Dindor kishining extiyojlari va xulq atvor motivlari

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	45.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Психология

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Dindor kishining extiyojlari va xulq atvor motivlari

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………..……...3
I BOB. INSONNING DINIY JAMOAGA QO`SHILISHI VA UNING
PSIXOLOGIK TOMONLARI VA EHTIYOJLAR NAZARIYASI.
1.1. Sotsial psixologiya fanining maqsadi va vazifalari…………………..….. 8
1.2. Sotsial psixologiyada ehtiyojlar nazariyasi……………………………... 12
II B OB. INSON XULQ-ATVORINING ASOSIY MOTIVLARI.
2.1. Shaxsiy xulq motivatsiyasi………………………………………………. 21
2.2. Motivlarning umumiy tipologiyasi………………………………………. 26
XULOSA ………………………………………………………………….…..33
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ……………………………………….34

2

KIRISH
Ilm-fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi, global dunyoda raqobatning
ortishi sharoitida har bir davlat va jamiyatning bu jarayonda
raqobatbardoshligiyoshlarning intellektual rivoji hamda ularning iste’dodi va
qobiliyatlarini to‘liq amalga oshirishga e’tibor berishga bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Sh.M.Mirziyoyev o‘zining nutqida “Biz
yoshlarga doir davlat siyosatini hech og‘ishmasdan, qat’iyat bilan davom ettiramiz.
Nafaqat davom ettiramiz, balki bu siyosatni eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun
zamon talab qilayotgan yuksak darajaga ko‘taramiz.Yoshlarimizning mustaqil
fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’navisalohiyatga ega bo‘lib, dunyo
miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib
kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz vajamiyatimizning bor kuch va
imkoniyatlarini safarbar etamiz1”, deb ta’kidlagan edi.Shuning uchun bu masala
har doim davlatlarning uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan barcha
strategiyalarda aks ettirilgan.
O‘zbekiston Respublikasining 2017-2021 yillarda rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi ham bu borada istisno
bo‘lmadi.O‘zbekistan Respublikasi Oliy majlisining IX sessiyasida davlatimizning
Birinchi prezidenti I.A.Karimov oliy ta’limni isloh qilishda va malakali kadrlarni
tayyorlashda sotsial psixologiyaning fan sifatida alohida o‘rni borligiga
jamoatchilik diqqatini qaratgan edi. Darhaqiqat, yetuk kadr bo‘lish uchun shaxs
nafaqat o‘z iqtidori, bilimi va saviyasini oshirishi zarur, balki jamiyatda turlicha
sotsial munosabatlar tizimiga tayyor bo‘lmog‘i, sotsial faoliyatni boshqarishning
ilmiy qonuniyatlari va qoidalarini mukammal egallamog‘i zarur.Boshqaruv,
marketing va menejment, ta’lim va tarbiya sohalarida, ayniqsa,inson omili va uni
boshqarishning psixologik tizimini bilishi jamiyatda insoniy munosabatlarni
shakllantirish orqali uni kamol toptirish yo‘lidir. Shuninguchun bugungi kunda
Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek, sotsial psixologiya va
umuman, sotsial faoliyat bilan shug‘ullanuvchi fanlarning asosiy vazifasi barkamol
avlod tarbiyasini ta’minlovchi barcha ma’naviy, ruhiy va insoniy munosabatlar
3

mohiyatini tahlil qilish, ularni boshqarishning eng samarali usullarini hayotga
tadbiq etishdir. Bu o‘rinda, ayniqsa sotsial tafakkurning, yangicha dunyoqarash va
munosabatlarning shakllanishini, insonning o‘ziga va o‘zgalarga ta’sir etishning
mexanizmlarini o‘rganish eng dolzarb masalalardandir.Davrimiz insonni mustaqil
fikrli shaxs sifatida har bir soniyada o‘ylashga,fikrlashga, mulohaza yuritib, o‘zi
uchun xulosalar chiqarishga majbur etmoqda.Ya’ni, bu cheksiz olamda biz
o‘zimizni o‘zgalarsiz, o‘z manfaatlarimizni o‘zgalar manfaatisiz tasavvur qila
olmaganimiz uchun ham sotsial psixologiyani bilishga majburmiz. Zero, mustaqil
davlatimizning siyosati inson manfaatini himoya qilish,uning uchun munosib
turmush tarzini yaratish ekan, bu ishlarni amalga oshirish uchun bo‘lg‘usi
mutaxassis, pedagog-o‘qituvchi, ziyoli ijtimoiy borliq qonuniyatlarini bilishi va
undan maromida foydalanib, turmush normalariga bo‘ysungan holda jamiyatda
o‘zining munosib o‘rnini egallab, fuqarolik burchini ado etishga tayyor bo‘lishi
darkor. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, talabalar hukmiga havola etilayotgan
“Sotsial psixologiya” o‘quv qo‘llanmasi shaxs va jamiyat munosabatlari
qonuniyatlarini tavsiflashga bag‘ishlangandir.
1 Sh.Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O’zbekiston, psixologiyasini tushunish, tahlil
qilish, rivojlantirishga jiddiy e’tibor berish masalasi xamma zamonlarda va hamma
davlatlarda xam ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning etakchi vazifalaridan biri bo’lib
kelgan.Insoniyat jamiyati paydo bo‘lib, odamlar hamkorlikda mehnat qilish va
yashash ehtiyojini sezgan davrdan boshlab ularda sotsial psixologik tafakkur,
sotsial ruh paydo bo‘lgan. Insoniyatning eng ilg‘or vakillari bunday ruh
qonuniyatlarini o‘rganish, uning sirli tomonlarini sharhlashga urinib kelganlar.
Lekin sotsial ruh qanchalik qadimiy bo‘lsa, uning sirlarini o‘rganuvchi fani sotsial
psixologiya shunchalik navqirondir.
Sotsial psixologiya fan sifatida yaratilgan yili rasman 1908-yil hisoblanib,
xuddi ana shu yil Londonda ingliz psixologi Uilyam Mak-Dugall (1871-1938)
«Sotsial psixologiyaga kirish», Nyu-Yorkda amerikalik sotsiolog Edvard Olsvort
Ross (1866-1951) esa «Sotsial psixologiya» darsligini chop etdilar. Bu yilda ham
4

psixologning, ham sotsiologning birsoha bo‘yicha kitob yozishlarining o‘zi ramziy
ma’noga ega bo‘lib, bu fanning ikki fan oralig‘ida psixologiya va sotsiologiya
oralig‘ida paydo bo‘lganligining yana bir isboti bo‘lib xizmat qildi. Ya’ni, sotsial
psixologiya ikki turdagi qonuniyatlar sotsial hamda psixik taraqqiyot qonuniyatlari
bilan ish olib boradi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, hozirgi kungacha sotsial
psixologiyaning mavzu bahsi va u o‘rganadigan sohalar borasida turlicha qarashlar
va tortishuvlar mavjud.
Taniqli nemis olimlari Gans fon Gibsh va Manfred Forverglar bu fanning
predmetiga quyidagicha ta’rif beradilar: «Odamlar uyushmasi, kooperatsiyalar
sotsial psixologik tadqiqotlarning asosidir, uning ob’yekti esa sotsial
ta’sir jarayonlari, ularni uyushishga majbur qiladigan shart-sharoitlar hamda
motivlar sotsial psixologiya o‘rganishi kerak bo‘lgan sohalardir».Rus sotsiologlari
German Pavlovich Predvechniy va Yuriy Aleksandrovich Sherkovinlarning 1975-
yilda bosilib chiqqan «Sotsial psixologiya» kitobida esa uning predmeti « ...
ob’yektiv borliqning va unda ro‘y beradigan hodisalarning psixika tomonidan
o‘ziga xos tarzda in’ikos etilishidir», deb hisoblaniladi. Bu mualliflar sotsial
psixologiyaning barcha o‘rganish ob’yektlarini sharhlar ekanlar, ko‘proq
sotsiologik yondashish bilan muammolarni yechishga harakat qilganlar.
Shpalinskiylarning «Jamoaning sotsial psixologiyasi» kitobida bayon
etilgan. Bu mualliflarning fikricha «Sotsial psixologiya psixologiya fanining
shunday tarmog‘iki, u turli uyushgan va uyushmagan guruhdagi odamlarning
muloqoti, o‘zaro ta’sir va munosabatlaridan kelib chiqadigan psixik hodisalarni
o‘rganadi».
Ilmiy sotsial psixologiyaning asoschilaridan bo‘lgan rus faylasufi va
psixologi Boris Dmitriyevich Parigin sotsial psixologiyaning predmetiga
quyidagicha ta’rif beradi: «Sotsial psixologiyaning predmeti bu – guruhiy,
jamoaviy va ommaviy psixologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari, ya’ni odamlarning
umumiy faoliyatida namoyon bo‘luvchi ularning xulqi, kechinmalari va bir-birlari
bilan psixologik muloqot qilish yo‘llaridir».
5

Hozirgi zamon amerikalik sotsial psixolog olimlardan Devid Myers fanning
predmetiga quyidagicha ta’rif beradi: «Sotsial psixologiya bu – odamlarning
birbirlari haqida nimalarni o‘ylashlari, bir-birlariga qanday ta’sir ko‘rsatishlari
hamda bir-birlariga qanday munosabatda bo‘lishlarini o‘rganuvchi fandir».
Kurs ishining maqsadi : : Sotsial va shaxslararo munosabatlarda
muloqotning o`ziga xos jihatlarini tahlil qilish
Kurs ishining vazifalari: - Kichik guruhlar va jamoalar psixologiyasi
Birinchidan, uning asosiy yo‘nalishi kichik guruhlar va jamoalar
psixologiyasini o‘rganishdan iboratdir.
- Har bir shaxs hamisha malum ijtimoiy guruxlar doirasida faoliyat
ko‘rsatadi. Bu uning oilasi, mehnat jamoasi, ko‘cha-kuydagi norasmiy guruhdagi
do‘stlari davrasi, o‘quv jamoasi va hokazolardir.
- Shaxsning yakka va turli guruhlar doirasida o‘zini tutishi, xulq-atvori,
mavqei, unga o‘ziga xos guruhiy ta’sirlar, guruhdagi shaxslararo moslik, liderlik,
guruhiy taz’yiqqa beriluvchanlik kabi qator hodisalar aslida o‘sha guruhlarni
boshqarish, o‘zaro munosabatlar sharoitini yaratish - bu odamlarni samarali o‘zaro
muloqotga o‘rgatishning zaruriyatidir.
- Guruhlardagi kishilar o‘rtasida o‘zaro muloqot, o‘zaro bir-biriga ta’sir
usullari, odamlarni samarali muloqotga o‘rgatish ham guruhlar ijtimoiy
psixologiyasining muhim vazifasi hisoblanadi.
Kurs ishining obekti: Maktab psixologning individual ish uslubi
Kurs ishining predmeti : Sotsial psixologiya bu – odamlarning bir birlari
haqida nimalarni o‘ylashlari, bir-birlariga qanday ta’sir ko‘rsatishlari hamda bir-
birlariga qanday munosabatda bo‘lishlarini o‘rganuvchi fandir
Kurs ishining metodologik asosi : Tadqiqotning metodologik asosini
I.Karimovning sog`lom avlodni tarbiyalash xususidagi asarlari g`oyalari,
prezidentimiz SH.M. Mirziyoevning barkamol avlodni tarbiyalashga oid fikr -
mulohazalari tashkil qildi. Shuningdek, muammoga oid xorij va o`zbek
psixologlarining nazariy metodologik ma’lumotlari va g`oyalari, I.V.Dubrovina,
X.Y. Liymets, YU.L.Sierd , E.G’.G’oziev, M.G.Davletshin, G.B.SHoumarov,
6

SH.R. Baratov, B.RDodirov, R.Z.Gaynutdinov, V.M.Karimova,
N.A.Sog’inovlarning talim soxasida psixologik xizmatni tashkil qilish bo’yicha
fikr va nazariyasi tadqiqotimizning metodologik negizidir.
Kurs ishining ilmiy amaliy ahamiyati: unda amaliyotchi psixologning
individual ish uslubiga bag’ishlangan ilmiy adabiyotlar tahlil qilinganligi,
amaliyotchi psixologning individual ish uslubiga ob’ektiv va sub’ektiv omillar
ta’siri ochib berilganligi, jarayonni boshqarish usullari, mohiyati ochib
berilganligidadir. Shuningdek, tahlil qilingan va to’plangan materiallardan yosh va
pedagogik psixologiyasi, oila psixologiyasi, psixologik xizmat fanlaridan ma’ruza
matnlari tayorlashda, ta`lim jarayonida psixologik xizmatni tashkil etishda
foydalanish mumkin. Ishda keltirilgan xulosalarning pedagog va o’qituvchilar,
psixologlar uchun talabalarga ta`lim jarayonida psixologik xizmatni tashkil
qilishda foydalanish imkoniyatiga ega bo’lishidir.
Kurs ishining tuzilishi va xajmi: kurs isi kirish, 2 bob, 4 bo’lim, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovadan iborat. Jami 34 sahifadan tashkil topgan.

7

I BOB. INSONNING DINIY JAMOAGA QO`SHILISHI VA UNING
PSIXOLOGIK TOMONLARI VA EHTIYOJLAR NAZARIYASI.
1.1. Sotsial psixologiya fanining maqsadi va vazifalari.
Insoniyat jamiyati paydo bo‘lib, odamlar hamkorlikda mehnat qilish va
yashash ehtiyojini sezgan davrdan boshlab ularda sotsial psixologik tafakkur,
sotsial ruh paydo bo‘lgan. Insoniyatning eng ilg‘or vakillari bunday ruh
qonuniyatlarini o‘rganish, uning sirli tomonlarini sharhlashga urinib kelganlar.
Lekin sotsial ruh qanchalik qadimiy bo‘lsa, uning sirlarini o‘rganuvchi fani sotsial
psixologiya shunchalik navqirondir.
Sotsial psixologiya fan sifatida yaratilgan yili rasman 1908-yil hisoblanib,
xuddi ana shu yil Londonda ingliz psixologi Uilyam Mak-Dugall (1871-1938)
«Sotsial psixologiyaga kirish», Nyu-Yorkda amerikalik sotsiolog Edvard Olsvort
Ross (1866-1951) esa «Sotsial psixologiya» darsligini chop etdilar. Bu yilda ham
psixologning, ham sotsiologning bir soha bo‘yicha kitob yozishlarining o‘zi ramziy
ma’noga ega bo‘lib, bu fanning ikki fan oralig‘ida psixologiya va sotsiologiya
oralig‘ida paydo bo‘lganligining yana bir isboti bo‘lib xizmat qildi. Ya’ni, sotsial
psixologiya ikki turdagi qonuniyatlar sotsial hamda psixik taraqqiyot qonuniyatlari
bilan ish olib boradi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, hozirgi kungacha sotsial
psixologiyaning mavzu bahsi va u o‘rganadigan sohalar borasida turlicha qarashlar
va tortishuvlar mavjud.
Taniqli nemis olimlari Gans fon Gibsh va Manfred Forverglar bu fanning
predmetiga quyidagicha ta’rif beradilar: «Odamlar uyushmasi, kooperatsiyalar
sotsial psixologik tadqiqotlarning asosidir, uning ob’yekti esa sotsial
ta’sir jarayonlari, ularni uyushishga majbur qiladigan shart-sharoitlar hamda
motivlar sotsial psixologiya o‘rganishi kerak bo‘lgan sohalardir».
Rus sotsiologlari German Pavlovich Predvechniy va Yuriy Aleksandrovich
Sherkovinlarning 1975-yilda bosilib chiqqan «Sotsial psixologiya» kitobida esa
uning predmeti « ... ob’yektiv borliqning va unda ro‘y beradigan hodisalarning
psixika tomonidan o‘ziga xos tarzda in’ikos etilishidir», deb hisoblaniladi. Bu
8

mualliflar sotsial psixologiyaning barcha o‘rganish ob’yektlarini sharhlar ekanlar,
ko‘proq sotsiologik yondashish bilan muammolarni yechishga harakat qilganlar.
Sotsial psixologiyaning mavzu bahsini ta’riflashga psixologik yondashuv
Artur Vladimirovich Petrovskiy va Vladislav Viktorovich Shpalinskiylarning
«Jamoaning sotsial psixologiyasi» kitobida bayon etilgan. Bu mualliflarning
fikricha «Sotsial psixologiya psixologiya fanining shunday tarmog‘iki, u turli
uyushgan va uyushmagan guruhdagi odamlarning muloqoti, o‘zaro ta’sir va
munosabatlaridan kelib chiqadigan psixik hodisalarni o‘rganadi».
Ilmiy sotsial psixologiyaning asoschilaridan bo‘lgan rus faylasufi va
psixologi Boris Dmitriyevich Parigin sotsial psixologiyaning predmetiga
quyidagicha ta’rif beradi: «Sotsial psixologiyaning predmeti bu – guruhiy,
jamoaviy va ommaviy psixologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari, ya’ni odamlarning
umumiy faoliyatida namoyon bo‘luvchi ularning xulqi, kechinmalari va bir-birlari
bilan psixologik muloqot qilish yo‘llaridir».
Hozirgi zamon amerikalik sotsial psixolog olimlardan Devid Myers
fanning predmetiga quyidagicha ta’rif beradi: «Sotsial psixologiya bu –
odamlarning birbirlari haqida nimalarni o‘ylashlari, bir-birlariga qanday ta’sir
ko‘rsatishlari hamda bir-birlariga qanday munosabatda bo‘lishlarini o‘rganuvchi
fandir»1.
Shuning uchun ham Galina Mixaylovna Andreyeva sotsial psixologiyaning
mavzu bahsi haqidagi hozirgi zamon qarashlarini umumlashtirib, bu o‘rinda uch
xil yondashish mavjudligini e’tirof etadi .Insoniyat jamiyati paydo bo‘lib, odamlar
hamkorlikda mehnat qilish vayashash ehtiyojini sezgan davrdan boshlab ularda
sotsial psixologik tafakkur, sotsial ruh paydo bo‘lgan. Insoniyatning eng ilg‘or
vakillari bunday ruh qonuniyatlarini o‘rganish, uning sirli tomonlarini sharhlashga
urinib kelganlar. Lekin sotsial ruh qanchalik qadimiy bo‘lsa, uning sirlarini
o‘rganuvchi fani sotsial psixologiya
shunchalik navqirondir.Sotsial psixologiya fan sifatida yaratilgan yili rasman
1908-yil hisoblanib, xuddi ana shu yil Londonda ingliz psixologi Uilyam Mak-
Dugall (1871-1938) «Sotsial psixologiyaga kirish», Nyu-Yorkda amerikalik
9

sotsiolog Edvard Olsvort Ross (1866-1951) esa «Sotsial psixologiya» darsligini
chop etdilar. Bu yilda ham psixologning, ham sotsiologning bir soha bo‘yicha
kitob yozishlarining o‘zi ramziy ma’noga ega bo‘lib, bu fanning ikki fan oralig‘ida
psixologiya va sotsiologiya oralig‘ida paydo bo‘lganligining yana bir isboti bo‘lib
xizmat qildi. Ya’ni, sotsial psixologiya ikki turdagi qonuniyatlar sotsial hamda
psixik taraqqiyot qonuniyatlari bilan ish olib boradi. Shuning uchun bo‘lsa kerak,
hozirgi kungacha sotsial psixologiyaning mavzu bahsi va u o‘rganadigan sohalar
borasida turlicha qarashlar va tortishuvlar mavjud.Taniqli nemis olimlari Gans fon
Gibsh va Manfred Forverglar bu fanningpredmetiga quyidagicha ta’rif beradilar:
«Odamlar uyushmasi, kooperatsiyalar sotsial psixologik tadqiqotlarning asosidir,
uning ob’yekti esa sotsial ta’sir jarayonlari, ularni uyushishga majbur qiladigan
shart-sharoitlar hamda motivlar sotsial psixologiya o‘rganishi kerak bo‘lgan
sohalardir».Rus sotsiologlari German Pavlovich Predvechniy va Yuriy
Aleksandrovich Sherkovinlarning 1975-yilda bosilib chiqqan «Sotsial psixologiya»
kitobida esa uning predmeti « ... ob’yektiv borliqning va unda ro‘y beradigan
hodisalarning psixika tomonidan o‘ziga xos tarzda in’ikos etilishidir», deb
hisoblaniladi.Bu mualliflar sotsial psixologiyaning barcha o‘rganish ob’yektlarini
sharhlar ekanlar, ko‘proq sotsiologik yondashish bilan muammolarni yechishga
harakat qilganlar. Sotsial psixologiyaning mavzu bahsini ta’riflashga psixologik
yondashuv Artur Vladimirovich Petrovskiy va Vladislav Viktorovich
Shpalinskiylarning «Jamoaningnsotsial psixologiyasi» kitobida bayon etilgan. Bu
mualliflarning fikricha «Sotsial psixologiya psixologiya fanining shunday
tarmog‘iki, u turli uyushgan va uyushmagan guruhdagi odamlarning muloqoti,
o‘zaro ta’sir va munosabatlaridan kelib chiqadigan psixik hodisalarni o‘rganadi».
Ilmiy sotsial psixologiyaning asoschilaridan bo‘lgan rus faylasufi va psixologi
Boris Dmitriyevich Parigin sotsial psixologiyaning predmetiga quyidagicha ta’rif
beradi: «Sotsial psixologiyaning predmeti bu – guruhiy, jamoaviy va ommaviy
psixologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari, ya’ni odamlarning umumiy faoliyatida
namoyon bo‘luvchi ularning xulqi, kechinmalari va bir-birlari bilan psixologik
muloqot qilish yo‘llaridir».Hozirgi zamon amerikalik sotsial psixolog olimlardan
10

Devid Myers fanning predmetiga quyidagicha ta’rif beradi: «Sotsial psixologiya bu
– odamlarning birbirlari haqida nimalarni o‘ylashlari, bir-birlariga qanday ta’sir
ko‘rsatishlari hamda bir-birlariga qanday munosabatda bo‘lishlarini o‘rganuvchi
fandir»1.Shuning uchun ham Galina Mixaylovna Andreyeva sotsial
psixologiyaning mavzu bahsi haqidagi hozirgi zamon qarashlarini umumlashtirib,
bu o‘rinda uch xil yondashish mavjudligini e’tirof etadi .
Din psixologiyasining predmeti va metodlari Din va din psixologiyasi
tushunchalarining ta’riflari. Din psixologiyasi fanining umumiy tavsifi. Ilmiy
bilimlar tizimida din psixologiyasining o’rni. Din psixologiyasining tadqiqot
metodlari. Dinning psixologik nazariyalari. Din psixologiyasining asosiy
tushunchalari Diniy ong tushunchasi. Diniy psixologiya va diniy mafkura. Diniy
ibodat va uning dindor psixologiyasiga ta’siri. Diniy tasalli va diniy targ’ibot.
Ishonch va uning turlari. Diniy e’tiqod. Ichki (botiniy) dindorlik – din
psixologiyasi predmeti sifatida. Dindor shaxsiga xos psixologik xususiyatlar Diniy
his-tuyg’ular. Diniy muomala va diniy ustunlik (o’z dinini boshq dinlardan ustun
qo’yish) hodisasi.
Dindor kishining ehtiyojlari va xulq-atvor motivlari. Dindorlarning
qadriyatlar tizimi va diniy ustanovkalari. Diniy hodisalarning intersubyektiv
(zohiriy) jihatlari. Dinning shaxs shakllanishidagi o’rni va mohiyati Diniy
kechinmalarning psixologik tahlili. Psixologiya fanida diniy e’tiqod tushunchasiga
yondashuv.
Diniy amallar va diniy xulq-atvor. G.Ollport tadqiqotlarida dindor shaxsi
tipologiyasi. V.Franklning hayot mazmuni to’g’risidagi ta’limotida dindorlik
tushunchasi. Rasional va konfessional yo’naltirilgan din psixologiyasi. Insonning
diniy jamoaga qo’shilishi va uning psixologik tomonlari Diniy jamoa va din
peshvolarining (rahnamolarining) insonga ko’rsatadigan psixologik ta’siri.
Insonlarni diniy tashkilotlarga jalb etish xususiyatlari. Da’vatchi (yollovchi) va
obyekt (yollanuvchi) orasida ongsizlik darajasidagi ishonchli o’zaro aloqaning
vujudga kelishi. Obyektning (yollanuvchining) ongini boshqarishning nutqiy
usullari. Psixotexnik usullar va obyekt (yollanuvchi) ongida hosil bo’lgan
11

o’zgarishlarning tashqi belgilari. Iymon va e’tiqodning shakllanishi va namoyon
bo’lishi Diniy iymon va e’tiqod tushunchasi. Ularning shakllanish bosqichlari.
Bilish jarayonlari haqida umumiy tushuncha. Sezgi va uning turlari. Idrok va uning
xususiyatlari. Xotira va uning e’tiqoddagi roli. Tafakkur jarayoni va bilimlari.
Xayol va uning mohiyati. Psixologik xususiyatlardan: diqqat va e’tiqod. Diniy
e’tiqod va shaxsning individual xususiyatlari Din psixologiyasida shaxs. Diniy
e’tiqod va shaxsning mijozi (temperament). Diniy e’tiqod va fe’l-atvor (xarakter).
Diniy e’tiqod va faoliyat. Nutq va faoliyat 32 birligi. Diniy e’tiqodning shaxsning
o’ziga xos xususiyatlariga ta’siri va shakllanishidagi ahamiyati. Ijtimoiy muhit,
diniy an’analar va komil insonning shakllanishi Ijtimoiy muhitning psixologik
iqlimi haqida. Jamoa, guruh va guruh turlarini din psixologiyasida o’rganilishi.
Diniy va nodiniy an’analarining shaxsga ta’siri. Shaxsning milliy, diniy va
umuminsoniy xususiyatlarini shakllanishini psixologiyada tahlil etilishi. Diniy va
nodiniy aloqalarni etnopsixologiya va sosial psixologiyada o’rganilishi. Diniy
fanatizm va fanatlar yuzaga kelishining psixologik asoslari Diniy fanatizmning din
psixologiyasida o’rganilishi. Nodiniy fanatizmni umumiy psixologiyada
o’rganilishi. Fanatni (manqurt) yuzaga keltiruvchi psixofiziologik omillar. Shaxs
diqqati dominantlik (ustunlik) xususiyati fanatizm va uning patopsixologiyada
o’rganilishi. Fanatlikning oldini olishning psixologik (to’g’ri tarbiya va asosli
bilim) asoslari haqida. Diniy poklanish (katarsis)ning ijtimoiy psixologik mohiyati
Diniy katarsis tushunchasi. Aristotel asarlarida katarsis tushunchasining
ishlatilishi. Jamoaviy ibodatlar va katarsis. Meditasiya va e’tiqod. Diniy amallar,
udumlar va katarsis.
1.2. Sotsial psixologiyada e htiyojlar nazariyasi.
Motivatsiya nazariyalari inson ehtiyojlarini, ularning mazmunini va uning
motivatsiyasi bilan bog'liqligini o'rganadi va tahlil qiladi. Ular insonni ma'lum bir
faoliyatga undovchi narsa, uning xatti-harakatini nima turtki berishini tushunishga
harakat qilishadi. Ushbu ehtiyojlarni o'rganish uchta asosiy yo'nalish paydo
bo'lishiga olib keldi:
Keling, har bir yo'nalishni batafsil ko'rib chiqaylik.
12

Motivatsiyaga ta'sir qiluvchi omillarni tahlil qiling. Ko'pincha, ular
insonning ehtiyojlarini tahlil qilishga qaratilgan. Tarkib nazariyalari ehtiyojlarning
tuzilishini va ularning mazmunini, shuningdek, bularning barchasi shaxsning
motivatsiyasi bilan qanday bog'liqligini tavsiflaydi. Noqulaylik, odamni ichkaridan
harakat qilishga undagan narsani tushunish uchun qilingan. Ushbu yo'nalishdagi
asosiy nazariyalar quyidagilardir: Maslowning ehtiyojlar nazariyasi ierarxiyasi,
Alderferning ERG nazariyasi, Makklellandning sotib olingan ehtiyojlar nazariyasi
va Gertsbergning ikki omil nazariyasi.
Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi
Uning asosiy qoidalari quyidagicha:
 Inson doimo biron narsaga ehtiyoj sezadi;
 Inson tomonidan boshdan kechirilgan kuchli ifoda etilgan ehtiyojlar
guruhlarga birlashtirilishi mumkin;
 Talab guruhlari ierarxik tarzda joylashtirilgan;
 Shaxsni qondirilmagan ehtiyojlar harakatga undaydi; qondirilgan
ehtiyojlar motivatsiya emas;
 Qondirilgan ehtiyojning o'rnini qondirilmagan kishi egallaydi;
 Oddiy holatda, odam bir vaqtning o'zida bir nechta ehtiyojlarni his
qiladi, ular murakkab ta'sir o'tkazadi;
 Birinchi odam piramidaning asosidagi ehtiyojlarni qondiradi, keyin
yuqori darajadagi ehtiyojlar odamga ta'sir qila boshlaydi;
 Inson yuqori darajadagi ehtiyojlarni quyi darajadagi ehtiyojlardan
ko'ra ko'proq qondirishga qodir.
Maslowning ehtiyojlar piramidasi quyidagicha ko'rinadi:
O'zining "Borliq psixologiyasiga qarab" asarida bir muncha vaqt o'tgach,
Maslou yuqori ehtiyojlar ro'yxatini qo'shib, ularni "o'sish ehtiyojlari" (ekzistensial
qadriyatlar) deb atadi. Ammo, shuningdek, ularni ta'riflash qiyinligini ta'kidladi
barchasi bir-biri bilan chambarchas bog'liqdir. Ushbu ro'yxatga mukammallik,
yaxlitlik, adolat, to'liqlik, hayotiylik, go'zallik, soddaligi, namoyon bo'lish boyligi,
yaxshilik, haqiqat, osonlik, halollik va boshqalar kiradi. Maslou fikriga ko'ra
13

o'sishga bo'lgan ehtiyoj ko'pincha inson faoliyati uchun eng kuchli turtki bo'lib,
shaxsiy o'sish tarkibiga kiradi.
Maslowning tadqiqotlari haqiqatga qanchalik mos kelishini o'zingiz bilib
olishingiz mumkin. Buning uchun siz o'zingiz uchun eng muhim ehtiyojlar
ro'yxatini tuzishingiz, ularni Maslou ehtiyojlari piramidasiga muvofiq guruhlarga
ajratishingiz va qaysi ehtiyojlarni siz birinchi navbatda qondirayotganingizni, qaysi
biri - ikkinchisida va hokazolarni aniqlashga harakat qilishingiz kerak.
Shuningdek, sizning xatti-harakatlaringizda va siz bilgan odamlarning xatti-
harakatlarida ehtiyojlarni qondirish darajasi qaysi darajada ustunligini bilib
olishingiz mumkin.
Qizig'i shundaki, Ibrohim Maslou "o'z-o'zini anglash bosqichiga" barcha
odamlarning atigi 2% etib boradi degan fikrda edi. O'zingizning ehtiyojlaringizni
hayot natijalaringizga moslashtiring, shunda siz bu odamlardan biri yoki
yo'qligingizni ko'rasiz.
Maslow nazariyasi bilan bu erda batafsilroq tanishishingiz mumkin.
Alderferning ERG nazariyasi
Uning fikricha, insonning barcha ehtiyojlarini uchta katta guruhga
birlashtirish mumkin:
 Mavjudlik ehtiyojlari (xavfsizlik, fiziologik ehtiyojlar);
 Aloqa ehtiyojlari (ijtimoiy ehtiyojlar; do'stlar, oila a'zolari,
hamkasblar, dushmanlar va boshqalar bo'lish istagi + Maslou piramidasidan
bo'lgan ehtiyojlarning bir qismi: tan olish, o'zini o'zi tasdiqlash);
 O'sish ehtiyojlari (Maslou piramidasidan o'zini namoyon qilish
ehtiyojlari).
Maslou nazariyasi Alderfer nazariyasidan faqat shu bilan farq qiladi, chunki
Maslou fikricha ehtiyojlardan ehtiyojlargacha harakatlanish faqat pastdan yuqoriga
qarab mumkin. Alderfer harakatni har ikki yo'nalishda ham mumkin deb
hisoblaydi. Yuqoriga, agar quyi darajadagi ehtiyojlar qondirilsa va aksincha.
Bundan tashqari, agar yuqori darajadagi ehtiyoj qondirilmasa, pastki darajaga
bo'lgan ehtiyoj kuchayadi va odamning diqqat-e'tibori ushbu pastki darajaga o'tadi.
14

Aniqlik uchun siz Maslovning ehtiyojlar piramidasini olishingiz va sizning
holatlaringizda ehtiyojlar qanday qondirilayotganligini kuzatishingiz mumkin.
Agar siz o'zingizning darajangizni ko'tarayotganingizni sezsangiz, bu jarayon,
Alderferga ko'ra, qoniqish jarayoni bo'ladi. Agar siz darajadan pastga tushsangiz,
demak bu umidsizlik (ehtiyojni qondirmaslik). Agar siz, masalan, o'sish
ehtiyojlaringizni qondira olmasangiz, unda sizning e'tiboringiz umidsizlik deb
ataladigan aloqa ehtiyojlariga o'tadi. Bunday holda, qoniqish jarayoniga qaytish
uchun quyi darajadagi ehtiyojni qondirish va shu bilan yuqori darajaga ko'tarish
kerak.
Alderfer nazariyasi haqida batafsil ma'lumotni topish mumkin.
Makklelandning sotib olingan ehtiyojlar nazariyasi
Uning nazariyasi yutuq, ishtirok etish va hukmronlik ehtiyojlarini o'rganish
va tavsiflash bilan bog'liq. Ushbu ehtiyojlar hayot davomida olinadi va (kuchli
ishtirok etish sharti bilan) insonga ta'sir qiladi.
Ehtiyojlarning qaysi biri sizning faoliyatingizga eng katta ta'sir ko'rsatishini
osongina aniqlashingiz mumkin: agar siz o'z maqsadlaringizga avvalgidan ko'ra
samaraliroq erishmoqchi bo'lsangiz, demak, siz erishishga bo'lgan ehtiyojni
qondirishga intilasiz. Agar siz do'stlik uchun harakat qilsangiz, aloqalarni
o'rnatishga va saqlashga harakat qiling, agar siz boshqalarning ma'qullashi, qo'llab-
quvvatlashi va fikri siz uchun muhim bo'lsa, unda siz asosan ishtirok etish
ehtiyojlarini qondirishga intilasiz. Agar siz boshqalarni boshqarish, ularga ta'sir
o'tkazish, boshqalarning xatti-harakatlari va xatti-harakatlari uchun javobgarlikni
o'z zimmangizga olish istagini sezsangiz, u holda sizda hukmronlik zarurligini
qondirish istagi ustun turadi.
Aytgancha, hukmronlik qilish kerak bo'lgan odamlar 2 guruhga bo'linadi:
 1-guruh - hokimiyat uchun hokimiyatga intilgan odamlar;
 2-guruh - ba'zi bir umumiy ishlarni amalga oshirish uchun
hokimiyatga intilayotgan odamlar.
Sizda yoki atrofingizdagi ehtiyojlarning qaysi turi ustunligini bilib,
o'zingizning yoki boshqalarning harakatlarining motivlarini chuqurroq
15

tushunishingiz va bu bilimlardan hayotingizni va boshqalar bilan munosabatlarni
yaxshiroq qilish uchun foydalanishingiz mumkin.
McClellanad nazariyasi haqida ko'proq ma'lumotni bu erda topishingiz
mumkin.
Gertsbergning ikki omilli nazariyasi
Uning nazariyasi o'zining paydo bo'lishi uchun moddiy va moddiy
bo'lmagan omillarning inson motivatsiyasiga ta'sirini aniqlashtirish zarurati ortib
borishi bilan bog'liq.
Moddiy omillar (gigienik) insonning o'zini namoyon qilishi, uning ichki
ehtiyojlari, inson faoliyat ko'rsatadigan muhit (ish haqi miqdori, yashash va mehnat
sharoitlari, holati, odamlar bilan bo'lgan munosabatlar va boshqalar) bilan bog'liq.
Nomoddiy omillar (rag'batlantiruvchi) inson faoliyatining mohiyati va
mohiyati bilan bog'liq (yutuqlar, jamoatchilik tomonidan tan olinishi,
muvaffaqiyati, istiqbollari va boshqalar).
Ushbu nazariya bo'yicha ma'lumotlar kompaniyalar, firmalar va boshqa
tashkilotlarning menejerlari uchun o'z xodimlarining ishlarini tahlil qilish uchun
juda samarali. Masalan, gigienik moddiy omillarning etishmasligi yoki yo'qligi,
xodim o'z ishidan noroziligini boshdan kechirishi mumkin. Ammo moddiy omillar
etarli bo'lsa, demak ular o'zlarini rag'batlantirmaydi. Va nomoddiy omillarning
yo'qligi norozilikka olib kelmaydi, ammo ularning mavjudligi qoniqishni keltirib
chiqaradi va samarali turtki beradi. Shuni ta'kidlash kerakki, Frederik Gertsberg ish
haqi odamni harakatga undaydigan omil emas degan paradoksal xulosani chiqardi.
Ushbu nazariya haqida ko'proq bilib olishingiz mumkin.
Ular inson yangi maqsadlarga erishish uchun harakatlarni qanday
taqsimlashini va buning uchun u qanday xatti-harakat turini tanlashini tahlil qiladi.
Protsessual nazariyalarda insonning xulq-atvori nafaqat ehtiyojlar bilan
belgilanadi, balki uning ma'lum bir vaziyat bilan bog'liq bo'lgan idrok va
kutishlarining funktsiyasi va shaxs tanlagan xulq-atvor turining mumkin bo'lgan
oqibatlari. Bugungi kunda motivatsiyaning 50 dan ortiq protsessual nazariyalari
mavjud, ammo bu yo'nalishda asosiylari quyidagilardir: Vroom nazariyasi, Adams
16

nazariyasi, Porter-Lawler nazariyasi, Lokk nazariyasi va ishtirok etish nazorati
tushunchasi. Keling, ular haqida batafsilroq gaplashamiz.
Adamsning tenglik nazariyasi (adolat)
Ushbu nazariya shuni ko'rsatadiki, odam motivatsiya samaradorligini ba'zi
omillarga ko'ra emas, balki boshqa odamlar tomonidan shu kabi sharoitlarda
olingan mukofotlarning taxminlarini hisobga olgan holda baholaydi. O'sha.
motivatsiya shaxsning ehtiyojlari nuqtai nazaridan emas, balki o'zini boshqalar
bilan taqqoslash asosida ko'rib chiqiladi. Biz sub'ektiv baholash haqida gapiramiz
va odamlar o'zlarining sa'y-harakatlari va olingan natijalarni boshqalarning sa'y-
harakatlari va natijalari bilan taqqoslashadi. Va bu erda uchta variant mumkin: past
baho, adolatli baho, ortiqcha baho.
Agar biz yana bir tashkilot xodimini olsak, demak u uning ish haqi
miqdorini boshqa xodimlarning ish haqi miqdori bilan taxmin qiladi. Bunda u va
boshqalar ishlaydigan sharoitlar hisobga olinadi. Va agar xodim, masalan, uni
kamsitilgan deb bilsa va unga nisbatan adolatsiz munosabatda bo'lishgan deb
hisoblasa, u quyidagicha harakat qilishi mumkin: o'z hissasi va natijalarini,
shuningdek boshqalarning hissasi va natijalarini ataylab buzib ko'rsatishi;
boshqalar o'zlarining hissalari va natijalarini o'zgartirishi uchun harakat qilish;
boshqalarning hissalari va natijalarini o'zgartirish; taqqoslash uchun boshqa
parametrlarni tanlang yoki shunchaki ishingizdan chiqing. Shu sababli, rahbar har
doim o'z bo'ysunuvchilari o'zlariga nisbatan adolatsizlikni his qiladimi-yo'qmi,
xodimlardan talab qilinadigan natijalarni aniq tushunishga erishish, xodimlarni
ularni qanday qilib qadrlashlari bilan emas, balki ularni qiziqtirishlarini hisobga
olgan holda rag'batlantirish uchun doimo ehtiyot bo'lishi kerak. boshqalar bilan
taqqoslaganda ular qanday qadrlanadi.
Porter-Lawler modeli
Ularning keng qamrovli motivatsiya nazariyasi Vroomning kutish nazariyasi
va Adamsning adolat nazariyasi elementlarini o'z ichiga oladi. Ushbu modelda
beshta o'zgaruvchi mavjud: sarf qilingan kuch, idrok, erishilgan natijalar, mukofot
va qoniqish.
17

Ushbu nazariyaga ko'ra, natijalar insonning sa'y-harakatlari, qobiliyatlari va
xususiyatlariga va uning o'z rolini anglashiga bog'liqdir. Harakat darajasi
mukofotning qiymatini va qilingan harakat haqiqatan ham ma'lum bir mukofot olib
kelishiga ishonch darajasini belgilaydi. Shuningdek, u ish haqi va natijalar
o'rtasidagi yozishmalarni o'rnatadi, ya'ni. inson ma'lum bir natijaga erishish uchun
mukofot yordamida o'z ehtiyojlarini qondiradi.
Agar siz Porter-Lawler nazariyasining barcha tarkibiy qismlarini batafsil
o'rganib chiqsangiz va tahlil qilsangiz, motivatsiya mexanizmini chuqurroq
darajada tushunishingiz mumkin. Biror kishining sarflagan sa'y-harakatlari u uchun
mukofotning qanchalik qadrli bo'lishiga va insonning o'zaro munosabatlariga
bo'lgan ishonchiga bog'liq. Inson tomonidan ma'lum natijalarga erishishi, u
mamnuniyat va o'zini hurmat qilishni his qilishiga olib keladi.
Shuningdek, natijalar va mukofotlar o'rtasida aloqalar mavjud. Bir
tomondan, masalan, natijalar va mukofotlar tashkilotdagi menejer o'z ishchisi
uchun belgilaydigan imkoniyatlariga bog'liq bo'lishi mumkin. Boshqa tomondan,
xodim ma'lum natijalar uchun haq to'lash qanchalik adolatli ekanligi to'g'risida o'z
fikriga ega. Ichki va tashqi ish haqining adolatliligi natijasi mamnuniyat bo'ladi, bu
xodimga ish haqi qiymatining sifat ko'rsatkichidir. Va kelajakda ushbu qoniqish
darajasi xodimning boshqa holatlarni idrok etishiga ta'sir qiladi.
E. Lokkning maqsadlarni belgilash nazariyasi
Ushbu nazariyaning asosi shundaki, insonning xulq-atvori uning oldiga
qo'ygan maqsadlari bilan belgilanadi. ularga erishish uchun u muayyan
harakatlarni amalga oshiradi. Shuni ta'kidlash kerakki, maqsadni belgilash ongli
jarayon bo'lib, insonning ongli niyatlari va maqsadlari uning xatti-harakatlarini
belgilaydi. Hissiy kechinmalarga asoslanib, odam atrofdagi voqealarni baholaydi.
Shunga asoslanib, u o'zi erishmoqchi bo'lgan maqsadlarni belgilaydi va shu
maqsadlardan kelib chiqib, ma'lum bir tarzda harakat qiladi. Ma'lum bo'lishicha,
tanlangan harakatlar strategiyasi odamni qoniqtiradigan ma'lum natijalarga olib
keladi.
18

Masalan, tashkilotda xodimlarning motivatsiyasi darajasini oshirish uchun,
Lokk nazariyasiga ko'ra, bir nechta muhim printsiplardan foydalanish mumkin.
Birinchidan, xodimlar oldiga aniq maqsad qo'yishingiz kerak, shunda ular ulardan
nimani talab qilishlarini aniq tushunishlari kerak. Ikkinchidan, berilgan vazifalar
darajasi o'rtacha yoki yuqori darajada murakkab bo'lishi kerak, chunki buning
natijasida yanada yaxshi natijalarga erishilmoqda. Uchinchidan, xodimlar
belgilangan vazifalarni bajarish va belgilangan maqsadlarga erishish uchun
o'zlarining roziligini bildirishlari kerak. To'rtinchidan, xodimlar o'z taraqqiyoti
to'g'risida fikr-mulohaza olishlari kerak, chunki bu bog'liqlik to'g'ri yo'l
tanlanganligi yoki maqsadga erishish uchun yana qanday harakatlar qilish zarurligi
ko'rsatkichidir. Va, beshinchidan, xodimlarning o'zlari maqsadlarni belgilashda
ishtirok etishlari kerak. Bu odamga boshqa odamlar tomonidan maqsadlar
qo'yilishidan (qo'yilishidan) ko'ra yaxshiroq ta'sir qiladi va shuningdek, xodimning
vazifalarini aniqroq tushunishga yordam beradi.
Ishtirok etuvchi boshqaruv tushunchasi
Ishtirok etish menejmenti tushunchalari Qo'shma Shtatlarda hosildorlikni
oshirish bo'yicha tajribalar orqali ishlab chiqilgan. Ushbu tushunchalardan kelib
chiqadiki, tashkilotdagi odam o'zini nafaqat ijrochi sifatida namoyon qiladi, balki
uning faoliyatini tashkil etish, ish sharoitlari va harakatlarining samaradorligiga
qiziqish bildiradi. Bu shuni ko'rsatadiki, xodim o'z tashkilotida yuz beradigan va
uning faoliyati bilan bog'liq bo'lgan, lekin u bajaradigan funktsiyalardan tashqarida
bo'lgan turli jarayonlarda ishtirok etishga qiziqish bildiradi.
Aslida, bu shunday ko'rinadi: agar xodim tashkilot ichidagi turli tadbirlarda
faol ishtirok etsa va bundan qoniqish olsa, u holda u yanada sifatli, yuqori sifatli va
samarali ishlaydi. Agar xodimga tashkilotdagi faoliyati bilan bog'liq masalalarda
qaror qabul qilishga ruxsat berilsa, bu uning vazifalarini yaxshiroq bajarishga
undaydi. Bu, shuningdek, tashkilotning hayotida xodimning hissasi ancha katta
bo'lishiga yordam beradi, chunki uning imkoniyatlaridan maksimal darajada
foydalaniladi.
19

Inson ehtiyojlarini o'rganish va tahlil qilishning yana bir muhim yo'nalishi -
bu xodimning o'ziga xos rasmiga asoslangan nazariyalar.
Ishchilarning ma'lum bir rasmiga asoslangan nazariyalar , ishchining ma'lum
bir namunasini, uning ehtiyojlari va motivlarini asos qilib oling. Ushbu
nazariyalarga quyidagilar kiradi: Makgregor nazariyasi va Ouchi nazariyasi.
Nazariya Z Ouchi
Z nazariyasi Yaponiyaning psixologiyadagi eksperimentlariga asoslangan va
MacGregorning XY nazariyasidagi asoslar bilan to'ldirilgan. Z nazariyasining
asosini kollektivizm printsipi tashkil etadi, unda tashkilot butun mehnat klani yoki
katta oila sifatida namoyon bo'ladi. Asosiy vazifa - xodimlarning maqsadlarini
korxona maqsadlari bilan muvofiqlashtirish.
Xodimlar faoliyatini tashkil qilishda Z nazariyasi bo'yicha rahbarlik qilish
uchun ularning ko'pchiligi jamoada ishlashni yaxshi ko'rishini va boshqa narsalar
qatori o'zlarining yoshiga bog'liq bo'lgan martaba nuqtai nazariga ega bo'lishni
xohlashlarini unutmasligingiz kerak. Shuningdek, xodimlar ish beruvchining
ularga g'amxo'rlik qilishiga ishonishadi va ular o'zlari bajarilgan ish uchun
javobgardirlar. Kompaniya o'z xodimlarini o'qitish va malaka oshirish dasturlari
bilan ta'minlashi shart. Xodim yollangan davr muhim rol o'ynaydi. Eng yaxshisi,
agar yollash umrbod bo'lsa. Xodimlarning motivatsiyasini oshirish uchun
menejerlar umumiy maqsadlarga bo'lgan ishonchlarini kuchaytirishi va ularning
farovonligiga katta e'tibor berishlari kerak.
Z-nazariyasidan ko'proq o'qing.
Yuqorida muhokama qilingan motivatsiya nazariyalari eng ommabop, ammo
to'liq emas. Hozirda mavjud bo'lgan motivatsiya nazariyasining ro'yxati o'ndan
ortiq nazariyalar bilan to'ldirilishi mumkin (hedonik nazariya, psixoanalitik
nazariya, qo'zg'alish nazariyasi, shartli reflekslar nazariyasi va boshqalar). Ammo
ushbu darsning vazifasi nafaqat nazariyalarni, balki bugungi kunda butunlay
boshqa toifadagi va umuman boshqa sohalarda odamlarni rag'batlantirish uchun
keng qo'llaniladigan inson motivatsiyasi usullarini ko'rib chiqishdan iborat.
20

II BOB. INSON XULQ-ATVORINING ASOSIY MOTIVLARI.
2.1. Shaxsiy xulq motivatsiyasi.
Motivatsiya insonni harakatga undovchi etakchi kuchdir. Ba'zilar aytish
mumkinki, ko'p odamlar hech qanday turtki bermasdan, ongsiz ravishda harakat
qilishadi. Aslida, bunday emas. Mutlaqo har qanday faoliyat insonning butun
rivojlanish jarayonida paydo bo'ladigan qandaydir ichki motivlari bilan
boshqariladi. Inson o'z motivlarini bilmasligi yoki uni qanday va nimaga undashini
tushunmasligi, motivatsiya yo'qligini anglatmaydi.
Motivatsiya - bu insonning har qanday harakatiga sherik. Shuning uchun
sizni motivatsiya qilishingizni tushunish uchun saytdagi psixologning yordami
ko'pincha kerak bo'ladi, chunki faqat motivlarning o'zgarishi odamni kerakli
harakatlarni bajarishga undashi mumkin. O'zgartirmoqchimisiz? Siz o'zingizning
harakatlaringizni o'zgartirish bilan boshlashingiz kerak. Agar siz o'zingizning
harakatlaringizni o'zgartira olmasangiz, unda o'zingizning motivatsiyangizni
o'zgartirish uchun sizni nima boshqarayotganini tushunishingiz kerak.
Qaysi odamni rag'batlantirish qiyin? Bunday odam bitta - siz o'zingiz.
O'zingizni rag'batlantirish ko'pincha qiyinroq. Siz boshqa odamlarni harakatga
undashingiz, rag'batlantirishingiz, rag'batlantirishingiz mumkin. Ammo eng qiyin
narsa - ilgari qilinmagan ishni qilishga majbur qilish.
O'z odatlaringizdan voz kechish qiyin, bitta ishni o'zgartirish va boshqa
faoliyat turini o'rganish qiyin, kiyim va imidjda uslubingizni o'zgartirish dahshatli.
Biror kishi o'zini qo'zg'atishi kerak bo'lsa, buni qilish qiyinroq bo'ladi, chunki
odam o'zi qo'rquvni boshdan kechirishni va xatarlarni hisoblashni boshlaydi.
Motivatorning o'zi ma'lum bir harakatni amalga oshirish imkoniyatini rad eta
boshlaganda, uni rag'batlantirish qiyin.
Nima uchun o'zingizdan boshqa odamlarni rag'batlantirish osonroq? Chunki
boshqa odamni rag'batlantirganda, uning muvaffaqiyatiga to'liq ishonasiz. Siz nima
uchun odam o'zi nimanidir o'zgartirishi kerakligi, boshqa biron bir joyda ishlashni
boshlashi, nimadir haqida qaror qabul qilishi uchun ko'p sabablarni keltirasiz. Sizni
rag'batlantiradigan kishi qo'rquv, shubha va qat'iylikka to'la. U noma'lum narsalar,
21

qo'rquv va qiyinchiliklarga yuzma-yuz kelishdan ko'ra, hech narsa qilishga tayyor.
Ammo mana siz - motivator: "Siz muvaffaqiyatga erishasiz. Qiyinchiliklarga
qaramay harakat qiling. Siz eng yaxshi natijalarga erishasiz. " Va g'ayratli odam
o'z hayotida biror narsani o'zgartirishni xohlaganligi sababli, istak va
muvaffaqiyatga bo'lgan ishonch barcha qo'rquv va shubhalarni engib chiqadi.
O'zingiz biron bir narsani xohlaganingizda, buni qilish juda qiyin, ammo shu
bilan birga siz nima uchun bunday qilmasligingiz uchun ko'plab bahonalarni
topasiz. Bunday holda, qo'rquv va shubhalar ustunlik qiladi, chunki agar siz
harakat qilsangiz, xohish hali sizning muvaffaqiyatingizning kafolati emas.
Xo'sh, qaysi odamni rag'batlantirish qiyin? O'zi. Shuning uchun, o'zingizni
rag'batlantirish uchun ko'proq kuchga ega bo'ling yoki sizning muvaffaqiyatingizga
ishonadigan va qo'rquvni engishga va maqsadlarga erishishga turtki beradigan
odamlarni qidiring.
Shaxs motivatsiyasi nima?
Shaxsiy motivatsiya - bu odamni harakatni amalga oshirishga undaydigan
ichki turtki. Biroq, har qanday da'vat harakatga olib kelmaydi. Ko'p narsa shaxsga
va shaxs harakat qilishi kerak bo'lgan boshqa omillarga bog'liq.
Motivatsiya - bu ichki omil, bu ko'pgina omillarga asoslanadi: ehtiyojlar,
e'tiqodlar, istaklar, qo'rquvlar va boshqalar. Motivatsiyani shartli ravishda
avtomatik va ongliga bo'lish mumkin:
1. Avtomatik motivatsiya shartsiz va shartli ravishda reflekslarga,
shuningdek, odam ichida allaqachon shakllangan odatiy marosimlarga asoslanadi.
Shaxs allaqachon ma'lum bir potentsial bilan tug'iladi - uning ehtiyojlari,
instinktlari, istaklari harakatni amalga oshirishga undaydi. Biroq, uning hayoti
davomida shartli reflekslar rivojlanadi - agar ma'lum sharoitlarda odam o'ziga xos
istak va shunga mos ravishda ma'lum bir harakatni amalga oshirsa. Marosimlarni
odat deb tushunish mumkin - bu odam ko'p marta takrorlagan va endi ma'lum
sharoitlarda ongsiz ravishda amalga oshiradigan harakatlar.
2. Inson ongida yangi urf-odatlarni shakllantiradigan harakatlarni
qasddan amalga oshirganda ongli motivatsiya irodani o'z ichiga oladi.
22

Motivatsiya paydo bo'lish mexanizmi juda oddiy:
1. Birinchidan, odam ichki istaklarni, ehtiyojlarni va hatto his-
tuyg'ularni, tajribalarni boshdan kechirishni boshlaydigan muayyan holatlar bilan
yuzaga keladi.
2. Inson ichida paydo bo'lgan hamma narsa uni aniq harakatlarni
bajarishga undaydi.
3. Inson ma'lum bir natijaga erishish uchun harakatlarni amalga oshiradi.
4. Agar potentsial ishlatilsa va maqsadga erishilsa, unda motivatsiya
yo'qoladi.
Biroq, inson har doim ham ongsiz istaklari qo'lida zaif irodali qo'g'irchoq
emas. Inson o'zini harakat yo'lida "sekinlashtirishi" mumkin. U biron bir narsani
qilishga intilishni his qilishi mumkin, lekin buni qilmaslik uchun iroda kuchidan
foydalaning. Shuningdek, inson o'z motivatsiyasini o'zgartirishi mumkin, bu faqat
dastlabki motivatsiyani amalga oshirish bilan mumkin.
Qanday qilib o'zingizni "sekinlashtirasiz"? "O'zingizni sekinlashtirmang"
degan Snickers reklamasini o'ylab ko'ring. Agar chuqurroq nazar tashlasangiz, gap
insonning kunlik kuchi, kuchi va maqsadiga qarab harakat qilish istagi haqida
ketmoqda. Maqsadni anglash va uni belgilash bilan bog'liq muammolar bo'lmasa,
harakatni boshlash uchun kuchni qaerdan olish kerak?
Qanday qilib o'zingizni "sekinlashtirasiz"? Qanday qilib o'zingizni harakat
qilishni boshlashdan saqlaysiz va shunchaki maqsadingizga borasiz? Keling, ikkita
o'z-o'zini tormozlash usulini ko'rib chiqamiz:
1. O'zingizni tanqid qiling va tanqid qiling.
2. Xato qilishdan qo'rqish, birinchi urinishda muvaffaqiyat qozonmaslik.
Odamlar ko'pincha o'zlarini tanqid qilishadi va tanqid qilishadi. Birinchidan,
buni go'yoki yaxshi niyatlar bilan boshqariladigan boshqa odamlar amalga
oshiradilar, ular sizda yo'qligingizni yoki o'tkazib yuborgan narsalaringizni aytib
berishadi, shu sababli siz maqsadingizni orzu qilmasligingiz mumkin. Va keyin siz
allaqachon bu jarayonga ulangansiz, chunki kundan-kunga o'zingizda ko'proq
kamchiliklarni topasiz, ya'ni siz hech narsa qila olmaydigan va tushkunlikka
23

tushadigan sabablar. Bunday sharoitda qanday qilib kuchlar va energiya paydo
bo'lishi mumkin?
O'zingizni tanqid qilishni to'xtating! Siz nomukammalsizmi? Nima bo'libdi!
Sizga biron narsa etishmayaptimi? Sizga etishmayotgan narsani sotib olishga nima
xalaqit bermoqda! Va nihoyat tan oling, qanday sabablarni topsangiz ham bahona.
Hamma narsani sotib olish, rivojlantirish mumkin, va hatto biron bir narsaga
e'tibor berishga hojat yo'q. O'zingizni ayblash va tanqid qilishni to'xtating! Siz
erishmoqchi bo'lgan narsangizga e'tiboringizni qarating va harakatga keltiring.
Qanday qilib o'zingizni "sekinlashtirasiz"? Ba'zi odamlar kirishi kerak
bo'lgan noma'lum narsadan qo'rqishni boshlaydilar. Kimdir o'z qobiliyatlariga
shubha qila boshlaydi. Ammo urinishlar birinchi kunida o'z maqsadlariga bir
zumda erisha olmaganlaridan voz kechadiganlar ham bor. Bularning barchasi bir
oz bolalarcha tuyuladi. Ammo ma'lum bo'lishicha, ko'p odamlar, kattalar kabi,
o'zini tutishadi va bolalar kabi his qilishadi.
O'zingizga shubha qilishni bas qiling! Maqsadingiz unga erishish uchun
biron bir narsa qilganingiz uchun darhol amalga oshishini orzu qilishni to'xtating.
Ba'zan kutishga to'g'ri keladi. Ba'zan siz ba'zi bir harakatlarni muntazam ravishda
bajarishingiz kerak. Ba'zan maqsadni ishlab chiqishning ma'lum bir bosqichidan
o'tishingiz kerak. Darhaqiqat, bola tug'ilishi uchun ham, ota-onalar barcha ajralmas
organlari bilan inson tanasi shaklini olguncha 9 oy kutishadi. Shuning uchun
qo'rqmang. Bundan tashqari, ba'zida qiyinchiliklarsiz va xatolarsiz qilolmaysiz deb
o'ylashga o'zingizni o'rgating. Bularning barchasi tabiiy va normaldir. Ammo siz
o'rganyapsiz. Siz tushkunlikka tushishingizga hojat yo'q va u tugadi deb
o'ylashingiz kerak. Axir, bu yana loydan va suvdan osh tayyorlamoqchi bo'lgan
injiq bolaning xatti-harakatlariga o'xshaydi, ammo bu bemaza bo'lib chiqdi.
Ibrohim Maslou o'z ishida insonni qanday motivatsiyaga ega ekanligini
tasvirlab bergan. U inson abadiy orzu qiluvchi mavjudot deb ta'kidlagan. U hech
qachon mamnunlikni his etmaydi. Bitta maqsadga erishgandan so'ng, u darhol yoki
qisqa vaqtdan keyin boshqa istak paydo bo'ladi. Odamni doimo qondirish mumkin
24

emasligi sababli, bir ehtiyoj boshqasini qondirgandan keyin paydo bo'ladi, bu uni
doimiy ravishda faol, harakatga keltiradi.
Maslou shaxsiyati doimo biron narsaga turtki beradi. Motivatsiya o'zgarishi
mumkin, lekin motivatsiyaning o'zi hech qaerda yo'qolmaydi. U ehtiyojlar
piramidasini ishlab chiqdi, unga ko'ra u pastki ehtiyojlar qondirilgandagina odamni
yuqori istaklar rag'batlantiradi, deb da'vo qiladi. Masalan, odam och bo'lsa yoki
seysmik faollik hududida yashasa, hayotning mazmuni yoki rasm chizish haqida
hech qachon o'ylamaydi. Inson tanasining ehtiyojlarini qondirmaguncha, u yuksak
narsalar haqida o'ylamaydi.
Maslowga ko'ra shaxsiy ehtiyojlar:
1. Birinchi o'rinda ochlik, chanqash, axlatni qondirish uchun elementar
fiziologik ehtiyojlar.
2. Ikkinchi o'rinda odam o'z uyini yashirish uchun uy qurganida, o'zini
kuchli odamlar bilan o'rab olganida, tanasini o'zini jismoniy darajada himoya qila
oladigan qilib o'rgatganda, ularning xavfsizligini ta'minlash ehtiyojlari turadi.
3. Uchinchi o'rinda inson muhabbat, do'stlik, kimdir bilan munosabatda
bo'lish, muloqot qilish istagi haqida o'ylaydigan ijtimoiy darajadagi ehtiyojlar.
4. To'rtinchi o'rinda, odam o'ziga nisbatan ma'lum munosabatni olish
istagini his qiladi: boshqalarni hurmat qilish va ma'qullash, o'zini sevish, tan olish
va hurmat qilish.
5. Beshinchi o'rinda insonning atrofidagi dunyoga qiziqishi, uni
o'rganishi, o'rganishi bilan bilim ehtiyojlari turadi.
6. Oltinchi o'rinda inson uyg'unlik, go'zallik, tartibga intilayotganda
estetik rejaning ehtiyojlari.
7. Va oxirgi o'rinda inson o'ziga xos fazilatlarni rivojlantirishni, ma'naviy
haqiqatlarni anglashni, ma'rifatli inson bo'lishni va hokazolarni istaganida,
ma'naviy tartibning ehtiyojlari turadi.
Maslowning ta'kidlashicha, inson quyi istaklarni qondirgandan keyingina
ehtiyojlarning keyingi darajasiga ko'tariladi. Agar quyi istaklar qondirilmasa, u
holda odam shu darajada tiqilib qoladi va ko'tarilmaydi.
25

Insonni nima boshqarayotganini aniq aytish mumkin emas, chunki bitta
harakatni turli xil ehtiyojlar belgilashi mumkin. Masalan, ovqatlanish istagi ochlik
tuyg'usi, tinchlanish yoki boshqa odam bilan do'st bo'lish istagi bilan belgilanishi
mumkin.
2.2. Motivlarning umumiy tipologiyasi.
Bugungi kunda inson hayotida muvaffaqiyatli qo'llaniladigan barcha turtki
berish usullarini uchta asosiy toifaga bo'lish mumkin:
 Xodimlarning motivatsiyasi
 O'z-o'zini rag'batlantirish
Quyida biz har bir toifani alohida ko'rib chiqamiz.
Xodimlarning motivatsiyasi ishchilarni ma'naviy va moddiy rag'batlantirish
tizimidir. Bu mehnat faoliyati va mehnat samaradorligini oshirish bo'yicha chora-
tadbirlar majmuini nazarda tutadi. Ushbu chora-tadbirlar juda boshqacha bo'lishi
mumkin va tashkilotda qanday rag'batlantirish tizimi ta'minlanganligiga, umumiy
boshqaruv tizimi nima va tashkilotning o'ziga xos xususiyatlariga bog'liq.
Xodimlarni rag'batlantirish usullarini iqtisodiy, tashkiliy va ma'muriy va
ijtimoiy-psixologik deb ajratish mumkin.
 Iqtisodiy usullar moddiy rag'batlantirishni nazarda tutadi, ya'ni.
xodimlarning o'z vazifalarini bajarishi va moddiy manfaatlar berish uchun ma'lum
natijalarga erishishi.
 Tashkiliy va boshqaruv usullari hokimiyatga, qoidalarga, qonunlarga,
qonunlarga bo'ysunishga, bo'ysunishga va boshqalarga asoslangan. Ular
majburlash imkoniyatiga ham ishonishlari mumkin.
 Ijtimoiy-psixologik metodlar xodimlarning ijtimoiy faolligini oshirish
uchun ishlatiladi. Bu erda odamlarning ongiga, ularning estetik, diniy, ijtimoiy va
boshqa manfaatlariga ta'sir o'tkazish hamda mehnat faoliyatini ijtimoiy
rag'batlantirish amalga oshiriladi.
Hamma odamlar turlicha ekanligini hisobga olsak, motivatsiya uchun biron bir
usulni qo'llash samarasiz bo'lib tuyuladi, shuning uchun menejment amaliyotida
26

ko'p hollarda uchta usul va ularning kombinatsiyalari mavjud bo'lishi kerak.
Masalan, faqat tashkiliy-ma'muriy yoki iqtisodiy usullardan foydalanish
xodimlarning ijodiy salohiyatini faollashtirishga imkon bermaydi. Va faqat
ijtimoiy-psixologik yoki tashkiliy-ma'muriy usul (nazorat, ko'rsatma, ko'rsatma)
moddiy rag'batlantiruvchi (ish haqi, ish haqi, mukofot puli va boshqalar) bilan
rag'batlantiriladigan odamlarni "bog'lab qo'ymaydi". Motivatsiyani oshiradigan
chora-tadbirlarning muvaffaqiyati ularning malakali va har tomonlama amalga
oshirilishiga, shuningdek xodimlarning tizimli monitoringiga va har bir xodimning
ehtiyojlarini alohida-alohida mohirlik bilan aniqlashga bog'liq.
Xodimlarni rag'batlantirish haqida ko'proq ma'lumotni bu erdan olishingiz
mumkin.
- bu o'quvchilarning motivlarini shakllantirish yo'lidagi juda muhim bosqich
bo'lib, ular o'rganish uchun ma'no berishi mumkin va o'quv faoliyati faktini talaba
yoki talaba uchun muhim maqsadga aylantiradi. Aks holda, muvaffaqiyatli
o'rganish imkonsiz bo'lib qoladi. Afsuski, o'rganish motivatsiyasi kamdan-kam
hollarda o'z-o'zidan namoyon bo'ladi. Shu sababli uni shakllantirishning turli
usullarini qo'llash zarur, shunda u uzoq vaqt davomida samarali o'quv faoliyatini
ta'minlay oladi va qo'llab-quvvatlaydi. O'quv faoliyati uchun motivatsiyani
shakllantirish uchun juda oz sonli usul / uslub mavjud. Quyida eng keng
tarqalganlari keltirilgan.
 Ko'ngilochar vaziyatlarni yaratish bu qiziqarli va ko'ngil ochar
tajribalarni, hayotiy misollarni, paradoksal faktlarni, g'ayrioddiy o'xshashliklarni
sinfga kiritish jarayoni bo'lib, bu o'quvchilar e'tiborini jalb qiladi va ularning
o'rganish mavzusiga qiziqishini uyg'otadi.
 Hissiy tajribalar - bu mashg'ulotlar davomida g'ayrioddiy dalillarni keltirib
chiqarish va tajribalar o'tkazish yo'li bilan yaratilgan, shuningdek taqdim etilgan
materialning ko'lami va o'ziga xosligi bilan bog'liq bo'lgan tajribalar.
 Tabiat hodisalarini ilmiy va kundalik talqinlarini taqqoslash - bu ba'zi
bir ilmiy dalillarni keltiradigan va odamlarning turmush tarzidagi o'zgarishlar bilan
27

taqqoslanadigan, o'quvchilarga qiziqish va ko'proq o'rganishga bo'lgan qiziqishni
uyg'otadigan usuldir. u haqiqatni aks ettiradi.
 Kognitiv bahsli vaziyatlarni yaratish - ushbu uslub nizoning har doim
mavzuga bo'lgan qiziqishini kuchayishiga asoslanadi. Talabalarni ilmiy
munozaralarga jalb qilish ularning bilimlarini chuqurlashtirishga yordam beradi,
ularning e'tiborini kuchaytiradi, qiziqish to'lqinini va bahsli masalani tushunishga
intilishni uyg'otadi.
 O'qishda muvaffaqiyat holatlarini yaratish ushbu uslub asosan
o'rganishda muayyan qiyinchiliklarga duch kelgan o'quvchilarga nisbatan
qo'llaniladi. Texnika quvonchli tajribalar o'rganishdagi qiyinchiliklarni engishga
hissa qo'shishiga asoslanadi.
Ushbu usullardan tashqari, o'rganish motivatsiyasini oshirishning boshqa
usullari ham mavjud. Bunday usullar o'quv materialining mazmunini muhim
kashfiyotlar va yutuqlarga yaqinlashtirish, yangilik va dolzarblik vaziyatlarini
yaratish uchun ko'rib chiqiladi. Shuningdek, ijobiy va salbiy bilim motivatsiyasi
mavjud (yuqoriga qarang (ijobiy yoki salbiy motivatsiya).
Ba'zi olimlarning ta'kidlashicha, o'quv faoliyati mazmuni va o'quv
materialining mazmuni talabalarning motivatsiyasiga katta ta'sir ko'rsatadi. Bundan
kelib chiqadiki, o'quv materiali qanchalik qiziqarli bo'lsa va talaba / talaba faol
o'quv jarayoniga qanchalik ko'p jalb qilinsa, uning ushbu jarayonga bo'lgan
motivatsiyasi shunchalik ko'payadi.
Ko'pincha, ijtimoiy motivlar motivatsiyaga ham ta'sir qiladi. Masalan,
foydalilikka intilish yoki jamiyatda ma'lum bir pozitsiyani egallash, hokimiyatni
olishga intilish va h.k.
Ko'rib turganingizdek, maktab o'quvchilari va universitet talabalarining o'qish
motivatsiyasini oshirish uchun siz mutlaqo boshqa usullardan foydalanishingiz
mumkin, ammo bu usullar har doim boshqacha bo'lishini anglash muhimdir. Ba'zi
hollarda asosiy e'tibor jamoaviy motivatsiyaga qaratilishi kerak. Masalan, har bir
guruhdan ma'lum bir masala bo'yicha o'zlarining sub'ektiv fikrlarini bildirishni,
talabalarni munozaralarga jalb qilishni, shu bilan qiziqish va faollikni uyg'otishini
28

so'rang. Boshqa hollarda, siz har bir talabaning individualligini hisobga olishingiz,
ularning xatti-harakatlari va ehtiyojlarini o'rganishingiz kerak. Kimdir o'z
izlanishlarini olib borishni va keyin taqdimot qilishni yoqtirishi mumkin va bu o'z-
o'zini anglash ehtiyojini qondiradi. Kimdir o'rganish yo'lida o'z taraqqiyotini
amalga oshirishi kerak, keyin talabani maqtash kerak, unga juda kichik bo'lsa ham,
uning yutug'ini ko'rsatish va rag'batlantirish kerak. Bu muvaffaqiyat hissi va ushbu
yo'nalishda harakat qilish istagini yaratadi. Boshqa holatda, o'rganilayotgan
material bilan real hayot o'rtasida iloji boricha ko'proq o'xshashliklarni berish
kerak, shunda o'quvchilar o'rganayotgan narsalarining ahamiyatini anglab etishlari
va shu bilan ularning qiziqishini uyg'otishlari mumkin. Kognitiv faoliyatni
shakllantirishning asosiy shartlari har doim o'quvchilarning faol fikrlash jarayoniga
tayanish, o'quv jarayonini ularning rivojlanish darajasiga va mashg'ulotlar paytida
hissiy muhitga mos ravishda olib borilishi bo'ladi.
Talabalarni rag'batlantirish bo'yicha foydali maslahatlarni quyidagi manzilda
topishingiz mumkin.
Va biz o'ylashimiz kerak bo'lgan so'nggi, ammo eng muhim emas masala - bu
o'z-o'zini rag'batlantirish masalasidir. Darhaqiqat, ko'pincha odam nimaga intilishi
va oxir-oqibat nimaga erishishi uning ish beruvchilar, o'qituvchilar va atrofdagi
boshqa odamlar tomonidan qanday turtki bo'lishiga emas, balki u o'zini o'zi qanday
qilib rag'batlantira olishiga bog'liqdir.
O'z-o'zini rag'batlantirish - bu odamning ichki e'tiqodiga asoslanib biror
narsaga bo'lgan istagi yoki xohishi; u amalga oshirmoqchi bo'lgan harakatni
rag'batlantirish.
Agar biz o'z-o'zini rag'batlantirish haqida biroz boshqacha gapiradigan bo'lsak,
unda uni quyidagicha ta'riflashimiz mumkin:
O'z-o'zini rag'batlantirish - bu tashqi tomondan motivatsiya unga to'g'ri ta'sir
qilishni to'xtatganda, insonning holatiga ta'siri. Masalan, biror narsa siz uchun
ishlamasa va ishlar juda yomon ketayotgan bo'lsa, siz hamma narsadan voz
kechmoqchisiz, voz kechmoqchisiz, lekin o'zingiz harakat qilishni davom ettirish
uchun sabablar topasiz.
29

O'z-o'zini rag'batlantirish juda individualdir, chunki har bir inson o'zini
rag'batlantirish uchun turli xil usullarni tanlaydi. Ammo ko'pchilik odamlarga
ijobiy ta'sir ko'rsatadigan ma'lum usullar mavjud. Keling, ular haqida aniqroq
gaplashaylik.
Tasdiqlar - bu odamga asosan psixologik darajada ta'sir ko'rsatadigan maxsus
kichik matnlar yoki iboralar.
Ko'pgina muvaffaqiyatli odamlar biron bir narsani doimiy ravishda ichki
rag'batlantirish uchun kundalik hayotlarida tasdiqlardan foydalanadilar. Ko'pincha
ular odamlar tomonidan biror narsaga bo'lgan munosabatini o'zgartirish, psixologik
va ong osti bloklarini olib tashlash uchun foydalanadilar. O'zingiz uchun eng
samarali tasdiqlarni tuzish uchun siz quyidagi texnikadan foydalanishingiz kerak:
bo'sh qog'ozni olib, chiziq bilan ikki qismga bo'lishingiz kerak. Chap tomonda
sizning ishingizga salbiy ta'sir qiladi deb hisoblagan e'tiqodlar va bloklar mavjud.
Va o'ng tomonda ijobiy tasdiqlar mavjud. Masalan, ish joyingizda xo'jayiningiz
bilan muloqot qilish qo'rquvi borligini bilasiz, lekin siz u bilan tez-tez
gaplashishingizga to'g'ri keladi va shu sababli siz doimo stressni his qilasiz,
bezovtalanasiz va ishga borishni istamaysiz. Varaqning bir qismida "Men xo'jayin
bilan muloqot qilishdan qo'rqaman", ikkinchisida - "Men xo'jayin bilan muloqot
qilishni yaxshi ko'raman" deb yozing. Bu sizning tasdig'ingiz bo'ladi. Affirmations,
qoida tariqasida, yakka holda emas, balki murakkab tarzda qo'llaniladi, ya'ni siz
xo'jayiningiz bilan muloqot qilishdan qo'rqishingizdan tashqari, ba'zi boshqa
qo'rquv va zaif tomonlaringizni aniqlashingiz kerak. Ular juda ko'p bo'lishi
mumkin. Ularni maksimal darajada aniqlash uchun siz o'zingiz ustida juda puxta
ish qilishingiz kerak: vaqt ajrating, hech narsa sizni chalg'itmasligi uchun qulay
muhit yarating va o'zingizda nimani o'zgartirishni xohlayotganingizni va nimadan
qo'rqishingizni yaxshilab o'ylab ko'ring. Siz hamma narsani qog'ozga
yozganingizdan so'ng, bularning barchasiga tasdiqlarni yozing, qaychi bilan
varaqni ikki qismga bo'ling va faqat tasdiqlangan qismini qoldiring. Ularni sizga va
sizning hayotingizga ta'sir qilishi va ta'sir qilishi uchun har kuni o'zingizning
tasdiqlaringizni o'qing. Eng yaxshisi, agar u uyg'onganingizdan va yotishdan oldin
30

bo'lsa. O'qish tasdiqlarini kunlik mashq qiling. Biroz vaqt o'tgach, siz o'zingiz va
hayotingizdagi o'zgarishlarni ko'rishni boshlaysiz. Tasdiqlarning ong osti
darajasiga ta'sir qilishini unutmang.
Tasdiqlar haqida batafsil ma'lumotni topishingiz mumkin.
O'z-o'zini gipnoz insonning xatti-harakatlarini o'zgartirish uchun uning
psixikasiga ta'sir qilish jarayoni, ya'ni. ilgari xarakterli bo'lmagan yangi xulq-
atvorni shakllantirish usuli.
O'zingizni ba'zi narsalar bilan ilhomlantirish uchun siz o'zingiz uchun to'g'ri
bayonotlar va munosabatlarning ro'yxatini tuzishingiz kerak. Misol uchun, agar
biron bir paytda siz kuch etishmasligini va tushkun holatni his qilsangiz, siz
quyidagi so'zlardan foydalanishingiz mumkin: "Men kuch va quvvatga to'la!" Buni
iloji boricha tez-tez takrorlang: pasayish paytlarida ham, oddiy holatlarda ham.
Birinchi urinishdanoq, siz bunday o'z-o'zini gipnozining ta'sirini sezmasligingiz
mumkin, ammo amaliyot bilan siz uning ta'sirini sezishni boshlaganingizga amin
bo'lasiz. Bayonotlar va munosabat eng katta ta'sirga ega bo'lishi uchun siz bir
nechta qoidalarga rioya qilishingiz kerak: bayonotlar siz xalos qilmoqchi bo'lgan
narsani emas, balki o'zingiz xohlagan narsani aks ettirishi kerak. "Not"
zarrachasidan foydalanmang. Masalan, "Men o'zimni yomon his qilmayman" deb
emas, balki "Men o'zimni yaxshi his qilyapman" deb ayting. Har qanday o'rnatish
qisqa va o'ziga xos ma'noga ega bo'lishi kerak. Hozirgi zamonda munosabatni
shakllantirish muhimdir. Va eng muhimi, sozlamalarni mazmunli takrorlang,
shunchaki matnni yodlamang. Va buni iloji boricha tez-tez bajarishga harakat
qiling.
Vizualizatsiya bu sizning motivatsiyangizni oshirishning yana bir samarali
usuli. Bu kerakli narsalarni aqliy tasvirlashdan iborat.
Bu juda sodda tarzda amalga oshiriladi: vaqtni tanlashga harakat qiling, shunda
hech kim sizni chalg'itmaydi, o'tirmang, dam oling va ko'zingizni yuming.
Faqatgina o'tirib, bir oz nafasingizni kuzatib turing. Bir tekis, xotirjam, o'lchovli
nafas oling. Sekin-asta erishmoqchi bo'lgan narsangizning rasmlarini tasavvur
qilishni boshlang. Bu haqda shunchaki o'ylamang, balki sizda allaqachon bor kabi
31

$tasavvur qiling. Agar siz chindan ham yangi mashina olishni istasangiz, unda yonib turgan kalitni burab, g'ildirakni ushlab, gaz pedalini bosib va \u200b\ u200bo'chirishda o'tirganingizni tasavvur qiling. Agar siz o'zingiz uchun muhim bir joyda bo'lishga intilsangiz, u holda allaqachon borligingizni tasavvur qiling, barcha tafsilotlarni, atrofni, his-tuyg'ularingizni bayon etishga harakat qiling. Vizualizatsiya qilish uchun 15-20 daqiqa vaqt ajrating. Tugatgandan so'ng, maqsadingizga erishish uchun tezroq biron bir ishni qilishni boshlash istagi borligini his qilasiz. Darhol boshlang. Vizualizatsiya bilan har kuni shug'ullanish sizga eng ko'p xohlagan narsani doimo eslab qolishingizga yordam beradi. Va eng muhimi, siz doimo biron bir narsani qilish uchun energiya zaryadiga ega bo'lasiz va sizning motivatsiyangiz doimo yuqori darajada bo'ladi, demak siz xohlagan narsa sizga yaqinroq va yaqinroq bo'ladi. O'z-o'zini rag'batlantirish haqida suhbatni yakunlab, bu o'z-o'zini rivojlantirish va shaxsiy o'sish yo'lidagi eng muhim bosqich deb aytishimiz mumkin. Axir, doim ham atrofda bo'lmagan odamlar bizda harakat qilish istagini uyg'otishi mumkin. Va agar inson o'zini o'zi qila olsa, o'ziga yondoshishni topsa, o'zining kuchli va kuchsiz tomonlarini o'rganib, har qanday vaziyatda o'zida oldinga intilish, yangi marralarni zabt etish, oldiga qo'yilgan maqsadlarga erishish istagini uyg'otishni o'rgansa yaxshi bo'ladi. 32$

XULOSA
O`zbekistan Respublikasi Oliy majlisining IX sessiyasida Respublika
Prezidenti I.A. Karimov Oliy ta`limni isloh qilishda va malakali kadrlarni
tayyorlashda sotsial psixologiyaning fan sifatida alohida o’rni borligiga
jamoatchilik diqqatini qaratdi. Darhaqiqat, yetuk kadr bo`lish uchun shaxs nafaqat
o`z iqtidori, bilimi va saviyasini oshirishi zarur, balki jamiyatda turlicha sotsial
munosabatlar tizimiga tayyor bo`lmogi, sotsial faoliyatni boshqarishning ilmiy
qonuniyatlari va qoidalarini mukammal egallamog’i zarur.
Xulosa qilib shuni ta'kidlash joizki, motivatsiya va ularni kundalik
hayotingizda qo'llash haqidagi bilim - bu o'zingizni va boshqalarni chuqur darajada
anglash, odamlarga munosabatni topish, ular bilan munosabatingizni yanada
samarali va yoqimli qilish uchun imkoniyatdir. Bu hayotni yaxshilash uchun
imkoniyat. Siz katta kompaniyaning etakchisiz yoki oddiygina ishchingiz
bo'lishingiz muhim emas, siz boshqalarga nimanidir o'rgatasiz yoki o'zingizni
o'rganasiz, kimgadir nimanidir amalga oshirishda yordam berasiz yoki o'zingiz
yaxshi natijalarga erishishga intilasiz, ammo boshqalarga nima kerakligini
bilsangiz va o'zingiz, demak bu rivojlanish, o'sish va muvaffaqiyat kaliti.
O`zbekistonda ijtimoiy psixologlar oldida juda muhim tadqiqot mavzulari
mavjudki, ularda hozirgi mustaqillik sharoitida shaxs va turli ijtimoiy guruhlar
psixologiyasida ro`y berayotgan o`zgarishlar, turli yosh, demografik etnik
professional guruhlarga mansub bo`lgan kishilarning ijtimoiy tasavvurlari, ular
asosida ijtimoiy xulq-atvorni ilmiy boshqarish asoslari ishlab chiqilmog`i lozim.
Ya ni, ishlab chiqarish ijtimoiy psixologiyasi, boshqarish psixologiyasi, guruhlar
psixologiyasi hamda ommaviy psixik jarayonlarning ta siri masalalari o`zbek

psixologlaridan o`z yechimini kutmoqdaki, ularda ilg`or fan yutuqlaridan
foydalanilgan holda xududning milliy o`ziga xos qirralari ishlab chiqilishi kerak.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Agar sizda motivatsiya mavzusi bilan batafsilroq tanishish va ushbu
masalaning nozik tomonlarini tushunish istagi bo'lsa, quyida keltirilgan
manbalardan foydalanishingiz mumkin:
 Babanskiy Yu.K.O'quv jarayonini intensivlashtirish. M., 1989 yil
 Kollektiv kognitiv faoliyat. M., 1987 yil
 Vixanskiy O.S., Naumov A.I. Menejment. M.: Gardika, 1999
 Gonoblin FN Diqqat va uning ta'limi. M., 1982
 Dyatlov V.A., Kibanov A.Ya., Pixalo V.T. Xodimlarni boshqarish. M.:
PRIOR, 1998 yil
 Egorshin A.P. Xodimlarni boshqarish. Nijniy Novgorod: NIMB, 1999 yil.
 O'rganishni o'rganish uchun Ermolaev B.A. M., 1988 yil
 Texnik maktabda o'qitishni takomillashtirish. M., 1987 yil
 Ilyin E.P. Motivatsiya va motivlar. SPb: Piter, 2000 yil
 Knorring V.I. Menejment nazariyasi, amaliyoti va san'ati: "Menejment"
ixtisosligi bo'yicha universitetlar uchun o'quv qo'llanma. M: NORMA INFRA,
1999 yil
 Lipatov V.S. Korxonalar va tashkilotlar xodimlarini boshqarish. Moskva:
Lyuks, 1996 yil
 Maydonlar MN Talabalarni o'qish va ishlashga qanday undash kerak.
Kishinyov 1989 yil
 Skatkin M.N. O'quv jarayonlarini takomillashtirish. M., 1981 yil
 Straxov I. V. Talabalar o'rtasida e'tiborni tarbiyalash. M., 1988 yil
 Shamova T.I. M., 1982.
 Shchukina G. I. Ta'lim jarayonida o'quvchilarning bilim faolligini
oshirish. M., 1989 yil
34

Dindor kishining extiyojlari va xulq atvor motivlari

Купить

Похожие документы
Maktab maslahatchisi vazifalari yangi nizom
Maydon nazariyasi va guruh dinamikasi
Mashg‘ulotlarda metafora va rituallar
Ilmiy psixologik bilimlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Idrokni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari

Информация о документе

Продавец

Dindor kishining extiyojlari va xulq atvor motivlari

Похожие документы