Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Физика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Davolashda qo‘llaniladigan tezlatgichlar va ularning turlari

Купить
O‘ZBEKI STON RESPUBLI KASI OLI Y VA O‘RTA MA X SUS TA ’LI M V AZI RLIGI MI RZO ULUG‘BEK NOMI DA GI O‘ZBEKI STON MI LLI Y UNI VERSI TETI Fizik a fak ult et i 4-bosqich TF-2001 guruh t alabasi - Tibbiy ot qurilmalari v a nurlanish det ek t orlari fanidan “ DA VOLA SHDA QO‘LLA N ILA DIGA N TEZLA TGICHLA R VA ULA RN IN G TURLA RI ” mav zusida bajargan KURS ISHI Bajardi: - Tek shirdi: _______________________ Toshk ent -2024 1 MUNDARIJA: I.Kirish………………………………………………………………………… 3 II. Asosiy qism………………………………………………………………… 6 2.1 Tezlatgichlarning turlari………………..………………………………….. 6 2.2 Klinik amaliyotda qo‘llanilishi………….………………………………… 8 III.Xulosa……………………………………………………………………… 20 IV.Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………….. 21. 2 Kirish Birinchi tezlatkichlar atom tuzilishi haqidagi ilmiy g’oyalarning shakllanishi fonida yaratilgan. 19-asrda paydo bo’lgan katodli quvurlarni ushbu turdagi qurilmalarning prototiplari deb hisoblash mumkin, ulardan biri bilan tajribalar Vilgelm Rentgenni 1895 yilda radiatsiyani kashf etishga olib keldi, bu tibbiy diagnostika va boshqa sohalardagi inqilob bo’ldi. Biroq, birinchi bunday konstruksiyalar ular tomonidan tezlashtirilgan zarrachalarni bilmasdan ixtiro qilingan: elektron va proton haqidagi zamonaviy g’oyalar faqat 20-asr boshlarida shakllangan . 1920- yillarda mikrodunyo ning allaqachon ma’lum bo’lgan zaryadlangan jismlarini tezlashtirish uchun ishlaydigan dizaynlar ixtiro qilindi. Avvaliga tezlatkichlar ilm-fanning ilg’or qurollari hisoblanar edi, lekin tez orada ular o’z chegaralaridan uzoqqa chiqib, ko’plab amaliy sohalarda qo’llanilishini topdi, shu bilan birga tabiat sirlarini ochishning asosiy vositalaridan biri bo’lib qoldi. Asosiy qism. Tezlatkichlarda elektr maydoni zaryadlangan elementar zarrachalarni tezlashtirish uchun, magnit maydon esa ularning orbitasini tuzatish va nurni fokuslash uchun ishlatiladi. Ushbu umumiy tamoyillarni turli yo’llar bilan amalga oshiradi gan bunday qurilmal arning bir qancha turlari mavjud. Tezlatkichlarning tipologiyasi turli mezonlarga asoslanishi mumkin, shuning uchun ularning tanloviga qarab, bir xil mashina turli guruhlarga berilishi mumkin. Masalan, tezlatkichlar chiziqli (shartli to’g’ri chiziq bo’ylab tezlashtiruvchi zarralar) va siklik yoki induksiyani (ular egri chiziqli - yopiq yoki spiral - orbitalar bo’ylab harakatlanadigan) farqlab, zarracha traektoriyasining shakli bilan ajralib turadi. Mezon, shuningdek, berilgan o’rnatishda olingan zarracha nurlarining turi bo’lishi mumkin: elektronlar, protonlar va ionlarning tezlatgichlari keng tarqalgan va ularning har biri chiziqli yoki siklik bo’lishi mumkin. To’g’ridan-to’g’ri harakat va rezonans tezlatgichlari mavjud. To’g’ridan-to’g’ri ishlaydigan mashinalarda zarracha elektr maydonining bir ta’sirida tezlashadi - xuddi bitta portlashdan kengayib borayotgan kukun gazlari ta’sirida snaryad barreldan uchib chiqqani kabi. Rezonansli tezlatkichlarda maydon vaqti-vaqti bilan zarrachani “qamchilab”, 3 har safar bir xil (ko‘pchilik siklik tezlatgichlarda) yoki har xil (rezonans tipidagi chiziqli tezlatgichlarda) bo‘limlar yoki bo‘shliqlarda qo‘shimcha impuls beradi. Bundan tashqari, uzluksiz nurli oqimga ega tezlatkichlar (uzluksiz tezlatkichlar) va impuls tezlatkichlari mavjud. Eng kuchli impuls tezlatgichlari qisqa muddatli (soniyaning milliondan bir qismi yoki undan kam) juda yuqori uzluksiz tezlatkichlarning ishlashidan ancha yuqori impuls kuchiga (1014 Vt ga teng) va nur oqimiga (107 A ga teng) ega tezlashtirilgan zarrachalar to’plamini yaratishga qodir. Biroq, uzluksiz nurli bir qator qurilmalardan farqli o’laroq, eng kuchli impulsli mashinalarning ba’zilari uzoq vaqt davomida uzluksiz ishlay olmaydi va keyingi «voley» oldidan ko’p soatlik tayyorgarlikni talab qiladi. Nurni ishlatish usuliga ko’ra, belgilangan maqsadlarga ega bo’lgan tezlatkichlar va to’qnashuvlar ajralib turadi - to’qnashuv yoki kesishgan nurlarda zarrachalarni to’qnashtirish uchun mo’ljallangan qurilmalar. Maqsadli tezlatkichlar (zaryadlangan zarrachalar nurlari maxsus tanlangan materiallardan tayyorlangan qurilmalarga - nishonlarga yo’naltiriladi) ham ilmiy va amaliy tadqiqotlarda, ham amaliy sohalarda keng qo’llaniladi; bir nechta tezlatkichlar tizimi bo’lgan kollayderlar tadqiqot uchun mo’ljallangan va utilitar tarzda qo’llanilmaydi. Nihoyat, tezlatgichlar miqdoriy parametrlarga ko’ra tasniflanadi: zarracha energiya darajalari, nur oqimi va boshqalar. Bunday bo’linish shartli bo’lib, gradatsiya mezon va vazifalarga qarab tanlanadi. Masalan, barcha turdagi va maqsadli tezlatgichlarni energiya jihatidan taqqoslaganda, kam energiyali mashinalar (proton energiyasi 10 MeV gacha va elektronlar 30 MeV gacha), o’rta energiyali tezlatgichlar (protonlar uchun 10–100 MeV va Elektronlar uchun 30– 100 MeV), yuqori (yuzlab MeV) va o’ta yuqori energiyalar (gigaelektronvoltlarda o’lchanadi - 109 eV - yoki alohida hollarda, teraelektronvoltlar - 1012 eV). Biroq, uchinchi toifadagi mashinalar utilitar vazifalar uchun nisbatan kam qo’llaniladi va o’ta yuqori energiyali tezlatkichlar fandan tashqarida deyarli qo‘llanilmaydi. 4 KURS ISHIN IN G MA QSA DI: Tezlatgichla r yordamida olingan ionlashtiruvchi nurlanishning ta'siri insonga xavfli va foydali tomonlarini o‘rganish. KURS ISHIN IN G DOLBZA RLIGI: tezlatgichlar yordamida olingan ionlashtiruvchi zarralar yordamida rak kasalligini davolash KURS ISHIN IN G HA J MI: Birinchi bob kirish bo’lib uning hajmi bir bet. Ikkinchi bob asosiy qism hisoblanib unda 2ta reja bo’lib 4-betdan boshlanib 21-betda tugaydi. To’rtinchi bob xulosa bo’lib uning ham hajmi bir bet va beshinchi bob foydalangan adabiyotlar xisoblanib uning ham hajmi bir bet . Umumiy xisobda 21-bet. 5 2.1 Tezlat gichlarning t urlari Tezlat k ichlar (yadro fizikasi da) — elektr maydoni yordamida yuqori energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari va boshqalar) olish uchun moʻljallangan qurilmalar. Zarralar qurilmaning vakuum kamerasida harakatlanadi; ularning harakati (trayektoriyasi shakli)ni magnit maydoni (baʼzan, elektr maydoni) bilan boshkarib turiladi. Zarralarning trayektoriyasiga kura, T. siklik va chiziqli, tezlatuvchi elektr maydoni xarakteriga koʻra, rezonans va norezonans turlarga boʻlinadi (norezonans T.ning induksion va yuqori voltli xillari bor). Siklik T. jumlasiga elektronlar T.i (betatron, mikrotron, sinxrotron) va ogʻir zarralar (protonlar va boshqalar) T.i (sinxrofazotron, fazotron, siklotron) kiradi. Betatrondan boshqa barcha siklik T. rezonans T. hisoblanadi. Yuqori voltli chizikli T. energiyasi 30 MeV boʻlgan jadal zarralar dastasini hosil qiladi. Eng yuqori (20 GeV) energiyali elektronlarni rezonans T., eng yuqori (500 GeV) energiyali protonlarni sinxrofazotronlar hosil qiladi. Birlamchi tezlatilgan zarralar dastasidan tashqari, T. birlamchi zarralarni moddalar bilan oʻzaro taʼsiridan hosil boʻluvchi ikkilamchi zarralar (mezonlar, neytronlar, fotonlar va boshqalar) dastasi manbai ham hisoblanadi. Uzbekistanda ionlar, protonlar va geliy ionlaridan tashkil topgan 209 MeV li U115M tezlatkichlar, shuningdek, 14 MeV li NG150 tez neytronli tezlatkichgenerator, 50 MeV li SB50 katta tokli betatron, tok kuchi 20 MkA va energiyasi 2 MeV li EG2 elektrostatik generator va tok kuchi 10 mkA, quvvati 22 MeV li MT22S mikrotron mavjud. Tibbiyotda qo’llaniladigan chiziqli zarracha tezlatkichi - bu har qanday to’qimalar va organlarning o’sma neoplazmalari uchun ko’pincha tashqi radiatsion terapiya uchun ishlatiladigan qurilma. Chiziqli tezlatkich o’simtaga yuqori energiyali rentgen nurlarini yetkazib beradi. Bunday holda, neoplazmaning hujayralari zarar ko’radi va atrofdagi sog’lom to’qimalar buzilmagan holda qoladi. 6 1-rasm. Tibbiy ot da ishlat iladigan t ezlat k ichlar. Chiziqli tezlatgich standart radioterapiya, intensivligi modulyatsiyalangan radioterapiya, tasvirga asoslangan radioterapiya, stereotaktik radiojarrohlik va ekstrakranial stereotaksik radioterapiyada qo’llaniladi. 7 2.2 Klinik amaliy ot da qo‘llanilishi Radionuklidli terapiya yordamida davolashda radionuklidli preparatlar qo’llanilishi talab etiladi. Bunday preparatlar to'g'ridan- to'g'ri tanaga kiritiladi va qon oqimi tizimi orqali organlar va to'qimalarga tarqaladi. Ba'zi patologik organlarda, xususan, o'simtalarda radiofarmatsevtik moddalar to'planadi. Ushbu o'simtalar tananing ichidan nurlantiriladi va yo'q qilinadi, ya'ni kuydirib yuboriladi. Kasallik o'choqlarining ko'payishini to'xtatib qolish qobiliyatiga ega bo’lgan bu preparatlar terapevtik usullar orqali soq’ayishga olib keladi. 2-rasm. Yadrov iy t ibbiy ot ning asosiy radiot erapev t ik usullari Kontaktli terapiyada esa radionuklidlar to'g'ridan-to'g'ri tananing to'qimalariga kiritilmaydi, ular to'qimalar bilan kontaktda bo'lgan germetik qobiqlarga joylashtiriladi. Kontakt, aslida, turli darajada bo'lishi mumkin. Radionuklidni tashqi tomondan, masalan, terining yuza qismiga qo'llash mumkin, u tananing ba'zi g'ovak organlarga ham joylashtirilishi mumkin. Nurlanish manbai og'iz orqali, masalan, qizilo'ngach orqali va boshqa ba'zi yo'llar orqali yuborilishi mumkin. Ichi bo'sh ignalarni to'qimalarga kiritish va bu ichi bo'sh ignalar orqali radioaktiv 8 izotoplarning mikromanbalarini talab etilgan joygacha etkazib berish usuli ham qo'llaniladi. Nurlanish manbai qo'llaniladigan usullarda tana yuzida joylashgan to'qimalar ham, ichki o’simta to'qimalari ham nurlanish ta’siri ostiga tushadi. Kontaktli terapiya ayrim hollarda, boshqachasiga, braxiterapiya deb ham yuritiladi. Kasallangan hujayralarni yo'q qilish orqali terapevtik samaraga erishiladi. Radiatsiya terapiyasi saraton kasalligini davolashning muhim tarkibiy qismidir va tezlatgichlar maqsadli o'smalarga aniq va samarali nurlanishni etkazib berishda muhim rol o'ynaydi. Tezlatgichlar saraton hujayralarini yo'q qilish uchun ishlatiladigan fotonlar yoki elektronlar kabi yuqori energiyali zarrachalar nurlarini hosil qiluvchi qurilmalardir. Masofaviy terapiya yo’li bilan davolash uchun inson tanasidan ancha uzoqda joylashishi mumkin bo'lgan manbalar ishlatiladi. Ularni, masalan, rentgen trubkasi yordamida yoki elektron-nurlanishni, gamma-nurlanishni vujudga keltiruvchi elektron tezlatgich vositasida amalda hosil qilish kerak. Odatda, nurlar uzoqda joylashgan manbadan chiqib kelayotgan nurlanish dastasidan ajratib olinadi va bu nurlar bilan patologik to'qimalar nurlantirilib yo'q qilinadi yoki inson tanasidagi bu kasallang an to'qimalar ning o'sishi to'xtatilad i. Biz yuqorida ko'rsatilg an radioterapiyaning asosiy uchta usullari o'rasidagi farqlarni keltirdik. Endi, to'qimalarga ionlashtiruvchi nurlanish tushganda nima sodir bo'lishini tahlil qilamiz. Har qanday ionlashtiruvchi nurlanish uchun odatda ikkita ta'sir turi xos bo'ladi: to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita. To'g'ridan-to'g'ri ta'sir degani nurlanish hujayra molekulalaridagi ba'zi aloqalarni bevosita yo'q qilishni anglatadi. Ionlashtiruvchi nurlanish modda molekulalari bilan o'zaro ta'sirlashadi va modda atomlari yoki molekulalari orasidagi aloqalarni buzib yuboradi. Ionlashtiruvchi nurlanish yuqori energiyaga ega bo’lganligi uchun u har qanday aloqalarni uzishi mumkin. O'zarota'sir jarayonlari tufayli, masalan, gamma-nurlari uchun, fotoeffekt hodisasi yoki Komptoncha sochilish hodisasi, agarda bu zaryadlangan zarralar bo'lsa, ionlanish hodisasi natijasida aloqalar buziladi. 9 To'g'ridan-to'g'ri ta'sir qilish natijasida molekulalarda bo'shliqlar paydo bo'ladi. Alohida aloqalar uziladi, molekulaning buzilishi sodir bo'ladi. Agar siz 2-rasmda ko'rsatilgan DNK tuzilishiga nazar tashlasangiz, bu zanjirdagi alohida elementlar yoki zanjirlar orasidagi bog'lanishlar uzilishi mumkinligini ko'rishingiz mumkin. Tabiiyki, bunday uzilishlar ko'p bo'lib ketsa, unda DNK molekulasi ularni endi to'g'ri tartibda tiklay olmaydi. Keyinroq tiklanish jarayonida yoki mutatsiya sodir bo'ladi, yoki bunday xromosoma hujayraning normal bo'linishiga imkon bermaydi. Natijada, hujayraning bo'linishi to'xtaydi va kasallangan hujayralardan tashkil topgan tegishli to'qimalarning o'sishi ham shunga mos ravishda to'xtaydi. 3-rasm. Ionlasht iruv chi nurlanishning t a'siri Neytron-qamrovli terapiya ham radionuklidli terapiyaning yana bir turi ekanligini ta'kidlash kerak. Ushbu terapiyada ham 10 B radiofarmpreparatdan foydalana di. Bu radionukli dlarning issiq neytronla r bilan bo'ladiga n o'zarota'sirlashish kesimi juda yuqori. Agar issiq neytronlar maydoniga bor-10 izotopi bo'lgan to'qima joylashtirilsa, bor-10 ning neytronlari bilan o'zarota'sirda bu to'qimada juda katta energiya ajralib chiqadi. Alfa-parchalanish hodisasi sodir bo'ladi (qarang, rasm 7), bor-10 elementidan alfa-zarra va litiy-7 hosil bo'ladi va 10 katta kinetik energiya chiqariladi. Litiy va alfa-zarralari katta energiya bilan reaktsiya maydoniga uchib kiradi va bu energiyani to'qimalarga uzatadi. Natijada, bor-10 mavjud bo'lgan hujayralarda kerakli bo'lgan uzilishlar vujudga keltiriladi. Mazkur jarayonning kesimi biologik to'qimalarni tashkil etuvchi boshqa elementlarga nisbatan shunchalik kattaki, amalda to'qimalarning qolgan qismi issiq neytronlar bilan hech o'zarota'sir qilmaydi deb ham qarash mumkin, aksincha bor-10 joylashgan to'qimalar alfa-parchalanish mahsulotlari bilan juda kuchli nurlanadi. 4-rasm. Ney t ron-qamrov li t erapiy a Bunday davolash jarayonini to'g'ri bajarish uchun ikkita muammoni hal qilish kerak: birinchisi, agar biz o'simtani davolayotgan bo'lsak, to'qimalarning kerakli organlariga, ya'ni o'simtaga bor-10 ni kiritishdir. Ikkinchi muammo — tegishli to'qimalarni issiq neytronlar maydoniga joylashtirish. Maydon yetarlicha kuchli bo'lishi kerak. Ilgari buning uchun faqat reaktorda yaratilishi mumkin bo'lgan maydonlar to’g’ri kelar edi, ya'ni birinchi navbatda reaktordagi tez neytronlarni sekinlashtirish, energiyasini issiqlik energiyasigacha kamaytirish, keyin esa o’simtasida bor-10 radiofarmpreparati mavjud bo’lgan bemorni issiq neytronlar maydoniga kiritish kerak edi. Bu reaktsiya juda yuqori samaradorlik bilan o'simta 11 to'qimalariga ta'sir qiladi. Hozirda boshqa yangi mikromanbalar ixtiro qilindi, biroq mazkur usul hali shakllanish jarayonidadir. Radioterapiyaning keyingi usullaridan biri — masofaviy nurli terapiya texnologiyasi. Hozirda u juda ko'p sonli onkologik kasalliklarni davolashda va o'simtalarni yo'q qilishda qo'llaniladigan asosiy usuldir. Zamonaviy masofaviy terapiyaning asosida elektron tezlatgichlardan foydalanish yo’tadi. Quyidagi rasmning yuqori chap burchagida elektron tezlatgichga asoslangan shunday qurilmalardan biri ko'rsatilgan. 5-rasm. Konformli nurli t erapiy a Tezlatgich oddiy elektron nurni tezlashtiradi, bu nur nishonga tushadi va tormozlanishi natijasida tormozlangan kvantlar paydo bo'ladi. Ular gamma-nurlari bilan bir xil energiyaga ega. Bu gamma- kvantlar (tormozlangan) oqimi kollimator yordamida nurga aylanadi va bu nur ko'ndalang kesimining shakli o'simta shakliga mos keltiriladi. Nur yo'q qilinishi kerak bo'lgan o'simta to'qimalariga yo'naltiriladi. Bu usul ko'pincha «konformli» deb aytiladi. Nima uchun bunday «konformli»so'zining ishlatilishini tushunish juda oson, bu yerda asosiy so'z “form”, yani shakl,«kon» esa mos kelishni anglatadi. 12 Ushbu qurilmaning vazifasi o'simta shakliga mos keladigan shakldagi nurni yaratishdir. Biz shunday shakldagi nurni yaratishimiz kerakki, faqat o'simtaning o'zi nurlantiriladi, radiatsiya o'simtani o'rab turgan sog’lom to'qimalarga tegmasligi kerak. Davolash paytida siz doimo o'simtaga kuchli ta'sir va atrofdagi sog'lom to'qimalarga mumkin qadar eng kuchsiz ta'sir o'rtasida murosani topishingiz kerak bo'ladi, chunki bari-bir sog'lom to'qimalar ham radioaktiv nurlanishdan xoli bo'lmaydi. Bunday nurni shakllantirish maxsus kollimator yordamida amalga oshiriladi. Shunday maxsus «gulbargli» kollimator ishlab chiqildi. U volframli gulbarglaridan iborat bo'lib, rasmda alohida plastinkalar kabi ko'rinishga ega. Har bir plastinka gulbarg deb ataladi. Ushbu gulbarglardan foydalanib, nurning o'simta ko'rinishidagi deyarli har qanday shaklni avtomatik ravishda shakllantirish mumkin. Tezlatgich bemor atrofida aylanadi va o'simtani turli tomonlardan kerakli shakldagi nur bilan nurlantiradi. Shunday qilib, biz atrofdagi sog'lom to'qimalarga minimal ta'sir ko'rsatamiz va o'simtaning o'ziga, patologiya mavjud joyga maksimal darajada ta'sir qilamiz. O'sha joyda radioaktiv nurlanishning katta dozasi hosil bo’ladi. Quyidagi rasmda bugungi kunda biroz kam uchraydigan usul ko'rsatilgan, ammo u aslida, radiatsiya terapiyasida tezlatgichlardan foydalanish moda bo'lishidan oldin ishlab chiqilgan. Ushbu 5-rasmda gamma-pichoq deb ataladigan qurilma ko'rsatilgan. U Shvetsiyada, o'tgan asrning 50-yillari oxirida qo'llanila boshlandi. Ushbu qurilmaning mohiyati shundaki, biz kobalt-60 nurlanishidan foydalanamiz. U ikkita gamma nurlarini chiqaradi (energiyasi taxminan 1,2 MeV) va ular patologik to’qimalarni nurlantirish uchun ishlatilishi mumkin. Bu gamma-kvantlar inson tanasidan juda oson o'tadi, ular bosh suyagi orqali o'tishi mumkin. Ulardan hosil bo'lgan doza nur maydonida taxminan barobar taqsimlanadi. Agar inson tanasini shunday gamma-kvantlar bilan nurlantirsak, unda nafaqat uning ichida joylashgan o'simta zonasi, balki atrofdagi barcha sog'lom to'qimalar ham nurlanadi. 13 6-rasm. Gamma-pichoq Biz radioaktiv nurlanish dozasini faqat o'simtaning ushbu asosiy maydonida to'plash mumkin bo'lgan usul ixtiro qilingan demoqchimiz. Bu usul shundan iboratki, biz har tomondan tushadigan juda ko'p gamma-nurlaridan foydalanamiz va bu nurlar biz davolamoqchi bo'lgan o'simta to’qimalari joylashgan izomarkaz deb ataladigan joyda birlashadi. Bunda nur sog'lom to'qimalardan bir marta o'tadi, biroq o'simta to'qimasidan esa bizda qancha nurlar bo'lsa, shuncha marta o'tadi. Sog'lom to'qimalar va o'simta to'qimalarida hosil bo'ladigan dozalarda katta farqni yaratish uchun ushbu qurilmada 201 ta nur ishlatiladi, demak, mos ravishda bu yerda 201 ta kobalt-60 manbalari joylashgan bo'ladi. Bu apparatda stereotaksik ramka qo'llaniladi. Ushbu ramka an'anaviy neyrojarrohlik operatsiyalarini bajarish uchun mo'ljallangan bo'lib, metall jarrohlik asboblari yordamida bemorning kerakli nuqtasiga erishish imkonini beradi. Keyinchali k, ushbu stereotak sik ramkani ishlab chiqqan neyrojar roh neyrojarrohlikda ishlatiladigan ushbu metall asboblar o'rniga ionlashtiruvchi nurlanish nurlaridan foydalanishni taklif qildi. Avval rentgen trubkasidan foydalanish taklif etildi, keyin proton nurlanishidan foydalanish taklif qilindi. O'sha paytda proton nurlarini olish uchun hali ham yaxshi texnologiya yo'q edi va natijada tadqiqotchilar eng yaxshi variant kobalt-60 dan foydalanish bo'ladi, degan xulosaga kelishdi, bu esa 201 gamma-nurlanish nurlaridan 201 gamma-pichoq hosil qilish imkonini berdi. Bunday stereotaksik ramka bemorning boshiga o'rnatiladi, keyin bemor radioizotoplar mavjud hududga, ya'ni kobalt-60 manbalariga joylashtiriladi. Gamma-nurlar dastasidan nur hosil qiluvchi kollimator bo'lishi kerak. Gamma-nurlar volframli kollimatoridan o'tadi va izotmarkazga 14 uchadi. Tabiiyki, bu tizim to'lasincha kuchli himoyaga egadir, volfram yoki qo'rg'oshin bilan o'ralgan. 7-rasmda zamonaviy gamma-pichog'i ko'rsatilgan. Bemor yotgan holatda yoki yarim o'tirgan holatda nurlanadi, bu gamma-pichoqning dizayniga bog'liq. Bemorning boshida kollimatorlar tizimi ko'rinadi, bemor ichkarida kuchli kobalt-60 manbalari himoyalangan hududga o'tadi. Manbalarning nurlanishi haqiqatan ham juda kuchli va ular uzoq yashash vaqtiga ega, shuning uchun qurilma radioaktiv izotoplar bilan qayta jixozlanmasdan juda uzoq vaqt davomida ishlatilishi mumkin. Hozir dunyoda 300 ga yaqin shunday qurilmalar mavjud va ularda milliondan ortiq odam davolangan. 7-rasm. Zamonav iy gamma-pichoq Ushbu texnologiyaning davomi deb kiber-pichoq topilgan (8-rasmga qarang), bu yerda elektron tezlatgich manba sifatida ishlatiladi. Ushbu tezlatgich, printsipial jihatdan, nurli terapiya va sanoat roboti tasvirlangan rasmdagi tezlatgichga o’xshaydi, bir xil desak ham bo'ladi. 15 8-rasm. Kiber-pichoq Biroq, bu yerda, kollimatorlarning ishlashi natijasida ushbu tezlatgichda tormozlangan gamma-nurlanishning dastasi hosil bo'ladi va sanoat robotining qo'li bemorga nisbatan istalgan holatga joylashtirilishi mumkin, ya'ni biz harakat yo'nalishini boshgara olamiz, tezlatkichdan chqayotgan gamma-nurlaridan ixtiyoriy ravishda ham yuqoridan, ham pastdan, ham o'ngdan, ham chapdan foydalanamiz. 9-rasm. Kiber-pichoqning ishlash prinsipi Dastlab, ushbu sanoat roboti avtomobil yig'ish konveyyerida ishlagan va u yerdan tibbiy qurilmalarda foydalanish uchun olingan. Uning yuk ko'tarish qobiliyati ushbu mualaja davomida tezlatgichni turli yo'nalishlarda tez harakatlantirish, bemorni turli yo'nalishlardan nurlantirish uchun yetarlidir. 16 Kiber-pichoqning ishlash tamoyili gamma-pichoq bilan bir xil ya'ni biz bitta umumiy markazga ega bo'lgan ko'plab nurlarni hosil qilamiz. O'simta to'qimasi sog'lom to'qimalar bilan o'ralgan bo'lishiga qaramay, sog'lom to'qimalar kichik nurlanish dozasini oladi, o'simtaning o'zi esa katta nurlanish dozasini oladi va biz uni shu tarzda yo'q qilamiz. Masofaviy nurlanish terapiyasi sohasidagi eng so'nggi yutuqlardan biri bu protonli terapiya asboblarini yaratishdir. Aslida, bu usul ancha vaqtdan beri ma'lum bo'lgan, ya'ni tajribalar va aprobatsiya muolajalari bir necha o'n yillar davomida bajarilib kelmoqda, ammo hozirgacha bu tizim faqat katta tezlatgichlarda ishlashi mumkin. Chunki bunday davolashni amalga oshirish uchun protonlar yetarlicha katta energiyaga ega bo'lishi kerak va proton nurlari bilan ishlashning iloji yo'q edi, uni tezlatgich yordamida, masalan, gamma-nurlanish manbasini bemor atrofida aylantirgandek aylantirish mumkin emas edi. Shu paytgacha bemor amalda ushbu proton tezlatgichning nuriga kiritilar edi. O'simtani turli tomondan nurlantirish uchun esa bemor o’z holatini o’zgartirishga majbur edi. Bu juda noqulay ekanligi o'z-o'zidan ravshan. To'g'ri nurlantirish uchun o’simta joyining aniqlanish darajasi yuqori emas edi, shu bois usul juda sekin rivojlandi. Hozirda esa maxsus protonli markazlar faoliyat yurita boshladi, ularda nisbatan kichik, ixcham protonli tezlatgich va proton nurlarini bemorga etkazish tizimi ishlab chiqilgan. Protonlar ta'sirining tamoyili nimadan iborat. Protonlarning gamma-nurlanish ta'siridan farqi shundaki, protonlar sekinlashganda dastlab ozgina energiya yo'qotadi va yo'l oxirida bu energiya yo'qotilishi keskin ortadi, ya'ni protonlarda energiya oz qolganda, ular bu energiyani juda tez yo'qotadilar (. Shuning uchun ham, o’sha joydagi doza protonning biologik to'qimalar orqali avvalroq bosib o’tgan yo'liga qaraganda ancha kattaroq bo'ladi. Taxminan 3–10 marta ko'proq (rasmning chap yuqori burchagidagi grafik). Shunday qilib, biz radioaktiv nurlanishning dozasini katta chuqurlikda joylashgan to'qimalarga etkazib bera olamiz, ayni paytda eng ko'p qo'llaniladigan gamma-nurlanish esa, aksincha, biologik to'qimalar orqali o'tish boshida maksimal dozaga ega bo'ladi. Shuning 17 uchun agar bizning o'simtamiz katta chuqurlikda joylashgan bo'lsa, gamma-nurlanish chogida asosan sog'lom to'qimalar nurlanadi. Ko’rinib turibdiki, protonlar katta ustunlikka ega. Biroq, bu ustunlikni hali texnik jihatdan amalga oshirilishi kerak. So'nggi o'n yilliklarda protonli terapiyani rivojlantirish uchun protonli markazlar faoliyt yurita boshladi va natijada protonli terapiya usuli klinik amaliyotga sezilarli darajada kirdi. 10-rasmning chap va o'ng burchaklarida o'simtani nurlantirish uchun protonlar nuri qanday hosil bo'lishi ko'rsatilgan. Tezlatgichdan ingichka nur chiqadi, undan so'ng protonlarning keng nurini hosil qiladigan sochuvchi plyonkalar o'rnatilgan. Ushbu keng proton nurlari kollimator tomonidan kesiladi, nur hali ham kengligini saqlaydi, lekin endi uning ko'ndalang kesimi o'simta shakliga mos keladigan bo'lib qoladi, keyingi o'rinda maxsus kompensator mavjud. U protonlarni energiya bo'yicha yo'yib chiqadi va protonlarning keng energiyali spektri hosil bo'ladi. Protonlarning yutilish chuqurligi o'zgaradi va doza operator ko'rsatmasiga mos taqsimlanadi. O'simta maksimal darajada nurlantiriladi, chunki maksimal dozali maydon shakli aynan o'simta shakliga yetarlicha mos keladi. 9-rasm. Prot onli t erapiy a 18 Albatta, nurlanish sohasida normal to'qimalar ham mavjud va ular ham nurlanishi mumkin, ammo protonli nurlanishning yo'nalishini ko'p tomonlama qila olsak, u holda normal to'qimalarning ortiqcha nurlanishi bilan bog'liq kamchiliklarni to'liq qoplashimiz mumkin. 9- rasm yuqorisidagi tasvirlar gamma-terapiya va protonli terapiya uchun doza maydonlaridagi farqlarni ko'rsatadi. 10-rasm. Prot onli t erapiy ani o't qazish xonasi 10-rasmda bemorga proton terapiyasi yordamida davolanish imkonini beruvchi zamonaviy kabinet ko'rsatilgan. Bu yerda ko'rsatilgan tizim bemorga proton nurlarini turli yo'nalishlardan uzatish imkonini beradi. Bunday tizimni yaratish juda qiyin edi va tadqiqotchilar uzoq vaqt davomida ushbu muammo ustida ishladilar va uni amalga oshirishga muvaffaq bo'lishdi. Ko'rinib turibdiki, bu yerda protonlar manbai bemor atrofida aylanadi, bemor turli tomonlardan nurlantiriladi. Bu juda katta qurilma. Protonli markazning bitta proton tezlatgichi uchun bir nechta shunday kabinetlari mavjud bo'lishi mumkin, taxminan 3–4. Shuning uchun, sog’ayishni istagan bemorlar oqimi tobora oshib bormoqda. 19 X ulosa Xulosa qilib aytadigan bo’lsak masofaviy nurlanish terapiyasi sohasidagi eng so'nggi yutuqlardan biri bu protonli terapiya asboblarini yaratishdir. Aslida, bu usul ancha vaqtdan beri ma'lum bo'lgan, ya'ni tajribalar va aprobatsiya muolajalari bir necha o'n yillar davomida bajarilib kelmoqda, ammo hozirgacha bu tizim faqat katta tezlatgichlarda ishlashi mumkin. Chunki bunday davolashni amalga oshirish uchun protonlar yetarlicha katta energiyaga ega bo'lishi kerak va proton nurlari bilan ishlashning iloji yo'q edi, uni tezlatgich yordamida, masalan, gamma-nurlanish manbasini bemor atrofida aylantirgandek aylantirish mumkin emas edi. Shu paytgacha bemor amalda ushbu proton tezlatgichning nuriga kiritilar edi. O'simtani turli tomondan nurlantirish uchun esa bemor o’z holatini o’zgartirishga majbur edi. Bu juda noqulay ekanligi o'z-o'zidan ravshan. To'g'ri nurlantirish uchun o’simta joyining aniqlanish darajasi yuqori emas edi, shu bois usul juda sekin rivojlandi. Radiatsiya terapiyasi saraton kasalligini davolashning muhim tarkibiy qismidir va tezlatgichlar maqsadli o'smalarga aniq va samarali nurlanishni etkazib berishda muhim rol o'ynaydi. Tezlatgichlar saraton hujayralarini yo'q qilish uchun ishlatiladigan fotonlar yoki elektronlar kabi yuqori energiyali zarrachalar nurlarini hosil qiluvchi qurilmalardir. Masofaviy terapiya yo’li bilan davolash uchun inson tanasidan ancha uzoqda joylashishi mumkin bo'lgan manbalar ishlatiladi. Ularni, masalan, rentgen trubkasi yordamida yoki elektron-nurlanishni, gamma-nurlanishni vujudga keltiruvchi elektron tezlatgich vositasida amalda hosil qilish kerak. Odatda, nurlar uzoqda joylashgan manbadan chiqib kelayotgan nurlanish dastasidan ajratib olinadi va bu nurlar bilan patologik to'qimalar nurlantirilib yo'q qilinadi yoki inson tanasidagi bu kasallangan to'qimalarning o'sishi to'xtatiladi. 20 Foy dalangan adabiy ot lar 1.Xurramova M. R., Yakubov N. K., Arzibekov U. R. Yadroviy tibbiyot tarixiga doir metodik materiallar. Междуародный научный журнал «Молодой ученый», N 10(405), март 2022 г. с.218. 2.Xurramova M. R., Yakubov N. K., Arzibekov U. R. Radioizotopli tashxislashga doir uslubiy ma'lumotlar. Междуародный научный журнал «Молодой ученый», N 18(413), май 2022 г. с.592. 3.И. Н. Бекман. Ядерная медицина. Физические и химические основы. Москва, Издательство «Юрайт», 2017, 400 с. 4.Черняев А. П. Ядерно-физические методы в медицине. Москва. КДУ, 2016, 192 с. 5.https://www.youtube.com/channel/UCSVY5ZY6Zk-Wbr08sTmjqMw 21

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

2.1. Tezlatgichlarning turlari

2.2. Klinik amaliyotda qo‘llanilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить