedagogik texnologiyalarini amalga joriy qilish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
78

1 Karimov I.A. "Yoshlarimiz xalqimizning ishonchi va tayanchi"
Toshent "Ma`naviyat" 2006. 80-bet
2 Karimov I.A. “Yuksak ma`naviya-yengilmas kuch . Toshkent”
Ma`naviyat -2008 62-bet.
“ ”
3 Karimov I.A. O`qituvchilar gazetasi ning 1989 yil 25 noyabr
“ ”
sonida chop etilgan nuqtdan.
4 Karimov I.A. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining
O`zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 17
yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi
“O`zbekiston Konstitusiyasi biz uchun demokratik
taraqqiyot yo`lida va fuqarolik jamiyatini barpo
etishda mustahkam poydevor” nomli ma`ro`zasi//
Xalq so`zi 2010 yil 30 yanvar № 21.
5 Karimov I.A. “ Kadrlar tayyorlash bo`yicha milliy dastur to`zish
to`g`risida ( Ma`rifat gazetasi. 1997 yil 15 mart)
” “ ”
6 Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz
“
taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini
oshirishga xizmat qiladi. Ma`rifat gazetasi-2011. 27
yanvar 7-soni.
7 Kalonov B.H.,
Mamatov A.M. Ommabop geografi ya . "Zar qalam" 2006
8
Qashqadaryo albomi Qashqadaryo viloyati geografiyasi Qarshi shahri - 1994
9
Qorayev S. Toponimika
10
"O`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" 2006.
11 Xudoyqulov M.
"Qarshi cho`li" T. "Sharq" 1998. 320-bet
12. Husanov I.,
Jumayev X. Maktab geografiya darslarida noan`anaviy o`quv
usullaridan foydalanish.
Zamonaviygeografiyaning regional muammolari .
“ ”
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-
79

19 may 2010.
13.
Uzluksiz ta`lim. Ilmiy-uslubiy jurnal. 2008. № 2
14.
“Vodiy v a Vohalar: Tabiati, Aholisi Xo`Jalaigi Andijon -2012
15
Doniyorov.S.A.,
Ergasheva.F,
To`xtasinov.S “yuksak salohiyatli barkamol avlodni tarbiyasi –
davr talabidir”
16
Mamatov. A. ”Kejak avlodlar manfaatini ko`zlab”
17
Usmonova.G.I,
Abdullayev.I Geografik madaniyatni shakllantirishda geografiya“
tilini o`rganishning ahamiyati
”
18
Usmonova.R,
Husanov.I “Geografiya darslarida ta`lim tehnologiyalaridan
foydalanish .
”
19
Maktab geografiyasi ma`naviy ma`rifiy ta`limiy
“ ”
jurnal 2-3-4 son 2012 yil.
20 Musayev P.,
Qurbonniyozov R. "Geografik o`yinlar" Toshkent. O`qituvchi-1979.
21 Muqimova X.
Zamonaviy geografiya darsi-standart talabdagi
meyordan ortiq ko`rsatkichga erishish omili.
Zamonaviy geografiyaning regional muammolari .
“ ”
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-
19 may 2010.
22 Mavjutov D. «Geografik topishmoqlar». Toslikent «Mehnat»
2001.
23 Majidova N.,
Alimova A. Innovatsiya-ta`lim tizimida.
Zamonaviy geografiyaning regional muammolari .
“ ”
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-19
may 2010.
80

24 Ma`rifat gazetasi. 2011. 4 yanvar №1 (257-son)
25 Ravshanov P. «Qarshi tarixi», Toshkent -2006.
26 Safarov L.S. Zamonaviy axborot texnologiyalari barkamol
avlodni tarbiyalashning muhim omili.
“Zamonaviy geografiyaning regional muammolari”.
Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 18-
19 may 2010.
27 Nazarov H.,
Yuldosheva D.,
Meliboyeva F. Maktabda geografiya ta`limini amalga oshirishda
interaktiv usullardan foydalanish
28 www.ziyo.net O`zbekiston yoshlari uchun internetdan maxsus
tarimoq
29 www.ilm.o`z . Mamlakat ta`lim tizimidagi ilmiy yangilik, ilmiy
ishlar, tadqiqot ishlari ifodalangan
30 www.bilimdon.o`z . Turli mavzular yo`nalishlar sohalar ma`lumotlari
keltirilgan veb sayd
31 www.gow.o`z . Respublika oliy o`quv yurtlari to`g`risidagi
ma`lumotlar keltirilgan
32 www.stst.o`z . O`zbekiston davlat statistika bosh boshqarmasining
veb sayti.
33 www . nature . ru Dunyo tabiat boyliklari haqida ma`lumotlar ba`zasi
81

MUNDARIJA

K I R I S H ......3………………………………………………………………
I Bob. KADRLARNI TAYYORLASHDA YANGI TA`LIM YEHNOLOGIYALARINI
O`RNI...........................................................................................................................................7
1.1 Innavatsion tehnologiyalar tushunchasi.....................................................7
1.2 Zamonaviy geografiya darslarida innavatsion ta`limning o`rni...............14
1.3 Geografiya ta`limini amalga oshirishda interfaol usullurdan
foydalanish ...............................................................................................................33.
II Bob. DARYOLAR MAVZUSINI TA`LIM TEHNOLOGIYALARI ASOSIDA
“
O`QITISHGA DOIR..................................................................................................................37
2.1 Daryolar haqida ma`lumotlar..................................................................37
2.2 Daryolar mavzusini ta`lim tehnologiyalari asosida o`qitish....................51
2.3 Ko`l va muzlik mavzusini ta`lim tehnologiyalari asosida o`qitish......61
“ ”
2.4 O`zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish va ularni muhofaza
qilish.......................................................................................................................72
XULOSA.........................................................................................................................76
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.......................................................................79
ILOVALAR.
82

Sotib olish