Devoni Foniy ning janr xususiyatlari - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	301.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Devoni Foniy ning janr xususiyatlari

Купить

“ Devoni Foniy ” ning janr xususiyatlari
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDARIJA
Kirish. .. .…………………………………………………………………… … … 2
I.BOB. Alisher Navoiy “Devoni Foniy asarining
” fors-tojik she riyati ’
taraqqiyotidagi
o rni.......
’ .......................................................................................8
1.1. Devoni Foniy ning tuzilishi va nashrlari haqida.....................................8
“ ”
1.2. Devoni Foniy
“ ” da shoir ijodiy uslubi masalasi .......................... . ………… 16
II.BOB. Devoni Foniy dagi lirik she rlarning janriy xususiyatlari haqida
“ ” ’ ……
............... ..4
…………………………………………………………… …… 1
2.1. Foniy g azallarining an anaviylik
’ ’
tamoyillari......................... ..................... 41
2.2. Shoir qit alarining mavzu va g oyaviy
’ ’
yo nalishi.........................................52
’
Xulosa.................................................................................................................. 61
Foyd alanilgan adabiyotlar
ro yxati......................................................................
’ 6 3
2

Mavzuning dolzarbligi. O zbekiston mustaqillikka erishganidan so ng’ ’
jamiyat hayotining barcha jabhalarida tubdan yangilanish jarayoni ro y berdi.
’
Xalqimizning boy ilmiy-falsafiy, ma naviy-ma rifiy merosi, milliy
’ ’
qadriyatlari, urf-odat va an analari tiklandi. Ayniqsa, Sharq falsafasini teran
’
o rganish, shu asosda ulug madaniyatimiz va qadriyatlarimiz ildizlarini
’ ’
jonlantirish, uni zamonaviy-umumbashariy ruh bilan boyitish vazifasi dolzarb
masala bo lib qoldi. O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
’ ’
ta kidlaganlaridek, Buyuk ajdodlarimizning bebaho merosini tiklash, qadr-
’ “
qimmatini joyiga qo yish, ularning qadamjo va ziyoratgohlarini obod qilishdek
’
baxt nasib etganidan har birimiz haqli ravishda faxrlanamiz
” 1
.
Milliy o zlikni anglash, ma naviy merosni o rganish va tadqiq etish,
’ ’ ’
o tmishda yashab o tgan mutafakkir va allomalarning ilmiy-falsafiy va diniy-
’ ’
axloqiy qarashlaridan xalq ommasini bahramand etish hayotiy zaruratga aylandi.
Milliy mafkuraning diniy-falsafiy ildizlaridan biri, kishilarni komillik darajasiga
yetkazishga xizmat qiladigan ta limot tasavvufdir.
’ –
Alisher Navoiy ijodi , uning ijodkor va shaxs sifatidagi fazilatlari ulug
’
mutafakkir shoir yashagan davrlardan buyon ilm va adabiyot ahli o rtasida
’
katta qiziqish uyg otib kelmoqda. Ma lumki, Navoiy o z davridagi kamdan-
’ ’ ’
kam ijodkorlarga nasib etadigan iqtidor sohibi bo lgan. Ulug Navoiy
’ ’
zullisonayn shoir, zullisonayn ijodkor bo lgan. U turkiy va forsiy tilda bab-
’
baravar qalam tebratgan. D e voni Foniy d a Navoiyning forsiy tilda yaratgan
“ ”
g azal, qit a va ruboiylaridan iborat she riy guldastasi jamlangan.
’ ’ ’
Navoiyning forsiy tildagi ijodiga o z vaqtida uning zamondoshlaridan
’
1
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent: Ma naviyat, 200
’ – – ’ 9 . - 176 b.
3

Abdurahmon Jomiy , Kamoliddin Binoiy , Davlatshoh Samarqandiy, Mirzo
Haydar kabi ko plab shoir , tazkiranavis va muarrixlar yuqori baho berib’
o tishgn. O zbek adabiyotshunosligida Devoni Foniy o tgan asrning 50-
’ ’ “ ” ’
yillaridan boshlab, keng miqyosda tadqiq qilinib boshlandi hamda ulug
’
mutafakkir shoirning forsiy tilda yaratilgan lirik she rlarining tabiati, janriy
’
xususiyatlari, qolaversa, uning o ziga xos ijodiy uslubi to g risida bir qator
’ ’ ’
izlanishlar va tadqiqotlar olib borildi. Bu sohadagi izlanishlar mamlakatimizda
va xorijda bugungi kunda ham keng miqyosda davom ettirilmoqda. Shu bilan
birga Navoiy Foniyning Devoni Foniy sidan joy olgan lirik she rlarining
– “ ” ’
janr xususiyatlari haqida hozirgacha bugungi kun talabi asosidagi monagrafik
tadqiqot amalga oshirilgan emas. Bitiruv malakaviy ishining mavzusi hamda
bajarilishi rejalashtirilgan ish ko lami nuqtai nazaridan qaralganda ushbu
’
tadqiqotning naqadar dolzarb ekanligi aniq ko zga tashlanadi.
’
Muammoning o rganilganlik darajasi.
’ A.Fitrat, S. Ayniy,
Ye.E.Bertels, V.Abdullayev, N.Mallayev, H.Sulaymonov, A.Mirzoyev,
E.Shodiyev, N.Komilov, R.Vohidov, I.Haqqulov kabi olimlar o z
’
tadqiqotlarida Navoiyning forsiy tildagi ijodi haqida to xtalib o tishgan.
’ ’
Mustaqillik tufayli O zbekistonda o tmish madaniy merosi va
’ ’
qadriyatlarini o rganishga keng yo l ochildi. Ayniqsa, Navoiy ijodini
’ ’
o rganish, uni tarjima va nashrlarini amalga oshirish ishlariga davlat miqyosida
’
ahamiyat berildi. O tgan asrning 80-yillar oxiri va 90-yillar boshidan to XXI
’
asrning dastlabki yillarigacha Navoiyning ijodiy namunalarini to laligicha
’
o zida jamlagan 20 tomlik Mukammal asarlar to plami nashrdan chiqdi.
’ ’
O sha to plamdagi 18-19 va 20-tomlarda Devoni Foniy dagi lirik she rlar
’ ’ “ ” ’
tarjimalari bilan nashr etildi. Porso Shamsiyev nashri asosida amalga oshirilgan
forsiy tildagi she rlar O z R FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot
’ ’
instituti katta ilmiy xodimi filologiya fanlari nomzodi Sayfiddin Sayfullo
tomonidan amalga oshirilgan. Bugungi kunga kelib, shu nashr ayrim tuzatishlar
bilan 10 tomlik holda qaytadan nashr qilindi. Umuman olganda, so nggi
’
4

yillarda Navoiyning forsiy tildagi lirik merosini o rganish sohasida N.Komilov,’
E.Shodiyev, I.Haqqulov, R.Vohidov, A.Abdullayev va boshqalar jiddiy
izlanishlarni amalgam oshirganliklarini qayd qilib o tish maqsadga muvofiqdir.
’
Shu o rinda Devoni Foniy ning bir qator nashrlari Eron, Turkiya va
’ “ ”
Tojikistonda amalga oshirilganligini alohida ta kidlab o tish lozim. Bitiruv
’ ’
malakaviy ishida D e voni Foniy n i ng tadqiqi, tarjima va nashrlari bilan
“ ”
bog liq olib borilgan ishlar natijalaridan ham foydalanildi.
’
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Alisher
Navoiyning D e voni Foniy s i dan o rin olgan lirik she rlarni tahlil va talqin
“ ” ’ ’
qilish, ularning janriy xususiyatlari, mavzu va g oyaviy yo nalishi hamda
’ ’
miqyosi va qamrovini belgilash, shoir merosining fors-tojik adabiyotida tutgan
o ri va ahamiyati xususida, shuningdek, shoir ijodiy uslubi to g risida ayrim
’ ’ ’
fikr-mulohazalar bildirib o tishdan iboratdir. Shulardan kelib chiqib, ishning
’
asosiy vazifalari sifatida quyidagilar belgilab olindi:
 D e v oni Foniy n i ng tuzilishi haqida ma lumot to plash va umumlashtirish;
“ ” ’ ’
 D e v oni Foniy d agi she rlarning uslubi to g risida to xtalib o tish;
“ ” ’ ’ ’ ’ ’
 Tatabbu muxtari , tavr tushunchalari va ularning an anaviylik xususiyatini
’ ’ ’
yoritib berish;
 D e v oni Foniy d agi lirik she rlar, ularning janriy xususiyatlari haqida
“ ” ’
ma lumot berish
’ ;
 nazira, javobiya va payrov tushunchasi va ularning mohiyatini yoritib berish ;
 Navoiy-Foniy va Hofiz Sheroziy o rtasidagi ijodiy munosabat xususida
’
to xtalib o tish ;
’ ’
 Navoiyning forsiy she rlarida boshqa forsiyzabon salaflari ta sirini ko rstaib
’ ’ ’
berish ;
 Foniy ijodining fors-tojik adabiyotida tutgan o rni haqida ma lumot berish
’ ’ ;
Ilmiy ishning nazariy va uslubiy asoslari. O zbekiston Respublikasi
’
Prezidenti I. A. Karimovning asarlarida ulug allomalar, ularning ma naviy
’ ’
merosini o rganish borasida ilgari surilgan fikrlari ilmiy ishning nazariy-
’
uslubiy asosi bo ldi.
’
5

Tadqiqotning uslubiy asosini ilmiy bilishning xolislik, tarixiylik,
mantiqiylik, vorisiylik, qiyosiy tahlil usullari tashkil etadi.
Tadqiqotning obyekti. Alisher Navoiyning D e voni Foniy s i dagi lirik“ ”
she rlarning janriy xususiyatlarini o rganish tadqiqotning obyekti qilib olindi.
’ ’
Tadqiqotning predmeti. Alisher Navoiyning D e voni Foniy s i dagi
“ ”
lirik she rlarning janriy xususiyatlarini tahlil va talqin qilish tadqiqotning
’
predmetini tashkil qiladi.
Tadqiqotning manbalari. Alisher Navoiyning D e voni Foniy asari
“ ”
tadqiqotning asosiy manbasi bo lib, unda shoirning 550 dan ortiq g azallari,
’ ’
bir qancha qit a, ruboiy va fardlari kiritilgan bo lib, ular Hofiz Sheroziy,
’ ’
Sa diy Sheroziy , Abdurahmon Jomiy, Kamol Xo jandiy, Amir Xusrav
’ ’
Dehlaviy va boshqa forsiyzabon ijodkorlar she rlariga nazira tarzida
’
yaratilgan. D e voni Foniy bilan birgalikda mazkur ijodkorlarning ijodiy
“ ”
namunalari ishning asosiy manbasini tashkil qiladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi
quyidagilardan iborat:
 D e v oni Foniy n i ng tuzilishi haqida ma lumot berib o tildi ;
“ ” ’ ’
 D e v oni Foniy n i ng mamlakatimizda va chet ellarda amalgam oshirilgan
“ ”
nashr va tarjimalari hamda olib borilgan tadqiqotlar xususida alohida to xtalib
’
o tildi;
’
 D e v oni Foniy ning janriy xususiyatlari haqida, devondan o rin olgan lirik
“ ” ’
she rlarning ijodiy uslubi va an anaviylik xarakteri to g risida fikr-
’ ’ ’ ’
mulohazalar bildirib o tildi
’ ;
 Tatabbu , muxtari , tavr kabi Devoni Foniy da qo llanilgan istilohlar va
’ ’ “ ” ’
ularning mazmun-mohiyati yoritib berildi ;
 Navoiy forsiy she rlarining nazira, javobiya va payrovlik kabi ijodiy an anaga
’ ’
munosabati xususida to xtalib o tildi;
’ ’
 D e v oni Foniy d a salaflar ijodining Foniy she rlariga ta siri xususida fikr-
“ ” ’ ’
mulohazalar bildirildi.
6

Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Alisher Navoiyning
D e v oni Foniy s i dagi lirik she rlarning janr xususiyatini o rganish, ulug“ ” ’ ’ ’
mutafakkir shoirning zullisonayn shoir sifatidagi mahorati, uning forsiy tilda
yaratilgan adabiy merosi haqida to plangan ma lumotlar Alisher Navoiyning
’ ’
fors-tojik adabiyoti tarixida tutgan o rnini belgilashga xizmat qiladi.
’
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati shundaki, Navoiyning forsiy
tildagi ijodiy namunalari, ularning janriy xususiyatlar haqidagi mazkur tadqiqot
natijalaridan hamda ulardan chiqarilgan ilmiy xulosa va tavsiyalardan oliy
o quv yurtlarida o tiladigan “O zbek mumtoz adabiyoti tarixi fani
’ ’ ’ ”
bo yicha dasturlar tuzishda, maxsus kurslar tashkil qilishda, ma ruzalar
’ ’
o qishda amaliy va seminar mashg ulotlar o tkazishda foydalanish mumkin.
’ ’ ’
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi
kirish, ikki bob, 4 fasl, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’
Ishning hajmi 64 bet (1584 so z )ni tashkil qiladi .
’
7

I.BOB. Alisher Navoiy “ Devoni Foniy asarining ” fors-tojik she riyati ’
taraqqiyotidagi o rni
’
1.1. Devoni Foniy ning tuzilishi va nashrlari haqida
“ ”
Alisher Navoiyning fors-tojik adabiyoti tarixida tutgan o rni ham juda
‘
muhim. U yuqorida aytib o tilganidek, o z ustozi va hamfikr do sti
‘ ‘ ‘
Abdurahmon Jomiy bilan birgalikda XV asr Hirot adabiy maktabining boshida
turdi, juda ko p tojik shoirlari, adiblari, tarixchilari, adabiyotshunoslari,
‘
musiqachilari, rassomlari, me morlari va boshqa san atkorlariga homiylik
’ ’
qildi. M u hokamatul-lug atayn , M u f radot , X a m satul-mutahayyirin
“ ” “ ” “ ” ‘
kabi chuqur ilmiy asarlarida va shuningdek ko pgina badiiy asarlarida fors-
‘
tojik adabiyoti va klassik tojik tili forsiy til haqida qimmatli mulohazalar,
–
nodir ilmiy umumlashmalar qoldirdi.
Bundan tashqari, buyuk shoir umrining oxirlarida F o niy taxallusi
“ ”
bilan yozilgan forsiy she rlarini to plab ayrim devon tuzdikim, o n ikki
’ ‘ ‘
mingdan ortiq she riy satrni o z ichiga olgan bu kitob Devoni Foniy
’ ‘ “ ”
( F oniy devoni ) nomini olgan.
“ ”
Bu devon haqida uning o z asarlarida va boshqa mualliflar asarlarida
‘
ma lumotlar bizga ko plab yetib kelgan yo lga qo yilmay keldi. Bunga
’ ‘ ‘ ‘
sabab, bu nodir asar qo lyozmalarining mamlakatimiz kitob fondlarida
‘
yo qligi edi.
‘
Sobiq sho ro davrida bu ishga birinchilardan bo lib qo l urgan olim
‘ ‘ ‘
Sadriddin Ayniy bo ldi. U yigirmanchi yillardayoq bu ishga kirishib, Alisher
‘
Navoiyni fors-tojik klassiklari qatoriga qo ydi va 1926 yili Moskvada chopdan
‘
chiqqan T o j ik adabiyoti namunasi kitobiga uning T u hfatul-afkor
“ ” “ ”
qasidasidan 18 bayt kiritdi. Bu bilan kifoyalanmagan olim Navoiyning forsiy
ijodini qidirishga tushdi. U boshqa Foniylarga mansub kitoblardan uslubiga
8

qarab Alisher Foniy asarlarini ajratib olishga harakat qildi. Bu ishlar natijasi
o laroq S.Aynining Alisher Navoiy 1 monografiyasi vujudga keldi.‘ “ ”
1941 yilda Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga mehmon bo lib
‘
kelgan eron olimi Ali Asg ar Hikmat O zfan ilmiy sessiyasida Foniy
‘ ‘
devonining Tehron nusxasi haqida axborot berdi. Olim devonda Husayn
Boyqaro nomidan keyin kelgan X u l d ollohu mulkahu (Xudo saltanatini abadiy
“
qilsin) degan jumlasiga tayanib, Tehron qo lyozmasi Husayn Boyqaro barhayot
‘
vaqtida ko chirilgan degan fikrga keladi 2.
‘ ” 1963 yili Eron olimi
Humoyun Farrux mazkur qo lyozmani chopga tayyorlab nashrdan chiqardi.
‘
Humoyun Farrux bu nusxa tavsifini bergan olim Ibni Yusuf SHeroziy
so zlarini keltirib, devon Navoiy hayotligi vaqtida, ya ni 901-900 hijriy
‘ ’
(1495-1500 milodiy) yillar orasida kitobat qilinganligi haqida ma lumot
’
beradi3. Noshirning ko rsatishiga binoan, bu qo lyozma to liq bo lmay,
‘ ‘ ‘ ‘
uning oxirgi varaqlari tushib qolgan. Keyinchalik kitob o rtasida ham
‘
yetishmovchiliklar mavjud ekanligi aniqlandi.
Alisher Foniy devonidan birov nusxa hanuzgacha mamlakatimiz
kutubxonalaridan topilmaganligi tufayli tadqiqot ishlarida chalkashliklar yuz
berdi, uzoq yillar davomida bu ajoyib xazina bir joyga jamlanmay, o rganilmay
‘
va nashr qilinmay kelindi. Navoiyshunos olim Hamid Sulaymon xorijiy olimlar
tuzgan kataloglardan foydalanib, Parij Milliy kutubxonasida saqlanayotgan
D e v oni Foniy n i ng eng to liq nusxasini aniqladi va uning mikrofilmini
“ ” ‘
olishga muvaffaq bo ldi. So ngra olim jahonning boshqa kutubxonalaridagi
‘ ‘
Foniy devonlarini ham tekshirib uning hozircha besh nusxasi borligini aniqladi.
Ularning ikkitasi Parijda Fransuz Milliy kutubxonasida, yana ikkitasi
–
Turkiyada Turk-islom muzeyi kutubxonasi hamda Nuri Usmoniya
– “ ” “ ”
kutubxonalarida, beshinchisi esa, Tehrondagi E r on davlat majlisi
“ ”
kutubxonasida saqlanmoqda4.
9

Ushbu qo lyozmalar asosida Devoni Foniy ning muallifning o zi‘ “ ” ‘
tuzgan matniga yaqin matni aniqlab, shu asosda Foniy devoni e lon
’
qilinganidan so ng, bu devon haqida fikr-mulohazalar aytishga yoki uning turli
‘
tomonlarini tadqiq etishga ilk qadamlar qo yildi5. Alisher Navoiyning o zi
‘ ‘
M u h okamatul-lug atayn asarida mazkur devon ta rifida yozgan edi:
“ ” ‘ ’
Y a n a forsiy g azaliyot devoni Xoja Hofiz tavridakim, jami
“ ‘ ’
suxandonlar va nazm piyrolar nazarida mustahsan va matbu dir, tartib
’
beribmenkim, olti mingdan abyoti adadi ko proqdirki, ko prak ul hazrat
‘ ‘
(ya ni Hofiz SHeroziy) she riga tatabbu voqe bo luptur. Va ba zi
’ ’ ’ ’ ‘ ’
Hazrati Shayx Muslihiddin Sa dig akim g azal tavri muxtariidur. Va ba zi
’ ‘ ‘ ’
Mir Xusravg akim, ishq otashkadasining sho laangizidur va dard
‘ ‘
g aribxonasining ashkrezi. Va ba zi Hazrat Maxdumiy Nurang akim
‘ ’ ‘
(Abdurahmon Jomiyga) kamol avjining mehri lomi idur va mazkur bo lg on
’ ‘ ‘
azizlar holotining jomi iki, bu devon xaloyiq orasida shoye dur va ro zgor
’ ’ ‘
ahlining tab lari ul sari roje va anda ko p turluk dilkash adolar va dilpazir
’ ’ ‘
ma nolar voqedurkim tafsiri bu faqirdin munosib emas. Va anda har nav
’ ’
nazm va lug z ul jumladin besh yuzga yaqin muammokim, ko pi Hazrati
‘ ‘
Maxdumiy Nuran muborak nazarig a yetubdur va ul hazratning isloh, tahsin
‘
sharafin kasb etubdirkim, xomamdin ro zgor safhasig a yozilibdur va
‘ ‘
qalamim layl va nahor avroqida naqsh qilibdur .
”
Bunda shoirning o zi devonga qisqa, ammo chuqur mazmunli tavsif
‘
berib, uning xarakterini, mazmun mundarijasini ham, shaklu sifatini ham,
umumiy hajmini ham yaxshi ochib bergan.
Bundan shu narsa ko rinib turibdiki, devon tatabbu tarzida bitilgan va
‘ ’
avvalo Alisherning yoshlikdan sevgan shoirlari Xo ja Hofiz SHeroziy, Shayx
‘
Muslihiddin Sa diy Sheroziy, Amir Xusrav Dehlaviy va shuningdek
’
muallifning piri va ustozi Abdurahmon Jomiy she rlariga ko proq tatabbular
’ ‘
qilingan. Bugina emas, shoir yoshligidan boshlab mazkur suxan ustodlari ijodini
10

sevib ularga ergashgan. Bu ulkan maktabning iste dodli shogirdi Nizomiddin’
Alisher o z mashqlarini ustozi Abdurahmon Jomiy nazaridan o tkaza borgan,
‘ ‘
uning maslahatlarini olgan, tahriridan o tkazib, kamolotga intilgan va piriga
‘
maqbul bo ladigan, o tgan klassiklar asarlari bilan bellasha oladigan asarlar
‘ ‘
yaratishga muvaffaq bo lgan. Ana shuning uchun u Ko pi Hazrat Maxdumiy
‘ “ ‘
Nuran muborak nazariga yetibdur va ul hazratning isloh, tahsin sharafin kasb
etibdur... , deyishga haqli.
”
Darhaqiqat, devonga Alisher Navoiyning juda yoshlik davridan tortib
forsiy tilidagi she riy mashqlari, keyinchalik yozgan turli janrga mansub
’
asarlari jamlangan. Bu xilma-xillik haqida shoir L i sonut- tayr asarida:
“ ”
Forsiy nazm ichra chun surdim qalam,
Nazmning har sinfini qildim raqam,
–
deb yozgan edi. Haqiqatan ham, devonda forsiy she r turlarining barchasidan
’
namunalar mavjud. Bu narsa ham Alisher Navoiy forsiy she r javlongohini
’
o zi uchun o sish, ulg ayish va musobaqa maydoni deb qaraganidan dalolat
‘ ‘ ‘
beradi.
Devondagi g azallar, an anaga ko ra, alfavit tartibida joylashtirilgan.
‘ ’ ‘
Alisher Navoiy o z zamonida ustoz hisoblangan va asarlari mashhur
‘
bo lgan shoirlar ismini keltirib, Mahbub ul-qulub ning nazm gulistonining
‘ “ ” “
xushnag ma qushlari zikrida degan bobida yozgan edi:
‘ ”
Ular bir necha guruhdir. Birinchi guruh ma rifati ilohiy xazinasining
“ ’
naqdinalari bilan boyigan va xalq ta rifiga ehtiyoj sezmaganlardir. Ishlari
’
ma nilar xazinasidan javhar termoq va u javharni el yaxshiligi uchun nazm
’
ipiga tortmoq. Nazmlarining ifodasi g oyat qutlug va benihoyat yoqimli va
‘ ‘
ulug . Bu ajoyib ko rinishga tobi bo lganlarning ba zisini arz qilaylikki,
‘ ‘ ’ ‘ ’
bular kimlardir. U jumladan: forsiy iborada sirlar javharini tuzuvchi Shayx
11

Farididdin Attordir. Yana: Ma naviy masnaviy ning aytuvchisi, yaqinlik“ ” ’
daryosining suvchisi Mavlono Jaloliddin, ya ni Mavlaviy Rumiydir.
’
Yana bir guruhdirkim, haqiqat sirlariga majoz yo lini aralashtiribdirlar
‘
va so zlarini bu uslubda bog labdirlar. Chunonchi: ma ni ahlining nozik
‘ ‘ ’
so zlisi Shayx Muslihiddin Sa diy SHeroziy va ishq guruhining halol oshiqi
‘ ’
Amir Xusrav Dehlaviy, tasavvufda noziklik va mushkullar chigalini yechuvchi
Shayx Zahiriddin Sanoiy, haqiqat ahlining yagonasi Shayx Avhadiddin va til
bilan ma nini ado etgan Xoja Shamsiddin Muhammad Hofiz.
’
Yana, bir qanchalari ham bordilarki, majoz yo li ularning she rida
‘ ’
g alaba qozongan va ular bu ravishga ko proq rag batlanganlar. Chunonchi:
‘ ‘ ‘
Kamol Isfahoniy, Xoqoniy SHervoniy, Xojuyi Kirmoniy, Mavlono Jaloliddin,
Xoja Kamol, Anvariy, Zahir, Abdulvosi , Asir, Salmon Sovajiy, Nosir
’
Buxoriy, Kotibiy Nishopuriy va Shohiy Sabzavoriy.
Yana, haqiqat va majoz yo lida kamolga erishgan va ilmi har ikki
‘
yo lda yetilgan va to lishgan, shoirlarning ilg ori va rahbari... Abdurahmon
‘ ‘ ‘
Jomiy... (P.Shamsiyev soddalashtirgan tekstdan).
”
Buyuk Navoiy o z davrigacha o tgan ulkan va taniqli shoirlarning
‘ ‘
badiiy metodlariga qarab bo lib chiqar ekan, u turli adabiy maktablarni o ta
‘ ‘
zukkolik bilan ajrata olgani ma lum bo lsa, uning forsiy she rlari tahlilidan
’ ‘ ’
bu maktablardan har qaysisining fayzidan bahramand bo lganligini payqash
‘
mumkin.
Navoiy Foniy o z devonida ko proq mana shu shoirlar asarlariga
– ‘ ‘
javoblar yozib, tatabbu izdoshlik qiladi.
’ –
Ma lumki, Navoiy yoshligidanoq ikki tilda tarbiya ko rdi. Klassik tojik
’ ‘
tili, ya ni forsiy til uning ikkinchi ona tili, yosh Alisherning birinchi yod olgan
’
bayti Amir Qosim Anvorning forsiy g azallaridan biri edi. So zsiz, u
‘ ‘
maktabda ham, uyda ham forsiguy shoirlar ijodi samaralaridan bahramand
12

bo lib o sib, ulg aydi va shoirlik zavqi bilan kamolotga yetishdi. Shuning‘ ‘ ‘
bilan birga, hali yosh Alisher she riyatni bir umr o ziga yo ldosh qilib tanlar
’ ‘ ‘
ekan, uning zamonida keng taralgan an ana nazirago ylikni ham o ziga
’ – ‘ ‘
ulug maktab, ham ustozlarining hurmat-ehtiromini joyiga yetkazish vositasi,
‘
keyinroq esa o zidan oldin o tgan forsigo y shoirlar bilan bellashmoq
‘ ‘ ‘
maydoni, musobaqa turi deb qabul qilgan edi.
Bundan ulug Navoiy fors-tojik adabiyoti suxan maydonining ajoyib
‘
chavandozlar Sa diy SHeroziy, Xusrav Dehlaviy, Hofiz SHeroziy, Jomiy va
’
boshqalar bilan bellashib ko rishni, bu sohada balog at va fasohat
‘ ‘
ko rsatishni, so ng esa, o z ona tili qadimgi o zbek tilida lirik va epik
‘ ‘ ‘ – ‘
asarlar yaratib, o zbek she riyatini yuksak badiiyat osmoniga ko tarish
‘ ’ ‘
maqsadini oldiga qo yganligi ma lum bo ladi.
‘ ’ ‘
Garchand Navoiyning o zi kamtarlik bilan:
‘
Tatabbu kardani Foniy dar ash or,
’ ’
Na az da viyu ne az xudnamoist.
’
Chu arbobi suxan sohibdilonand,
Murodash az dari dilho gadoist.
Tarjimasi:
Foniy naziralar yozar ekan, bil:
Bu na da vo, na o zini bozorga solish.
’ ‘
Suxan arboblari saxiyligidan
Murodim tilanib bir nima olish,
– –
desa ham, bu asarlariga Foniy taxallusini qo ygan bo lsa ham, uning
“ ” ‘ ‘
tojikcha she rlari fors-tojik adabiyoti uchun o tkinchi asarlar bo lmadi.
’ ‘ ‘
13

Mana, besh asrdirkim, ular boy an anali fors-tojik adabiyotining baland’
cho qqilaridan biri bo lib kelmoqda.
‘ ‘
O zidan oldin o tgan yoki o z zamondosh o oirlari asariga javob
‘ ‘ ‘ ‘
tariqasida yangi asar (nazira)lar yozish mavzu nuqtai nazaridan juda cheklangan
feodal Sharq adabiyotida keng tarqalib, an anaga aylanib ketgan edi. Ammo
’
nazirgo ylik, ko p G arb tadqiqotchilari aytgandek, epigonlik taqlidchilik
‘ ‘ ‘ –
emas. Albatta, talantsiz shoirlar qo lida bir mavzuda tamom boshqa shaklda
‘
yozilgan asarlar ham taqliddan nariga o tolmaydi.
‘
Ko p kishi ham qildi tatabbu havas,
‘ ’
Sarvu gul o trusig a kelturdi xas,
‘ ‘ –
degan edi Alisher Navoiyning o zi ham Xamsa tatabbulari haqida gapirib.
‘ “ ”
Haqiqiy iste dod egalari bir shaklda va bir mavzuda yozilmish asarlarda ham
’
shakl ishiga yangi-yangi durdonalar tizganlar va guldan xas emas, xoru xasdan
gul undirganlar. Bu jihatdan tatabbu oddiy mashg ulot emas, u qiyin san atdir.
‘ ’
Nazira aytayotgan shoir oldinda o z salafining badiiy ifoda vositalarini,
‘
g azal vazni, qofiyasi va radifini saqlagan holda undan yuqoriroq qimmatga
‘
ega bo lgan badiiy durdona yaratishdek murakkab va qiyin vazifa turadi.
‘
Prof. YE.E.Bertels nazirago ylikning bu asl mohiyatini juda to g ri
‘ ‘ ‘
ta kidlab, nazira mualliflari javob aytilayotgan asar syujetini aniq
’ “
qaytarishdan qochibgina qolmay, aksincha, uni tamoman yangicha original
yoritishga intilganlar 6 , deydi.
”
Nazira asar salaflar ijodiga bo lsa, u holda nazira yozayotgan shoir
‘
oldida asrlar bo yi ijod etilgan eng yaxshi namunalardan o zib ketish vazifasi
‘ ‘
turar edi.
Shunday qilib, nazirago ylik taqlidchilik emas, balki juda katta va
‘ –
mas uliyatli poetik musobaqa haqiqiy mushoira bo lgan.
’ – ‘
14

Bu an ana natijasida Sharqda so zga tiyraklik va o ta ziyraklik hislari’ ‘ ‘
tarbiyalangan, voyaga yetgan.
Alisher Navoiyning X a m sa asari ham naziraning porloq namunasi,
“ ”
ammo endilikda unga kirgan dostonlarning original asarlar ekanligini izohlab
o tirishga hojat qolmadi.
‘
Xullas , D e voni Foniy Alisher Navoiy yashagan davr an analari
“ ” ’
asosida tuzilgan bo lib, unda kiritilgan lirik she rlar ulug bobokalonimiz
’ ’ ’
tomonidan mumtoz forsiy she riyatning eng go zal namunalariga yozilgan
’ ’
javobiyalaridan iboratdir. Bunda Alisher Navoiyning o z ustoz va salaflari
’
bilan ijodiy musobaqalarga kirishib, yuqori darajadagi ijodiy natijalarga
erishganligi yaqqol ko zga tashlanadi.
’

15

1.2. Devoni Foniy“ ” da shoir ijodiy uslubi masalasi
Sharq adabiyotida an anaviylik va izdoshlik asosida ijod qilish o ziga
’ ’
xos tarixga ega. Shu bilan birga an anaviylikni va izdoshlikning o ziga xos
’ ’
ko rinishlari mavjud bo lgan. Garchi, shoirlar ko proq shaklan izdoshlik
’ ’ ‘
qilgan bo lsalar-da, ammo mazmunda originalikka intilganlar.
‘ Nodir iste dod ’
egalari izdoshlik qilgan shoirga ko r-ko rona ergashmaganlar, aksincha, o z
‘ ‘ ‘
salafi asarini chuqur tahlil qilib, mavzuning yangi-yangi qirralarini ochishga
intilganlar va hatto izdoshlik qilayotgan shoir bilan munoazaraga o tganlar.
‘
Oldingi shoir aqidalarini inkor qilish, unga zid fikrlarni ilgari surish hollarini
ko p uchratish mumkin. Odatan bu ish imo-ishorasiz, salaflar mehnati
‘
hurmatini joyiga qo ygan holda ijro etiladi. Ammo izdoshlik qilinayotgan
‘
asarni tahlil qilib, kelisha olmagan joylarini ochiq tanqid qilish, o z
‘
pozitsiyasidan baholash hollarini ham uchratsa bo ladi. Masalan, Alisher
‘
Navoiy Ganjaviy hamda Amir Xusrav Dehlaviylarga izdoshlik qilib, o zining
‘
buyuk X a m sa s i ni yaratar ekan, o tmishdoshlari asarlarini o z aql elagidan
“ ” ‘ ‘
o tkazib, kerak topganini oladi, uni o z zamonasining ilg or gumanistik
‘ ‘ ‘
g oyalari bilan boyitadi va tamoman original asar yaratadi. Endilikda bu narsa
‘
X a m sa tadqiqotchilari tomonidan to la-to kis isbotlab berilgan7.
“ ” ‘ ‘
D e v oni Foniy d a Navoiy izdoshlik qilgan shoirlarni sanab ko rilsa,
“ ” ‘
quyidagicha: devondagi 554 g azalning 237 tasi Hofiz SHeroziyga, 52 tasi
‘
Abdurahmon Jomiyga, 33 tasi Amir Xusrav Dehlaviyga, 25 tasi Sa diy
’
Sheroziyga, 5 tasi Mavlono Kotibiylarga nazira qilib yozilgan.
Tatabbu lug . ma nosi biror narsaning ketidan tushish, izidan
’ – ‘ ’
borishni anglatadi; adabiyotshunoslikda biror she rdan ta sirlanib, undagi
’ ’
vazn, qofiyani (radif bo lsa, uni ham) saqlagan holda asar yozish, ba zan
‘ ’
bunday she rlarni o xshatma, javobiya, nazira ham deydilar. Tatabbu ning
’ ‘ ’
tabiatini bizda birinchi o rgangan A.Shomuhamedov, tatabbu larda shoirlar
‘ ’
o z g oyalarini ifoda etishga intilganlar, deb yozadi.
‘ ‘
16

Xoja Hofiz SHeroziy Shamsuddin Muhammad (1321, SHeroz 1350,– –
shu shahar) buyuk fors shoiri. Tojir oilasida dunyoga kelgan va otadan yosh
yetim qolgan Shamsiddin nonvoyga shogirt tushadi. Tezda Qur oni majidni
’
yod olib, go zal tilovat qiladi. Shu munosabat bilan Hofiz taxallusini oladi.
‘ “ ”
Undan bir devon qolgan. Hofiz she rlari ishqi majoziy va ishqi haqiqiy
’
tarannumiga bag ishlanadi. Mavzuning turli-tumanligi, ulardagi badiiyatning
‘
g oyat yuksakligidan Hofiz she rlari o z zamonasidayoq shuhrat qozonadi,
‘ ’ ‘
keyingi davr she riyatiga ham barakali ta sir ko rsatadi. XVII asrdan boshlab
’ ’ ‘
G arb adabiyotiga ham ta sir o tkazadi. Gyote Hofizdan ilhomlanib G arb
‘ ’ ‘ “ ‘
va Sharq devoni ni yaratgani shoirni g arb tafakkur olamiga qadam surganiga
” ‘
dalildir.
Navoiy Hofiz g azallaridagi mahoratni yuksak baholagan. Devoni
‘ “
Foniyda da Hofizning g azallari tatabbu ida 211, tavrida esa 20 g azal
” ‘ ’ ‘
mavjud. Aytish kerakki, Navoiy Hofiz g azallaridan tasavvufiy
‘
mazmundagilarni olgan.
Hofizning do sti va shogirdi Muhammad Gulandom yig gan, shoir
‘ ‘
vafotidan 38 yil keyin tuzilgan devon nashr qilingan. Hozirda aniqlangan
she rlari 418 g azal, 5 qasida, 41 ruboiy, 3 masnaviy ( Soqiynoma ,
’ ‘ “ ”
O h uyi vahshiy , M u g anniynoma ) dir.
“ ” “ ” ‘
Muxtara arabcha so z bo lib, kashf etilgan, asoslangan ma nosini
’ – ‘ ‘ ’
anglatadi.
ixtiro ham shu tushunchani anglatadi.
’
Tavr lug . biror narsa atrofida aylanish, tarz yo sin, usul, tartibni, odat
– ‘ ‘
(manera)ni anglatadi; adabiyotshunoslikda biror she rning mohiyati uslubini
’
olib, shu yo sinda asar yozishdir. Devoni Foniy da shunday g azallar
‘ “ ” ‘
mavjud. Masalan, D a r tavri Xoja , T a t abbu i Maxmud, dar tavri Xoja .
“ ” “ ” ’
Bunday g azallarda vazn, qofiya (radif) mezon qilib olinmaydi, balki uslub,
‘
mazmunni she riy talqiniga, uslub, rangga rioya qilinadi.
’
Bu adabiy yo l shoirlarning o zaro musobaqasi yo sinida bo lib,
‘ ‘ ‘ ‘
mazmun o zgalik, jilolarini yangicha talqinini yaratishga undar edi. Yangicha
‘
17

talqinda esa timsollar, badiiy vositalar, bayondagi adolarga alohida e tibor’
qilish darkor bo lar edi.
‘
Salmon Sovajiy (1310, Sova 1376, shu shahar) Jamoluddin Xoja
– –
Salmon ibni Xoja Alouddin Muhammad. Salmon Sovajiy nomi bilan mashhur
fors shoiri. U zamonning aksar ilmlarini, jumladan adabiyot, riyozat,
she rshunoslik, tilshunoslikni mukammal egallagan. Shoir o zining Qasidai
’ ‘ “
masnu nomli o ta murakkab, bir necha bahrda yozilgan, juda ko p noyob
’” ‘ ‘
she riy san atlar, vositalar qo llanilgan muvashshah (bezatilgan,
’ ’ ‘
ziynatlangan) yo lida yozilgan asari bilan keng shuhrat qozongan. Salmon
‘
K u l liyot i (16 ming bayt) dan J a m shid va Xurshid , F i r oqnoma
“ ” “ ” “ ”
dostonlari yetib kelgan.
Salmon o z g azallarida Xoju Kirmoniy, Nosir Buxoriy va Hofiz
‘ ‘
SHeroziy kabi shoirlar an anasini davom ettirgan. Navoiy Devoni Foniy da
’ “ ”
Salmon Sovajiyning 2 g azaliga tatabbu g azal bitgan.
‘ ’ ‘
Shohiy Sabzavoriy (1385, Sabzavor 1453, Astrobod) Amir Oq Malik
– –
ibni Malik Jamoluddin Feruzkuhiy, taxallusi Mir Shohiy. Shohiy xattotlik,
naqqoshlik, musiqa va oltinlash san atida nomdor ustodlardan bo lgan.
’ ‘
Tazkiralarda Shohiyning she riyatida Xusrovning yonishi, Hasan Dehlaviyning
’
latofati, Kamol Xo jandiyning nazokati, Hofizning yorqin va teranligi jam
‘ ’
bo lgandir, deb ta riflanadi. Shohiyning ajdodlari mo g ul istilochilariga
‘ ’ ‘ ‘
qarshi dehqon va hunarmandlarning s a r badorlar nomi ostidagi qo zg oloni
“ ” ‘ ‘
yetakchilaridan bo lganlar. Bu ijtimoiy siyosiy ma nodagi xalq harakatiga
‘ – ’
aylangan qo zg olon ayovsiz bostirilgan, Shohiy Boysung ur Mirzo saroyini
‘ ‘ ‘
tark etib, Sabzavorga ketadi va dehqonchilik bilan shug ullanadi. Navoiyning
‘
M a j olis un-nafois da yozishicha, qandaydir yumush bilan Jurjonga
“ ”
borganida Astrabodda qazo qiladi. Uning na shi Sabzavorga keltirilib, izzat-
’
hurmat bilan dafn etiladi. Shu asarda Navoiy Shohiyni ko rmaganini, lekin
‘
oralarida yozishmalar bo lib turganini e tirof qiladi.
‘ ’
D e v oni Foniy da Navoiy Shohiyning g azaliga tatabbu qilgan.
“ ” ‘ ’
18

Kamol Xo jandiy (1318, Xo jand 1401, Tabrez) Kamoluddin‘ – ‘ –
Ma sud, Shayx Kamol, Kamol Xo jandiy nomlari bilan mashhur shoir.
’ ‘
U Xo jand, Samarqandda ta lim olgan. Xorazm va Shosh (Toshkentda)
‘ ’
istiqomat qilgan. Kamol nihoyatda bilimdon shaxs bo lgan: adabiyot, arab tili,
‘
fiqh, hadis, kalom, htkmat, tafsir va tasavvufni puxtabilgan. Iroq va Ozarbayjon
hokimi Tabrez atrofida Valiyonko h degan mavze ni unga tuhfa qilgach,
‘ ’
Kamol bog barpo etib, uni Behisht deb atagan va bog dorchilik bilan
‘ ‘
ro zg or tebratgan.
‘ ‘
Kamol D e v on i d a 14 ming bayt bo lgan, deyiladi. Lekin bizgacha yetib
“ ” ‘
kelgan D e von i d a 7989 baytmavjud. Uning g azallarida insonning botiniy
“ ” ‘
olami ochib beriladi. Oshiqona his-tuyg ular tarannum etiladi.
‘
Kamolning o zbek tilida ham yozgani haqida birinchi bo lib,
‘ ‘
A.Hayitmetov yozdi. (Qarang: Shayx Ahmad qozi Xudoydod Taroziy. Fununul
balog a. Xazina, 1293). Devoni Foniy da Kamol g azallariga 4 tatabbu
‘ “ ” ‘ ’
va tavriga g azallar bor.
‘
Sohib Balxiy Davlatshoh Samarqandiy bu shoir taxallusi Sharif
– “ ”
bo lgan, deydi. Navoiy Majolis un-nafois da: SHe r fanida mahoratli
‘ “ ” “ ’
kishi erdi. Advor musiqiy ilmida komil erdi , - deydi. Sohib o z
– ” ‘
g azallariga o zi kuy bastalar ekan, uning Chorgoh amalidan boshqa asar
‘ ‘ “ ”
Jo gi Mirzo (Shohruh Mirzo o g li) majlislarida aytilmas ekan. Sohibning
‘ ‘ ‘
Xoja Salmonning M a snu qasidasida javobiyasi bor. Qabri Balxda.
“ ” ’
D e v oni Foniy d a Sohib Balxiyga 1 ta tatabbu g azal bor.
“ ” ’ ‘
Kotibiy (vaf. 1435, Astrabod) Shamsiddin Muhammad ibn Abdulloh
– –
mashhur shoir, xattot va munshi. Yaxshi xattot bo lganligidan Kotibiy
‘
taxallusini olgan. Kotibiyning Nishopurda tahsil olgani, Hirot, Samarqand,
Mozandaron, Gilon, Hijoz, Tabrez va Isfahonlarda bo lgani haqida
‘
ma lumotlar bor. Navoiy Majolis ida shoirning Tajnisot , Zul-
’ “ ” “ ” “
bahrayn , Zul-qofiyatayn , Husn va Ishq , Nozir va Manzur , Bahrom va
” “ ” “ ” “ ” “
Gulandom nomli asarlari borligini, umri oxirida esa Xamsa ga kirishganini,
” “ ”
19

lekin tugallanmay qolganini xabar qiladi. Kotibiy toun vabo kasalligidan–
vafot etgan va qabri Astrobodning N o h guron go ristonida ekan.
“ ” ‘ ‘
D e v oni Foniy da Kotibiy g azaliga tatabbu i bor.
“ ” ‘ ’
Alisher Navoiy b a ze az zurafoi zamon , b a ze az akobir ,
“ ” “ ” ’ ’
t a t abbu i ba ze yoron kabi sarlavhalar ostida yana bir necha mashhur
“ ” ’ ’
shoirlarga tatabbu qilgan. Jumladan:
’
Ahmad Hojibek Vafoiy (vafoti 1495-96, Buxoro). Otasi Sulton Malik
–
Koshg ariy juda ma rifatli va tengsiz siymolardan bo lgan. U 10 yil Hirotda,
‘ ’ ‘
1496 yilgacha Samarqandda hokimlik qilgan. Navoiy 1465-69 yillar
Samarqandda tahsil olayotgan vaqtda Ahmad Hojibek unga murabbiylik qilgan
va moddiy jihatdan ko mak berib turgan. Ahmad Hojibek aqlli, tadbirkor va
‘
adolatli bo lgan, she riyat bilan ham mashg ul bo lgan.
‘ ’ ‘ ‘
D e voni Foniy d a Vafoiyning ikki g azaliga Navoiyning tatabbu
“ ” ‘ ’
g azali mavjud.
‘
Sayfiy (vaf. 1503, Buxoro) shoir, adabiyotshunos. Buxoro va Hirotda
–
tahsil olgan. 1487 y. Buxoroga qaytgan. Sayfiyning 2 devoni, aruz haqida va
musiqa bobida risolalari bor.
A r uz risolasi da she r va shoirlik, aruz qonun-qoidalari bahr hamda
“ ” ’
doiralari anchayin sodda va ravon til hamda uslubda yozilgan. D e von i d agi
“ ”
she rlar an anaviy g azalchilik yo lida yaratilgan. Keyinchalik bu xil
’ ’ ‘ ‘
asarlar S h ahrosho b deb atalgan.
“ ” ‘
D e v oni Foniy da Sayfiyning bir g azaliga Navoiyning tatabbu
“ ” ‘ ’
g azali bor.
‘
Ismat Buxoriy (vaf. 1497, Buxoro) Xoja Ismatulloh ibn Xoja Mas ud,
– ’
go zal g azal va qasidalar ijod qilgan shoir.Xalil Sulton saroyida bo lgan,
‘ ‘ ‘
unga 40 qasida bag ishlagan. Xalil Sulton feodallar isyoni paytida zindonband
‘
etilgandan so ng shoir sargardonlikka uchragan. Ulug bek taxtga o tirgach,
‘ ‘ ‘
uni saroyga taklif qilgan, lekin Ismat rozi bo lmagan. U uzlatni, darveshona
‘
hayotni orzu qilgan. Shoirning D e v on i (800 bayt) va I b r ohim Adham
“ ” “ ”
masnaviysi mavjud.
20

Ismat Buxoriyning tasavvuriy fikrlar, so fiyona his-tuyg ular bilan‘ ‘
ko chirilgan she rlari xalq orasida shuhrat tutgan.
‘ ’
Shoir she riyatida Xusrav Dehlaviyning kuyinishini, Hofizning irfon
’
aqidalari, Sa diyning ravonligi ko zga tashlanadi. Shoir Ismat, Ismatulloh
’ ‘ “ ”
va Xalil Sulton tavsiya qilgan N a sriy taxalluslarida yozgan. D e voni
“ ” “
Foniy da Ismat Buxoriyning bir g azaliga tatabbu bor.
” ‘ ’
Kohiy (1414, Samarqand, Miyonkoli 1481, Agra) Najmuddin
– –
Muhammad Abulqosim. Samarqand, Buxoroda tahsil olgan. Va Hirotdagi
N i zomiya va I x l osiya madrasalarida o qigan. Kohiy adabiyot, tarix,
“ ” “ ” ‘
fiqh, tibb va jug rofiyani puxta o rgangan. SHe riyatda Sa diy va Jomiy
‘ ‘ ’ ’
an analarini davom ettirgan. Bo ston ga o xshatma qilib Gulafshon
’ “ ‘ ” ‘ “ ”
nomli masnaviy yozgan. M a nolar ilmi , B a l og at ilmi va M u siqa
“ ” “ ” “ ’ ‘
risola lari bor. Devoni Foniy da Navoiyning Kohiy Miyonkoliyning 1
” “ ”
g azaliga tatabbu i keltirilgan.
‘ ’
Bunda eng ko p tatabbu Hofiz Sheroziyga ekani diqqatni o ziga tortadi.
‘ ‘
Buning sababi, albatta, buyuk lirik shoir ijodining mazmuni nuqtai
nazaridan Alisher Navoiy diqqatini o ziga tortganligi, uning muhabbatini
‘
qozonganligi, unga hammaslak va hamfikr ekanligida bo ldi. Shakl nuqtai
‘
nazaridan ham Hofiz g azallari nihoyat yuksakligida bilan yosh Alisher uchun
‘
maktab, yetuk Foniyga esa o z hunarini sinab ko radigan mezon bo la olar
‘ ‘ ‘
edi.
Devondagi tatabbular muqoyasa qilib o rganishni taqozo qiladi. Alisher
‘
Navoiy yoshlikda she riyatga berilganlik davri va bu davrda uning she rfahm
’ ’
dilini maftun etgan shoirlar haqida gapirganida ham birinchi o rinni Xoja
‘
Hofiz, Xusrav Dehlaviy va Jomiylarga berib yozadi:
B u so zlardin xasm mundoq bilmasun va muddaiy bu nav gumon
“ ‘ ’
qilmasunki, mening tab im turk alfozig a muloyim tushgan uchun ta rifida
’ ‘ ’
mubolag a izhor qilurmen va forsiy iboratqa munosabatim ozroq uchun inkor
‘
21

va nafyig a isror ko rguzurmenkim, forsiy alfoz istifosini va ul iborat istiqosin‘ ‘
kishi mendin ko proq qilmaydur erkin va saloh va fasodin mendin yaxshiroq
‘
bilmaydur erkinkim, umrim gulshanining tarovati chog i va hayot ravzasining
‘
navras sabzazorining nazohati vaqtikim, o n besh yoshtin qirq yoshqachadurki,
‘
inson xaylining tab i bulbuli har gul jamolig a shefta va ruhi parvonasi har
’ ‘
sham husnig a firefta bo lur, vaqt bu avqotdur. Va bu avqotda ko p g arib
’ ‘ ‘ ‘ ‘
voqe hodisdurki, ul voqea birov husn va nozin yo o z ishq va niyozin sharh
’ ‘
etarg a bois bo lur. Va bu hol g azal tariqida munhasirkim, yo ayturg a
‘ ‘ ‘ ‘
mutaammil bo lulg ay yo o qurg a bo lmag on devon oz erkin. Bataxsis
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ishq va dard ahlining rohbar va peshravi Amir Husrav Dehlaviy devonikim,
oshiqlikda dard va niyoz va so z gudoz tariqin ul muntashir qildi va oning ishqi
‘
mash alidin bu partav olam tiyra xoqdonig a yoyildi. Yana haqiqat ahlining
’ ‘
sarxayl va sarafrozi Xoja Hofiz Sheroziy nuqot va asrorinki, anfosi ruhulqudsdin
nishon aytur va ruhulloh anfosidin asar yetkurur.
Yana bu faqirning piri va ustozi... Mavlono Abdurahmon Jomiyning
ruhparvar latoyifi va ruh gustar zaroyifikim..., alardin har lafz qiymatda durri
samindin obdorroq va hirqatda la li otashindin barq kirdorroq. Barchasiga
’
ko p qatla o tupmen, balki ko pin yod tutupmen va qasoyid va
‘ ‘ ‘
g azaliyotlarining g arib va latofatin bilibmen, balki g aribroq va
‘ ‘ ‘
latifroqlarig a tatabbu dag i qilibmen .
‘ ’ ‘ ”
Bu parchadan uch narsa ma lum bo ladi:
’ ‘
1. Navoiy o z ona tilini badiiyot ko kiga ko tarar ekan, uning raqib va
‘ ‘ ‘
g animlari forsiy tilini bilmaslikda ayblamasinlar, buning uchun u forsiy tilini
‘
bilmaslikda ayblamasinlar, buning uchun u forsiy adabiyotda o z mavqeini
‘
mustahkamlab olmog i kerak edi.
‘
2. Uning maktabi, uning ustozlari va eng sevikli shoirlari Xoja Hofiz
sheroziy, Amir Xusrav Dehlaviy va Abdurahmon Jomiy.
22

3. U yoshligidan mazkur uch shoir asarlariga maftun bo lgan, ularning‘
ko p lirik g azallarini yodlagan va eng yaxshilariga tatabbular qilgan. Bundan
‘ ‘
tashqari, Navoiy ko pgina g azallarida Hofiz nomini o ta hurmat va ehtirom
‘ ‘ ‘
ila tilga oladi.
Bu narsa D e von Foniy d agi tatabbular qaydan kelganligi va nima
“ ”
uchun bu uch shoirga ko proq izdoshlik qilganligi sirini yoritib beradi.
‘
Alisher Navoiyning D e voni Foniy d agi naziralar tatabbau yo d a r
“ ” “
tavri Xoja (Hofiz yo lidan) va muxtara usullarida yozilgan. Ularning
” ‘ ’
ko pida Navoiy o z salaflari lirikasini kengaytiradi. Inson dilining yangi-yangi
‘ ‘
qirralarini nurlatib ziyo sochtiradi, ularning gumanistik ruhini yana ham
yuksakroq darajaga ko taradi. Navoiy kimga tatabbu qilganligini o zi devonda
‘ ‘
ko rsatib g azallariga unvon qo yib ketgan. Shunday qilib, Devoni Foniy
‘ ‘ ‘ “ ”
bu tomondan ham ajralib turadi. U fors adabiyoti tarixida sarlavhalarga g azal
‘
misralarida ham u tatabbu qilinayotgan shoir nomini keltirib o tadi. Masalan:
‘
G azal guftan musallam shud ba Hofiz shoyad,
‘
ey Foniy,
Namoyi choshni daryuza z-on nazmi jahonoro.
Tarjimasi:
Hofiz g azallariga hamma qoyil qolgan, ey Foniy,
‘
O sha jahonni bezagan nazmdan sen ham bir oz tilanib
‘
olsang bo ladi.
‘
D e v oni Foniy n i ng asosiy tarkibini g azallar tashkil qiladi. Bulardan
“ ” ‘
ko pchiligi Hofiz Sheroziy g azallariga tatabbu yoki ular tavrida (tarzida)
‘ ‘
yozilgan. Alisher yoshligidanoq Xoja Hofiz ijodiy maktabiga kirib borar ekan,
uning eng yaxshi gumanistik g oyalarini o ziga singdirib rivojlantiri boradi.
‘ ‘
23

Avvalo, S h eroz Rindi n i ng erkin, rindona kayfiyatlari Alisherga katta“ ”
ta sir ko rsatadi, bu ta sirni Navoiyning o zbekcha va forsiy g azallaridagi
’ ‘ ’ ‘ ‘
ishq-muhabbat talqinida ham, inson shaxsiyati erkinligi talqinida ham,
mutaassib ulamolarga qarshi yo nalgan achchiq satrlarida ham yaqqol ko ra
‘ ‘
olamiz. Nihoyat u rindlarga quyidanicha yuksak baho berishgacha borib yetadi:
Munkiri sahl ba rindon, ki agar dar nigar,
Olame dar tahi har xirka nihon xohal bud.
Tarjimasi:
Ey rindlarni osongina inkor qilg uvchi,
‘
Agar yaxshiroq qarasang, har bir xirqa tagida o zga
‘
bir olam borligini ko rasan.
‘
Rindlar ozod tabiat kishilar, dil erki esa shohlikdan ortiqdir:
Bandai piri mug onam, ki gadoyoni darash,
‘
Har yak az vus ati dil qaysaru xoqon omad.
’
Tarjimasi:
Men mug lar pirining quliman, chunki eshigidagi gadolarning
‘
Har biri yuraklari kengligidan shohu xoqondirlar.
Hofiz g azallaridek Foniy g azallarida ham muhabbat yolqini nur
‘ ‘
sochib, cholg u sadosi yangrab, sharob bo yi anqib turadi.
‘ ‘
Foniy g azallarida may goh orifona ma no kasb etsa, goh bir zumlik
‘ ’
bo lsa-da, dunyo anduhini unutish vositasi shodlik va quvnoqlik ramzi,
‘ –
demak, haqiqiy dunyoviylik ifodasi sifatida namoyon bo ladi.
‘
24

Bu an ana fors-tojik adabiyotida buyuk Rudakiydan boshlanib, ayniqsa’
Xayyom, Hofizlar ijodida kamolot cho qqisiga ko tarilgan edi.
‘ ‘
Umuman, Navoiy ijodida bo lganidek, uning Foniy devonida ham
‘
xayyomona kayfiyatlar, hayot-mamot muammosiga xayyomona falsafiy nazar
bilan qarash juda kuchli. Shu narsani qayd qilib o tish lozimki, bu ta sir ham
‘ ’
birinchi galda Hofiz Sheroziy ijodi orqali bo lgan. Tarixiy manbalardan
‘
ma lumki, Navoiy zamonida Umar Xayyomning poetik ijodi unchalik keng
’
tarqalmagan edi. Navoiy u bilan Hofiz ijodiga nisbatan ancha kechroq tanishgan
bo lsa kerak. Alisher Navoiy o zi yoshlikdan asarlarini mutolaa qilgan
‘ ‘
shoirlar orasida Umar Xayyom nomini tilga olmasligi ham shundan dalolat
beradi.
Ammo Xayyom g oyalaridan fayz topgan misralar Foniy devonidan
‘
anchagina topiladi.
Foniy:
Paymonahoi mo zi mai sof pur dihed,
To pur shudan zi hodisa paymonai digar.
Tarjimasi:
Boshqa hodisadan paymonamiz to lmasdan ilgari
‘
Paymonamizni sof may bilan to latib bering.
‘
Hofiz:
Xezu dar kosai zar obi tarobnok andoz,
Peshtar z-on ki shavad kosai sar xok andoz.
Tarjimasi:
Bosh kosamizga tuproq to lmasdan burun zarrin kosani
‘
25

Shodlik suvi (may)ga to ldirgil!‘
Xayyom:
Sahar sado berdi bizning mayxona,
Ki, ey mayxonamiz rindi devona,
–
Turgil, paymonamiz to ldir sharobga,
‘
Hali to lmay turib bizning paymona10.
‘
May obrazidan Alisher Foniy turli mavzularni ochishda ustalik bilan
foydalanadi. Bu obrazga turli ramzu ishoralar jamlanganligini o zi ham
‘
ta kidlab deydi:
’
Rumuzi nash ai may, ey ki, dar nameyob,
’
Kunun, ki jomi mediham ba kaf daryob.
Tarjimasi:
Ey may nash asining ishora va ramzlarini topa olmagan
’
odam,
Endi bir piyola mayni qo lingga beraman, u ramz va
‘
ishoralarni topgil.
Darhaqiqat, shoir turli-tuman fikrlarni may vositasi bilan bayon etishda
ham uslubda ham hofizona mohirlik ko rsatadi. Zuhdu taqvoga qarshi gaplarni
‘
aytish, ulamolardan rindlarni yuqoriroq qo ymoq uchun ham may ramzi qo l
‘ ‘
keladi:
Har binoi zuhdu taqvo k-ash ba charx afroshtam,
Vah, ki az to foni may bo xok yak son gasht boz.
‘
Tarjimasi:
26

Har bir zuhdu taqvo binosini ko kka yetkazgan bo lsam,‘ ‘
afsus, may to foni yana uni yer bilan yakson qildi.
‘
Bu g azallarda ishq-muhabbat mavzui ham ko pincha hofizona va
‘ ‘
xayyomona hal etiladi.
Faqat ishq qudratigina rindlarning ulamolardan yuqoriroq ko tarilishiga
‘
qanot baxsh etadi. Ular parvozga topadilar, ular erkin qushlar, ishq-
muxabbatdan uzoq va zxon shayxlar esa uy tovug idek parvozga majolsiz:
’ ‘
Arsh parvozand rindoni Humoyun far, zi ishq
Shayx dar xilvat furu rafta chu murg i xonagist.
‘
Tarjimasi:
Muborak qanotli rindlar ishq tufayli arshga uchadilar.
Xilvatda o tirgan shayxlar esa uy tovug idir.
‘ ‘
Bu baytni ham Umar Xayyomning quyidagi ruboisi bilan taqqoslash
mumkin:
Bukun biz oshiqlar oshifta-yu mast,
–
Sanamlar ko yida xo p bodaparast,
‘ ‘
Tamom xalos bo lib o zligimizdan,
‘ ‘
Naq arshi a loga bo libmiz payvast11.
’ ‘
Foniy ulug salfalari fayzidan barhamand bo lib, yangi-yangi asarlar
‘ ‘
yaratar ekan, g azalchilik san atini chuqur egallab boradi va tatabbulardayoq
‘ ’
o z uslubini yaratib sobitlashtiradi.
‘
Hofiz S h eroziyning:
Voizon, kin jilva dar mehrobu minbar mekunand,
27

Chun ba xilvqat meravand, on kori digar mekunand.
Tarjimasi:
Mehribou manbarda bu jilvani ko rsatuvchi voizlar,‘
Xilvatga kirishlari bilanoq boshqacha ish tutadilar,
–
deb boshlanuvchi g azaliga Alisher Navoiy nazira yozgan. Uning boshlanmasi
‘
quyidagicha:
Voizon to chand man i jomu sog ar mekunand.
’ ‘
Chun dimog i xoshro ham gah-gahe tar mekunand.
‘
Tarjimasi:
Voizlar jom bilan sog arni qanchalik man etmasunlar,
‘
O zlari ham ba zi-ba zida dimog larini ho llab
‘ ’ ’ ‘ ‘
turadilar.
Bu g azal baytma-bayt muqoyasa qilib chiqsak, ko ramizki,
‘ ‘
Navoiy Foniy Hofiz Sheroziy g azali libosida o zini juda erkin tutib,
– ‘ ‘
bemalol harakat qiladi va Hofiz fikrlarini rivojlantirar ekan, butunlay boshqacha
yo l tutib, tamoman yangi obrazlar sistemasini yaratishga muvaffaq bo ladi.
‘ ‘
Bundan tashqari, Hofiz she rida biz turli mavzularga bag ishlangan
’ ‘
baytlarni mushohada qilamiz. Navoiy voizlar riyokorligini ochishga izchilik
bilan ko proq e tibor bergan. Bu hol tasodifiy emas, albatta. Hofiz va uning
‘ ’
zamondoshlari g azal qonuniyatida bir g azal tarkibida qofiya ipiga turli
‘ ‘
durdonalarni tizib ketaverish, ya ni turli mavzudagi baytlarni bir g azalga
’ ‘
kiritaverish traditsiyasiga amal qilganlar. Bu Navoiy g azallarida ham bor.
‘
Ammo Navoiy turkiy va forsiy g azallarining ko pida mavzuni chuqur va
‘ ‘
izchil ochib beradi.
28

Yuqoridagi g azalda Naoviyning ko proq konkretlikka erishgani ham‘ ‘
birinchi baytdanoq ko rinib turibdi. Hofiz g azalidagi Nechun voizlar bir xil
‘ ‘ “
gapiradilar-u, boshqacha ish tutadilar qabilidagi umumiy so z o rniga Navoiy
” ‘ ‘
konkret obraz xarakterini tasvirlab, ular boshqalarga may ichishni man etadilar-
u, o zlari og izlarini may bilan ho llab turadilar, deydi.
‘ ‘ ‘
Bunda badiiy adabiyotni tipiklashtirio obyektiv qonuniyati yaqqol
‘
namoyon bo layotir. Shu birinchi baytda voizlar rindlarga sharobni man
‘
etadilar-u, o zlari ichadilar. Keyingi baytlarda ham Navoiy izchilik bilan
‘
voizlarni rindlarga qarama-qarshi qo ya boradi va g azal oxirida bu fosh
‘ ‘
qiluvchi kayfiyat o zining yuksak nihoyasiga yetadi.
‘
Navoiy o z g azalini tamomlar ekan, jannat xazinachilari hurlar
‘ ‘
qulog ini bezamoq uchun kerakli so zlarni ruhoniy voizlarining so zlaridan
‘ ‘ ‘
emas, Navoiy g azallaridan oladi, degan bayt bilan tugallaydi:
‘
Xozinoni ravza az ash ori Foniy la lu dur.
’ ’
Burda, bar ruxsoru go shi hur zevar mekunand.
‘
Tarjimasi:
Jannat xazinalari Foniy she rlaridan la lu
’ ’
javohir
Olib ketib, hurning yuzu qulog ini bezaydilar.
‘
Abdug ani Mirzoyev Foniy Navoiy goh Hofuzdan sustroq, goh unga
‘ –
teng va goh undan o tib ketadigan g azallar yaratgan haqida gapirar ekan, u
‘ ‘
tamoman haqli. Bu fikr to g ri, ammo bu masalani yanada ochiq-oydin
‘ ‘
hujjatlab tushuntirib berish uchun tatabbu qilingan g azallarni olib, baytma-
‘
bayt muqoyasi qilib, ayrim bo laklarini tahlil qilib chiqish zarur. Buning sababi
‘
haqida hozircha quyidagi ikki mulohazani o rtaga tashlash mumkin.
‘
29

Avvalo, Alisher Navoiy juda yoshligidan to umrining oxirigacha fors-tojik
klassik shoirlariga izdoshlik qilib, she rlar yaratgan, shuning uchun g azallari’ ‘
turli saviyada bo ilb, fasohat va balog at bir xilda emas. Bu haqda Navoiyning
‘ ‘
o zi ham Devoni Foniy da
‘ “ ”
Zi sar to po naboshad she ri kas xub
’
Ki in mumkin naboshda hech kasro.
Tarjimasi:
Hech kimning she ri boshdan-oyoq yaxshi chiqmaydi,
’
Bu hech kimga muyassar bo lmaydi12.
‘
deydi. Ikkinchidan, Navoiyning forsiy ijodi D e voni Foniy n i umuman
“ ”
olganda uning gumanistik pafosi ancha yuksak ekanligi, bunda Navoiy Xayyom
va Hofizlar qo lga kiritgan yutuqlarga tayanib inson dili haqidagi ilmni yana
‘
ham rivojlantirgani yaqqol ko zga tashlanib turadi.
‘
Alisher Navoiy forsiy devoniga kiritgan qasida, g azal, qit a, ruboiy va
‘ ’
boshqa she rlarida fors adabiyotining Navoiygacha bo lgan besh asrlik
’ ‘
tarixiga yakun yasadi, uning g azallarida Sa diy mantiqi, Xusrav
‘ ’
Dehlaviyning sehrli nafosati va Hofiz isyonkorligi uyg unlashdi. Navoiy bu
‘
asarlarida fors adabiyoti bosib o tgan Xuroson (yoki Turkiston) uslubini ham,
‘
iroq uslubini ham yaxshi egallaganini namoyish qilibgina qolmay, balki Alisher
Navoiyning o zbekcha g azallariga ham xos bo lgan yangi fusunkor
‘ ‘ ‘
navoiyona uslubga asos soldi.
D e v oni Foniy ustida birinchi jiddiyroq tadqiqot olib borgan va uni
“ ”
nashrga tayyorlagan eron olimi Ruknuddin Xumoyun Farrux Navoiy asos solgan
bu yangi uslubni H i nd uslubi bilan taqqoslab: . . .Qoniy g azallari bu
“ ” “ ‘
uslubning eng yaxshi namunasidir va bu yo lning fikr va xayol tarzini
‘
ko rsatuvchi avvalgi mayoqdirkim, biz uni Hirot yoki Isfihon uslubi deb
‘
30

ataymiz 13. Bu uslubning Hind uslubi ga munosabati ham ayrim tadqiqotga” “ ”
muhtoj, ammo Navoiy fors adabiyoti tarixida ham yangi maktab yarata oldi,
deyishga asos bor. Ba zan G arb tadqiqotchilari faqat sarlavhaga qarab ish
’ ‘
ko rganliklari natijasida bu buyuk san atkorlarga taqlidchi tamg asini
‘ ’ “ ” ‘
bosguvchilar ham bo ldi.
‘
Bu tadqiqotchilar u mahalda kam o rganilgan Navoiy ijodinigina emas,
‘
balki qiyin va murakkab nazira san atini ham yaxshi bilmaganlar. Bu san atga
’ ’
yuzakigina yondashib, hozirgi zamon Yevropo san ati normalari nuqtai
’
nazaridan fikr yuritganlar.
Navoiy ijodiga baho berar ekan, YE.E.Bertels: T a f akkurning biror
“
sohasi yo qki, u yangi fikr aytmagan bo lsin... Navoiy erkin fikrning
‘ ‘
jonlanishiga ta sir ko rsatdi... qonli qirg inlar oddiy bir ish bo lgan,
’ ‘ ‘ ‘
hukmdorlar hech seskanmay yuz minglab kishilarni qiynoqlarga mahkum
qilayotgan chog da u haqiqiy gumanizm g oyalarini baralla kuyladi 14
‘ ‘ ” –
degan edi.
Darhaqiqat, Alisher Navoiy D e voni Foniy ham fors tarixida ilgari
“ ”
rivoj topgan gumanistik g oyalarga yakun yasadi va o zining ko p qirrali
‘ ‘ ‘
ijtimoiy va adabiy faoliyatiga asoslanib, adolatli podsho hokimiyati haqidagi
orzulari, fan va madaniyatning gullab-yashnashi, inson shaxsiyatining har
tomonlama rivoji haqidagi orzularini ifoda etdikim, Navoiy ijodining ahamiyati
uning izchil va chuqur gumanizm G arb uyg onish davri gumanizmidan aslo
‘ ‘
qolishmaydi. Bunda Navoiyning feodal Sharqida ijod etganligini nazarda tutsak,
uning o z davri muhitidan chiqib naqadar ilgarilab ketganiga aql lol qoladi.
‘
Bu masalalar Navoiyning o zbek tilidagi ijodi tahlilida yorqin dalillar
‘
bilan ko rsatib berilgan. Biz Navoiy Foniyning forsiy she rlarida ham mana
‘ – ’
shunday yuksak g oyalar ilgari surilganligini ko ramiz. Avvalo u kishilarni
‘ ‘
axloqiy soflikka, qalbiy yuksaklikka chaqiradi:
Bubin balandiyi charxi barinu pastiyi xok,
31

Nigun shudan chu naxohi bisoz xudro past.
Tarjimasi:
Osmonning balandligini ko rgilu, yerning pastligiga boq,‘
Osmondek to ntarilgan bo lishni istamasang o zingni
‘ ‘ ‘
yerdek
past tut.
Inson umrini vaqtxushlik bilan o tkazishi kerak, hatto jannatni ham shu
‘
dunyoning o zidan topish mumkin:
‘
Foniy ba huru jannatu kavsar nazar nakard,
Nozad ba bazmi yoru sharobi rasoi xush.
Tarjimasi:
Foniy huru jannatu kavsarga boqmadi,
U yor bazmi-yu, yetilgan sharobi bilan huzur qilmoqda.
Yoki:
Ravzau hur ba kavsar chi kunad yod on k-o
‘
Shohidu manzili amnu may nobe dorad.
Tarjimasi:
Yonida go zal yori, tinch joyi va tiniq mayi bo lgan kishi
‘ ‘
Jannat, hur va kavsarni nega eslasin.
Ammo o z davri real hayotida bunday damlarni kam uchratgan shoir
‘
o zgacha zamonlarni orzu qiladi:
‘
Olame hoxamki, nabvad mardumi olam dar u,
32

Va-z jafoi mardumi olam naboshad g am dar u,‘
Tarjimasi:
Shunday bir olamni istaymankim, unda bu olam odamlari
bo lmasa va bu olam kishilari jafosidan unda g am bo lmasa.
‘ ‘ ‘
Bu baytda yana shu narsa diqqatga sazovorki, deyarli barcha shoirlar
olamdagi alamlarni falakdan ko rib turgan bir paytda Navoiy olamdagi g am
‘ ‘
manbaini odamlardan deb ta kidlaydi.
’
Navoiy o zbek tilidagi asarlarida bo lganidek forsiy devonida ham
‘ ‘
ruhoniyat ahllaridan ayrimlarining riyokorligini fosh etadi, xalqlar orasidagi
nizolarning yechimi ko proq bilim va ma rifatning kishilar tomonidan
‘ ’
nechog lik egallanganlik darajasiga bog liqdir:
‘ ‘
Nashud az kufru imon yak sari mu ma rifat hosil,
’
Zi qaydi subhau zunnor rastam, to chi pesh oyad.
Tarjimasi:
Kufru imon deb yurgandan, qilcha ma rifat hosil bo lmadi,
’ ‘
tasbeh va zunnor kishanidan ozod bo ldim, endi nima bo lsa
‘ ‘
bo lar.
‘
Foniy riyokor shayxlar, s o d a va l o da shayxlarni fosh qilish
“ ” “ ”
bilangina cheklanmaydi. Ularning xatti-harakatlari hatto din ildiz va asoslariga
ham ta sir etishi mumkinligiga ishora qiladi:
’
Gar shayxi riyoi shumurad donai tasbeh,
Man bin, ki chu Foniy ba jave nashumuram o ro.
‘
Tarjimasi:
33

Agar riyokor shayx tasbeh donasini o girsa,‘
Ko rgilki, men Foniyligimdan uni bir arpaga ham hisob
‘
qilmayman.
Navoiy xudbinlikni ayovsiz fosh etgan:
Chun gul mashav firiftai rangu buyi xesh,
Chun g uncha basta dor lab az guftuguyi xesh!
‘
Tarjimasi:
Gulga o xshab o z rangu-hiding shaydosi bo lma,
‘ ‘ ‘
O z haqingda gapirishdan g unchaga o xshab lab yum.
‘ ‘ ‘
Foniy asarlarida zamon, zamona ahlidan shikoyat motivlari ham tez-tez
uchrab turadi:
Az bevafoiyast chu be ro iyi hama,
‘
Ahli vafo sazad, ki nabinand ro yashon.
‘
Tarjimasi:
Yuzsizlikning hammasi vafosizlikdandir, vafo ahli
ularning yuzini ko rmagani yaxshi.
‘
Obi hayot agar rasad az nutqashon ba jism,
Ey dil, guzar zi umru makun mayl so yashon.
‘
Tarjimasi:
Agar ular nutqi jismga obi-hayot baxsh etsa ham, ey dil,
umringdan kechsang kechu, ular tomon mayl qilma.
34

Bu asarlarda vatanparvarlik ruhi shunday balandki, u jannat bog iga olib‘
boruvchi yo lni o z Vatani Hirotdan topadi:
‘ ‘
Shohroh suyi jannat firdavs, ki jo yand,
‘
Foniy, ba yaqin don, ki Xiyoboni Hirot ast.
Tarjimasi:
Ey Foniy, yaxshi bilki, kishilar qidirgan jannatga olib
boruvchi to g ri yo l Hirot
‘ ‘ ‘
Xiyobonidir.
Foniyning panteistik qarashlarini biz uning g azallarida ham
‘
uchratamiz:
Az vujud ar sari on nest shuurro, chi vujud.
Sad hazor ar buvad a dod chi mumkin be yak.
’
Tarjimasi:
Raqam yuz ming bo lsa ham, birsiz mumkin bo magani
‘ ‘
kabi,
bir vujudning ta sirisiz hech narsaning vujudi bo lmish
’ ‘
mumkin emas.
Navoiy panteist degan qarashlar bugungi kunda o zini oqlamaydi. Zero,
’
Navoiy 1476-yildan boshlab Naqshbandiya tariqatiga rasman kirganligi ilmda
qayd etilgan.
Navoiyning forsiy she rlari nihoyatda nazokatli ko rinishga ega.
’ ’
Masalan, buni shoirning qalam ramziy obraziga munosabatidan ham sezish
uncha qiyin emas. Go yo, lirik qahramon xatti-harakati bilan bog liq butun
’ ’
aybni o z qalamiga, she riyatga to nkab, uzrxonlik qilmoqchi bo ladi:
‘ ’ ‘ ‘
35

Chun qalam sar bar xatat nanihod, az on ma ni buvad,’
To qiyomat sar nigunu ro siyohu siyna chok.
‘
Tarjimasi:
Qalam farmonigga bo ysunmaganidan,
‘
qiyomatgacha boshi quyi, yuzi qora va siynasi chokdir.
Alisher Navoiy Foniyning forsiy devonida bunday teran va o z
– ‘
zamoni uchun juda ilg or insonparvarlik fikrlarni tashuvchi falsafiy ruboiylar,
‘
qit alar ham ko p. Bu devonga kirgan g azallar o zining fasohat va nazokati
’ ‘ ‘ ‘
bilan kishining zavqiga-zavq, shavqiga-shavq bag ishlaydi.
‘
Devonda avtobiografik xarakterga ega bo lgan asarlar ham anchagina.
‘
Ular ayniqsa qit a, ta rix va Navoiy zamonasida keng tarqalgan va shuning
’ ’
uchun D e v oni Foniy d a n o ziga munosib joy olgan muammolar orasida
“ ” ‘
ko p uchraydi. Ulardan shoirning o zi haqida tanish-bilishlari, yaqin do stlari
‘ ‘ ‘
haqida o sha davr hayoti haqida qimmatli ma lumotlar topish mumkin. Ammo
‘ ’
biz bunda Foniyning bir g azaliga e tiborni jalb etmoqchimiz.
‘ ’
Bu g azal Bayoni voqe Voqea bayoni deb atalgan bo lib,
‘ “ ’” – “ ” ‘
g azal matlaidayoq shoir sevgilisining gulshanga kelmagani haqida xabar
‘
beradi:
So y gulshan raftamu raftamu sarvi xiromonam nabud,
‘
Girya zo r ovard, k-on gulbargi xandonam nabud.
‘
Tarjimasi:
Gulzor tomon bordimu, u sarv xiromonim yo q edi.
‘
Yig im zo raydi, chunki u yerda u gulbargi xandonim yo q
‘ ‘ ‘
edi.
36

Keyin hijron azoblari tasvirlanadi. Bu g azal ko pdan beri munozarali‘ ‘
bo lib kelayotgan masala Navoiyning sevgilisi bo lganmi, degan masalaga
‘ – ‘
bir oz yog du sochgandek ko rinadi. Hozircha shuni qayd qilish mumkinki, bu
‘ ‘
g azalda ortiqcha mubolag alar yo q. Devoni Foniy ning ko p
‘ ‘ ‘ “ ” ‘
g azallari, bayti taxallusida fanolikka chorlash, bevafolik, maydon omon topish
‘
fikrlari ilgari suriladi, bu g azal esa parilar rashk etuvchi real mahbub haqidagi
‘
so zlar bilan tugaydi, umuman bunda so fiyona kayfiyatlar ham ko rinmaydi.
‘ ‘ ‘
Real hayotda o z sevgilisidan ayrilgan oshiq his-tuyg ulari ifoda etiladi.
‘ ‘
Navoiyning forsiy asarlari tili o zining sodda uslubi bilan gumanistik
‘
mohiyat kasb etadi, ular bir xovuch saroy estetlari uchun emas, balki keng xalq
ommasini nazarda tutib yozilgan.
Saram g izon sagat soz, garchi saydi tuyam,
‘
Kim oni na loyiqi ovextan shud az fitrok.
Tarjimasi:
Oving bo lsam ham, boshimni itingga tashla,
‘
Chunki u ov tasmasiga osilishga loyiq emas.
Ovchilar hayotidan olingan bu detaldan shoir juda ustalik bilan
foydalangani ko rinib turibdi.
‘
Ma lumki, tarsi san atida fors shoirlaridan hech kim ruboiy bitgan emas
’ ’
edi. Bunday ruboiyning birdan-bir namunasi Alisher Navoiy qalamiga mansub:
Ey ro y kavkabi jahon oroye,
‘
Vey bo y tu ashhabi ravon osoye.
‘
Be mo y tu, yo rab, chunon farsoye,
‘
Giso y tu chun shabi fig on afzoye.
‘ ‘
37

Yana shuni ham ta kidlab o tish kerakki, Devoni Foniy ga kirgan’ ‘ “ ”
ruboiylarning hammasida to rtala misra to liq qofiyaga ega. Shunday qilib,
‘ ‘
to rt misradan iborat, hajmi tor zindon, mazmuni bepoyon ruboiy janrida bu
‘ –
usul shoir imkoniyatini qanchalik cheklab qo yishligini his qilolsak Foniy turli
‘
da vogarlar oldida o z hunar-iste dodini isbotlash maqsadini o z oldiga
’ ‘ ’ ‘
qo yganligi va buning uddasidan chiqa olganligini ko ramiz. Bundan tashqari,
‘ ‘
u g azallarida ham muammo usullaridan foydalanib, go zal baytlar yaratadi:
‘ ‘
Zi mushkin zulfi o hargiz nashud juz mushkilam hosil,
‘
Chu mushk aftad qarini lom, hosil nest juz mushkil.
Tarjimasi:
Mushk so zi lom l ga yaqin turganda, mushkul degan
‘ “ ” “ ”
so zdan boshqa narsa hosil bo lmagani kabi,
‘ ‘
Uning mushkin zulfidan menga mushkuldan boshqa narsa
hosil bo lmaydi.
‘
Alisher Navoiy tatabbu va tazmin san atining turli usullaridan mohirona
’
foydalanadi va yangi usullar kashf etadi. D e voni Foniy g a muallif tomonidan
“ ”
qo yilgan sarlavhalarni sanab o tishning o zi ham fikrimizning yorqin dalili
‘ ‘ ‘
bo la oladi: tatabbu, Tatabbui Mir dar rangi (Xoja Hofiz rangida Amir
‘
Xusravga izdoshlik), Tatabbui Mir dar tavri Xoja (Xoja Hofiz tarzida Maxmud
Jomiyga izdoshlik), tatabbui Amir Xusrav dar tavri Hofiz (Hofoz tarzida Amir
Xusravga izdoshlik), Tatabbui shayx dar tavri Maxmud (Jomiy tarzida Shayx
Sa diyga izdoshlik), Dar hamon tavr (o sha tarzda), dar hamon uslub (o sha
’ ‘ ‘
uslubda), Ixtiro (yangi badiiy kashfiyot), dar shikoyat zamon (zamon
shikoyatida), Dar bevafoi ahli olam (olam ahli bevafoligi haqida), Dar bevafon
davron (Davron bevafoligi haqida).
38

Foniy salaflar qo llagan obrazlar adabiy priyomlardan ustalik bilan‘
istifoda etib, goho tatabbu qilinayotgan asar so zlari chegarasidan chiqmay
‘
yangi mazmun ifoda etadi, goho yangi qofiya, yangi so zlarni ishga soladi,
‘
goho matlada asos g azaldan uncha uzoqlashmaydi, gohida matladan
‘
uzoqlashib ketadiyu, maqtada shoirning o z misralarini tazmin qilib, yana unga
‘
qaytib keladi va hokazo.
Foniy g azallarining asosiy lirik qahramoni inson va uning baxti-saodati
‘
haqida doim bezovta, tinib-tinchimagan, buning uchun har narsani o z
‘
boshidan o tkazib, sinab ko rishga hozir turgan, o tkir zehnli Rind
‘ ‘ ‘ “ ”
obrazidir.
Biz Alisher Navoiyning forsiy ijodiga uning sevikli ustozlari ta siri,
’
ayniqsa Hofiz Sheroziy ta siri haqida gapirdik, keltirilgan misollar forsiy ijodi
’
shuni ko rsatadiki, Navoiy hech vaqt o z ustozlariga taqlidchi bo lib
‘ ‘ ‘
qolmagan. Bu o rinda A.S.Pushkinning boshqalarga ta siri haqidagi
‘ ’
V.G.Belinskiy so zlarini eslab o tish o rinlidir: ...Ammo ulug shoirning
‘ ‘ ‘ “ ‘
boshqalarga ta siri uning she riyati boshqalarda o z in ikosini
’ ’ ‘ ’
ko rsatishidagina sezilmaydi, balki ularda o z qudratini qo zg atadi:
‘ ‘ ‘ ‘
bamisoli oftob nuri, nur ham yerni yoritib, unga o z quvvatini o tkazmaydi,
‘ ‘
faqat yerning o zida mujassamlangan quvvatni qo zg atadi... .
‘ ‘ ‘ ”
Fors-tojik adabiyoti tarixida tarixida g azal taraqqiyotini chuqur
‘
tekshirgan olim A.Mirzayev Foniy g azallarini Hofiz Sheroziy g azallari bilan
‘ ‘
muoqoyasa qilib tekshirar ekan quyidagi xulosaga keladi:
A l i sher Navoiyning bu ikki javob-g azalida umuman yangi mazmun va
“ ‘
latif tasvir shu darajali asarga aylanganlar.
Bu ahvol F o niy devonida tasodifiy bir hodisa emas, Alisher Navoiyni
“ ”
fors-tojik nazmida ustozligi va baland mahorati nishonasini uning har nazira
yoki mustaqil g azalida ko pmi, ozmi yaxshi mushohada qilish mumkin.
‘ ‘
Alisher Navoiy ijodining bu qismini mutolaa qilishdan shunday tasavvurot hosil
39

bo ladiki, o zbek adabiyotining asoschisi, fors-tojik adabiyoti tarixida ham‘ ‘
o z maqomini haqiqat yaxshi tayin eta olgan.
‘
Shunday qilib, Alisher Navoiy adabiyotimiz tarixiga XV asr tojik
g azalgo yligida eng yaxshi shoirlardan biri bo lib kiradi 16.
‘ ‘ ‘ ”
Alisher Navoiy o zbek adabiyoti va adabiy tilini yuksak badiiyot
‘
osmoniga ko targan, forsiy tildagi adabiyotni ham yuqoriroq bosqichga
‘
ko tara olgan, uslub nuqtai nazaridan esa unda yangi o zan yaratgan ulkan
‘ ‘
san atkordir.
’
U o zining turkiy va forsiy tillardagi ijodiga haqqoniy baho berib, faxr
‘
bilan quyidagi so zlarni aytishga huquq oldi:
‘
Ma niyi shirinu ranginam ba turki behad ast,
’
Forsiy ham la lu durhoi samin chun bingari.
’
Go yiyo dar rost bozori suxan bukushodaam,
‘
Yak taraf do koni qannodi-yu yak su zargari.
‘
Tarjimasi:
Ranginu lazzatli ma no menda behad turkiyda,
’
Forsisiga bir nazar sol, bebaho dur, gavharim,
Men suxan bozorida go yo ochibman rastakim,
‘
Bir tomon qandolatu xalvo-yu bir yoq zargarlik.
Xullas, Alisher Navoiyning D e voni Foniy tarkibiga kiritgan lirik
“ ”
she rlari fors-tojik mumtoz adabiyoti uchun ulkan hissa bo lib qo shildi
’ ’ ’
hamda uning kelgusidagi taraqqiyoti uchun nihoyatda samarali ta sir o tkazdi
’ ’
deyish mumkin.
40

II.BOB. Devoni Foniy dagi lirik she rlarning janriy xususiyatlari“ ” ’
haqida
2.1. Foniy g azallarining an anaviylik tamoyillari
’ ’
Alisher Navoiyning Hofiz Sheroziy g azallariga bog langan tatabbulari
‘ ‘
237 ta bo lib, biz bu yerda Devoni Foniy ning alif harfidagi to rt
‘ “ ” ‘
tatabbusini tanlab oldik va shoirning tatabbunavislikdagi o ziga xos mahoratini
‘
ochishga harakat qildik. Lug atlarda tatabbuning uch ma nosi berilgan:
‘ ’
birinchisi bir narsaning izidan borish, bu borada harakatchan va ildam
–
bo lish, izlanish; ikkinchisi tadqiqot o tkazish; uchinchisi tobelik,
‘ – ‘ –
bo ysunish va payravlik. Ayni mazmunlari bilan tatabbu she riy janrga
‘ ’
aylanib, izdoshlik, payravlik ma nolarini bildiradi. Shoirlar o rganish va ijod
’ ‘
jarayonida biror yaxshi g azalni uchratsalar, shu zahoti unga payravlik qilib,
‘
uning ohangiga mos yangi bir g azal yaratadilar va bu o sha g azalning
‘ ‘ ‘
tatabbusi bo ladi.
‘
Tatabbudan tashqari adabiyotshunoslik ilmida mazkur mazmunlarni ifoda
etadigan yana bir nechta termin (atama) mavjud. Ularning birinchisi
–
payravlik. Bu atama taqlid va tobelik ma nolarini bildiradi. Y
’ a ni payravlik ’
41

tatabbuga yaqin turadi va ba zan uning o zidir. Bu doiraning ikkinchi’ ‘
ko rinishi nazira. Bu atama monandlik o xshashlikdir. Uning qolipida
‘ – – ‘
naziri yo q asar yaratiladi. Mazkur mavzuning uchinchi doirasi istiqboliy
‘ –
asarlar. Istiqbol peshvoz chiqish, bir narsaga intilish demakdir. Ya ni
– ’
shoirning ko z o ngida eng yaxshi va tengi yo q asar bo lsa, xohlasa uning
‘ ‘ ‘ ‘
istiqboliga, peshvoziga chiqadi va unga o xshash bir narsa aytishga jazm qiladi.
‘
To rtinchi doira tavr deb ataladi. Tavr, avvalambor, hol-ahvol, qiyofa va
‘
suvratni anglatadi. Adabiy atama sifatida uning tarzida, tavrida, unga muvofiq
aytishni anglatadi. Tavrga o xshash beshinchi qolip rang. Ya ni o ziga
‘ – ’ ‘
yoqqan asarning rangi-ro yiga qarab, yoxud uning rangi-ro yini eslatib
‘ ‘
hamohang asar yaratishdir. Qolipning oltinchisi tazmin. Tazminda hamohang
–
asarning oxirida, yoxud biron joyida originaldan bir bayt, misra, yoxud uning
muallifiga yaqqol ishora keltiriladi va shu bilan bu tazminning boshqa kishi
g azaliga bo lgan hamohangligi hujjat qilinadi.
‘ ‘
Navoiy forsiy g azallarida ko proq tatabbu, tavr, rang va tazminga
‘ ‘
e tibor beradi. Jumladan, Hofiz bilan musobaqaga kirishganda uning
’
g azallari tarzida, rangida va ohangida g azallar yaratadi va bu holatda,
‘ ‘
ko ramizki, taqlid va payravlik omili umuman yuz bermagan. Boshqacha qilib
‘
aytganda, Foniy o sha g azallarni bir o qib, yoxud ko rib, ularning ohangini
‘ ‘ ‘ ‘
esda tutib, sirtdan g azal yozgan edi va shu o rinda, bizningcha, rangomuz
‘ ‘
yoxud tavrcha g azallarning Hofizga bo lgan aloqasi xiyla kam seziladi va
‘ ‘
ularni, agar maxsus ishoralar bilan ajratmaganda, hech kim tavrona yoxud
rangomuz demasdi. Ammo shoir tatabbularini bunday deyish qiyin. Ularda
hofizona ohang va payravlik sezilib turadi va shu sabab ular haqli ravishda
tatabbulardir. Shu tariqa, Foniy Hofiz Sheroziyga bo lgan katta hurmati va
‘
e tiborini uch jihatdan: rangomuz, tavriya va tatabbular bilan rasmiylashtirgan
’
va bu ish esa ular o rtasida haqiqiy adabiy aloqalarni barqaror etgan. Navoiy
‘
D e v oni Foniy d agi tavr va tatabbu g azallarida ularning asos va
“ ” ‘
sarchashmasini ko rsatadi.
‘
42

Lekin uning o zbekcha g azallarida ham Hofizdan olingan taassurot‘ ‘
ba zan seziladi. Ular tavr yo tatabbu bo lsa, shoir adabiy an anaga ko ra
’ ‘ ’ ‘
ularga albatta ishora qilardi. Bizningcha, ba zi o zbekcha g azallaridagi
’ ‘ ‘
hofizona ta sir tavorud shaklida vujudga kelgan va ular noma lum
’ ’
o xshashlikdan boshqa narsa emas, deb o ylaymiz. Masalan, quyidagi
‘ ‘
g azalga razm solamiz:
‘
Topmadim ahli zamon ichra bir andoq hamdame
–
Kim, zamon osibidin bir-birga aytishsoq g ame.
‘
Bu g azal o z ohangi, sadosi, vaznu qofiyasi, inchunin mazmuni bilan
‘ ‘
Hofiz Sheroziyning quyidagi g azalini eslatadi:
‘
Sina molomoli dard ast, ey dareg o, marhame
‘
Dil zi tanhoi ba jon omad, Xudoro, hamdame.
Mazmuni: K o ksim to la dard, afsuski, bir hamdam yo q, Dil
“ ‘ ‘ ‘
yolg izlikdan jonga keldi, ey Xudo, o zing hamdam ato qil .
‘ ‘ ”
Foniyning birinchi to rt tatabbusiga qaytamiz. Hofiz devonidagi
‘
boshlang ich g azal quyidagicha:
‘ ‘
Alo yo ayyuhassoqiy, adir qa san va novilho,
’
Ki ishq oson namud avval, vale aftod mushkilho.
Mazmuni: E y soqiy, kosani to ldirib may uzat, ishq avvaliga oson
“ ‘
ko ringan edi, keyin uning mushkillari boshlandi .
‘ ”
D e voni Foniy d agi uchinchi g azal mazkur g azalning tatabbusi
“ ” ‘ ‘
bo lgan:
‘
Ramuz ul-ishq konat mushkilan bil-ka si hallilho,
’
Ki on yoquti mahlulat namoyad halli mushkilho.
43

Mazmuni: I s hq ramzining mushkiloti tushdi, kosani to ldirib may“ ‘
uzat qizil mayda hal bo lgan qizil labing aksi mushkillarni so zsiz oson
– ‘ ‘
qiladi .
”
Ikki bayt ham bir mazmunni ifoda etgan va oshiqlar shoirlar ishq
–
mushkilini his etib may talab etganlar, chunki mastlikda mushkullar osonroq hal
bo lishiga umid qilganlar. Maydagi mahbuba labining soyasi ham
‘
mushkullarga xotima berishi mumkin; imkon mayu ma shuqada bo ladi.
’ ‘
Mazkur baytlar so fiyona ohangda aytilgan va ilohiy ishq g oyasini
‘ ‘
bayon etgan. May tasavvufda muhabbat, mayda mahlul bo lgan
– ‘
mahbubaning qizil labi esa kayfiyat. Ilohiy ishq yo liga kirgan solikning
– ‘
qarshisida tog day og ir mushkullar va uni Majnun qiladigan xavfli vodiylar
‘ ‘
paydo bo ladi. Ularni yengishi uchun muhabbatga beriladi va bu muhabbatning
‘
majnunsifat xususiyati mastona may misolida tasavvur qilinadi. Muhabbat
mayidan serob oshiq u orqali sukr, ya ni mastlikka beriladi va ilohiy ishqdan
’
sarmast bo lib, uning kayfiyati bilan yashaydi. Ilohiy ishqdan bahra topib
‘
sarmast bo lgan oshiq esa so fiyona sukr tufayli ma shuqa muhabbatiga noil
‘ ‘ ’
bo lib, oshiq va ma shuqa bir-biriga hulul topadi.
‘ ’
Hofizning mushkullarni oson qilish uchun may, ya ni ilohiy muhabbat
’
talab qilishi va Foniyning shu yo sinda qizil mayda aks etgan labining soyasi
‘
tufayli ilohiy kayfiyat ko zlagani shu ma nolarni bildiradi va ikki shoir ham,
‘ ’
ko ramizki, so fiyona bir ohangda so z yuritganlar. Shu tariqa, Foniy
‘ ‘ ‘
g azali tatabbu bo lishiga qaramay originallik kasb etib, Hofiz darajasiga
‘ ‘
ko tarilgan asar sifatida hofizona mazmunni hofizona tarzda va u bilan baravar
‘
ifoda etgan. Mazkur baytlardan boshlab ularning to liq g azali ham orifona
‘ ‘
ohangda sado berib, Xoja Hofiz va Foniyning oriflik maqomini zabt etishlari
xususidadir. Fikrimizning davomi sifatida shoirlar g azalining ikkinchi baytiga
‘
murojaat qilamiz. Hofiz aytadi:
Bu may sajjoda rangin kun, garat piri mug on go yad,
‘ ‘
44

Ki solik bexabar nabvad zi rohu rasmi manzilho.
Mazmuni: A g ar muhlar piri: solik manzillar rasm-rusumi va yo lidan“ ‘
xabari bor desa ham, sen joynamozingni mayga bo ya .
‘ ”
Foniy bayti bu shaklda taqdim etiladi:
So yi dayri mug on bixrom, to bini du sad mahfil,
‘ ‘
Sarosar z-oftobi may furo zon sham i mahfilho.
‘ ’
Mazmuni: M u g lar dayri mayxona tomon yo l ol, u yerda hisobsiz
“ ‘ – ‘
majlislar ko rasan, har bir majlisdagi shamchirog may quyoshidan yarqirab
‘ ‘
yonayapti .
”
Hofizdagi sajjoda joynamoz, may muhabbat, mug lar piri
– – ‘ –
shayx, solik tasavvuf yo lovchisi, manzillar fodiylar va undagi to siqlar
– ‘ – ‘
maqomlar, ularning rasm-rusumi va yo li tariqatda qo llanilgan
– ‘ – ‘
darajalardir. Shu tariqa shoir aytayapti: shayx agar yo lovchi tariqat usullarini
‘
biladi desa, unga ishonma, muhabbatga intil, boshqa tashvishlardan voz kechib,
sukr mastona yo l bilan ilohiy muhabbatga noil bo l. YA ni Xoja Hofiz
– ‘ ‘ ’
orifona ohang yuzasidan ilohiy muhabbatni targ ib etadi. Muhabbat orqali
‘
Olloh diydorini ko rishga va unga erishishga chorlaydi. Bu maqsadni amalga
‘
oshirish hamisha sa y-harakatni, ildamlikni, jasoratni talab qiladi.
’
Foniyda esa mug lar shayx va uning shogirdlari, dayr xonaqoh,
‘ – –
mahfil shayx tavsiya etadigan maqomlar, ya ni o yin usuli va jimlik
– ’ ‘
muroqabasi, tavba- tazarru maqomoti, may quyoshi yarqiragan kuydiruvchi
–
muhabbat olovi. Bu ham orifona ilohiy muhabbat. Uni esa Foniy tariqat rahbari
xonaqohida o rganishni buyuradi. Zero, u xonaqohdagi majlislar mazmunini
‘
to la muhabbat bilan topadi va shu tariqa xonaqohdagi rahbardan o rgangan
‘ ‘
muhabbat ilohiy muhabbatdir va shu yo sinda Hofiz kabi sukr mastona
– ‘ –
harakatni tavsiya etadi.
45

Ko ramizki, Hofiz va Foniy orifona so z yuritadilar, ilohiy ishqni‘ ‘
targ ib etadilar. Shayx Boyazid Bistomiy qo llagan tariqat usuli sukrni
‘ ‘ –
yoqlaydilar. Foniyning bayti original bayt bo lib, hofizona mazmunni yangi
‘
qolipda ifoda etadi. U tatabbuga o xshamaydi, tavrona g azallarga monand.
‘ ‘
Ammo Foniy kamtarlik va tavoze yuzasidan uni tatabbu deb hisoblaydi.
She riy qolip nuqtai nazaridan Hofiz g azali yetti bayt va har bir bayti
’ ‘
alog ida mazmunni bayon etgan holda umumiy so fiyona ohangda hamda
‘ ‘
vosillikni xumor shaklida emas, mastona harakatda ifoda qiladi. G azalda
‘
so fiyona maqomat va hol darajalari, ya ni fikriy rivojlanish va hol
‘ ’
o zgarishlari hamda oqibatda hayrat va fano zinasining mohiyati tasvir etilgan.
‘
Foniy tatabbusi ham yetti bayt bo lib, alohida g oyalarga ega va bir butun
‘ ‘
holda orifona tariqat maqomlari bo yicha bahs etilgan. Unda Hofiz ko zlagan
‘ ‘
maqsad yangicha libosga o rab beriladi va shu tariqa Foniy Hofizga hamohang
‘
va hamovoz bo lib, ikki shoir tariqatdagi xos va alohida g oyani qo llab-
‘ ‘ ‘
quvvatladilar.
Eng muhimi shuki, Foniy Hofizga qilgan tatabbulari bilan o z davrida
‘
shuhrat qog ongan va ular orqali o zi mayl etgan naqshbandiylik tariqatiga
‘ ‘
so fiyona sukr odobini kirgizadi. Uni naqshbandiylikka moslashtirib, yangicha
‘
muomala tayin etadi. Aks holda sukr alomatini naqshband so fiylar yoqtirmas
‘
edilar va bu odob ularga begonadek ko rinadi.
‘
Aytib o tganimizdek, Navoiyning ayrim o zbekcha g azallari Hofizga
‘ ‘ ‘
tavorud tushgan bo lsa-da, ammo ul zot bu yerda ham Xoja Hofiz tatabbusidan
‘
yuz o girmagan. Masalan, Xazoniy ul- maoniy ning ilk g azali Hofizning
‘ “ ” ‘
mazkur g azaliga tatabbu tushgandir.
‘
Navoiyning D e v oni Foniy d agi a l i f bobida Xoja Hofizga
“ ” “ ”
bog langan ikkinchi tatabbusi Hofizning mashhur g azali Agar on turki
‘ ‘ – “
Sheroziy gadir. Bu g azal Hofiz davri XIV asrdan boshlab jahon bo ylab
” ‘ – ‘
sayr etgan va sayyor g azallar sirasiga kiradi. Xususan, Sharq mamlakatlarida,
‘
46

jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida mazkur g azalni bilmagan, eshitmagan‘
va yod olmagan kishi yo q. G azalning tatabbusi, tazmini va istiqboli esa
‘ ‘
undan-da oshib ketgan. XIV asrdan bugungi kungacha qariyb aksariyat Sharq
shoirlari mazkur g azalga javob qaytargan, uning sadosi va ohangi ostida
‘
g azallar insho etgan. Abdurahmon Jomiy mazkur g azalni mo jiza deb
‘ ‘ “ ‘ ”
bilib, uni taqlid va tatabbuga bo y bermaydigan, ya ni barcha shoirlar tabiati
‘ ’
va tafakkuridan ustun turadigan g azal deb hisoblaydi. Shunday bo lsa ham,
‘ ‘
uddalaymanmi-yo qmi deb mazkur g azalga bir nechta tazminu tatabbu
‘ ‘
bog langan edi. Ma lumotlarga ko ra, hozirgacha mazkur g azalga 300
‘ ’ ‘ ‘
shoir tatabbu bog langan va bu hodisa hamon davom etmoqda. Ana shu
‘
mashhur g azalga Foniy ham tatabbu bog langan. Hofiz aytadi:
‘ ‘
Agar on turki s herozi ba dast orad dili moro,
Ba xoli hinduyash baxsham Samarqanu Buxororo.
Mazmuni: A g ar ul sherozlik turk bizning ko nglimizni olsa, hindu
“ ‘
xoliga Buxoro va Samarqandni baxsh etaman .
”
Foniy mazkur baytlarni g azal matlasiga bunday tatabbu qilgan:
‘
Gar on turki xitoyi no sh sozad jomi sahboro,
‘
Naxust orad so yi mo turktozi qatlu yag moro.
‘ ‘
Mazmuni: A g ar ul xitoylik turk may jomini ichib yuborsa, birinchi
“
navbatda biz tomonga turkcha qatlu g oratni olib keladi .
‘ ”
Shu tariqa, bir-biriga mos tushgan bu g azallarning biri original va
‘
ikkinchisi uning tatabbusidir. Lekin tatabbu, bizningcha, originaldan
qolishmagan. Hofiz g azalidan hofizona ulug vorlik va oliy martabalik
‘ ‘
maqomi sezilib turadi va u haqiqiy mo jizaga o xshab ketgan. Uning maqomi
‘ ‘
baland, oshyoni osmono par, husnu malohati beqiyos, tabiati
– – ‘ – –
maftunkor, san ati bemonand va g oyasi betakror. Shu sifatlarni Foniy
’ – ‘ –
47

g azaliga ham tatbiq qilish mumkin, ammo uni tatabbu doirasida amalga‘
oshirsa, nuran alo nur bo ladi, zero hazratning o zi bu muddaoni hisobga olib,
‘ ‘
g azalni tatabbu degan. U esa vazn, ohang, qofiya, mazmun, inchunin
‘
so zlarning ishlatilishi va iboralar tizimi jihatidan tatabbu qoidalariga muvofiq
‘
tushgan. Chunonchi ko ramiz: Hofiz g azalida sherozlik turk mahbuba,
‘ ‘ –
hindcha xol qora xol, lo lilar ishvali sho x dilbarlar, yag mo qatlu
– ‘ – ‘ ‘ –
g orat, ya ni mahbubaning jabru jafosi. Foniyda ham shu gap: xitoylik turk
‘ ’ –
mahbuba, sahbo may, turktozi qatlu yag mo g oratgarlik, ya ni
– ‘ – ‘ ’
mahbubaning zulmsitami. Har ikkala g azalda ham go zal mahbubaning
‘ ‘
vafosi ko zda tutilgan va javr-jafo qilmasligi talab qilinadi. Shunda agar u
‘ –
mahbuba yor ko nglini ovlashga intilsa, yor unga ulug hadyalar bermoqchi
‘ ‘
bo ladi. Lekin Foniyga binoan agar yor mastlikka berilib, sitam qilmoqchi
‘
bo lsa, oshiq albatta barcha to siqni yengadi va mahbubaga erishadi.
‘ ‘
Hofizdagi sirli orifona mazmun Foniyda oshkora bayon etilgan va har ikki shoir
ham g azallar orqali ko zlangan oshiqona mazmunni go zal bir tarzda ifoda
‘ ‘ ‘
etganlar.
Alif bobida aytilgan Foniyning uchinchi tatabbusi Hofizning shu bobdagi
yana bir mashhur g azaliga bog langan va u keyingi baytlar bilan davom
‘ ‘
etadi:
Dil meravad zi dastam, sog ibdilon, Xudoro,
‘
Dardo, ki rozi pinhon xohad shud oshkoro.
Kishtishikastagonem, ey bodi shurta, barxez,
Boshad, ki boz binem on yori oshnoro?
Mazmuni: D i l im qo limdan ketayapti, ey dil egalari, Xudo haqqi
“ ‘
(bilinglar), hayhotki, yashirincha sir (albatta bir vaqt kelib) oshkora bo ladi.
‘
Bizning kemamiz sinib, pora-pora bo lib ketdi, ey shamol, turaqol, shoyadki
‘
(sening yordaming ila) u oshna yorni ko rib qolsak edi?!
‘ ”
48

Hofizning bu g azali yuqorida keltirilgan va tatabbu mavzusi bo lgan ikki‘ ‘
g azalidan ham balandroq va jozibaliroq sado beradi va undagi mazmun hiyla
‘
muhim ahamiyatga ega bo lib, haligacha xalq hikmatlari kabi takrorlanib
‘
keladi. Bu g oya g azalning irfoniy va pandomuz xususiyatidan hosil bo lgan
‘ ‘ ‘
va unda oddiy xalqona pand-nasihat so fiyona axloq-odob bilan qorishib,
‘
tasavvufona teran mazmunni hayratomuz bir tarzda bayon etgan. Qo ldan
‘
dilning ketishi oshiq bo lish, sohibdillar, ya ni dil egalari so fiy
– ‘ ’ – ‘
murshidlar, yashirin sir ishq savdosi, shikastlangan kema jonsiz tana, bodi
– –
shurta, ya ni muvofiqlashgan muloyim shamol qiyomatda farishta Isrofil
’ –
nayidan chiqadigan ovoz, yori oshno ruh va jon manbai. Shu tariqa Xoja
–
Hofiz aytadi: ey mushrid so fiylar, men oshiq bo ldim (Olloh ishqiga
‘ ‘
mubtaloman). Ammo so fiy zohidlar talabi bo yicha (diniy ta limot
‘ ‘ ’
bo yicha) oshiq bo lish gunoh (man etiladi). Bu gunohni qancha yashirsam
‘ ‘ –
ham, u albatta oshkor bo ladi. Binobarin, ey sohibdillar orif so fiylar,
‘ – ‘
bilinglarki, men sizlarning saflaringizga qo shilganman va Olloh ishqini tanlab,
‘
orif bo lganman. Ikkinchi baytda ham orifona vahdat ul-vujud, ya ni birlik
‘ ’
g oyasi ifoda etilgan. Jism bilan jon qorishgan edi, jism vafot etib, jon o z
‘ ‘
manbaiga qaytdi. Endi qiyomatda jona yana qaytib, jism tiriladi(Puli Sirotga
borib undan o tish uchun). Ana shunda inson yana o zi yori bilan uchrashadi.
‘ ‘
Jism jon bilan tirik, jon yana o z joyiga qaytib, uni o z ixtiyoriga oladi.
‘ ‘
Gunohsiz bo lsa, jannatga ravona etib, Olloh nuridan bahramand etadi. Ular bir
‘
manbani tashkil etadi va birlik hosil bo ladi.
‘
Foniy tatabbusidagi birinchi baytlar qo yidagicha:
‘
Gufti: Baram dilatro , jon ham fidot, yoro!
“ ”
Go yam: Dilat namonad , dil xud kujost moro.
‘ “ ”
Dil raftu jon ham az pay dar vajhu mutribu may,
In har du lek be vay go : Bazmi mo mayoro .
‘ “ ”
49

Mazmuni: D i l ingni olib ketaman deding, (mayli), jonim ham senga fido“ ”
bo lsin. Diling qolmasin desam, mening dilim qayerda, (o zim)
‘ “ ” ‘
bilmayman. Sozanda va may uchun (ularning ortidan) dilu jonim ketib qoldilar,
ammo ayt: mahbubasiz bu ikkitasining ham bazmimizda keragi yo q .
‘ ”
Foniyning tatabbusida ham dilning ketishi va mayu mutribu may vositasi
ifoda etiladi. Oshiq shoir jonu dilini mahbubaga fido etadi, hamma narsani
–
unutib, oshiq bo ladi, ammo qancha muhabbatu sozu navoga (mutribu mayga)
‘
intilsa, mahbubasiz bularni ahamiyati yo qoladi. Foniy g azalida ham vahdat
‘ ‘
ul-vujud g oyasi ifodalangan va bu orifona mazmun oriflik tariqatiga xos
‘
bo lib, Hofiz ko targan fikrlarning rivojidir. Shu tariqa, Foniy tatabbusi bu
‘ ‘
o rinda tavrona qolishga tushgan va Hofiz g azalining jilvalanishidan
‘ ‘
nurlangan; shu asosda u original, tubdan yangi g azal sifatida namoyon
‘
bo lgan.
‘
Foniyning a l i f bobidagi Xoja Hofiz g azaliga bog langan to rtinchi
“ ” ‘ ‘ ‘
tatabbusi quyidagicha:
Nasimi subh, bigo , on niholi ra noro,
‘ ’
Ki bog i umr xazondida az tu shud moro.
‘
Mazmuni: T o ng shabadasi, ul niholga o xshagan ra no qizga aytki,
“ ‘ ’
bizning umr bog imiz sendan xazonrezgiga aylandi .
‘ ”
Xoja Hofiz g azalining matlai quyidagicha:
‘
Sabo, ba lutf bigo on g izoli ra noro,
‘ ‘ ’
Ki sar ba ko hu biyobon tu dodayn moro.
‘
Mazmuni: E y tong shamoli, lutfu inoyat ila ul ohuga o xshagan ra no
“ ‘ ’
qizga aytki, tog u cho lllarga bizni sen sarson-sargardon qilganing qilgan .
‘ ‘ ”
G azallar tarkib, vazn, qofiya va umumiy ohangi bilan bir-biriga monand,
‘
vahonlanki, ularning biri ikkinchisining tatabbusidir. Nasim sabo, nihol
– –
50

g izol, ra no ra no, umr bog ining xazon bo lishi tog u cho llarga‘ ’ – ’ ‘ ‘ – ‘ ‘
bosh olib ketish va boshqa iborayu tarkiblar ikki g azalning qolipini tashkil
‘
etib, ularni mazmun jihatidan bir-biriga yaqinlashtirgan. Shu shaklda g azallar
‘
mahbubaning jabr-sitami va oshiqning nolayu afg oniyu latofatli tuyg ularini
‘ ‘
ifodalagan. Ishqiy kechinma samimiy va osuda taassurot bilan sug orilgan.
‘
D e v oni Foniy tarkibidagi g azallarning sakson foizi mashhur
“ ” ‘
g azalnavis fors-tojik shoiri Xoja Hofizga tatabbu shaklida dunyoga kelgan.
‘ “
Ularning orasida javobiya, istiqboliya, tazmin, tavriya va rangomuz g azallar
‘
ham mavjud. Biz ular orasida devonning faqat a l i f bobidagi to rt tatabbusi
“ ” ‘
bilan tanishdik. Ko ramizki, Foniy Xoja Hofizni g azal bo stonida eng buyuk
‘ ‘ ‘
va betakror shoir deb bilib, uning g azallarini boshqalardan ustun ko rgan;
‘ ‘
Foniyning tab iga o sha g azallar manzur tushgan, xususan, ularda bayon
’ ‘ ‘
etilgan mazmunlar, obrazlar, ifodalar va irfoniy g oyalar Foniyga ma qul
‘ ’
bo lgan va shu sababli ular ohangida g azal yaratishga intilgan. Xoja Hofiz
‘ ‘
g azallari qancha shuhrat qozongan bo lsa, ularga bog langan Foniy
‘ ‘ ‘
tatabbulari ham shuncha mashhur bo lib, ular fors-tojik va o zbek adabiyoti
‘ ‘
tarixida kuchli, baquvvat va originalga o xshagan tatabbu maktabining
‘
rivojlanishiga muhim omil sifatida xizmat qilgan. Foniy tatabbulari hofizona
originaldan qolishmaydi va ular qatorida originallik xususiyat kasb etgan. Hofiz
g azallarining betakror ohorli g oyalari asrlar osha qancha davom etib,
‘ ‘
muxlislarni maftun qilib kelayotgan bo lsa, Foniy tatabbulari orqali bu jarayon
‘
yanada qanot qoqib, hofizona mazmunlarning yoyilishi va parvoziga kuch-
quvvat baxshida etgan.
Xulosa qilib aytish mumkinki, Navoiy-Foniyning forsiy tilda yaratilgan
g azallari o zining tuzilishi, mazmun-mohiyati jihatidan,g oyaviy-badiiy
’ ’ ’
tarafidan hamda obrazlar tizimi tomonidan fors adabiyotidagi g azallarning
’
eng yaxshi namunalarini tashkil etadi. Navoiy-Foniyning forsiy tildagi
g azallari fors adabiyotidagi mavjud an analar asosida yaratilib, bu adabiyotda
’ ’
51

g azalnavislik sohasida o ziga xos yangi bir bosqichni boshlab berdi, deyishga’ ’
asoslar bor.
52

2.2.Shoir qit alarining mavzu va g oyaviy yo nalishi’ ’ ’
Ma lumki, Alisher Navoiy lirikaning 16 ta janrida mahorat bilan qalam
’
tebratgan. Sulton Husayn Boyqaro Navoiy ijodi , uning rangba-rang, g oyaviy-
’
badiiy jihatdan yuksak she rlari haqida o zining Risola asarida baho berib,
’ ’ “ ”
uni she riyat mulkining sohibqironi , deb ataydi. Albatta, bu ta rif
“ ’ ” ’
shunchaki aytilmagan. Bu ta rif zamirida ulug bobokalonimizning ijtimoiy-
’ ’
falsafiy, ta limiy-axloqiy, diniy-tasavvufiy, ma naviy-ma rifiy qarashlarining
’ ’ ’
hosilasi o laroq maydonga kelgan lirik she rlari uchun berilgandir. Navoiy
’ ’
boshqa she riy shakllar bilan birga qit a janriga mansub bo lgan yuqori
’ ’ ’
darajadagi ma no-mazmunga ega bo lgan she rlar yaratgan. Navoiy
’ ’ ’
qit alari mavzu va mazmun jihatdan turli-tuman va xilma-xildir. Navoiy
’
qit alarida ijtimoiy-axloqiy masalalar real, jonli va haqqoniy tarzda
’
tasvirlangan. Navoiyning qit alarining aksariyatida asosiy qahramonlar tarixiy
’
shaxslardir. Navoiy ijodidan o rin olgan qit alarning ko pchilik katta qismi
’ ’ ’
turkiy (o zbek) tilida yaratilgan bo lsa,
’ ’ Devoni Foniy da “ ” ham qit alarning ’
forsiy tildagi namunalari ham ko plab uchraydi. Xuddi o zbek tilidagi
’ ’
qit alari kabi Navoiyning forsiy tilda yaratilgan qit alari mavzu, mazmun
’ ’
hamda g oyaviy-badiiy tomondan yuksak darajada yozilgan. Quyidagi
’
qit aga e tiborimizni qaratamiz:
’ ’
Az avomi tirayi purhirsi dunyo dur bosh,
Gar hamexohi, ki gardad sa d .mashaqqat az tu raf
’
Dur budan beh zi g avg oi magas
‘ ‘ z-on ro , ki hast ‘
Behadat ranj az hujumash lek Ne imkoni naf !
’
Avom omma. Qit ada tilga olinayotgan avom ong va idroki tiyra
– ’ –
to da. Bu ayanch galaning qonida molu dunyo hirsi g alayon qiladi. Unga
‘ ‘
yaqinlashish ranj va mashaqqat tug diradi. Agar yuz mashaqqatdan
‘ “
qutulishni xohlasang, mana shu vahshiy olomondan yiroq bo l , deb o git
‘ ” – ‘
53

beradilar bobomiz. Bu birinchi baytdagi gap. SHe r tamsil usulida bitilgan.– ’
Misol uchun m a g as pashsha obrazi tanlangan. Chunonchi: nafs hirsiga qul
“ ” –
xaloyiq pashsha. Pashshaning g avg osidan biror naf bormi? Aksincha,
‘ ‘ ’
uning hujumidan beadad ziyon yetadi, ma nosiz g ing illashi-yu, xiraligidan
’ ‘ ‘
kayfiyat buziladi. Nodon va gumrohlar ham shunaqa. Ulardan qancha
uzoqlashilsa, ko ngil o shancha tinch va osuda!
‘ ‘
Chu olim az pai bolo nashastan,
Ba har majlis ravad xush poy ko bon.
‘
Na olim, johilash don, on ki o ro
‘
Namoyad xush ba juz boloi xubon.
Olimlik eng baland ma naviy-aqliy darajalardan. Ilm ahli bundan
– ’
boshqa, deylikki, mansab yoki izzat-e tibor balandligi uchun yelib-yugursa, bu
’
endi olimlik emas, tubanlik, o ziga nisbatan zolimlikdir. Chin olim tanholikka
‘
moyilroq bo ladi, sokinlik xushlaydi, majlis va yig inlarda kimligini ko z-
‘ ‘ ‘
ko z qilavermaydi. Qolaversa, har qanday havoyi harakat, g ayritabiiy
‘ ‘
intilishidan olim kishi o z-o ziga malol orttiradi. Men olimlik unvonlariga ega
‘ ‘
ko p odamlarni bilaman. Lekin ular orasida tabiatan kamsuqum, to rga
‘ “ ‘ ”
chiqishni o ylamaydiganlarini nihoyatda kam uchratganman. Bularni
‘
o ylaganda har doim Mir Alisher Navoiyning shu qit asi esimga tushadi.
‘ ’
Unda aytilishicha, agar olim to rdan joy egallash g arazida har majlis ga
‘ ‘ “ ”
chopaversa, unga olimlik nomi ham, sharafi ham hayf. Chunki u johil. Uning
i l m i jaholat. Bobomiz bunday kimsalarning fikriy qarashlarini yengiltak
“ ”
go zallarning tushunchalari bilan teng qo yadi.
‘ ‘
Sihat ar xohi makun mayli taom,
To naboshad ishtihoi g olibat.
‘
Lek boyad dast az o vaqti kashy,
‘
54

Ki ba xo rdan nafs boshad tolibat.‘
Shayx Sa diy yozadilar: xurosonlik ikki darvish safarga chiqishibdi.
’
Ulardan biri zaif bo lib, ikkinchisi semiz va baquvvat ekan. Zaif kunora iftor
‘
qilar, hamrohi kunida uch mahal ovqatlanarkan. Ittifoqo, ularni bir shaharda
josuslikda ayblashib, bitta xonaga qamab, eshikni loy bilan shuvab tashlashibdi.
Oradan ikki hafta o tgach, ularning gunohsiz ekanliklari ma lum bo libdi.
‘ ’ ‘
Eshikni ochib qarashsa, haligi zaif tirik, baquvvat odam o lib yotganmish. Bu
‘
holdan ajablanishibdi. Shunda bir donishmand: A g ar bularning qismati
“
aksincha bo lganidan, taajjublanishga odatlangani uchun sabr qilib o limdan
‘ ‘
omon qoldi , degan ekan.
” –
Qissadan hissa ma nosida Shayx Sa diy hikoyat oxirida to rt qatorli
’ ’ ‘
she r keltirganlar. Ammo shu she r o rniga Mir Alisher Navoiyning ushbu
’ ’ ‘
qit asini ham qo yish mumkin. Chunki hazrat Navoiy ilgari surgan fikr Shayx
’ ‘
Sa diynikidan keskin farqlanmaydi. Ularning ikkalasida ham g oyaviy niyat
’ ‘
bitta: K o p taom yeyish sog liqni yeydi. Nafsi g olib kimsa ajalga ertaroq
“ ‘ ‘ ‘
mag lub bo ladi .
‘ ‘ ”
Ibn Sinoga nisbat berilgan mashhur hikmat bor: odam yeb-ichmoq uchun
yashamaydi, yashash uchun yeb-ichadi. Ko ngil gushnaligi fikrlashdan
‘ –
to xtash, ruhni boy berish, dardsizlik. Bedard odam odammi? Fikrsiz
‘
bandalarga bir nazar tashlang, ularning deyarli barchasi bir xilda loqayd. Bir
zaylda horis. Mir Alisher Navoiy ruboiylaridan birida: T o qluq chu
“ ‘
ko ngulni qattiq aylar, och o l , deydilar. Mana, dili tosh, diydasi qotgan
‘ ‘ ”
kimsalar qanday paydo bo ladi. Bulardan nima kutish mumkin? Yeb-ichish,
‘
uxlash, t u r luk- turlik kiyish va mol yig ish ularning i s t e dod
“ ” “ ” ‘ – ’
maydoni shu. Hazrat Navoiy qit asidagi ma ni yuzaki qaralganda uncha
’ ’
chuqurmasday. S i hat tilasang, ishtahang bo lmaganda og zingga ovqat
“ ‘ ‘
tiqaverma. Lekin ishtahang bo lganda ham, meyorni unutma, qo ling va
‘ ‘
og zing qancha vaqtliroq tiyilsa, o shancha yaxshi , deydi shoir. Ammo bu
‘ ‘ ”
55

nasihatning zamirida: N a f singga xilof ish tut! degan mazmun borki, unga“ ” –
amal etish ma naviy salomatlikni kuchaytiradi.
’
Ma niyi shirinu ranginam ba turkiy behad ast,
’
Forsy ham la lu darhoi samin bingary.
’
Go yiyo dar rost bozori suxan bikushodaam,
‘
Yak taraf do koni qannodiyu yak so zargary.
‘ ‘
Z-in do konho har gado kolo kujo donad xirad,
‘
Z-on ki boshad ag niyo, in naqdhoro mushtari.
‘
Qit aning birinchi bayti faxriya mazmuniga ega. Bobomiz iftixor hissi
’
bilan: T u r kiy tilda shirin va rang-barang ma nili she rlarim behaddir. Agar
“ ’ ’
nazar tashlasang, forsiyda ham la lu dur yanglig qimmatbaho she rlarimning
’ ‘ ’
ko pligiga inonasan , deydilar. Keyingi satrlarda shu haqiqat tasavvur
‘ ” –
orqali topilgan mantiq va manzarada bir do kon ochgan. Uning bir tomoni
‘
qandchilik do koni-yu, ikkinchi tomoni zargarlik. Lekin bu do konlardan biror
‘ ‘
nima olmoq uchun kuchli aql, zo r farosat, o tkir nazar kerak. Aqli yupun,
‘ ‘
ko ngli botil, nodonlarga esa yo l bo lsin, ular do kon oralab shunchaki
‘ ‘ ‘ “ ‘ ”
o tishi yoki uning atrofida o ralashishi mumkin, xolos. Undan tafakkur
‘ ‘
ehtiyojlarini qondira olganlar esa, boy-badavlatdurlar.
Besh yuz yildan ortiq vaqt o tibdiki, bu gap o zining mazmun va
‘ ‘
ahamiyatini zarracha yo qotmabdi. Darhaqiqat, bilish, tushunishni qo ya
‘ ‘
turaylik. Mir Alisher Navoiyning ijodiyotiga yaqinlashish uchun katta
tayyorgarlik kerak. Hazrat Navoiy ajdodlari anglash, ularning ma no
’
qatlamlarini ochish, go zallik sirlaridan zavqlanish va hayratlanishdan ortiqroq
‘
g aniylik yo q.
‘ ‘
Dushman gar hasud shud nek ast,
56

Ki ba ranj oyad o zi fe li badash,‘ ’
Fe li o yoru dushmanash boshad,
’ ‘
Az pai qasdi jismu joni xudash.
Qaysidir zamonda uchta hasadchi bir joyda topishib qolishibdi. Birinchisi:
H e c h kimga yaxshilikni ravo ko rmayman , desa, ikkinchisi: B i r ovning
“ ” “ ‘
birovga yaxshilik qilishiga mutlaqo qarshiman , debdi. Uchinchichi esa: Menga
” “
kimda-kim neklik qilsa, o sha bilan dushman bo larman , degan ekan. Mana,
‘ ‘ ”
hasad nima va hasadchi kim? Hasad ongdagi, qondagi illat. Balki shuning uchun
hasadchilar so nggi nafaslarigacha bu ofatdan qutula olishmas. Ammo ichida
‘ “
tonnalab ko mir to plangan hasadchining dushmanligini sezganingizda, bir
‘ ” ‘
narsani hisobga oling: o zingizni unga mutlaqo dushman bilmang. Negaki,
‘
unga o zidan ortiq g anim mumkin emas. U sho rlik har soat, har kun
‘ ‘ ‘
ichidan o zini-o zi tiriklayin yeydi. Shuning uchun ham Mir Alisher Navoiy
‘ ‘
qit asida: Dushmaning hasadchi bo lsa, yaxshidir , deyilgan. Va uni adoyi
’ “ ‘ ”
tamom qiladigan qarshi kuch yomon fe li deb ko rsatilgan. Albatta, u hech
’ ‘
payt, xulqini tuzatish bir yoqdi tursin, o ziga tanqidiy ham qaray olmaydi.
‘
Yomon fe li dushmani unga yo ldosh bo lgach, bu dushman uni bir
’ – ‘ ‘
kunmas, bir kun yakson etishi anglashilarlidir.
Olimu johil agar chi har du
jinsi mardumand,
Farq boshad dar miyon az osmon
to xoki rax,
Durru jola hardu az abrandu
dar hay at shabih,
’
On ravad bar toji shax
57

In lek dar xoki siyah.
S h e r avvalida aytilganidek, olim ham, johil ham inson. Ularning har’
ikkalasi odam toifasidan. Lekin oralaridagi farq osmon bilan yer qadardir. Chin
olimni nurli kunga qiyoslaydigan bo lsak, johil qorong u tun timsoli.
‘ ‘
Olimning matlabi haqiqat, ezgulik, odamiylik, hurlik. U hayotdan ilmu
–
hikmatning qo li baland bo lsin, deydi. U: Ey inson, o zingni angla,
‘ ‘ “ ‘
qadringni arzon sotma, senga non-tuz bergan xalqingni sevgil, joningni
Vataningdan ortiq ko rma deb o rgatadi. Haqiqiy olim mana shular uchun
‘ ” ‘
zahmat chekadi, odamlarning o zaro ittifoq yashashi, ulug orzular yo lida
‘ ‘ ‘
hamjihat kurashishlarini istaydi. Johilchi? U burnidan narini ko ra olmaydi. U
‘
jaholatning quli. Uning hayotini gumrohlik, vahshiylik boshqaradi. Qit ada
’
bular quyidagi tamsiliy so zlarda yoritilgan:
‘
Durru jola har du az abrandu dar
hay at shabih,
’
On ravad bar toji shah,
In lek dar xoki siyah.
Mazmuni: dur va do l har ikkisi ham bulutdan paydo bo lib, zohiran
‘ – ‘
bir-biriga o xshasa-da, dur podshoh tojiga chiqadi, do l esa qora tuproqqa
‘ ‘
kiradi. Bu mantiq mulohazaga yo l ochadi. Endi Siz olim kim, johil kim, olim
‘
qadrining yuksakligi-yu, johil qadrsizligining sabablari to g risida istagancha
‘ ‘
fikrlashingiz mumkin.
Tiyraam az mardumi chashmi xud,
ey Foniy, zi bas
K-omadam bar ro zi mardum dar jahon,
‘
nomardumy.
58

Odami oby magar jo yam zidaryo,‘
gashti g arq,
‘
Z-on ki az ro y zamin gum gashta
‘
jinsi odamiy.
Bu dunyo shafqatsiz dunyo. U ulug odamlarga azaldan muruvvatsiz.
– ‘
Rahmsizligi uchun ham ne-ne buyuk zotlarning dillarini qaqshatib, boshlariga
jabru jafolar yog dirgan. Uning subutsizligidan, bag ri to la kin, adovat va
‘ ‘ ‘
razolat ekanligidan hazrat Navoiy ko p o ksigan, ko p azob chekkanlar. Xalq
‘ ‘ ‘
(o zbeklarda): Ko p yig lasa, ko zi qorayadi , degan tushuncha bor.
‘ “ ‘ ‘ ‘ ”
Q i t ada: E y Foniy, o zimning ko z qorachig imdan tiyradurmen ,
“ “ ” ’ ‘ ‘ ‘
deyilishi shu gapga ishora. Xo sh, shoir nega shu qadar ko p yig lagan?
‘ ‘ ‘
Chunki u j a hon xalqi orasida murtadlik avjiga chiqqanda dunyoga kelgan.
“ ”
Keyin-chi? Umr o tavergan. Atrof-muhitdan komil odamlarni axtarish davom
‘
qilavergan. Lekin shunday bir kun yo qolib ketgan, degan qarorga
‘
ko pchilikning diqqatini tortishdan o zga chora qolmagan. Ammo shunda
‘ ‘
ham bobomiz qalbida odam izlash istagi so nmagan. Chunki u kishi oxirgi
‘
xulosadan oldin: E n di daryoga g arq bo lib o d amobiy suv odamini
“ “ ” ‘ ‘ –
qidiraman , degan fikrni ham aytgandirlar.
” –
Har kase k-az ro y istig no ba mardum
‘ ‘
xond she r,
’
Nek ham gar hast sozad zisht peshi
xalq besh.
Da viyi maqbulii she r ar kunad
’ ’
sar to ba poy,
Xeshtanro ham kunad mardud hamchun
59

she ri xesh.’
Shoir xalq nazaridagi odam. Uning ko pchilik bilan uchrashuvi ham, el
‘
oldida she r o qishi ham har tomonlama sinov. Bunday vaziyatlarda u faqat
’ ‘ –
ijodkor sifatida emas, odamiylik talablari jihatidan ham kimligini sinovdan
o tkazadi. Shoirlik bilan takabburlik, zavq bilan oliftalik, ilhomiylik
‘
ko tarinkilik bilan zo rma-zo raki jazava mutlaqo bir-biriga teskari
‘ ‘ ‘
narsalardir. Qisqasi, shoir yozganda ham, she r o qishda ham rol bajarmasligi
’ ‘
kerak. U rolga kirdimi, yaxshi she rning qimmatini ham bir pul qiladi. Shu
’
ma nolarda qit adagi fikr saboq bo lardi. Chunonchi: har kimki xalq oldida
’ ’ ‘
istig no bilan she r o qisa, u yaxshi she r bo lsa-da, tinglovchilarga yomon
‘ ’ ‘ ’ ‘
ta sir ko rsatadi. Buni hisobga ola bilmaslik SHe rim boshdan-oyoq
’ ‘ “ ’
odamlarga maqbul degan xulosaga olib boradi. Bunday da vo esa she riga
” ’ ’
o xshab muallifni (yoki she r o quvchini) xalq nazaridan chetga suradi.
‘ ’ ‘
Donishmand shoir Haydar Xorazmiy: Z o hiru botin xabar so zdadur , degan
“ ” ‘
edi. Ha, so zning og zaki ifodasida ham kishining suvrati-yu, namoyon. Axir,
‘ ‘
oddiylik, samimiylik va tabiiylikdan yuksakroq fazilat bo ladimi?!
‘
Sifla k-ozodaro nago yad bad,
‘
YO nayoyad farozi xoni kase.
Na ba daryo rasad zaboni sage
Nanishinad ba sufra sagmagase.
Abdulla Oripov she rlaridan birida6 Ezgu, latif hislar bo lmasin
’ “ ‘
tahqir, Bulbulni boyqushga topshirmang zinhor , deydi. Afsuski, ezgu va latif
”
tuyg ularning tahqirlanishi hammani ham bezovtalantirmaydi. Shunday
‘
kishilar borki, ular bulbulni boyqush changaliga topshirishdan orom oladilar.
Ba zilar razil va dilozorlarning yaxshi odamlarga o tkazgan jabru ozorlariga
’ ‘
parvosiz qaraydilar. Aslida bu ham yomonlikni qo llash va boyqushlarga
‘
sheriklikdir. S o f qalbni uchratgan mahal darrov hushyor tortish, darhol
“ ”
60

uning himoyasi haqida qayg urish kerak. Bu jihatdan hazrat Navoiy‘
qit asidagi so zlar ibratlidir. Bobomizni qandaydir razilning pokiza odam
’ ‘
sha niga bad gapni tilga olishi ham tashvishlantirgan. Ul zotning aytishlaricha,
’
pastkash hech kimning dasturxoniga yovuqlashmasligi lozim. Zotan, daryoga
itning og zi tegmagani, dasturxonga itpashsha qo nmagani ma quldir.
‘ ‘ ’
Xullas, Navoiy-Foniy qit alari uning forsiy tildagi boshqa she rlari kabi
’ ’
o zining chuqur falsafiy-ijtimoiy, ta limiy-axloqiy mazmundorligi va yuksak
’ ’
badiiyati bilan fors adabiyotidagi shu janrning eng yaxshi namunalaridan birini
tashkil etadi. Foniy qit alari o tmish ajdodlarimiz hayoti, an analari, dunyo
’ ’ ’
qarashi, hayotga bo lgan munosabatlari haqida ko plab ma lumotlarni
’ ’ ’
o zida mujassam etishi bilan birga bugungi yoshlarni tarbiyalashda ularni
’
yuksak ma naviyatli, insonparvar, vatanparvar qilib tarbiyalashda xizmat
’
qiladi.
61

Xulosa
D e v oni Foniy ulug mutafakkir shoir va daho so z san atkori“ ” ’ ’ ’
Alisher Navoiyning ijodida muhim o rin tutadi. Devoni Foniy da Navoiy-
’ “ ”
Foniyning zullisonayn shoir sifatida forsiy tilda yaratgan kichik lirik janriga
mansub she rlari jamlangan. Ushbu devon Navoiyning yuksak shoirlik
’
salohiyati va benazir iqtidorini namoyon qiladi. Alisher Navoiy fors
adabiyotining yetuk g azalnavislari bilan o ziga xos ijodiy musobaqaga
’ ’
kirishib, o zining ona tilisidan boshqa bir tilda ham she r yozib ijodiy
’ ’
yutuqqa erishish mumkinligini isbotlab beradi.
Bitiruv malakaviy ishda amalga oshirilgan izlanishlar natijalaridan kelib
chiqqan holda quyidagicha xulosalarni bayon qilish mumkin:
 D e v oni Foniy Alisher Navoiy yashagan davr an analari asosida tuzilgan
“ ” ’
bo lib, unda kiritilgan lirik she rlar ulug bobokalonimiz tomonidan mumtoz
’ ’ ’
forsiy she riyatning eng go zal namunalariga yozilgan javobiyalaridan
’ ’
iboratdir. Bunda Alisher Navoiyning o z ustoz va salaflari bilan ijodiy
’
musobaqalarga kirishib, yuqori darajadagi ijodiy natijalarga erishganligi yaqqol
ko zga tashlanadi.
’
 Ayniqsa, Foniyning Hofiz Sheroziy, Sad iy Sheroziy, Abdurahmon Jomiy,
’
Kamol Xo jandiy g azallariga yozgan javobiyalari ulug shoirning o z ustoz
’ ’ ’ ’
va salaflari bilan forsiy tilda tengma-teng she r yozishi yaqqol ko rsatib
’ ’
beradi.
 Navoiy D e v oni Foniy d a gi aksariyat g azallarini Hofiz Sheroziy
“ ” ’
g azallariga javob tariqasida yaratganligini kuzatish mumkin.
’
 Alisher Navoiyning D e voni Foniy tarkibiga kiritgan lirik she rlari fors-tojik
“ ” ’
mumtoz adabiyoti uchun ulkan hissa bo lib qo shildi hamda uning kelgusidagi
’ ’
taraqqiyoti uchun nihoyatda samarali ta sir o tkazdi.
’ ’
62

 Navoiy-Foniyning javobiya bilan birgalikda m u xtari ya ni o zi ixtiro“ “ ’ ’ ’
etgan ijodiy uslubda ham fors tilida g azalning eng yaxshi namunalarini
’
yaratganligini ko rish mumkin.
’
 Navoiy-Foniyning kichik lirik janrlardagi she rlari ham fors tildagi shu tipdagi
’
she rlarning go zal namunalarini tashkil etadi.
’ ’
 Navoiy-Foniyning forsiy tilda yaratilgan g azallari o zining tuzilishi,
’ ’
mazmun-mohiyati jihatidan,g oyaviy-badiiy tarafidan hamda obrazlar tizimi
’
tomonidan fors adabiyotidagi g azallarning eng yaxshi namunalarini tashkil
’
etadi. Navoiy-Foniyning forsiy tildagi g azallari fors adabiyotidagi mavjud
’
an analar asosida yaratilib, bu adabiyotda g azalnavislik sohasida o ziga xos
’ ’ ’
yangi bir bosqichni boshlab berdi.
 Navoiy-Foniy qit alari o zining chuqur falsafiy-ijtimoiy, ta limiy-axloqiy
’ ’ ’
mazmundorligi va yuksak badiiyati bilan fors adabiyotidagi shu janrning eng
yaxshi namunalaridan birini tashkil etadi. Foniy qit alari o tmish ajdodlarimiz
’ ’
hayoti, an analari, dunyo qarashi, hayotga bo lgan munosabatlari haqida
’ ’
ko plab ma lumotlarni o zida mujassam etishi bilan birga bugungi yoshlarni
’ ’ ’
tarbiyalashda ularni yuksak ma naviyatli, insonparvar, vatanparvar qilib
’
tarbiyalashda xizmat qiladi.

63

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI.’
1. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo lida. Toshkent:
‘ –
O zbekiston, 1998. - 429 b.
‘
2. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent:
’ – –
Ma naviyat, 2008. - 176 b.
’
3. Abdug afurov A. Qalb qa ridagi qadriyatlar. Toshkent:
‘ ’ –
O qituvchi, 1998. 216 b.
‘ –
4. Abdug afurov A. Navoiy ijodida satira. Toshkent: Fan, 1972.
‘ –
261 b.
–
5. Abdug afurov A. Navoiy satirasi. Toshkent: Fan, 1966. 316 b.
‘ – –
6. Abdullayev A. Navoiy asarlarida Jomiy timsoli // Jahon adabiyoti. -
Toshkent, 2004. – №2. – B. 152-155.
7. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to‘plami. Yigirma tomlik.
14-tom. Mahbub ul-qulub. – Toshkent: Fan, 1998.– 304 b.
8. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to plami. Yigirma tomlik.
‘
18-tom. Devoni Foniy. Toshket: Fan, 2002. 541 b.
– –
9. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to plami. Yigirma tomlik.
‘
19-tom. Devoni Foniy (davomi). Toshkent: Fan, 2002. - 600 b.
–
10. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to plami. Yigirma tomlik.
‘
20-tom. Devoni Foniy (davomi). Toshkent: Fan, 2003. 568 b.
– –
11. Arasli H. Navoiy va Ozarbayjon adabiyoti // O zbek tili va adabiyoti.
‘
Toshkent, 1968. –№ 3. – B. 43-45.
–
12. Abdullayev A. Foniyning to’rt tatabbusi. - “O’zbek tili va adabiyoti”
jurnali , Toshkent: 2013, 4-son
13. Bertels YE.E. Izbranniye trudi. Navoi i Djami. – M.: Nauka, 1965. –
498 s.
14. Vohidov R. XV asrning ikkinchi yarmi XVI asrning boshlarida
o zbek va tojik she riyati. Toshkent: Fan, 1983. 143 b.
‘ ’ – –
15. Ishoqov Y. Alisher Navoiyning ilk lirikasi. Toshkent: Fan, 1965.-
–
139 b.
64

16. Mallayev N. O zbek adabiyoti tarixi. Birinchi kitob. Toshkent:‘ –
O qituvchi, 1976. 664 b.
‘ –
17. Mirzoyev A. Sezdah maqola (Az ta rixi adabiyot asrhoi X-XV tojiku
’
fors). Dushanbe: Irfon, 1977. 288 sah.
– –
18. Stranitsi azerbaydjansko-uzbekskix literaturnix vzaimosvzyayey.
–
Baku: Elm, 1985. 280 s.
–
19. Fitrat. Tanlangan asarlar. II jild. Ilmiy asarlar. Toshkent:
–
Ma naviyat, 2000. 208 b.
’ –
20. Shodiyev E. Alisher Navoiy va fors-tojik adiblari. Toshkent:
–
O qituvchi, 1989. 112 b.
‘ –
21. Qayumov A. Alisher Navoiy. Toshkent: Kamalak,1991. 176 b.
– –
22. Qayumov A. Bu ohang ila bo lg asen naqshband. Toshkent,
‘ ‘ –
1993. 28 b.
–
23. Haqqul I. Irfon va idrok. Toshkent: Ma naviyat, 1998. 160 b
– ’ –
65

Купить