Dinamika qonunlari 10 - sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Апрель 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Dinamika qonunlari 10 - sinf

Купить

10-sinf fizika darsligi asosida 9-mavzu: Dinamika qonunlari

Bizni o‘rab turgan muhitdagi jismlarning harakati mexanika qonun lariga bo‘ysunadi. Jism harakatining o‘zgarish sabablarini XVI asr oxiri va XVII asr boshida ilk bor tajribalar vositasida batafsil o‘rgangan olim Galiley edi. Galiley jism harakatini o‘zgartish sababi haqida quyidagicha yozgan edi:

Agar jismga boshqa hech qanday jismlar ta’sir etmasa, jism Yerga nisbatan o‘zining tinch holatini yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini saqlaydi. Galiley tomonidan o‘rnatilgan bu qonun mexanikaning asosiy qonunlarini tarkib toptirishda birinchi qadam bo‘ldi.

Bu qonunlarni ochish uchun Nyutonga hech qanday murakkab asbobuskunalar zarur bo‘lmagan. Buning uchun oddiy tajribalar yetarli bo‘lgan. Bundagi eng katta qiyinchilik jismlarning turli- tuman harakatlari ichidan eng muhimini, eng umumiysini ko‘ra olishdan iborat edi.

Dinamika grekcha “dynamis” so‘zidan olingan bo‘lib “kuch” degan ma’noni bildiradi. Agar biz qandaydir jismning harakatga kelganini ko‘rsak, unga ta’sir qilayotgan boshqa bir jismni ham ko‘ramiz. Boshqa jism, harakatga kelgan jismni tortishi, itarishi yoki unga masofadan turib ta’sir qilishi mumkin (masalan, magnitning temir sharga ta’siri). Yerdan biror balandlikka ko‘tarib qo‘yilgan jism qo‘yib yuborilsa pastga tushadi.

Bu tajribalarning barchasida jism tezligining o‘zgarishi (ya’ni tezlanish) har doim boshqa bir jismning ta’siri tufayli vujudga keladi. Bu ibora Nyuton mexanikasining eng muhim xulosasi hisoblanadi. Jismlarning bir- biri bilan o‘zaro ta’sirlashish jarayoniga – o‘zaro ta’sir deyiladi.

Fizikada barcha o‘zaro ta’sirlar albatta juft bo‘ladi. Ya’ni, har qanday ta’sir aks ta’sirni vujudga keltiradi. Lekin bunday xulosaga darhol kelinmagan. Buyuk mutafakkir Aristotel jism harakatining o‘zgarishi sababini ochishga harakat qildi. Uning yozishicha, “Agar jismga itaruvchi kuch ta’sir etmay qolsa, harakatlanuvchi jism to‘xtab qoladi”.

Yerga nisbatan bo‘lgan tinch holatni jismning tabiiy holati deb tushuntirgan. O‘sha davrlarda Yerni Olamning markazi deb qarashganligi tufayli, muhim bir sabab bo‘lmasa, jism o‘zining tabiiy tinch holatiga qaytadi deb tushuntirishgan. Haqiqatan ham, tekis asfalt yo‘lda ketayotgan avtomobilning benzini tugab qolsa, dvigateli o‘chadi. Avtomobil biroz yurib to‘xtaydi. Xuddi shunday xulosani velosipedga, ko‘ldagi qayiqqa ham qo‘llash mumkin

Olib borilgan kuzatishlar va xulosalar asosida dinamikaning birinchi qonuni topilgan edi. Uni quyidagicha ifodalanadi: Inersial sistema deb ataluvchi shunday sanoq sistemalar mavjudki, undagi jism boshqa jismlardan yetarli darajada uzoq joylashgan bo‘lsa, tinch yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatda bo‘ladi.

Bu qonun bir tomondan, inersial sanoq sistemasiga ta’rif bersa, ikkinchi tomondan, haqiqatan ham, shunday sistemalar mavjudligini tekshirish imkoniyatini beradi. Mexanikaning birinchi qonuni, inersial sanoq sistemasini alohida maxsus o‘ringa qo‘yadi. Aylanayotgan qattiq jismning har bir nuqtasi tezlanish bilan harakatlanadi. Istalgan bo‘lakchaning tezlanishi jismdagi boshqa qismlarning ta’siri tufayli bo‘ladi. Boshqacha aytganda, qattiq jismni tashkil etgan bo‘lakchalar “ erkin jism ” bo‘la olmaydi va unga Nyutonning birinchi qonunini tatbiq etib bo‘lmaydi.

Shunday qilib, jismlarning tinch yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakat holatidan chiqish sababi boshqa jismlarning ta’siri ekanligini bilib oldik. Jismlarning bir-biriga bo‘lgan ta’siri kuch bilan xarakterlanadi. Nuytonning ta’biricha, mexanikada, jismlarning bir-biriga ta’siri natijasida tezlanish olishiga sabab bo‘ladigan miqdoriy o‘lchamga kuch deyiladi. Bu kuchga sifat jihatidan berilgan ta’rifdir. Bu bilan mexanikada ikkita tasdiqni kiritdik: 1) jismlarda tezlanish, kuch ta’siri tufayli bo‘ladi; 2) 2) tezlanish beruvchi kuch boshqa jismlarning ta’siri tufayli bo‘ladi.

Kuch tushunchasi ikkita jismga tegishlidir. Kuch vektor kattalik bo‘lib yo‘nalishga ega. Kuchni miqdoriy jihatdan aniqlash uchun uni o‘lchash kerak. Buning uchun uni boshqa bir etalon kuch bilan solishtiriladi. Tabiati jihatidan qanday bo‘lishidan qat’i nazar, kuchlarning jismga bir vaqtdagi ta’siri uning tezligini o‘zgartirmasa (ya’ni, unga tezlanish bermasa), moduli jihatidan teng va qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘ladi.

Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, jismning olgan tezlanishi unga qo‘yilgan kuchdan tashqari jismning xossalariga ham bog‘liq. Demak, bu xossani aniqlashtirib olish zarur. Mexanikada bu xossa jism massasi bilan ta’rifl anadi. Sizga 7-sinfdan ma’lumki, jismga qo‘yilgan kuchning jism olgan tezlanishiga nisbati o‘zgarmas kattalikdir

Massa – jismning inertlik xossasini belgilaydi, ya’ni uning kuch ta’sirida qanchalik tezlanish olish qobiliyatini xarakterlaydi. Massa tushunchasi kiritilganidan so‘ng, dinamikaning ikkinchi qonuni quyidagicha tavsifl anadi: Jismning olgan tezlanishi qo‘yilgan kuchga to‘g‘ri, jismning massasida teskari proporsional bo‘ladi: Bu ifoda tabiatning shunday bir fundamental formulasiki, unga ulkan osmon jismlarining harakati ham, shamol uchir gan mayda qum zarrasining harakati ham bo‘ysunadi.

Yuqorida aytilganidek, o‘zaro ta’sir har doim juft bo‘ladi. Masalan, 2.1-rasmda Alisher Bahodirga arqon orqali ta’sir qilsa, Bahodir ham Alisherga aks ta’sir qiladi. Natijada Alisher ham, Bahodir ham tezlanish oladi. Mazkur tajriba va shunga o‘xshash hodisalarni kuzatib, dinamikaning uchinchi qonuni chiqariladi: Ta’sir har doim aks ta’sirni vujudga keltiradi. Ular son qiymati jihatidan bir-biriga teng bo‘lib, bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qaramaqarshi yo‘nalgan:

Bu kuchlar turli jismlarga qo‘yilganligidan, bir-birini muvozanatlay olmaydi. Ya’ni, o‘zaro ta’sirlashuvchi jismlar bu kuchlar ta’sirida alohidaalohida tezlanish oladi:

Купить